Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk 0 3850 4493767 4457446 2026-05-18T05:35:06Z Limotecariu 735 4493767 wikitext text/x-wiki {{ rexón | xentiliciu= Gallegu, gallega, gallego<ref>{{DALLA|gallegu, -a, -o|26612}}</ref> | estatutu= [[28 d'abril]] de [[1981]] | congresu= 25 | senáu= 16 }} '''Galicia'''{{exonimia}} (en gallegu, tamién '''Galiza''') ye una [[Comunidá Autónoma]] con estatutu de "nacionalidá histórica" como marca la [[Constitución española]] y el so [[Estatutu d'Autonomía]] (ver [[Estatutu de Galicia]]) dientro del [[Reinu d'España]] y allugada al noroeste de la [[Península Ibérica]]. Llenda al este con [[Asturies]] y [[Castiella y Lleón]], al oeste col [[Océanu Atlánticu]], al norte col [[Mar Cantábricu]]) y al sur con [[Portugal]]. Tien como [[llingua oficial|llingües oficiales]] el [[gallegu]], perteneciente al troncu [[galaico-portugués]], y el [[castellanu]], que ye oficial en tol Estáu. A Galicia pertencen l'archipiélagu de les [[Islles Cíes]] (formáu poles islles del Faro, de Monteagudo y de San Martiño), l'[[archipiélagu d'Ons]] (formáu pola [[islla d'Ons]] y la [[islla d'Onza]]), o archipiélagu de Sálvora (formáu poles islles de [[Sálvora]], [[Vionta]] y [[les Sagres]]), asina como otres islles como [[Cortegada]], [[Arousa]], les [[islles Sisargas]] o les [[Malveiras]]; les más d'elles pertenecen al [[Parque Nacional de les Islles Atlántiques]]. Galicia tien el so aniciu cultural na [[cultura megalítica]] de la fachada atlántica europea y na [[cultura castrexa]]. Los primeros pobladores de Galicia foron los nativos oestrimnios y otros pueblos d'orixe indoeuropéu. La fusión d'estos pueblos nel noroeste peninsular dará llugar a la cultura de los castros ente'l [[macizu galaicu]] y el [[ríu Dueru]], cultura na que dexaron la so impronta tamién los romanos. Dimpués, Galicia será invadida por delles foleaes xermániques. Nun primer momentu los Suevos fadrán de Galicia'l primer Reinu independiente d'Europa, posteriormente esti reinu será anexonáu polos Visigodos. Galicia recibirá tamién nel trescursu de la so historia a viquingos, bretones y musulmanes. Cola llegada de los musulmanes a la Península Ibérica, dos ciudaes gallegues sedrán atacaes: [[Santiago de Compostela]] y [[Lugo]]. El repartu del antiguu reinu visigodu, que se fai ente [[árabe]]s, [[sirios]] y [[bérberes]], dá-y a estos últimos la estaya noroeste. Les condiciones climátiques incomoden a esti pueblu, procedente del Magreb, asina que deciden nun asentase. Galicia igual qu'otros territorios de la Península Ibérica tamién llegaría a tener en delles ciudaes una comunidá xudía importante, principalmente na zona de [[Rivadavia]] y [[Ourense]]. Tamién cueye destacar na cultura gallega la influyencia cultural llegada dende [[América Llatina]], dende les Islles Britániques y dende'l centru d'Europa gracies al [[Camín de Santiago]]. La [[cultura gallega]], entós, ye frutu de la fusión d'elementos culturales allegaos por mui estremaos pueblos que s'afincaren en Galicia al llargo de la so [[historia]]. Tien unos 2,8 millones d'habitantes (2002) con una distribución poblacional qu'aglomera la mayor parte de la franxa ente [[Ferrol]] y [[Vigo]]. [[Santiago de Compostela]] ye la capital con un estatutu especial, dientro de la [[provincia d'A Coruña]]. == Xeografía == Galicia divídese en cuatro provincies: * [[Provincia d'A Coruña]] * [[Provincia de Lugo]] * [[Provincia d'Ourense]] * [[Provincia de Pontevedra]] A Galicia pertenecen l'[[islles Cíes|archipiélagu de les islles Cíes]] (formáu pola [[islla de O Faro]], [[islla de Monteagudo]] y la [[islla de San Martiño]]), l'[[archipiélagu d'Ons]] (formáu pola islla d'[[Ons]] y la d'[[islla d'Onza|Onza]]), l'[[archipiélagu de Sálvora]] (formáu poles islles de [[Sálvora]], [[Vionta]] y [[islla de Sagres|Sagres]]), así como otres islles como [[Cortegada]], [[islla d'A Arousa|A Arousa]], les [[islles Sisargas|Sisargas]], o [[islles Malveiras|Malveiras]]; la mayor parte d'elles pertenecen al [[Parque nacional de les Islles Atlántiques]]. == Denominación == Na Antigüedá los griegos llamábenla "Kallaikia" (καλλαικια) y a los sos habitantes "kallaikoi" (καλλαικoι), que yera'l nome con que los habitantes de la cultura castrexa coñocíense a sí mesmos. El topónimu evolucionó a Gallaecia baxo alministración romana. Na época medieval costiruyóse como reinu independiente, col nome de "[[Reinu de Galicia]]" formando parte integrante más sero del [[Reinu de Lleón]], pese a caltener el so calter de reinu ([[Reinu de Galicia]]) hasta l'arribada del absolutismu nel [[sieglu XIX]], momentu nel que se crearon les provincies gallegues d'anguaño y crióse como tal la corona española, xunciendo les estremaes corones de "les españes", que'l monarca poseyía. Nel periodu transicional ente la [[Edá Antigua]] y la [[Edá Media]], Galicia foi llamada ocasionalmente Suevia por mor a qu'esti territorio foi'l noyu nel que s'afincaren les etnies invasores de los [[xermanos]] [[suevos]] (o suavos). === El topónimu «Galiza» === El términu '''Galiza''' ye un topónimu históricu emplegáu na [[Edá Media]] en [[gallegu]]. Anque, esti desavezó en pro de '''Galicia''' (que se caltuvo como'l topónimu oficial), el más habitual tanto en gallegu como en castellán, asina lu recueye l'[[Estatutu d'autonomía de Galicia]]), siendo esti terminu recuperáu dende ámbitos culturales nel s.XIX, como se reflexa nel "Sempre en Galiza" del escritor en llingua gallega [[Alfonso Daniel Rodríguez Castelao]]. Galiza ye tamién el topónimu únicu pa Galicia pa los [[reintegracionismu|reintegracionistes]], una corriente llingüística ya ideolóxica minoritaria y tamién el toponimu usáu pol [[Rexonalismu y nacionalismu n'España|nacionalismu gallegu]]. Tres l'aprobación por parte de la [[Real Academia Gallega]] de la ''[[normativa del idioma gallegu|normativa de la concordia]]'' en 2003, Galiza foi aceutáu tamién como un topónimu en gallegu. Esisten postures que defenden que Galiza ye tamién un topónimu oficial, ya que dao que la Llei de Normalización Llingüística gallega establez que los topónimos oficiales sedrán los topónimos en gallegu, y que Galiza fora reconocida como topónimu correutu en gallegu, ye yá de fechu un topónimu oficial, al mesmu nivel que Galicia. Sicasí, les denominaciones de les comunidaes autónomes nun defínense per aciu de lleis de rangu autonómicu, sinón al tresvel de [[llei orgánica|lleis orgániques]] (los estatutos d'autonomía), que deben ser aprobaes poles [[Cortes Xenerales]] españoles (la [[Constitución española de 1978|Constitución española]] determina, nel so artículu 147.2, que «Los Estatutos d'autonomía deberán contener ... la denominación de la Comunidá que meyor correspuenda a la so identidá histórica»), polo que, en tanto que nun se reforme l'Estatutu d'Autonomía de Galicia y éste incluya esplícitamente esta denominación, el topónimu Galiza nun designa oficialmente a la comunidá autónoma de Galicia, en nengún idioma (adicionalmente, el propiu testu de la reforma normativa establez una distinción ente dambos topónimos, aludiendo únicamente como oficial a Galicia: «Caltiénese Galicia como voz llexítima gallega, denominación oficial del país y forma mayoritaria en la expresión oral y escrita moderna. Galiza se considera tamién una forma llexítimamente gallega, ampliamente documentada na época medieval, que foi alitada nel gallego contemporaniu»). == Economía == Galicia ye una tierra de contrastes económicos. Mientres la costa oeste, sede de los mayores noyos de población, y tamién de les industries manufactureres y de derivaos de la pesca, ye abondosa y incrementa la so población, la zona rural de les provincies d'Ourense y Lugo basa la mayoría de la so economía na agricultura tradicional, asentada nel minifundiu, o pequeñes esplotaciones agrícoles y/o ganderes. La medría del turismu, aprovechamientu forestal sostenible y agricultura orgánica y natural, asina como esplotaciones ganderes de ciertu tamañu tán aumentando les posibilidaes de la economía gallega. Aséntense en Galicia poques grandes industries. Cueye cuntar ente elles cola planta d'Aluminiu que la multinacional Alcoa tien en San Cibrao, la industria manufactureres d'automóviles de la tamién multinacional Citroën en Vigo, la mina y les centrales térmiques y de ciclu combináu d'Endesa d'As Pontes de García Rodríguez, la refinería de La Coruña o los astilleros de Ferrol y Vigo, con desigual suerte y en procesu de reconversión cuasi de cutio na so mayoría de magar los años 80. Nos años 90 una industria gallega tase a desenrollar de xeitu internacional, la manufauturera téstil Zara, con sede n'Arteixo. Les industries manufactureres de productos agrícoles tán en plenu retrocesu, cayendo en manes foriates les industries de derivaos llactios y otres sufriendo una reestructuración, como-y pasó a l'antigua industria estatal 'FRIGSA' ('Frigoríficos Industriales de Galicia') qu'acabó siendo desmantelada y tratando d'ocupar el so llugar una riestra d'empreses munncho más pequeñes. La pesca, na que tradicionalmente Galicia ye una potencia, vien mermando'l númberu de captures dende va años tanto pol desaniciu de les pesqueríes tradicionales como poles condiciones polítiques d'accesu a les mesmes. Tase entamando a desenrollar los cultivos marinos, dellos siguiendo la llinia tradicional de les moxoneríes (qu'inda güei representen la mayoría del valir d'especies cultivaes) o les cetaries. L'agricultura y ganadería pasaron nuna xeneración de ser practicamente de subsistencia a ser de comercialización, y siguen a sufrir cámbeos debido al impautu de la incorporación na XE y a les condiciones d'entrada. El númberu d'explotaciones agraries ta cayendo rapidamente, asina como se ta concentrando la cuota llechera, por citar dos indicadores. El turismu, de desarrollu més tardío que n'otres zones de la península, representa güei en día una importante fonte d'ingresos, cola peculiaridá de que se concentren na costa (principalmente nes Ríes Baxes) y Santiago. Durante l'añu 2007 Galicia recibió 5,7 millones de turistes, un 8% más que nel añu 2006[5], y un 11% més que nel 2005 y 2004. El turismu supón el 12 por cientu del Productu Interior Brutu (PIB) gallegu y emplega un 12 ó 13 por ciento de los trabayadores. La cuarta parte de los turistas que visiten Galicia proceden d'otres partes de Galicia, el restu procede de Madrid y Cataluña, seguidos por castellano-lleoneses, andaluces, vascos y asturianos. Durante'l 2007 1,2 millones de turistes estranxeros visitaron Galicia, frente al 25% que lo fizo nel 2005[6], ente ellos destacaron los portugueses, alemanes, británicos, italianos y franceses y, d'ente los procedentes d'América, los más numberosos foron arxentinos, venezolanos y d'Estaos Xuníos. La balanza exterior gallega tien signu positivu, obteniendo 600 millones de euros de superávit nel añu 2002. Los principales socios comerciales de Galicia atópense na Unión Europea. Cuasi la metá de los emplegos en Galicia tán dedicaos al sector servicios (582.000 persones d'un total de 1.072.000 trabayadores, (2002)), seguido pola industria (más de doscientos mil), y agricultura y construción con aproximao la mesma cantidá de trabayadores. Curiosamente, ye nel sector agrariu onde ye menor la tasa de paru: 2,9%, tando nel sector terciariu nel 9%. == Bibliografía == * Diccionario Gallego-Castellano, de [[Marcial Valladares]], añu [[1884]]. * Coleición de Cantigas da Mahía, de Luis Tobío Campos, editorial O Castro, añu [[1880]]. * O Galiciano. Paróla Gallega publicada todol-os días 1, 8, 15 e 23. Nᵘ 105, del [[15 d'ochobre]] [[1886]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons|Category:Galicia|Galicia}} {{CCAA España}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Galicia|*]] clgqk6bcffjbgbrqw1i0kpqr0ndxi18 0 6217 4493601 4485050 2026-05-17T17:48:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493601 wikitext text/x-wiki {{llingües romániques}} L''''Iberorrománicu'''<ref>{{DALLA|iberorrománicu}}</ref> ye un subgrupu de [[llingües romances]] que posiblemente formen un subgrupu filoxenéticu dientro de la familia romance. Les llingües iberromances desendólquense en territorios ocupaos polos romanos p'hacia l'añu [[415]], ello ye, la [[península ibérica]] y el norte del [[Magreb]] y les sos conquistes posteriores (la [[suevos|Suevia]]). Llingües consideraes universalmente dientro del grupu iberromance son el [[galaicoportugués|galaico-portugués]] (y los sos modernos descendientes), l'[[asturlleonés]] y l'[[español|castellán]] y el [[navarroaragonés]]. Toes estes llingües formen un [[continuum xeollectal|''continuum'' xeollectal]] con alta intelixibilidá ente les llingües axacentes. == Comparación de frases ente llingües de esti grupu == * '''Latin''': ''Illa claudit semper fenestram antequam cenat''. ** '''Asturianu''': ''Ella zarra siempres la ventana enantes de cenar. ** '''Castellán''': ''Ella cierra siempre la ventana antes de cenar''. ** '''Portugués''': ''Ela fecha sempre a janela antes de jantar/cear''. ** '''Gallegu''': ''Ela fecha sempre a xanela antes de xantar/cear. ** '''Llionés''': ''Eilla pecha siempres la ventana enantes de cenare.'' ** '''Aragonés''': ''Ella zarra siempre la finestra antes de zenar''. == Clasificación xeneral == [[Archivu:Países por número de hablantes de español.PNG|thumb|right|300px|Países por númberu de falantes d'[[español]]: {{Lleenda|#4B0082|Más de 50 millones}} {{Lleenda|#8B008B|Más de 20 millones}} {{Lleenda|#C71585|Más de 10 millones}} {{Lleenda|#FF1493|Más de 5 millones}} {{Lleenda|#FF69B4|Más de 1 millón}} ]] [[Archivu:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|300px|Distribución xeográfica del [[portugués]].]] [[Archivu:Asturleonés.PNG|thumb|240px|Dominiu llingüísticu [[asturlleonés]].]] Les llingües iberorromances son una agrupación convencional de les llingües romances, munchos autores usen el términu nun sentíu xeográficu, anque non necesariamente [[filoxénesis|filoxenéticu]]. Filoxenéticamente, esisten discrepancies sobre qué llingües han de se considerar dientro del grupu iberorromance, yá que por casu dellos autores consideren que les llamaes [[Llingües occitano-romániques|occitano-romániques]], podríen tar más estrechamente rellacionaes coles llingües gallo-romániques que coles llingües ibéro-romániques. Y la posición del [[idioma aragonés|aragonés]] dientro de les llingües romániques de la [[península ibérica]] tamién causa discrepancies. Una agrupación xeográfica convencional frecuente ye la siguiente: * Llingües iberorromances orientales (aragonés). * Llingües iberorromances occidentales (iberorromance nuclear). * [[Mozárabe]]. No que sigue va usase'l signu convencional † pa les [[llingua muerta|llingües muertes]]. === Iberorromance occidental (nuclear) === L'iberorromance occidental presenta un númberu de traces gramaticales y fonolóxiques definitories que tán ausentes nel llamáu iberorromance oriental que de la mesma presenta carauterístiques comunes col galorromance o'l galoitalianu pero non presentes nes llingües iberromances occidentales. Dellos autores consideren que les llingües iberorromances tomen namái al grupu occidental y nuclear y que'l llamáu "iberorromace oriental" realmente constitúi un grupu filoxenéticu a parte con carauterístiques entemedies ente l'iberorromance y el galorromance. Les llingües iberrromances occidentales son: * '''[[Grupu Ibero-Occidental|Íbero-Occidental]]''' ** '''[[Asturlleonés|Astur-Lleonés]]''': *** [[Asturianu]] *** [[Lleonés]] *** [[Mirandés]] ** Fales de transición ente'l castellanu y l'asturlleonés: *** [[Estremeñu]] *** [[Montañés]] ** '''[[Castellán]]''' *** [[Dialeutos del castellán]] *** [[Xudeoespañol]], [[Sefardín]] o [[Ladín]] <ref>{{Cita web |url=http://www.wordreference.com/definicion/judeoespa%F1ol |títulu=Yahoo!<!--Título generado por Muro Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140424194935/http://www.wordreference.com/definicion/judeoespa%F1ol |fechaarchivu=2014-04-24 }}</ref> <ref>{{Cita web |url=http://e-ciencia.com/recursos/enciclopedia/Haquet%C3%ADa |títulu=Haquetía : Enciclopedia científica . Ciencia y teunoloxía :: 100cia.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160819082349/http://e-ciencia.com/recursos/enciclopedia/haquet%C3%ADa |fechaarchivu=2016-08-19 }}</ref> ** '''[[Subgrupu Galaico-Portugués]]''' *** [[Galaicoportugués]] (†) *** [[Gallegu]] *** [[Fala xalimesa]] *** [[Portugués]]: **** [[Dialeutos del portugués]] **** [[Xudeoportugués]] (†) === Iberorromance pirenaico-mozárabe === La clasificación d'''Etnologue'' inclúi un grupu de llingües romances de la península Ibérica duldosu formáu pol [[navarroaragonés]] y pol [[mozárabe]]. Anque munchos especialistes consideren qu'esa xebra nun ye un grupu válidu nin alcuentren demasiaos argumentos pa postular una especial rellación ente l'aragonés y el mozárabe. * '''[[Grupu Pirenaico-Mozárabe]]''' ** [[idioma aragonés|Aragonés]] *** [[Aragonés occidental]]: [[Aragüesín]], [[Ansotanu]], [[Aragonés cheso|Chesu]], [[Aragonés aisín|Aisín]] *** [[Aragonés central]]: [[Belsetanu]], [[Aragonés del valle de Vió]], [[Panticutu]] *** [[Aragonés oriental]]: [[Patués]] o [[Benasqués]] *** [[Aragonés meridional]] o [[Somontanés]] *** [[Navarroaragonés]] (†): [[Rioxanu precastellanu]] (†), [[Romance navarru]] (†) *** [[Xudeoaragonés]] (†) ** [[Mozárabe]] (†) El grupu pirenaico-mozárabe suel clasificase de delles maneres, y nun esiste un consensu global sobre la so filiación. Les teoríes más aceptaes son: * '''1'''- La que lu clasifica como un tercer grupu dientro de '''les llingües iberorromances'''. * '''2'''- La que lu asitia como grupu separtáu del grupu iberorromance, inclusive fuera del [[Llingües galo-ibériques|grupu galo-ibéricu]], y dientro del [[Llingües romances ítalo-occidentales|grupu italoccidental]], del que formen tamién parte les mentaes [[llingües galo-ibériques]]. === Variedaes iberorromances de transición === [[Archivu:Grupo galaico-potugués.png|thumb|right|170px| {{lleenda|#4682B4|Gallegu}} {{lleenda|#32CD32|Portugués}} ]] Dada la gran cercanía que tienen les llingües iberorromances per tola [[Península Ibérica]] (ya en delles fasteres d'[[América del sur]]), esisten árees au se falen llingües mestes o variedaes llingüístiques de transición que presenten carauterístiques mestes a les de les llingües iberorromances axacentes. Estes llingües mestes son: * El '''[[Castrapo|castrapu]]''', que ye'l nome que se-y da en [[Galicia]] a una variante popular del [[castellanu]] falada nesa comunidá autónoma, carauterizada pol usu de vocabulariu y d'espresiones tomaes del [[gallegu]] que nun esisten en castellanu. Considérase socialmente vulgar y ye frecuente nes ciudaes gallegues. * L''''[[eonaviegu]]''' o '''gallegoasturianu''' ('''A fala''' pa los sos falantes) ye una llingua de tránsitu ente l'[[asturianu]] y el [[gallegu]]. El so dominiu llingüísticu estiéndese, como'l so nome indica, na zona [[Asturies|asturiana]] comprendida ente los ríos [[Eo]] y [[Ríu Navia|Navia]], masque la so área d'influyencia abarque tamién zones más orientales. Esti territoriu conozse como ''Terra del Eo-Navia'' (un territoriu que nun coincide cola [[comarca del Eo-Navia]]).<ref>[[Ramón Menéndez Pidal|Menéndez Pidal]], ''El Dialecto leonés'', 2ª, prológo y edición [[Carmen Bobes Naves]], Ridea, Oviedo 1.962, páx. 16 y 17</ref> * L''''[[amestáu]]''' o variante del asturianu carauterizada por un acastellanamientu léxicu, fonéticu y sintáuticu, siendo muncho más acusáu nos dos primeros. Pa dalgunos estudiosos trátase d'una fala de transición ente l'[[asturianu]] y el [[castellanu]], anque son otros munchos los que defenden que, por mor de les sos estructures sintáutiques, trátase d'una variante del asturianu o inclusive [[asturianu de clase baxa (rexistru)|asturianu de clase baxa]]. * El '''[[Barranquenhu|Barranqueñu]]''' (''A fala de Barrancos'') ye una [[Pidgin|llingua mesta]] falada na llocalidá [[Portugal|portuguesa]] de [[Barrancos]]. Ye un dialeutu que tien como base'l [[portugués]] alentexanu y una fuerte influyencia del español popular d'[[Andalucía]] y de la Baxa [[Estremadura]], especialmente [[léxicu|lexicográficos]], [[fonética|fonéticos]] y [[Morfoloxía llingüística|morfolóxicos]]. Dichos elementos a vegaes son estraños y hasta discordantes pa un dialeutu de base portuguesa. * El '''[[portuñol]]''', '''portunhol''', '''portanhol''' ye'l mecíu de los idiomes [[portugués]] y [[español]]. Dase ente los falantes de les rexones llingüístiques llendantes ente'l castellanu y el portugués, mui especialmente na llend'[[Hispanoamérica|hispano]]-[[Brasil|brasilana]]. [[Ficheru:Aragon languages.svg|miniaturadeimagen|240x240px|Aragonés en coloráu.]] === Criollos iberorromances === {{VT|Llingua criolla}} En munches árees d'África y América, particularmente en zones onde históricamente esistió un importante tráficu d'esclavos y por tanto contautu de falantes de llingües estremaes, desendolcáronse ''[[pidgin]]s'' como mediu d'intercambéu, que dieron llugar a numberoses llingües criolles de base española y portuguesa: * Criollos de base léxica española ** [[Criollu chabacanu|Chabacanu]]<ref>[http://chabacano.iespana.es/ Chabacano<!--Título generado por Muro Bot-->]</ref> ** [[Chamorru]]<ref>[http://www.proyeutos-saluda.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1111&Itemid=165 Proyeutos Saluda - El idioma chamorru<!--Título generado por Muro Bot-->]</ref> ** [[Palenqueru]]<ref>{{Cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criolli1.htm |títulu=Biblioteca Luis Ángel Arango<!--Título generado por Muro Bot--> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090317101037/http://lablaa.org/blaavirtual/geografia/afro/criolli1.htm |fechaarchivu=2009-03-17 }}</ref> * Criollos de base léxica portuguesa: ** [[Criollu cabuverdianu|Cabuverdianu]] ** [[Criollu principense|Lunguyê]] ** [[Criollu angolar|Angolar]] ** [[Criollu forro|Forru]] ** [[Criollu de Guinea-Bisáu|Kriol]] ** [[Patuá de Macáu]] * Criollos mestos: ** [[Papiamentu]]<ref>[http://culturitalia.uibk.ac.at/hispanoteca/Lexikon%20der%20Linguistik/pa/PAPIAMENTO.htm Papiamento<!--Título generado por Muro Bot-->]</ref> (≈) (para algunos es un criollo de base española, aunque otros lo consideran de base protuguesa): [[Papiamentu d'Aruba]], [[Papiamentu de Bonaire]], [[Papiamentu de Curaçao]] ** '''[[Criollu annobonense|Annabonense]]''' o '''Fá d'Ambô''', '''annobonense''' o '''annobonés''' (tamién llamáu '''Fla d'Ambu''' y '''Falar d'Ano Bom''') ye un mecíu d'un [[criollu portugués]], el [[Criollu forru|forru]] y del español faláu na islla d'[[Annobón]], [[Guinea Ecuatorial]]. === Árbol cladísticu === El proyeutu de comparación sistemática [http://email.eva.mpg.de/~wichmann/ASJPHomePage.htm ASJP] basáu na similaridá léxica midida como la [[Distancia de Levenshtein|distancia de levenshtein]] d'una llista de cognaos construyó árboles cladísticos que dan una aproximación valoratible al parentescu filoxenéticu d'una bayura families. Nel casu de les llingües iberorromances mentaes enantes, l'árbol cladísticu tien la forma:<ref>{{Cita web |url=http://email.eva.mpg.de/%7Ewichmann/WorldLanguageTree-003.pdf |títulu=ASJP - World Language Tree 03 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100730171446/http://email.eva.mpg.de/%7Ewichmann/WorldLanguageTree-003.pdf |fechaarchivu=2010-07-30 }}</ref> [[Imagen:Lenguas_Iberorromance.PNG|thumb|370px|right]] {{clade |1= {{clade |label1= oriental |1= {{clade |1= [[occitanu]] |2= [[catalán]] }} |label2= occidental |2= {{clade |1= {{clade |1= [[castellán]] |2= [[asturlleonés]] }} |2= {{clade |1= [[navarroaragonés]] }} |label3 = [[Galaicoportugués|galaico-<br>portugués]] |3= {{clade |1= [[gallegu]] |2= [[portugués]] }} }} }} }} == Carauterístiques principales de les llingües iberorromániques == * Caltienen les vocales a la fin de les pallabres llatines en contraste coles galorromances. El aragonés pierde la (e) final siendo la única esepción nel iberorromance. * Pierden les formes alverbiales llatines Ibi y Index presentes nes otres llingües romániques. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance. * L'infinitivu lo formaen con una (r) final y nun se pierden en contraposición a les llingües galorromances. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance. * Formen los plurales con (s). Esti rasgu compartenlu tamién l'occitanorrománicu y el galorrománicu. * Cambéu de la (f) llatina a (h). Esti fenómenu asocedió nel castellán, estremeñu, cántabru y asturianu oriental por influencia del [[Euskera]]. Esta carauterística tamién ye compartida col occitanu gascón. El aragonés ye la única esepción nel iberorromance. == Descripción llingüística == Esisten dellos anovamientos fonéticos comunes a les llingües iberorromances: * Les más de les llingües iberorromances caltienen les vocales finales llatines /-e, -o/ en nomes masculinos, frente a lo qu'asocede nel occitanorrománicu y galorrománicu, por exemplu: español ''noche'', portugués ''noite'' frente a catalán ''nit'', francés ''nuit'', toos ellos derivaos de la forma ''*noite'' común al proto-iberorromance, el galorromance y occitanorromance. Nesti aspeutu l'aragonés presenta soluciones frecuentemente más cercanas al occitanorromance que'l restu del iberorromance. * Palatalización del grupu ''-ct-'': portugués ''oito'', español ''ocho''. Esti rasgu compartenlu tamién l'occitanorrománicu y el galorrománicu, pero non l'italorromance central y meridional ''otto''. === Fonoloxía === L'inventariu consonánticu del proto-iberorromance coincide colos inventarios del [[español medieval]] y del portugués medieval: :{| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" ! ! [[consonante llabial|llabial]] ! [[consonante alveolar|alveolar]] ! [[consonante palatal|palato-]]</br>[[consonante postalveolar|alveolar]] ! [[consonante velar|velar]] |- ! [[Oclusiva]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|*p *b}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*t *d}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*k *g}} |- ! [[Africada]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʦ *ʣ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ʧ) *ʤ}} | |- ! [[Fricativa]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|*f/ɸ *v/β}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*s *z}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʃ *ʒ}} | |-align=center ! [[consonante nasal|Nasal]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|*m}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*n}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ɲ}} | |-align=center ! [[consonante llateral|Llateral]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*l}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʎ}} | |-align=center ! [[consonante vibrante múltiple|Vibrante]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|*ɾ, *r}} | | |} Esti sistema cuasi idénticu al del [[italianu|italianu estándar]] (sacantes pol fechu de que l'italianu carez de /*ʒ/ y de la oposición /*ɾ/-/*r/). El fonema {{IPA|/*ʧ/}} ye complicáu porque, anque apaez mesmo en portugués que n'español, en dambes llingües remanez de diferentes grupos llatinos, polo que ye posible qu'en proto-iberorromance esti fonema nun esistiere como talu y la so presencia débase namái a desendolcos posteriores. Equí postúlase porque ocasionalmente n'español se tienen {{IPA|/ʧ/}} procedente de <small>PL-</small> llatín (<small>AMPLU</small> port. y esp. ''ancho'', <small>P(O)LOPPU</small> > esp. ''chopo'', port. ''choupo''). En cuanto a les evoluciones posteriores: * les africaes {{IPA|/*ʦ, *ʣ, *ʧ, *ʤ/}} desafríquense en portugués y dan {{IPA|/s, z, ʃ, ʒ/}}, mientres que n'asturlleonés y [[español mediu]] prodúcense ensordecimientos {{IPA|/*ʦ, *ʣ/}} > {{IPA|/s̪̺/}} (y posteriormente > {{IPA|/θ/}}), {{IPA|/*ʧ, *ʤ/}} > {{IPA|/ʧ/}}. * les fricatives {{IPA|/*s, *z, *ʃ, *ʒ/}} caltiénense en portugués, pero pierden el contraste de sonoridá nel español mediu y asturlleonés dando namái {{IPA|/s, ʃ/}}. N'español modernu amás diose'l cambéu adicional {{IPA|/ʃ/}} > {{IPA|/x/}} (fricativa velar/uvular). * les fricatives llabiales {{IPA|/*f-ɸ, *v-β/}} caltiénense en portugués como {{IPA|f, v}}, mientres que n'español {{IPA|/*f-ɸ/}} pasa a {{IPA|/h/}} (ante vocal) y/o caltiénse como {{IPA|/f/}} (ante {{IPA|/-ɾV/}}: ''frente, freír'' o {{IPA|[wV]}}: ''fuente, fuego''). De magar el sieglu XV la {{IPA|/h/}} del español cae na mayor parte de dialeutos y desapaez. * el fonema {{IPA|/*ʎ/}} en portugués y gallegu en munchos contestos pasa a {{IPA|/ʧ/}} (''llave'' > ''chave''), una africación asemeyada a la que se da en delles variedaees de asturlleonés (como l'austurlleonés occidental ''*ʎopu'' > ''ḷḷobu''). L'inventariu vocálicu reconstruyíu pa la sílaba tónica ta formáu por siete vocales {{IPA|/*i, *e, *ɛ, *a, *ɔ, *o, *u/}}. === Cambios fonéticos === La siguiente table resume los cambeos ente'l proto-iberorromance y les llingües modernes: {|{{tablaguapa}} style="text-align:center;" |- ! <small>PROTO-<br />IBERORROMANCE</small> !! Portugués !! Gallegu !! Asturlleonés !! Castellán !! Aragonés |- | {{IPA|p b m, d n, ɲ l, ɾ, z}} || colspan="6"| (ensin cambeos) |- | {{IPA|ts}} || s || s / θ || θ || θ / s || θ |- | {{IPA|dz}} || z || z / θ || θ || θ / s || θ |- | {{IPA|s}} || s || s || s || s || s |- | {{IPA|tʃ}} || ʃ || tʃ || tʃ || tʃ || tʃ |- | {{IPA|dʒ}} || ʒ || ʃ / ʒ || ʒ / ʃ || x || tʃ |- | {{IPA|ʃ}} || ʃ || ʃ || ʃ || x || ʃ |- | {{IPA|ʒ}} || ʒ || ʃ / ʒ || ʃ || x || tʃ |- | {{IPA|f/ɸ}} || f || f || f || f / h || f |- | {{IPA|b}} || b || b || b / β || b / β || b / β |- | {{IPA|v}} || v || v / b || b / β || b / β || b / β |- | {{IPA|t}} || t / tʃ || t / tʃ || t / tʃ || tʃ || t |- | {{IPA|r}} || r || r || r || r || r |- | {{IPA|ʎ}} || ʎ || ʎ || ʎ || j / ʎ || ʎ |} === Comparación léxica === Tabla comparativa ente les llingües romances vives na [[Península Ibérica]]. {| border="1" cellspacing="5" cellpadding="5" |----- bgcolor="#eeeeee" ||''[[Llatín]]''|| ''[[Portugués]]'' || ''[[Gallegu]]''|| ''[[Asturianu]]-[[Lleonés]]''|| ''[[Castellán]]''|| ''[[idioma aragonés|Aragonés]] |----- bgcolor="#ffffff" ||'''clave''' ||'''chave''' ||'''chave''' ||'''llave/chave''' ||'''llave''' ||'''clau''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''noctem''' ||'''noite''' ||'''noite''' ||'''nueche/nueite''' ||'''noche''' ||'''nuei''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''ego''' ||'''eu''' ||'''eu''' ||'''yo/you''' ||'''yo''' ||'''yo''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''cantare''' ||'''cantar''' ||'''cantar''' ||'''cantar/cantare''' ||'''cantar''' ||'''cantar''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''capra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' ||'''cabra''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''facere''' ||'''fazer''' ||'''facer''' ||'''facer''' ||'''hacer''' ||'''fer''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''lingua''' ||'''língua''' ||'''lingua''' ||'''llingua''' ||'''lengua''' ||'''luenga''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''platea''' ||'''praça''' ||'''praza''' ||'''plaza''' ||'''plaza''' ||'''plaza''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''pontem''' ||'''ponte''' ||'''ponte''' ||'''ponte''' ||'''puente''' ||'''puent''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''ecclesia''' ||'''igreja''' ||'''igrexa''' ||'''ilesia''' ||'''iglesia''' ||'''ilesia''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''hospitalem''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' ||'''hospital''' |----- bgcolor="#ffffff" ||'''caseus''' | Llatín vulgar ''formaticum'' ||'''queijo''' ||'''queixo''' ||'''quesu/queisu''' ||'''queso''' ||'''queso''' |} == Númberu de falantes == {|{{tablaguapa}} |-bgcolor=#e73e21 !Pos. !!Idioma!!Falantes como llingua materna!! Total de falantes |- align="center" | style="background:#FFDE00"|'''1'''||'''[[Castellán]]'''|| 480.000.000 || 577.000.000 |- align="center" |bgcolor=#0066FF|'''2'''||'''[[Portugués]]'''|| 209.000.000<ref>{{Cita web |url=http://www.sk.com.br/sk-stat.html |títulu=Estadística comparativa ente'l númberu de falantes de portugués ya inglés. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211029155659/https://www.sk.com.br/sk-stat.html |fechaarchivu=2021-10-29 }}</ref> || 260.000.000 |-align="center" |rowspan="2" style="background:#7FBCFF"|'''3'''||'''[[Gallegu]]'''||2.630.000||rowspan="2"|~3.900.000 |- align="center" |'''[[Fala xalimesa]]'''||~6.000 |- align="center" |rowspan="5" style="background:#7FC31C"|'''4'''||'''[[Asturianu]]'''||~100.000||rowspan="5"|~600.000 |- align="center" |'''[[Lleonés]]'''||~25.000 |- align="center" |'''[[Mirandés]]'''||8.000 |- align="center" |'''[[Estremeñu]]'''||20.000 |- aligm="center" |'''[[Montañés]]'''|| n/d |- align="center" |style="background:#FFDE00"|'''5'''||'''[[Xudeoespañol]]'''||98.000||150.000 |- align="center" |style="background:#EB9301"|'''6'''||'''[[idioma aragonés|Aragonés]]'''||12.000||30.000 |} == Ver tamién == * [[Llingües romances]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Otres Wikipedies d'esti grupu== * [http://gl.wikipedia.org Gallega] * [http://pt.wikipedia.org Portuguesa] * [http://es.wikipedia.org Española] * [http://an.wikipedia.org Aragonesa] {{Llingües romances}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües romániques]] [[Categoría:Llingües d'España]] [[Categoría:Llingües de Portugal]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 90ute3pycbvphlwibwgdmk3hvelbkea 0 9134 4493587 4471133 2026-05-17T17:02:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493587 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''International Business Machines. ''' ('''IBM''') ({{NYSE|IBM}}) ye una reconocida [[empresa]] [[multinacional]] d'[[Estaos Xuníos]] de [[teunoloxía]] y [[Consultor|consultoría]] con sede en [[Armonk]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]. IBM fabrica y comercializa [[hardware]] y [[software]] para [[ordenador|ordenadores]], y ufierta [[Serviciu (economía)|servicios]] d'[[Infraestructura urbana|infraestructura]], [[Serviciu d'agospiamientu d'Internet|agospiamientu d'Internet]], y [[Consultor|consultoría]] nuna amplia gama d'árees rellacionaes cola [[informática]], dende [[Ordenador central|ordenadores centrales]] hasta [[nanoteunoloxía]].<ref>{{cita web |url=http://domino.research.ibm.com/comm/research.nsf/pages/r.nanotech.html |títulu=Nanotechnology & Nanoscience |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091227114934/http://domino.research.ibm.com/comm/research.nsf/pages/r.nanotech.html |fechaarchivu=2009-12-27 }}</ref> La empresa foi fundada en [[1911]] como [[Computing Tabulating Recording Corporation]], la resultancia de la [[Fusiones y alquisición|fusión]] de cuatro empreses: [[Herman Hollerith|Tabulating Machine Company]], [[Reló de fichar|International Time Recording Company]], Computing Scale Corporation, y Bundy Manufacturing Company.<ref>{{cita web |url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/documents/pdf/faq.pdf| títulu=IBM Archives: Frequently Asked Questions}}</ref><ref>{{cita llibru |autor= Frank P. Bennett and Company |títulu= United States Investor |volume= 22, Parte 1 |fecha=17 de xunetu de 1911 |páxina=1025 }}</ref> CTR adoptó'l nome ''International Business Machines'' en [[1924]], utilizando un nome primeramente designáu a un filial de CTR en [[Canadá]], y darréu n'[[América del Sur]]. En [[2011]], la revista ''[[Fortune (revista)|Fortune]]'' clasificó IBM como la empresa númberu 18 nos Estaos Xuníos en tamañu,<ref name="Fortune 500: IBM">{{cita web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/225.html |títulu=Fortune 500: IBM |añu=2011 |editorial=[[Fortune (revista)|Fortune]] |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250312142632/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/225.html |fechaarchivu=2025-03-12 }}</ref> y la empresa númberu 7 en beneficios.<ref name="Fortune 500: IBM profit">{{cita web |url=http://money.cnn.com/galleries/2011/fortune/1104/gallery.fortune500_most_profitable.fortune/7.html |títulu=Fortune 20 most profitable companies: IBM |añu=2011 |editorial=[[Fortune (revista)|Fortune]] |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191118155359/https://money.cnn.com/galleries/2011/fortune/1104/gallery.fortune500_most_profitable.fortune/7.html |fechaarchivu=2019-11-18 }}</ref> Globalmente, la empresa foi clasificada como la empresa númberu 31 en tamañu por ''[[Forbes]]'' en 2011.<ref>{{cita publicación |títulu=The World's Biggest Public Companies|url=http://www.forbes.com/global2000/|obra=[[Forbes]]|fechaaccesu=7 de xunu de 2011}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=IBM|url=http://www.forbes.com/companies/ibm/|obra=[[Forbes]]|fechaaccesu=7 de xunu de 2011}}</ref> Pol númberu d'emplegaos (más de 425.000") ye la segunda empresa más grande del mundu solu superada por [[Walmart]] (en más de 200 países, con ocupaciones incluyendo científicos, inxenieros, consultores y profesionales de ventes).<ref>{{cita web |url=http://www.research.ibm.com/worldwide/|títulu=Worldwide IBM Research Locations|editorial=IBM|fechaaccesu=21 de xunu de 2006}}</ref> IBM alluga más patentes que nenguna otra empresa de teunoloxía d'Estaos Xuníos, y tien doce laboratorios d'investigación.<ref name="patents">{{cita web |url=http://www.ibm.com/news/us/en/2006/01/2006_01_10.html|títulu=IBM maintains patent lead, moves to increase patent quality|fecha=2 d'avientu de 2010}}</ref> Denominaos "IBMistas", los sos emplegaos recibieron cinco [[Premios Nobel]], cuatro [[Premios Turing]], nueve [[Medaya Nacional de Teunoloxía|National Medals of Technology]] y cinco [[National Medal of Science|National Medals of Science]].<ref>{{cita web |url=http://www.research.ibm.com/resources/awards.shtml |títulu=Awards & Achievements |fechaaccesu=13 d'agostu de 2009 |editorial=IBM}}</ref> Les invenciones famoses de IBM inclúin el [[caxeru automáticu]], el [[disquete]], el [[discu duru]], la [[banda magnética]], el [[modelu relacional]], l'Universal Product Code, el [[Sabre|sistema de reserves aérees SABRE]], [[DRAM]] y el sistema d'[[intelixencia artificial]] [[Watson (intelixencia artificial)|Watson]]. == Historia == {{AP|Historia de IBM}} === 1881-1929 === [[Ficheru:Thomas J Watson Sr.jpg|thumb|right|[[Thomas John Watson]], el líder de IBM dende 1914 hasta 1956.]] A partir del sieglu XIX, desenvolviéronse delles teunoloxíes que formaríen parte de les compañíes predecesores de IBM. [[Julius Y. Pitrap]] patentó la [[escala de computación]] en [[1885]];<ref>{{cita llibru |títulu=Images of America: IBM in Endicott |autor1=Asward |autor2=Meredith |añu=2005 |editorial=[[Arcadia Publishing]] |isbn=0-7385-3700-4 |url=https://books.google.com/?id=YzlDdhWK3IsC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=julius+y.+pitrap+computing+scale#v=onepage&q=julius%20y.%20pitrap%20computing%20scale&f=false}}</ref> [[Alexander Dey]] inventó'l [[dial de grabación]] en [[1888]];<ref>{{cita web |url=http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10204421 |títulu=Dey dial recorder, early 20th century |editorial=UK Science Museum |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> y en [[1889]], [[Herman Hollerith]] patentó la ''"[[Tabuladora|Electric Tabulating Machine]]"'' ("máquina llétrica de tabulación")<ref>{{cita web |url=http://www.columbia.edu/acis/history/census-tabulator.html |títulu=Hollerith 1890 Census Tabulator |editorial=[[Universidá de Columbia]] |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> y [[Willard Bundy]] inventó un [[reló de fichar]] pa grabar los tiempos de llegada y salida de los emplegaos nuna cinta de papel.<ref>{{cita web |url=http://www.floridatimeclock.com/employee-punch-clocks.htm |títulu=Employee Punch Clocks |editorial=Florida Time Clock |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> El [[16 de xunu]] de [[1911]], estes teunoloxíes y les sos empreses respeutives fueron fundíes por [[Charles Ranlett Flint]] pa formar la ''Computing-Tabulating-Recording Company'' (C-T-R).<ref name="Trounce">{{cita llibru |títulu=Trouncing the Dow: A value-based method for making huge profits |apellíu=Lee |nome=Kenneth |añu=1998 |editorial=[[McGraw-Hill]] |isbn=0-07-136834-5 |páxina=123 |url=https://books.google.com/?id=TwoBaKMKFvMC&pg=PA123&lpg=PA123&dq=June+16,+1911+flint+IBM#v=onepage&q=June%2016%2C%201911%20flint%20IBM&f=false |fechaaccesu=1 de xineru de 2011}}</ref> La empresa, allugada na ciudá de [[Nueva York]], tuvo 1.300 emplegaos, según oficines y plantes n'[[Endicott (Nueva York)|Endicott]] y [[Binghamton (Nueva York)|Binghamton]], Nueva York; [[Dayton (Ohio)|Dayton]], [[Ohio]]; [[Detroit]], [[Michigan]]; [[Washington D. C.]], y [[Toronto]], [[Ontario]]. CTR primeramente fabricó y vendió una amplia gama de maquinaria, dende escales comerciales y sistemes pal control d'emplegaos industriales hasta cortadores automatizadas de carne y quesu. Amás fabricaben tabuladoras y equipos pa la xestión de [[tarxeta furada|tarxetes furaes]], que seríen un elementu clave de los futuros ordenadores. Col tiempu, CTR centrar nestos equipos y dexaría a un llau la fabricación del restu de los sos productos. Flint reclutó a [[Thomas John Watson]], de la [[NCR|National Cash Register Company]], p'ayudar en conducir la empresa en [[1914]].<ref name="Trounce"/> Watson implementó "incentivos arrogantes de ventes, un enfoque nos sos servicios al veceru, una insistencia en vendedores bien curiaos con traxes escuros, y un fervor evanxélicu pa inculcar arguyu empresarial y llealtá corporativa en cada emplegáu."<ref name="Story">{{cita llibru |títulu=What's your story?: Storytelling to move markets, audiences, people, and brands |autor=Ryan Mathews|autor2=Watts Wacker |añu=2008 |editorial=Pearson Education |isbn=0-13-227742-5 |páxina=138 |url=https://books.google.com/?id=BQ5vKGTx_3AC&pg=PA138&lpg=PA138&dq=%22generous+sales+incentives,+a+focus+on+customer+service,+an+insistence+on+well-groomed%22#v=onepage&q=%22generous%20sales%20incentives%2C%20a%20focus%20on%20customer%20service%2C%20an%20insistence%20on%20well-groomed%22&f=false |fechaaccesu=1 de xineru de 2011}}</ref> El so eslogan favoritu, ''"THINK"'' ("PIENSA"), convertir nun mantra pa los emplegaos de C-T-R, y once meses dempués de xunise a CTR, Watson convertir nel so presidente.<ref name="Story"/> La compañía centrar n'apurrir soluciones de tabulación pa empreses, dexando'l mercáu de productos pequeños a otros. Mientres los primeros cuatro años dempués con Watson en CTR, los ingresos de la empresa dobláronse en demasía, a $9.000.000, y les sos operaciones espandir a Europa, América del Sur, Asia y Australia.<ref name="Story"/> El [[14 de febreru]] de [[1924]], CTR foi renomada como ''International Business Machines Corporation'' (IBM),<ref name="Fast">{{cita web |url=http://rankingthebrands.com/Brand-detail.aspx?brandID=6 |títulu=IBM rankings |editorial=Ranking the Brands |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010}}</ref> citando la necesidá p'alliniar el so nome con "la crecedera y la espansión de les sos actividaes."<ref>{{cita web |url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/decade_1920.html |títulu=1920s |editorial=IBM |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010}}</ref> === 1930-1979 === En [[1937]], los equipos de tabulación de IBM dexaron que les organizaciones procesaren cantidaes de datos ensin precedentes, con veceros incluyendo'l [[Gobiernu federal de los Estaos Xuníos]], mientres el so primer esfuerciu pa caltener los rexistros d'empléu pa 26.000.000 de persones según el "[[Seguridá social (Estaos Xuníos)|Social Security Act]],"<ref>{{cita web | url=http://www.socialsecurity.gov/history/ibm.html | títulu=Early Automation Challenges for SSA | nome=Larry | apellíu=DeWitt | fecha=Abril de 2000 | fechaaccesu=marzu de 2011}}</ref> y el [[Alemaña nazi|Tercer Reich]],<ref>[http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/1388.wss Sala de prensa de IBM – 14 de febreru de 2001. "IBM Statement on Nazi-yera Book and Lawsuit."]</ref> principalmente al traviés del so filial alemán, [[Dehomag]]. Amás, en xunu de [[1937]], Thomas Watson, el presidente fundador de la empresa, tuvo un alcuentru con [[Adolf Hitler]] p'aldericar con él les cuestiones del suministru d'equipos, y depués aceptó una distinción que se volvería na so contra: una medaya creada pa estranxeros "que demostraron ser dignos del Reich alemán." Rebosante d'esvástiques y águiles, la medaya confirmaba la contribución de IBM a l'automatización de l'Alemaña nazi. En [[1941]], Watson devolvió la so medaya, y les teunoloxíes de la empresa pasaron a ser utilizaes pa suministros arrendaos a Auschwitz y otros campos nazis p'afaer a los prisioneros. Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], IBM produció armes portátiles, tales como la [[Carabina M1]] y el [[Fusil Automáticu Browning]]. En [[1944]], completó la construcción del ordenador "''Automatic Sequence Controlled Calculator''" ("Calculadora Controlada por Secuencia Automática"), tamién conocida como [[Harvard Mark I]]. Mark I, construyida pa l'[[Armada de los Estaos Xuníos]], foi la primer máquina capaz d'executar cálculos complexos automáticamente, y taba basada en interruptores electromecánicos. En [[1952]], [[Thomas J. Watson, Jr.]] convertir nel presidente de la empresa, terminando casi 40 años de lideralgu del so padre. En [[1953]], IBM creó'l [[IBM 701]], el primer gran ordenador basáu en [[válvula de vacíu|válvules de vacíu]], teunoloxía que substituyó a los interruptores electromecánicos. En [[1954]] introdució la [[IBM 650]]. En [[1956]], Arthur L. Samuel, del llaboratoriu de IBM en [[Poughkeepsie]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], programó un IBM 704 pa xugar a les dames utilizando un métodu pol que la máquina podía "aprender" a partir de la so propia esperiencia. Créese qu'esti ye'l primer programa de "autu-aprendizaxe," una demostración del conceutu d'[[intelixencia artificial]]. En [[1957]], IBM desenvolvió'l primer sistema d'almacenamientu informáticu basáu en [[discu duru|discu]], llamáu'l [[IBM 305 RAMAC]], y creó'l [[llinguaxe de programación]] científicu [[FORTRAN]] (''Formula TRANslation''). El RAMAC ATOGA ye'l predecesor de los discos duros actuales y taba formáu internamente por cincuenta discos. En [[1959]], los [[transistor]]es empezaron a substituir a les válvules de vacíu. Unu de los primeros ordenadores de IBM basaos en transistores foi l'[[IBM 7090]]. Antes d'esa dómina, los ordenadores utilizáronse principalmente en centros d'investigación y del gobiernu, y nun fueron utilizaos regularmente poles empreses. [[Ficheru:IBMinventions.png|thumb|Invenciones de IBM: la [[unidá de discu duru]], [[DRAM]], el Códigu Universal de Productu (UPC), y la [[tarxeta de banda magnética]]]] A empiezos de los [[años 1960]], IBM empezó a tresformase nuna empresa dedicada puramente a la informática, dexando pasu ente pasu la fabricación d'equipos pa tarxetes furaes y [[máquina d'escribir|máquines d'escribir]]. Estes postreres empezar a fabricar a mediaos de los [[años 1930]]. En [[1961]], Thomas J. Watson, Jr. foi escoyíu como presidente de la xunta, y [[Albert Lynn Williams]] convertir en presidente de la empresa. IBM empezó a desenvolver el sistema de reserves [[Sabre]] (''Semi-Automatic Business-Related Environment'') para [[American Airlines]]. Una máquina d'escribir, "Selectric," yera introducida por IBM el [[31 de xunetu]] de [[1961]], y acabó siendo bien esitosa. En [[1963]], los emplegaos y ordenadores de IBM ayudaron a la NASA cuando taba siguiendo'l vuelu orbital de los astronautes del [[Proyeutu Mercury]], y un añu dempués la empresa treslladó les sos operaciones de la ciudá de Nueva York a la so sede actual en Armonk. La segunda metá d'esa década vio IBM siguiendo'l so soporte d'esploración espacial, al participar nel [[Programa Gemini]] en [[1965]], el vuelu del ''[[Saturno IB]]'' en [[1966]] y el primer aterrizaxe d'un ser humanu na lluna en [[1969]]. El [[7 d'abril]] de [[1964]], IBM llanzó'l [[IBM S/360|System/360]], la primera [[arquiteutura (informática)|arquiteutura]] d'ordenadores que dexaba intercambiar los programes y periféricos ente los distintos equipos componentes de l'arquiteutura, al contrariu de lo esistente enantes, cuando cada equipu yera una caxa zarrada incompatible colos demás. La orde de crear esta arquiteutura partió direutamente del xerente de IBM de la dómina, [[Thomas J. Watson, Jr.]] El desenvolvimientu del [[System/360]] foi tan costosu que práuticamente llevó a la [[bancarrota|quebra]] a IBM, pero tuvo tal ésitu al llanzase al mercáu que los nuevos ingresos y el lideralgu que consiguió IBM al respeutive de los sos competidores desquitáron-yos de tolos gastos. Foi tal l'ésitu de IBM de mediaos de los [[años 1960]] que provocó que la empresa fuera investigada por [[monopoliu]]. Ello ye que tuvo un xuiciu, qu'empezó en [[1969]], nel que foi acusada d'intentar monopolizar el mercáu de los dispositivos electrónicos de propósitu xeneral, concretamente'l mercáu d'ordenadores empresariales. El xuiciu siguió hasta [[1983]] y tuvo gran impautu nes práutiques de la empresa. IBM introduz la Inxeniería en Sistemes Computacionales como un cargu llaboral en 1969. Mientres los [[años 1970]], IBM plantega otra definición de Sistemes Computacionales. Siguió creando nuevos dispositivos informáticos. En [[1971]] creó'l [[discu flexible]] y pocu dempués empezó a comercializar predecesores de los actuales llectores de códigos de barres y caxeros automáticos. En [[1973]], l'inxenieru [[George J. Laurer]] desenvolvió'l [[Universal Product Code]].<ref>{{cita web |url=http://www.cummingsdesign.com/bar_code_history.htm |títulu=The history of the UPC bar code and how the bar code symbol and system became a world standard. |editorial=Cummingsdesign |fechaaccesu=17 de mayu de 2011}}</ref> === 1980-presente === [[Ficheru:IBM building in Madrid (1989) 01.jpg|thumb|220px|right|[[Edificiu IBM Avenida d'América|Edificiu de IBM]] en [[Madrid]] ([[España]]), de [[1989]].]] [[Ficheru:IBM Interconnect.jpg|thumb|InterConnect, la conferencia añal de IBM sobre la [[computación na nube]] y les [[Telefonía móvil|teunoloxíes móviles]]]] [[Ficheru:Mira - Blue Gene Q at Argonne National Laboratory - Skin.jpg|thumb|right|[[Blue Gene]] ganó la [[Medaya Nacional de Teunoloxía ya Innovación]] en 2009.]] En 1981, IBM creó'l [[IBM PC]], que ye'l [[ordenador personal]] de más ésitu de tolos tiempos. Esti ésitu nun yera esperáu por IBM, que creó'l IBM PC de forma rápida y mercando componentes de gama baxa a otros fabricantes, cosa que nun fixera hasta'l momentu, por que el IBM PC nun absorbiera parte del mercáu d'ordenadores más potentes de IBM. Amás, el sistema operativu del IBM PC tampoco foi creáu por IBM, sinón que foi contratáu a [[Microsoft]]. Por cuenta de que nun taba creáu dende cero por IBM, pocu dempués empezaron a apaecer equipos compatibles col IBM PC d'otros fabricantes, y Microsoft empezó a crecer al vender llicencies del sistema operativu del IBM PC a estos otros fabricantes. Mientres los [[años 1980]], IBM forxó cuatro [[premios Nobel]]. En [[1991]], la empresa formó [[Lexmark]] cuando vendió les sos operaciones d'imprentadores a la empresa d'inversión Clayton and Dubilier, Inc.<ref>{{cita web |url=http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/year_1991.html|títulu=IBM Archives: 1991}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE2D9173CF931A15751C1A967958260|títulu=The Executive Computer; Can I.B.M. Learn From a Unit It Freed? | obra=The New York Times | nome=Peter H. | apellíu=Lewis | fecha=22 d'avientu de 1991 | fechaaccesu=7 de mayu de 2010}}</ref> El [[19 de xineru]] de [[1993]], IBM anunció unes [[Déficit presupuestariu|perdes]] de cerca de 8.000 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]], lo que foi'l récor de perdes, nuna empresa, de tola historia de los [[Estaos Xuníos]]. Parte d'eses perdes deber a que'l IBM PC absorbió gran parte del mercáu d'ordenadores más potentes y a que los fabricantes d'ordenadores compatibles col IBM PC cada vez teníen más cuota de mercáu. El gran cambéu en IBM dar en 1993, cuando [[Louis V. Gerstner, Jr.]] convertir nel primer executivu d'altu nivel na historia de IBM que nun provenía de les sos files. Lou, como se-y conoz, fuera CEO n'empreses de fabricación d'alimentos, pitos y tarxetes de creitu, pero enxamás d'empreses de teunoloxía. A partir d'entós, IBM empezó a tresformase nuna empresa de servicios, amenorgando la so dependencia económica de la venta d'equipos. Esti enclín amontóse, especialmente desque en [[2002]] [[Samuel J. Palmisano]], socesor de Lou, dexara de dirixir la caña de servicios de IBM pa convertise nel nuevu primer executivu de la empresa. En 2003, alredor del 50% de los ingresos de IBM provienen de la caña de servicios, ente que la venta d'equipos supón aproximao'l 30%. N'ochobre de [[2002]], IBM adquirió [[PricewaterhouseCoopers]], una empresa de servicios profesionales, por $3.900.000.000. La empresa de consultoría foi absorbida n'[[IBM Global Services|IBM Global Business Services]], aumentando'l tamañu y les capacidaes de la práutica de consultoría de IBM.<ref>[http://blogs.guardian.co.uk/technology/archives/2002/07/31/ibm_buying_price_waterhouse_coopers_consulting_business.html IBM buying PricewaterhouseCoopers' consulting business] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050916004417/http://blogs.guardian.co.uk/technology/archives/2002/07/31/ibm_buying_price_waterhouse_coopers_consulting_business.html |date=2005-09-16 }} Technology, 31 de xunetu de 2002</ref> El [[10 d'avientu]] de [[2004]], IBM terminó les negociaciones empuestes a vender la división pa ordenadores personales al grupu chinu [[Lenovo]] por 650 millones de dólares n'efectivu y 600 millones más n'aiciones (un 19% de Lenovo). Xunto cola división de PC, Lenovo consigue alredor de 10.000 emplegaos de IBM y el derechu a usar les marques ''IBM'' y ''Thinkpad'' mientres cinco años. En [[2009]], IBM adquirió la empresa de software [[SPSS|SPSS Inc.]], y el mesmu añu, el programa de supercomputación [[Blue Gene]] foi premiáu cola [[Medaya Nacional de Teunoloxía|Medaya Nacional de Teunoloxía ya Innovación]] por [[Barack Obama]], el [[Presidente de los Estaos Xuníos]]. Nel 2011 IBM mercó a la empresa i2 que produz software d'analís visual, el principal llámase Analyst's Notebook que recibió dellos premios como teunoloxía de punta. En [[2011]], IBM ganó atención mundial pal so programa d'intelixencia artificial "[[Watson (intelixencia artificial)|Watson]]," que yera espuestu nel [[concursu de televisión]] ''[[Jeopardy!]]'', ganando a dos campeones notables del programa, [[Ken Jennings]] y [[Brad Rutter]]. Los inversores de IBM denunciaron a IBM pola cooperación cola [[Axencia de Seguridá Nacional]] americana, que causó que'l preciu de les aiciones caya dempués de les revelaciones d'espionaxe masivu de la NSA, por cuenta de una cayida d'esportaciones, sobremanera a países como China.<ref name="ibm-cares-shareholder-lawsuit-over-cooperation-with-nsa">[http://news.cnet.com/8301-1001_3-57615663-92/ibm-cares-shareholder-lawsuit-over-cooperation-with-nsa/ IBM cares shareholder lawsuit over cooperation with NSA | Business Tech - CNET News]</ref> IBM tamién foi acusada de faer lobbying pola [[Cyber Intelligence Sharing and Protection Act]] que va dexar a IBM compartir datos de los veceros cola NSA.<ref name="ibm-cares-shareholder-lawsuit-over-cooperation-with-nsa"/> == Cultura empresarial == IBM suel ser descrita como una [[empresa]] empobinada a les [[venta|ventes]]. Tradicionalmente, munchos de los sos [[executivu (cargu)|executivos]] y alministradores principales yeren escoyíos d'ente los sos vendedores. Amás, l'alta y media alministración solía sofitar a los vendedores que taben en procesu de faer una venta a veceros importantes. Col tiempu la empresa foise volviendo más téunica; en 2003, alredor de 178.000 de los 320.000 emplegaos con que cunta IBM yeren parte de la comunidá téunica, y dellos 38.000 taben rellacionaos col [[software]]. Históricamente, l'uniforme de trabayu de los emplegaos de IBM yera un traxe azul con camisa blanca y corbata escura, d'onde vien el nomatu de la empresa, [[Big Blue]] ("El Xigante Azul"). Nos años 1990, so Louis V. Gerstner, Jr., IBM anidió les normes referentes a vestuariu y anguaño nun difier d'otres grandes empreses teunolóxiques. Con respetu a les rellaciones llaborales, IBM tradicionalmente aguantó la organización de los sindicatos.<ref>{{cita web|títulu=The Union Avoidance Industry in the United States|url=http://www.newunionism.net/library/organizing/Logan%20-%20The%20Union%20Avoidance%20Industry%20in%20the%20United%20States%20-%202006.pdf|editorial=British Journal of Industrial Relations|idioma=inglés|fecha=avientu del 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160817122539/http://www.newunionism.net/library/organizing/Logan%20-%20The%20Union%20Avoidance%20Industry%20in%20the%20United%20States%20-%202006.pdf|fechaarchivu=2016-08-17}}</ref> Sicasí, los sindicatos representen a dalgunos de los sos emplegaos fuera de los Estaos Xuníos.<ref>[http://www.endicottalliance.org/iwisindex.htm IWIS ]</ref> Na actualidá, la cultura empresarial de IBM ta siendo un defensor principal nel movimientu de [[códigu abiertu]] ("''open source''" n'inglés). La empresa tamién ta invirtiendo miles de millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] en servicios y software basaos en [[GNU/Linux]], al traviés del IBM [[Linux Technology Center]], qu'inclúi alredor de 300 emplegaos de IBM que trabayen nel [[nucleu Linux]].<ref>{{cita web |títulu=IBM invests in Brazil Linux Tech Center|url=http://lwn.net/Articles/185602/|fecha=24 de mayu de 2006|editorial=[[LWN.net]]|autor=Farrah Hamid}}</ref> IBM tamién llanzó códigos so delles [[Llicencia de códigu abiertu|llicencies de códigu abiertu]], tales como'l [[framework]] [[multiplataforma]] [[Eclipse (software)|Eclipse]], la llicencia [[International Components for Unicode]] (ICU) y el [[sistema de xestión de bases de datos rellacionales]] [[Apache Derby]], que ta basáu nel [[llinguaxe de programación]] [[Java (llinguaxe de programación)|Java]]. Sicasí, la participación de IBM nel movimientu de códigu abiertu causó dellos problemes a la empresa (vease l'[[apuesta sobre l'autoría de Linux|apuesta sobre l'autoría de GNU/Linux]]). == Apéndice == === Absorciones recién === * [[The Weather Channel]] en 2015 * [[Coremetrics]] y [[Unica Corporation]] en 2010 * [[SPSS]] en 2009 * [[Cognos]] y [[ILOG]] en 2008 * [[Datamirror]] en 2007 * [[Softek]] en 2007 * MRO Software en 2006, por $740.000.000 * [[IBM Internet Security Systems|Internet Security Systems]] en 2006 * [[Alphablox]] en 2004 * [[Candle Corp]]. en 2004 * [[Rational Software]] en 2003, por $2.100.000.000 * La [[consultor]]a [[PricewaterhouseCoopers]] en 2002, por $3.900.000.000 * [[Informix Software]] (realmente una compra d'activos) en 2001, por $1.000.000.000 * [[Sequent Computer Systems]] en 1999, por $810.000.000 * [[Tivoli Systems]] en 1995, por $750.000.000 * [[Lotus (software)|Lotus Development Corporation]] en 1995, por $3.500.000.000 === Subsidiarias y otres compañíes rellacionaes === * Inxeniería del Software Avanzáu (INSA), proyeutu empresarial empecipiáu en [[1991]] por IBM España y [[Catalana Occidente]]. * [[Lexmark]], compañía creada en 1991 como una empresa esterna enfocada a la fabricación d'[[imprentadora|imprentadores]], en 1995 IBM punxo a la venta una parte de la compañía por aciu l'allugamientu d'aiciones en [[NYSE]], colo que se desincorpora de IBM. * [[Taligent]], compañía creada en 1992 xunto con [[Apple Computer]] pa desenvolver un nuevu sistema operativu que trabayara en cualquier arquiteutura de hardware. En 1998, la compañía foi incorporada a la estructura de IBM y darréu disuelta. * [[Hitachi Global Storage Technologies]], empresa formada por IBM y Hitachi pa remanar les teunoloxíes d'almacenamientu de datos de dambes, ente les que s'inclúin los discos duros y los [[Microdrive]]s. * [[ScanSoft]] viende y da soporte a los productos de [[reconocencia de voz]] de IBM so la marca [[ViaVoice]]. Tamién distribúi un productu similar sol nome [[Dragon Naturally Speaking]]. * '''IBM Global Network''' foi la división de servicios d'Internet de IBM, adquirida en [[1999]] por [[AT&T]]. Anguaño llámase '''AT&T Business Internet'''. * [[Lenovo]] ye'l grupu chinu que mercó a IBM la so división d'ordenadores personales dende finales de 2004. === Llista de xerentes === * [[Thomas John Watson]], [[1914]] - [[1956]] * [[Thomas J. Watson Jr.]], [[1956]] - [[1971]] * [[T. Vincent Learson]], [[1971]] - [[1973]] * [[Frank T. Cary]], [[1973]] - [[1981]] * [[John R. Opel]], [[1981]] - [[1985]] * [[John F. Akers (negocios)|John F. Akers]], [[1985]] - [[1993]] * [[Louis V. Gerstner, Jr.]], [[1993]] - [[2002]] * [[Samuel J. Palmisano]], [[2002]] - [[2011]] * [[Ginni Rometty]], [[2012]] - actualidá == Rexistru ambiental == En [[2005]], IBM foi reconocíu como unu de les "20 meyores empreses pa trabayadores que viaxen" pola [[Axencia de Proteición Ambiental de los Estaos Xuníos]]. El propósitu del premiu foi pa reconocer les empreses na llista ''[[Fortune 500]]'' qu'apurrieron a los sos emplegaos beneficios escelentes p'ayudar n'amenorgar tráficu y contaminación atmosférica.<ref>[http://www.ibm.com/ibm/responsibility/world/environmental/index.shtml "Environmental Protection", 3 de mayu de 2008].</ref> Sicasí, el pueblu de nacencia de IBM, [[Endicott (Nueva York)|Endicott, Nueva York]], sufrió contaminación mientres décades. IBM utilizó líquidos de llimpieza n'operaciones de montaxe de [[circuitu impresu]] por más de dos décades, y seis arrames y fugues rexistráronse, incluyendo una fuga en [[1979]] de 4.100 galones d'un tanque soterrañu. Estos dexaron tras los [[compuestos orgánicos volátiles]] nel suelu y acuíferu de la ciudá. Oligoelementos de compuestos orgánicos volátiles fueron identificaos na agua potable de Endicott, pero los niveles atópense dientro de les llendes reglamentaries. Tamién, a partir de [[1980]], IBM bombió 78.000 galones de productos químicos, incluyíu [[1,1,1-tricloroetano]], [[CFC|freón]], [[bencenu]], y [[tetracloroetileno|percloroeteno]] al aire, provocando supuestamente dellos casos de cáncer ente la xente. IBM Endicott foi identificáu pol [[Departamentu de Caltenimientu del Mediu Ambiente del Estáu de Nueva York]] como la fonte principal de la contaminación, anque restos de los contaminantes d'una tintorería local y otros contaminantes tamién fueron atopaos. A pesar de la cantidá de contaminante, los funcionarios estatales nun pudieron verificar si la [[contaminación hídrica]] en Endicott hai realmente causáu problemes de salú. Según los funcionarios de la ciudá, les pruebes demuestren que l'agua ye segura pa beber.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00Y4DF1631F936A25750C0A9629C8B63&fta=y "In an I.B.M. Village, Pollution Fears Taint Relations With Neighbors." 15 de marzu de 2004. New York Times Online. 1 de mayu de 2008].</ref> Tokiu Ohka Kogyo Co., Ltd. (TOK) y IBM tán collaborando pa establecer nuevos métodos de baxu costu pa introducir al mercáu la próxima xeneración de productos d'[[enerxía solar]], el módulu de [[célula fotoeléctrica|célules fotoeléctriques]] llamáu [[CIGS]] (Copper-Indium-Gallium-Selenide). L'usu de la teunoloxía de [[llámina delgada]], como la CIGS, promete amenorgar el costu total de les célules solares y amás dexar la so adopción xeneralizada.<ref>[https://web.archive.org/web/20110722100134/http://www.tok.co.jp/en/news/2008/pdf/080616.pdf IBM and Tokyo Ohka Kogyo Turn Up Watts on Solar Energy Production].</ref><ref>{{cita web |url=http://www.ibm.com/ibm/green/index.shtml |títulu=Energy, the environment and IBM. |editorial=IBM |fecha=1 d'abril de 2008 |fechaaccesu=27 de mayu de 2009}}</ref> IBM ta esplorando cuatro árees principales d'investigación en [[enerxía solar fotovoltaica]]: l'usu de les teunoloxíes actuales pa desenvolver célules solares de [[siliciu]] más barates y eficientes, el desenvolvimientu de nuevos dispositivos fotovoltaicos de llámina delgada, dispositivos d'[[enerxía solar fotovoltaica de concentración]] y arquitectures fotovoltaiques de xeneraciones futures basaes en tales [[nanoestructura|nanoestructures]] como [[Puntu cuánticu|puntos cuánticos semiconductores]] y [[nanohilos]].<ref name="autogenerated1">{{cita web |url=http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/24203.wss |títulu=IBM Press room - 2008-05-15 IBM Research Unveils Breakthrough In Solar Farm Technology - United States |editorial=IBM |fecha=15 de mayu de 2008 |fechaaccesu=27 de mayu de 2009}}</ref> == Ver tamién == * [[IEEE|Institute of Electrical and Electronics Engineers]] * [[IBM PC|IBM Personal Computer]] * [[Lenovo]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru | autor = [[Edwin Black]] | añu = 2008 | títulu = [[IBM and the Holocaust]]: The Strategic Alliance Between Nazi Germany and America's Most Powerful Corporation | isbn = 0-914153-10-2 }} * {{cita llibru | autor = [[Ulrich Steinhilper]] | añu = 2006 | títulu = Don't Talk – Do It! From Flying To Word Processing | isbn = 1-872836-75-5 }} * {{cita publicación | autor = [[Samme Chittum]] | añu = 2004 | títulu = In an I.B.M. Village, Pollution Fears Taint Relations With Neighbors] | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00Y4DF1631F936A25750C0A9629C8B63&fta=y | editorial = New York Times }} * {{cita llibru | autor = [[Louis V. Gerstner, Jr.]] | añu = 2002 | títulu = Who Says Elephants can't Dance? | editorial = HarperCollins | isbn = 0-00-715448-8 }} * {{cita llibru | autor = Doug Garr | añu = 1999 | títulu = IBM Redux: Lou Gerstner & The Business Turnaround of the Decade | editorial = Harper Business }} * {{cita llibru | autor = Robert Slater | añu = 1999 | títulu = Saving Big Blue: IBM's Lou Gerstner | editorial = McGraw Hill }} * {{cita llibru | autor = Emerson W. Pugh | añu = 1996 | títulu = Building IBM: Shaping an Industry | editorial = [[MIT Press]] }} * {{cita llibru | autor = Robert Heller | añu = 1994 | títulu = The Fate of IBM | editorial = Little Brown }} * {{cita llibru | autor = Paul Carroll | añu = 1993 | títulu = Big Blues: The Unmaking of IBM | editorial = Crown Publishers }} * {{cita llibru | autor = Roy A. Bauer, et al. | añu = 1992 | títulu = The Silverlake Project: Transformation at IBM (AS/400) | editorial = [[Oxford University Press]] }} * {{cita llibru | autor = [[Thomas J. Watson, Jr.]] | añu = 1990 | títulu = Father, Son & Co: My Life at IBM and Beyond | isbn = 0-553-29023-1 }} * {{cita llibru | autor = David Mercer | añu = 1987 | títulu = IBM: How the World's Most Successful Corporation is Managed | editorial = Kogan Page }} * {{cita llibru | autor = Richard Thomas DeLamarter | añu = 1986 | títulu = Big Blue: IBM's Use and Abuse of Power | isbn = 0-396-08515-6 }} * {{cita llibru | autor = Buck Rodgers | añu = 1986 | títulu = The IBM Way | editorial = Harper & Row }} * {{cita llibru | autor = [[Robert Sobel]] | añu = 1986 | títulu = IBM vs. Japan: The Struggle for the Future | isbn = 0-812-83071-7 }} * {{cita llibru | autor=Robert Sobel | añu = 1981 | títulu = IBM: Colossus in Transition | isbn = 0-8129-1000-1 }} * {{cita llibru | autor = Robert Sobel | añu = 1981 | títulu = Thomas Watson, Sr.: IBM and the Computer Revolution'' (biografía de [[Thomas J. Watson]]) | isbn = 1-893122-82-4 }} * {{cita llibru | autor = William Rodgers | añu = 1969 | títulu = Think: A Biography of the Watsons and IBM | isbn = 0812812263 }} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|IBM||parcial}} {{Commons|International Business Machines}} * [http://www.ibm.com/ Sitiu oficial] (n'inglés) * [http://www.ibm.com/planetwide/select/selector.html Sitiu oficial per país o rexón] * [http://www.redbooks.ibm.com/ IBM Redbooks - sitio con oficial publicaciones ya instrucciones de productos de IBM] (n'inglés) {{Tradubot|IBM}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:IBM|IBM]] qz2rnrw7velx6816rvteh2ksaqpeqe9 0 9691 4493748 4493501 2026-05-18T05:24:12Z Limotecariu 735 4493748 wikitext text/x-wiki {{ficha de grupu de persones}} Anque los trabayos que llevaren al desenvolvimientu y l'ésitu del primer [[avión]] tripuláu van realizalos de forma simultánea dellos investigadores y inventores, considérase a los hermanos d'[[Estaos Xuníos]] '''Orville y Willbur Wright''', fabricantes de bicicletes que van trabayar xuntos nel desenvolvimientu de l'[[aeronáutica]], como los inventores del primer avión capaz de volar. El so primer vuelu foi'l [[17 d'avientu]] de [[1903]], en [[Kitty Hawk]], a bordo del ''Flyer I''.<ref name="WDL">{{cita web |url = http://www.wdl.org/en/item/11372/ |títulu = Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 |website = [[World Digital Library]] |date = 1903-12-17 |fechaaccesu = 2013-07-22 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190107070246/https://www.wdl.org/en/item/11372/ |fechaarchivu = 2019-01-07 }}</ref> Realmente la so gran aportación al vuelu va ser el control de la vira per aciu d'alerones. Hasta entós, los aviones yeren perdifíciles de guiar porque nun se considerara necesariu inclinar les ales pa cambiar de direición. Un trabayu metódicu y curiáu va afitar les bases pal vuelu d'aparatos más pesaos que l'aire. Lleguen a construir un túnel aerodinámicu pa medir el sustentu que permiten estremaos perfiles en dellos ángulos d'ataque. [[Imaxe:Orvillewright.jpg|thumb|right|Orville Wright]] Los Wright fixeron volar controladamente un aeroplanu de 350 quilos construíu colos pesaos materiales d'entós, y con un motor de namás 19 caballos (anguaño un ULM de 200 quilos vuela con 50 cv.), y perdifícil de pilotar. ==Ver tamién== *[[Orville Wright]] (1871-1948) *[[Wilbur Wright]] (1867-1912) *[[História de l'Aeronáutica]] *[[Aeronáutica]] == Referencies == {{llistaref}} ==Enllaces esternos== *''[http://www.flyingmachines.org The Pioneer Aviation Group web site]'' [[Categoría:Aeronáutica]] [[Categoría:Persones d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Inventores]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] i8o9zm8iv9rb6cgo2g1glcegis6kqit 0 14939 4493563 4275451 2026-05-17T12:49:12Z ~2026-29634-99 148332 /* */ 4493563 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20240416091057}} {{Cantar}} '''Hymni i Flamurit''' ye l'[[himnu nacional]] d'[[Albania]]. La lletra foi escrita pol poeta [[Albania|albanés]] [[Aleksander Stavre Drenova]]. L'himnu foi espublizáu por primer vez como un poema entituláu ''Liri e Shqipërisë'' (Llibertá d'Albania), un periódicu albanés en [[Sofía]], [[Bulgaria]]. La música del himnu foi compuesta por [[Ciprian Porumbescu]]. {{lang|sq|'''Hymni i Flamurit'''}} (n'[[albanés]]) {{cita|lang=sq| Rreth flamurit të përbashkuar,<br /> Me një dëshir' e një qëllim,<br /> Të gjith' atij duke iu betuar,<br /> Të lidhim besën për shpëtim.<br /> <br /> Prej lufte veç ai largohet,<br /> Që është lindur tradhëtor,<br /> Kush është burrë nuk frikohet,<br /> Po vdes, po vdes si një dëshmor.<br /> <br /> Në dorë armët do t'i mbajmë,<br /> Të mbrojmë atdheun në çdo vend,<br /> Të drejtat tona ne s'i ndajmë,<br /> Këtu armiqtë s'kanë vend.<br /> <br /> Se Zoti vet e tha me gojë,<br /> Që kombe shuhen përmbi dhe,<br /> Po Shqipëria do të rrojë,<br /> Për te, për te luftojmë ne.<br /> }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[http://www.copsrus.com/anthems/albania.mid Ficheru MIDI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005116/http://www.copsrus.com/anthems/albania.mid |date=2007-09-27 }} *[http://www.navyband.navy.mil/anthems/ANTHEMS/Albania.mp3 Ficheru MP3] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos]] [[Categoría:Albania]] nik9fxxijeq2cl5w84rspafihgzxwy2 0 15069 4493656 4438880 2026-05-17T19:05:09Z Omarete 35 4493656 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20251104063532}} {{edificiu}} El '''Teixu de Bermiego''' o '''Teixu la Ilesia''' ye un [[texu]] de la especie ''[[Taxus baccata]]'' que podemos atopar na llocalidá [[Quirós|quirosana]] de [[Bermiego]] ([[Asturies]]) averáu a la ilesia, allugada a les afueres del pueblu. Esti texu milenariu ta declaráu [[Monumentu Natural]] el [[27 d'abril]] de [[1995]] polo que ta protexíu ya incluíu nel plan de recursos naturales d'Asturies. La so morfoloxía ye cuasi perfeuta con una zafa que mide 15 [[metru|metros]], un altor de 10 metros y un perímetru de tueru d'ente 6,5 y 7 metros. Ye consideráu por dellos autores como'l texu más antiguu d'[[Europa]].{{ensin referencies}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Espacios naturales d'Asturies]] [[Categoría:Árboles d'Asturies]] [[Categoría:Texos]] [[Categoría:Quirós]] cqxo9wh9sbznl16bag35kkhqwcwi5lw 0 15208 4493804 4439760 2026-05-18T05:53:52Z Limotecariu 735 4493804 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20200512072720}} {{wikificar|t=20200512072717}} [[File:Dont look now but theres a giant scooter behind you (4166469219).jpg|thumb|Rude boy]] El términu '''Rude Boy''', que significa '''mozu rudu''', ye emplegáu pa denomar a los miembros d'un movimientu xuvenil orixináu en [[Xamaica]] nos [[años 1960]]. == Orixe == Los sos oríxenes remóntense dende la década de los 60 nos ghettos de [[Xamaica]] n'onde vivía toa una xeneracion de mozos que nun tuvieren nenguna oportunidá de vivir el nuevu optimismu que percorría a la islla pola [[independencia]]. Esto yera debío a la so pésima condición económica y la so falta d'emplegu. Estos mozos xurdíos de la [[clase obrera]] xamaicana y marxinaos pola sociedá entamen a identificase a sí mesmos como ''rudeboys'', nun-yos quedaba otru camín qu'incluyise na delincuencia o na [[relixón]], en dellos casos en dambes (nesti tiempu ser ''rudeboy'' yera una forma de ser "daquién" cuando la sociedá-yos dicía que nun yeren "naide"). Ente les actividaes mas frecuentes de los rudeboys alcontrábase'l robu a turistes, asaltos a diversos comercios y xuntase pa fumar ganya nel monte Zion. La gran mayoría de los rudeboys taba adheríu a la [[relixón rastafari]], polo que nun comíen carne, nin bebíen alcohol. El ska nesti tiempu yera la música de moda y los mesmos ''rudies'' (ye dicir ''rudeboys''), adoptaben esti estilu de música como propiu. Siendo'l tema principal de los cantares que salen ente'l 64 y el 67. La manera en que los ''rudeboys'' baillaben ska yera distinta a los demás xóvenes, éstos facíenlo más despacio y d'una manera más imponente y la so manera de vistir yera bastante llamadora, asemeyábase a les de los antiguos ''gansters'' de les películes d'Estaos Xuníos. Munchos de los xóvenes qu'aportaben a Kingston a la busca de fama y perres namái se topaben con una vida de crímenes y de violencia cuando'l dineru se-yos acababa (una película qu'espeya esto con mayor veracidá ye'l film de Perry Hanzel “[[The harder they come]]” interpretada por [[Jimmy Cliff]] interpretando al anti- héroe (Ivanhoe Martín Rhygi). La opinión pública taba fondamente escontra d'ellos y escontra de les armes. Creóse una llei pola que cualquier persona con posesión d'armes o municiones sería detenida por un tiempu indefiníu. Esto, naturalmente, influyó nel [[ska]] pues los artistes y productores d'esti tiempu apoyaben les aiciones de los ''rude boys''. El ska y los ''rude boys'' foron el tema d'importancia hasta fines de los 60 nel que'l ska ye remplazáu pol [[Rock Steady]], llueu remplazáu pol [[Reggae]], y ésti pol [[Dub]] y llueu ésti pol [[Dance Hall]], etc. La so fachenda innovadora yera la so carauterística: traxes negros y sombreru ''Pork Pie'', pelo rapao... Mécense colos [[mod]]s de los años sesenta, dando llugar al nacimientu de los [[skinhead]]s. Estos últimos son confundíos munches veces colos [[Boneheads]] violentos y racistes a los que s'oponen. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Movimientos sociales]] [[Categoría:Tribus urbanes]] j3tuxg6vmgd67k7v4a9kb0eo7e3o216 0 15407 4493706 4469265 2026-05-18T01:21:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493706 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20260223125027}} {{partíu políticu}} '''Iniciativa Socialista d'Izquierdes''' (ISI) ye un partíu socialista democráticu d'[[España]], integráu formalmente n'[[Izquierda Xunida]], si bien admite afiliaos nun adscritos a esti movimientu. == Historia == == Antecedentes == Los orixenes del partíu encuentrense nel VII Congresu Federal del [[Partíu d'Aición Socialista]] (PASOC), celebráu en [[Madrid]] n'abril de [[2001]]. A iniciativa d'[[Alonso Puerta]], los delegaos aprobaron la so salida de la estructura orgánica d'Izquierda Xunida y el recobramientu de la so soberanía, col encontu del 63,5% de los votos emitios -61-, frente al 32,2% -31 votos- qu'abogaba por siguir organicamente n'Izquierda Xunida. Estos últimos, contrarios al abandonu, viéronse na tesitura de desligase del PASOC y construir corrientes internes socialistes dentro d'Izquierda Xunida. Así, na comunidad de Marid nació la ''Corriente Socialista'', liderada por [[Inés Sabanés]] y [[Franco González]]. N'[[Andalucía]] fundariase la corriente ''Izquierda Socialista d'Andalucía'' (Izquierda Socialista d'Andalucía), cuyu portavoz sería Antonio Criado Barbero. En [[2002]] constituiríase en partíu políticu, con una estructura federal y baxo la definitiva denominación como ''Iniciativa Socialista de Izquierdas (ISI)'', siendo elixíu Antonio Criado el so Secretariu Xeneral. En 2007, construyóse la federación d'ISI n'Asturies: Iniciativa Socialista Asturiana. Los sos miembros yeren fundamentalmente xente moza que, ante la falta de recursos y la escasa ayuda d'ISI federal, terminaron por disolver la organización, integrándose dalgunos d'ellos n'Izquierda Xunida d'Asturies. == Rasgos ideolóxicos == * Socialismu, democráticu vinculáu a la tradición de [[Pablo Iglesias]]. * Organización asamblearia y federal. * Profundización na democracia participativa. * Reivindicación de los derechos sociales y económicos: vivienda digna, tresporte públicu, emplegu de calidá, educación y sanidá público, dignificación de les persones mayores. * Desarrollu sostenible y endóxenu. * Republicanismu federal. * Pacifismu, ecoloxismu y feminismu. * Mantenimientu de la ética socialista. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * Páxina web d'Inicitaiva Socialista de'Izquierdes y de Iniciativa Socialista d'Andalucía * [http://agora.ya.com/inicsocialista/ agora.ya.com: Iniciativa Socialista de Izquierdas] * Páxina web d'Iniciativa Socialista d'Asturies (Organización inactiva) * [http://www.isast.ya.st: Iniciativa Socialista de Izquierdas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231206015805/http://isast.ya.st/ |date=2023-12-06 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Partíos políticos socialistes]] [[Categoría:Socialismu]] o39k7ci97o9ye2j5fcrx4tzz5mabm77 0 17990 4493703 4490834 2026-05-18T00:32:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493703 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Indira Priyadarshini Gandhi''' (n'[[idioma hindi|hindi]]: इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी) {{nym}} foi fía única de Kamala Nehru y [[Jawaharlal Nehru]], [[héroe nacional]] y la segunda [[primer ministru de la India|primer ministra de la India]] que mayor tiempu tuvo nel cargu, tres el so padre. Tomó'l so nome del so home Feroze Gandhi (ensin nengún parentescu con [[Mahatma Gandhi]]). Heredera de la más poderosa dinastía política de la [[India]], la "familia Nehru-Gandhi", empezó'l so ascensu políticu como l'aliada más cercana y allegada del so padre, tres que la so muerte llogró tresformar el so papel de ser miembru ornamental de la élite política a ser la más poderosa líder de la [[India]] mientres décades, ello traviés de la so popularidá nes mases y el so parentescu y filiación cola Dinastía Nehru. Ingresando en [[1938]], nel [[Congresu Nacional Indiu|Partíu del Congresu]], Indira participó viviegamente na llucha pola [[independencia de la India]], dirixida pol llexendariu [[Mohandas Gandhi|Mahatma Gandhi]], máximu líder hindú, llográndose dichu cometíu en [[1947]], tres la [[Segunda Guerra Mundial]], cuando una debilitada [[Gran Bretaña]] amosábase incapaz de siguir apoderando al país asiáticu. Yá un país independiente, la [[India]] pasó a tener el so propiu sistema políticu-gubernamental, que de la mesma foi controláu pola familia Nehru, convirtiéndose [[Jawaharlal Nehru]] nel primer [[Primer Ministru de la India]], puestu nel cual permanecería mientres 17 años y dende el cual impulsaría l'afitamientu definitivu del país, col sofitu del [[Congresu Nacional Indiu|Partíu del Congresu]], del cual yera Xefe y allanando el camín pal empiezu de la era dinástica de los Nehru-Gandhi. Ye nesti contestu onde surde la figura de Indira, quien se convierte na confidente y sofitu del so padre, camudándose con él a la residencia ministerial, y pasando a convertise nuna figura clave, viaxando, conociendo a los más consagraos políticos y estadistes de la dómina, pasando asina a desempeñar un rol esencial como figura pública. En [[1959]] convertir na Xefa del Partíu del Congresu. En [[1964]], tres la muerte del so padre [[Jawaharlal Nehru]] y el nomamientu de [[Lal Bahadur Shastri]] como [[Primer Ministru de la India]], Indira Gandhi ye nomada Ministra d'Información y Radiodifusión, cargu nel que va permanecer hasta [[1973]]. Sicasí, la prematura muerte del [[Primer Ministru]] Shastri en [[1966]], impulsar a convertise na Secretaria Xeneral del Partíu del Congresu, y por estensión, en [[Primer Ministru de la India|Primer Ministra de la India]], esi mesmu añu. A pesar de la so nueva posición, la Sra. Gandhi, como yera conocida, non solo caltuvo'l so anterior cargu ministerial, sinón que llegó a ocupar progresivamente los cargos de [[Ministru de Rellaciones Esteriores|Ministra de Rellaciones Esteriores]] ([[1967]]-[[1969]]), [[Ministru de Finances|Ministra de Finances]] ([[1969]]-[[1970]]), [[Ministru d'Interior|Ministra d'Interior]] ([[1970]]-[[1973]]) y [[Ministeriu de Defensa de la India|ministra de Defensa]] ([[1975]]). Exerció como Presidenta del [[Congresu Nacional Indiu|Partíu del Congresu]] y Primer Ministra de la India mientres un total de 15 años, dende [[19 de xineru]] de [[1966]] hasta'l [[24 de marzu]] de [[1977]], y dende el [[14 de xineru]] de [[1980]] hasta'l so asesinatu'l [[31 d'ochobre]] de [[1984]], siendo una fuerte y decidida [[líder]] hindú nuna de les dómines más inestables de la [[India]]. Estratega y pensadora política brillosa, al ocupar una posición tan alzada nuna sociedá inda bien [[Patriarcáu|patriarcal]], puede pensase que Indira Gandhi foi una "xefa pasiva", pero les sos aiciones de cutio demostraron lo contrario. Utilizó tolos medios a la so disposición pa consolidar el so poder y autoridá como primer ministra; y como una de les muyeres más poderoses del mundu, nun duldar en materializar los sos fines políticos a escala nacional ya internacional. Condució a la [[India]] a la industrialización, y sofitó la independencia de [[[[Paquistán Oriental]]]], [[Bangladex]] (naquella dómina parte de [[Paquistán]]). Mientres el gobiernu del so padre ayudó a centralizar el poder, por cuenta de la situación crítica de la nación. Tuvo bones rellaciones polítiques cola [[Xunión Soviética]] y les sos rellaciones con [[Estaos Xuníos]] tornáronse escepcionalmente fríes, por cuenta de que Indira yera una pensadora d'esquierda. En [[1975]] declaró al país n'estáu d'emerxencia, [[censura|censuró]] les crítiques nos medios, ordenó la esterilización obligatoria,<ref>[http://www.emol.com/noticias/internacional/2004/10/29/162371/india-recordara-los-20-anos-de-la muerte-de-indira-gandhi.html India va recordar los 20 años de la muerte de Indira Gandhi]</ref> ya impunxo asina una [[dictadura]] que duró hasta [[1977]], momentu nel cual Indira decidió llamar a plebiscitu popular, sufraxu que perdió. Sicasí, volvió ser reelixida en [[1980]], por cuenta del so carisma, la so popularidá estrema ente les clases populares y a la incompetencia del gobiernu "provisional" pa caltener una estabilidá medianamente firme nel país. Indira lluchó incansablemente contra'l nacionalismu [[Sikh|sij]] nel [[Panyab]]. Estos queríen un estáu confesional Sij (independizando'l Panyab pa consiguir esti fin). Indira entamó una maniobra militar pa detener a los fanáticos nacionalistes nel so propiu templu, lo cual dexó cientos de muertos civiles y xeneró un gran descontentu ente la minoría [[Sikh|sij]]. En [[1984]], tres meses dempués de la so reeleición, cuando diba dir a una entrevista col actor [[Peter Ustinov]] foi asesinada por dos de los sos guardaespaldes d'enfotu,<ref name=":0">{{Cita web|títulu = Indira Gandhi - Facts & Summary - HISTORY.com|url = http://www.history.com/topics/indira-gandhi|sitiuweb = HISTORY.com|fechaaccesu = 30 de payares de 2015}}</ref> que-y solmenaron 31 impautos de bala. Los guardaespaldes formaben parte de la minoría [[Sikh|sijs]] y fueron abatíos pocu dempués. == Infancia y entamos == Indira Gandhi, naz el [[19 de payares]] de [[1917]], fía de [[Jawaharlal Nehru]], un abogáu descendiente d'una familia acomodada na [[India]], educáu nel [[Reinu Xuníu]], graduáu de la [[Universidá de Cambridge]] y que tuvo íntimamente arreyáu nel procesu d'independencia de la [[India]]. Indira creció ente les comodidaes que-y ufiertaba la situación económica familiar. La carrera política del so padre pola Independencia de la India, caltener alloñada d'él mientres la so infancia. Indira foi educada en prestixosos colexos ya instituciones na [[India]], [[Suiza]] y [[Reinu Xuníu]]. [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru.jpg|thumb|left|200px|[[Jawaharlal Nehru]] padre de Indira Gandhi y [[Primer Ministru de la India]] mientres 17 años]] En tornando a la [[India]] casóse con Feroze Gandhi (ensin nengún parentescu con [[Mohandas Gandhi|Mahatma Gandhi]]), anque'l so familia nun la aprobaba del tou, con quien tuvo dos fíos, Sanjay y [[Rajiv Gandhi]]. Sicasí; les continues infidelidaes de la so pareya llevar al progresivu distanciamientu qu'acabó n'abandonu, camudándose a la residencia del so padre y convirtiéndose a partir d'entós nel so confidente. Sería asina, como empezó l'acercamientu de Indira Gandhi a la política. == Carrera política == === Empiezos na política === Indira empieza la so carrera nel mundu políticu cuando empieza a averase al so padre'l consagráu Primer Ministru Nehrú. Indira convirtióse non yá na más allegada y abnegada aliada del so padre sinón que tamién pasó a ser una figura pública de la ''jet set'', al viaxar nes distintes xires, xuntes, conferencies y demás eventos, según conociendo a los más destacaos políticos a nivel internacional. [[Ficheru:Jacqueline Kennedy and Indira Gandhi.jpg|right|thumb|250px|[[Jacqueline Kennedy]] y Indira Gandhi en Nueva Delhi, India (1962).]] En [[1959]] ye nomada Xefa del [[Congresu Nacional Indiu|Partíu del Congresu]] y empieza a intervenir más na política, hasta que finalmente en [[1964]], cola muerte del so padre y el nuevu gobiernu formáu pol Primer Ministru Lal Bahadur Shastri. ella conviértese en parte'l so gabinete col cargu de Ministra d'Información y Radiodifusión. Pero'l lideralgu de Shastri duró pocu; namái dos años más tarde morrió de secute y Indira foi nomada polos líderes del Partíu del Congresu pa ser Primer Ministru.<ref name=":0" /> Esto sería l'empiezu d'una nueva era pa la India y una nueva etapa pa Indira Gandhi. === Ascensu y afitamientu nel poder (1966-1977) === Indira permanez nes sos funciones ministeriales, ello a pesar de la mala perceición que paez tener nos sectores políticos, por considerala incapaz d'exercer nengún cargu políticu. Pero Indira non yá va demostrar que n'efeutu yera una bona políticu, sinón que de fechu va apelar a los sos instintos convirtiéndose nuna líder popular ente les mases hindús. Llueu les sos habilidaes parllamentaries fueron afinaes y llogró con un estilu populista según con un eficiente sistema propagandísticu, asegurar el so lideralgu nel [[Congresu Nacional Indiu|Partíu del Congresu]], algamando la Secretaría Xeneral del Partíu. Ye entós cuando en [[1966]], cola repentina muerte del [[Primer Ministru]] Lal Bahadur Shastri, los parllamentarios quedaron nel llimbu del lideralgu, ante lo cual, los xefes y líderes de los distintos partíos determinaron que lo más conveniente sería un líder dondu, polo cual, no que allos concernía, la inofensiva Sra. Gandhi sería la opción ideal, reconocida, con sonadía y conocida amás de la so vinculación a la portentosa Dinastía Nehrú-Gandhi. Ye según ye nomada [[Primer Ministra]] d'[[India]], pero no progresivo los parllamentarios afayaríen cuan equivocaos taben, si pensaben qu'ella sería un gobernante pasiva. Gandhi asumió'l cargu nun momentu críticu na historia del país. La guerra d'Indiu-Pakistaní empezara una selmana antes. La nación atopábase metanes una seca de dos años, lo que resulta en grave escasez d'alimentos y de una crisis económica más fonda col aumentu de precios y del desemplegu. La situación política na India foi igualmente efeutada. Nes cuartes eleiciones xenerales de 1967, el Congresu retuvo'l control mayoritariu (y reelixíu Gandhi como'l so líder), pero perdió'l control na metá de les llexislatures estatales. Dempués de venti años de dominiu políticu, el Partíu del Congresu taba esperimentando series dificultaes.<ref>{{Cita web|títulu = Indira Gandhi Facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Indira Gandhi|url = http://www.encyclopedia.com/topic/Indira_Gandhi.aspx|sitiuweb = www.encyclopedia.com|fechaaccesu = 30 de payares de 2015}}</ref> ==== Guerra Indo-Paquistanina (1971) ==== {{AP|Guerra indo-paquistanina de 1971}} [[Ficheru:Bangladesh 1971 Liberation.jpg|left|thumb|250px|Ilustración de les unidaes militares y los movimientos de tropes mientres la guerra, sobre'l territoriu de Paquistán Oriental, qu'a la fin de la guerra tresformar en [[Bangladex]].]] L'exércitu de [[Paquistán]] tuviera llevando a cabo atrocidad xeneralizaes contra la población civil del este de [[Paquistán]]. Esto causó una inmigración masiva de la población de dichu territoriu escontra la [[India]]. Envalorábase que 10 millones de refuxaos fuxeron a la [[India]], causando dificultaes financieres y la inestabilidá nel país, cuestión que producía auténtiques fregadures internacionales y una seria confrontación diplomática y política ente la [[India]] y el so vecín [[Paquistán]]. Sicasí, Indira nun frenó les inmigraciones masives, sinón que dexó qu'estes entraren a la India y maniobró pal so recibimientu. Tal cuestión xeneró que la tensión internacional aumentara y el gobiernu d'Estaos Xuníos so l'alministración de [[Richard Nixon]], consideraba les aiciones de Indira como irracionales ya irresponsables, lo cual sumábase al fechu de que nin el [[Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos|Secretariu d'Estáu]] [[Henry Kissinger]] como tampoco'l mesmu Nixon llevábase bien cola mandataria india. Amás, les rellaciones d'[[India]] con [[Estaos Xuníos]] enturbiárense por cuenta del enclín izquierdista del gobiernu de Indira Gandhi, polo cual resolvieron sofitar a [[Paquistán]]. Pero Indira sabía perbién lo que faía, ella dexó que los refuxaos siguieren llegando ente que coles mesmes fixo los arreglos finales pa roblar el Tratáu d'Amistá y Cooperación cola [[Xunión Soviética]], dando como resultáu'l sofitu políticu del otru xigante internacional y un vetu soviéticu na [[ONX]], lo cual dexó fora d'aiciones a tolos países con al respective de la situación. Agora ensin una resolución y nengún ente que pudiera detenela, Indira preparó les tropes indies y con un total de 93.000 homes esplegar operaciones sobre l'este de [[Paquistán]], derrotándo fácilmente a los exércitos pakistaníes y llogrando col sofitu popular instalar un nuevu réxime, independizando al territoriu cola so victoria militar en [[1971]], naciendo asina [[Bangladex]], una "república independiente", pero qu'en realidá yera una nación satélite de la [[India]]. La victoria de Indira Gandhi dio-y l'estatus d'heroína y tresformar de forma definitiva nuna Primer Ministra respetada y popular. El so proceder fuera impecable y gracies a ello India non yá demostráralu al mundu'l so potencial político y militar sinón tamién la so firmeza. Foi de xuru la meyor hora de Indira nel poder, la única na que toos n'[[India]] tuvieron completa y absolutamente con ella. ==== Política esterior ==== Gandhi convidó más tarde al presidente paquistanín Zulfikar Ali Bhutto a Shimla pal cume d'una selmana de duración. Dempués de la casi quebra de les conversaciones, los dos xefes d'Estáu finalmente roblaron l'Alcuerdu de Shimla, que xunía los dos países pa resolver el discutiniu de Caxmir per medios pacíficos y negociaciones. Por cuenta de la so antipatía por Nixon, les rellaciones colos Estaos Xuníos volviéronse distantes, ente que les rellaciones cola Xunión Soviética estrecháronse. Ella foi criticada por dalgunos por non faer de la Llinia de Control (LoC) una frontera permanente, ente que dellos críticos inclusive creíen que Caxmir alministrada per Paquistán tendría de ser estrayida de Paquistán, que los sos 93.000 prisioneros de guerra taben sol control indiu. Pero l'alcuerdu esaniciáronse darréu les Naciones Xuníes y la interferencia de terceros, y amenorga considerablemente la probabilidá de Paquistán pa llanzar un ataque importante nel futuru cercanu. Al nun pidir capitulación total sobre una tema sensible de Bhutto, que dexara a Paquistán pa estabilizar y normalizar. Les rellaciones comerciales tamién se normalizaron, anque enforma contautu caltúvose conxeláu (selláu) per añu. ==== Programa d'armamentos nucleares ==== Un programa nuclear nacional foi empecipiáu por Gandhi en 1967, en respuesta a l'amenaza nuclear de la República Popular de China y la India pa establecer la estabilidá y los intereses de la seguridá como independientes de les de les superpotencies nucleares. En 1974, India realizó con ésitu una prueba nuclear soterraña, extraoficialmente el nome clave de " Buda sonriente ", cerca de l'aldega del desiertu de Pokhran en Rajasthan . Describe la prueba como pa fines pacíficos, la India convertir na más nueva d'entós la enerxía nuclear. ==== Revolución Verde ==== Los Programes especiales d'innovación agrícola y el sofitu extra del Gobiernu que se punxeron en marcha na década de 1960, finalmente tresformaron la escasez crónica d'alimentos de la India na producción d'escedentes de trigu, arroz, algodón y la lleche. L'ésitu atribúyese principalmente a la trabayadora mayoría de llabradores [[sijes|sij]] de [[Panyab]]. En llugar de depender de l'ayuda alimentaria d'Estaos Xuníos - encabezáu por un presidente a quien nun-y gustaba enforma Gandhi (el sentimientu yera mutuu: pa Nixon, Indira yera "la vieya bruxa"), el país convertir nun esportador d'alimentos. Esi llogru, xunto cola diversificación de la so producción de cultivos comerciales, conocióse como la "Revolución Verde". Coles mesmes, la Revolución Blanca foi una espansión na producción de lleche, qu'ayudó a combatir la malnutrición, especialmente ente los neños pequeños. "Seguridá alimentaria", una y bones el programa llamábase, yera otra fonte de sofitu a Gandhi nos años previos a 1975. Fundada na década de 1960, la Revolución Verde foi'l nome oficial dau al Programa de Distritu intensu Agrícola (IADP) que trataba d'asegurar granu abondosu, de baxu costu pa la población urbana en que'l so sofitu Gandhi-como de fechu tolos políticos indios-en gran midida dependía. El programa basar en cuatro premises: 1) Les nueves variedaes de granes (s), 2) L'aceptación de la necesidá de la quimicalización de l'agricultura india, esto ye, fertilizantes, pesticidas, yerbicíes, etc, 3) Un compromisu cola nacional ya investigación internacional de cooperación pa desenvolver variedaes nueves y esistentes de granes ameyoraes, 4) El conceutu de desenvolvimientu de les instituciones científiques, l'agricultura en forma de Land Grant Colleges. ==== Victoria eleutoral, segundu mandatu ==== El gobiernu de Indira enfrenten mayores problemes dempués de que'l so mandatu terrible de 1971. La estructura interna del Partíu del Congresu amostalgárase a partir de les sos numberoses divisiones, dexándolo totalmente dependiente del so lideralgu pa la fortuna de la so eleición. Garibi Hatao (erradicar la probeza) foi la tema de 1971 de Gandhi ufiertaba. El lema y los programes propuestos pa combatir la probeza, que veníen con él, fueron diseñaos pa dar un sofitu a Gandhi de forma nacional, concentrándose nes zones rurales y nes zones urbanes probes. Esto dexaría-y refugar les castes dominantes de los gobiernos estatales y locales, y de la mesma a la clase comercial urbana. Y, pela so parte, los probes consiguieron ganar pesu políticu, lo que valió la pena esos programes políticos. Los programes creaos al traviés de Garibi Hatao, anque llevaos a cabu a nivel llocal, financiáronse, desenvolvieron, supervisaron y alministraron por Nueva Delhi y el partíu del Congresu Nacional Indiu. "Estos programes tamién van apurrir el lideralgu políticu central por cuenta de los recursos del patronalgu, nuevu y vastu, que se van apurrir en tol país ...." [12] Los eruditos y y historiadores tán d'alcuerdu tocantes a la midida del fracasu de la Garibi Hatao pa solliviar la probeza, yá que namái'l 4% de los fondos asignaos pal desenvolvimientu económicu, foi a los trés principales programes contra la probeza, y dalgunos d'estos nunca llegó a "los más probes de los probes", polo que'l vacíu eslogan del programa, utilizóse principalmente pa xenerar sofitu a la reeleición de los populistes de Gandhi. ==== Corrupción y fraude eleutoral ==== El 12 de xunu de 1975 el Tribunal Cimeru de Allahabad declaró la eleición de Indira Gandhi a la Lok Sabha vacante por motivos de fraude eleutoral. Nun pidimientu presentáu pol candidatu Raj Narain (que más tarde la ganaría en 1977 nes eleiciones parllamentaries de Rai Bareily), que denunciara dellos casos importantes, lo mesmo que de menor importancia del usu de los recursos públicos pa faer campaña. [ 13 ] Asina, el Tribunal ordenó que destitución del so escañu nel Parllamentu y prohibióse-y participar nes eleiciones mientres seis años. El Primer Ministru tien de ser miembru de cualesquier de los Lok Sabha (Cámara Baxa del Parllamentu de la India ) o la Rajya Sabha (Cámara Cimeru del Parllamentu). Poro, esta decisión efeutivamente destituyir del so cargu. La señora Gandhi pidiera a unu de los meyores xuristes de la India y tamién unu de los sos colegues nel gobiernu, el Sr. Ashoke Kumar Sen que la defendiera nos tribunales. Escribióse qu'a la señora Gandhi díxose-y que namái diba ganar, si'l Sr. Sen taba con ella [cita riquida] . Sicasí, Gandhi refugó los pidíos d'arrenunciu y anunció planes p'apelar ante'l Tribunal Supremu. El veredictu foi pronunciáu pol Sr. Sinha nel Tribunal Cimeru de Xusticia de Allahabad. Casi cuatro años dempués el casu foi lleváu por Raj Narain, l'oponente derrotáu por Indira Gandhi nes eleiciones parllamentaries 1971. Gandhi, qu'emprestó declaración nel so defensa mientres el xuiciu, foi topada culpable de práutiques eleutorales deshonestas, de gastos eleutorales escesivos, y del usu de maquinaria y funcionarios del gobiernu pa usu propios. [ 14 ] El xuez refugó les acusaciones más graves de corrupción na so contra. Indira aportunó nel convencimientu de nun debilitar la so posición, a pesar de ser destituyida de la cámara baxa del parllamentu, Lok Sabha, por orde del Tribunal Supremu. Ella dixo: "Hai munchos que dicen que'l nuesu gobiernu nun ta llimpiu, pero dende la nuesa esperiencia, la situación yera muncho peor cuando [la oposición] los partíos formaben gobiernu". Tamién refugó les crítiques de la forma en que'l Partíu del Congresu recaldaba fondos pa la campaña eleutoral, diciendo que toles partes utilizaben los mesmos métodos. La primer ministra caltuvo'l sofitu del so partíu, qu'emitió un comunicáu nel so respaldu. Tres la noticia del espardimientu del veredictu, cientos de siguidores manifestáronse frente a la so casa, prometiendo la so llealtá. L'Altu Comisionado de la India nel Reinu Xuníu Braj Kumar Nehru dixo'l convencimientu de Gandhi perxudicaría la so carrera política. "La señora Gandhi tien entá güei un sofitu apolmonante nel país", dixo. "Creo que la Primer Ministra de la India va siguir nel cargu hasta que l'eleutoráu de la India decida otra cosa". ==== Estáu d'emerxencia ==== Gandhi treslladar a restaurar l'orde, ordenando la detención de la mayoría de la oposición que participen nos disturbios. El so gabinete y el gobiernu encamentó entós que'l presidente Fakhruddin Ali Ahmed declarar un estáu d'emerxencia , debíu al desorde y l'anarquía tres la decisión del Tribunal Cimeru de Allahabad. Arriendes d'ello, Ahmed declaró l'estáu d'emerxencia causáu pol desorde internu, con base no dispuesto nel artículu 352 de la Constitución, el 26 de xunu de 1975. Pol cual suspendiéronse les llibertaes civiles de los ciudadanos, la prensa foi agudamente censurada y la mayoría de la oposición, foi deteníu ensin xuiciu. A lo llargo de lo que se conoz como'l "Reinu del Terror", miles de disidentes fueron encarcelaos ensin el debíu procesu.<ref name=":0" /><ref>{{Cita web|títulu = Esquites: History and Politics, Indira Gandhi|url = https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Independent/Indira.html|sitiuweb = www.sscnet.ucla.edu|fechaaccesu = 30 de payares de 2015}}</ref> ==== Gobiernu per decretu ==== En pocos meses, la Regla del Presidente imponer en partíu de la oposición dos dictaminó los estaos de Gujarat y Tamil Nadu, colo que'l país enteru subordinaes al gobiernu central o los gobiernos encabezaos pol gobernante Partíu del Congresu. [ 15 ] La policía concedióse-yos poderes pa imponer toques de queda y por tiempu indefiníu detener a ciudadanos y toles publicaciones fueron sometíos a la censura sustancial pol Ministeriu d'Información y Radiodifusión . Inder Kumar Gujral , el futuru primer ministru sí mesmu, arrenunció al cargu de Ministru d'Información y Radiodifusión, en protesta pola interferencia Sanjay Gandhi nel so trabayu. A lo último, la inminente eleiciones a l'asamblea llexislativa aplazóse indefinidamente, con tolos gobiernos de los estaos controlaos pola oposición de ser esaniciáu en virtú de la disposición constitucional que dexa'l despidu d'un gobiernu estatal nel encamientu del gobernador del estáu. Indira Gandhi de les disposiciones d'emerxencia que s'otorguen facultaes estraordinaries. "A diferencia del so padre, Jawaharlal Nehru , que prefieren tratar con una fuerte principales ministros nel control de los sos partíos llexislativos y les organizaciones de partíu d'estáu, la señora Gandhi propúnxose esaniciar tolos ministru del Congresu que tenía un bon puntu de partida y pa sustituyir a cada unu d'ellos colos ministros personalmente lleal a ella ... Aun así, la estabilidá non pudo caltenese nos estaos ... " [ 16 ] Afírmase que más se movió al presidente Ahmed emitir ordenances que nun precisen ser aldericaos nel Parllamentu , lo que-y dexa gobernar por decretu. Coles mesmes, el gobiernu de Gandhi entamó una campaña p'acabar cola disidencia como l'arrestu y la detención de miles d'activistes políticos, Sanjay dio entamu a la llimpieza de los barrios marxinales alredor de Delhi de Jama Masjid , so la supervisión de Jag Mohan , más tarde el teniente gobernador de Delhi, que miles dexaría de persones ensin llar y cientos de muertos, y llevó a amargura comunal naquelles partes de la capital del país, y el programa de planificación familiar que s'impunxo pola fuercia la vasectomía en miles de padres, y foi alministráu de cutiu mal. === La cayida === ==== Eleiciones ==== {{traducción defectuosa}} Dempués d'estender l'estáu d'emerxencia en dos causes, en 1977 Indira Gandhi llamó a eleiciones, pa dar al eleutoráu la oportunidá de reivindicar el so dominiu. Gandhi pudo xulgar mal a la so popularidá descomanadamente por aciu la llectura de lo que la prensa censurada escribió alrodiu de ella. Sía que non, opúnxose'l Partíu Janata. Janata, dirixíu pol so vieyu rival, Desai y con Jai Prakash Narayan como'l so guía espiritual, afirma que les eleiciones fueron la última oportunidá pa la India d'escoyer ente "democracia y dictadura". El Congresu de Indira foi derrotáu. Indira Gandhi y Sanjay dambos perdieron los sos escaños, y el Congresu amenorgar a 153 escaños (frente a los 350 nos postreros Lok Sabha), 92 d'ellos nel sur. ==== Salida y arrestu ==== La cayida de Indira Gandhi empezó dempués de que la India ganara la guerra contra Paquistán en 1971. El Tribunal Cimeru de Allahabad topó a Indira Gandhi culpable de corrupción eleutoral nes eleiciones de 1971. En 1975, Indira Gandhi proclamó l'estáu d'emerxencia en virtú del artículu 352 nel qu'ordenó la detención de los sos opositores, que más tarde se xunieron y formaron el Partíu Janata. En 1977, Indira Gandhi y el so partíu, el Congresu Nacional Indiu, perdió les eleiciones frente a la Janata, una coalición de casi tolos oponentes de Indira. Dempués de les eleiciones, Gandhi atopar ensin trabayu, ingresos o residencia. Estremóse'l Partíu del Congresu mientres la campaña eleutoral de 1977: los partidarios de Gandhi, como'l veteranu Jagjivan Ram y el so fiel Bahuguna Satpathy Nandini - bien cercanos a Indira - viéronse obligaos a dixebrase, por cuenta de politiqueos y posiblemente a les circunstancies creaes por Sanjay Gandhi. El rumor principal yera que Sanjay tenía intenciones de desallugar a Indira. El Partíu del Congresu yera agora un grupu muncho más pequeñu nel Parllamentu, a pesar de la oposición oficial. Una vegada que'l Partíu Janata llegó al poder, el so oxetivu yera devolver a tolos ciudadanos de la India les llibertaes perdíes cuando Indira Gandhi declaró l'estáu d'emerxencia. El líder del Partíu Janata foi Jayaprakash Narayan, que caltuvo'l partíu xuníu. Los dirixentes del Partíu Janata fueron Morarji Desai , Charan Singh , Raj Narain y Atal Bihari Vajpayee. Incapaz de gobernar por cuenta de conflictos de la coalición rebalba, el ministru del gobiernu Janata, Choudhary Charan Singh, ordenó l'arrestu de Indira Gandhi y Sanjay por dellos cargos, nengunu de los cualos sería bono de probar nun tribunal indiu. L'arrestu significaba que Indira foi espulsada automáticamente del Parllamentu. Estos allegamientos incluyíen que Indira Gandhi, presuntamente, "entamaría o pensáu en matar a tolos líderes de la oposición na cárcel mientres la emerxencia ". [ 17 ] Sicasí, esta estratexa fracasó estrepitosamente. El so arrestu y xuiciu de llarga duración, sicasí, ganó la simpatía de muncha xente que tarreciera que llegara a convertise nuna tirana tan solo dos años antes. La coalición Janata taba xunida namái pol so odiu a Indira (o "esa muyer", como dalgunos llamar ). Con tan pocu de mancomún, el gobiernu taba acorviáu poles lluches internes y Gandhi foi capaz d'utilizar la situación na so ventaya. Empezó a dar más discursos, pidiendo tácitamente sides por "errores" cometíos mientres la emerxencia. Jayaprakash Narayan morrió'l 8 d'ochobre de 1979, lo que rompió la unidá del Partíu Janata y Desai tomó'l so llugar. Desai dimitió en xunu de 1979, y Charan Singh foi nomáu Primer Ministru por Reddy dempués de que Gandhi prometiera al Congresu'l sofitu del so gobiernu dende l'esterior. Dempués d'un curtiu intervalu de tiempu, retiró'l so sofitu inicial y el Presidente Reddy eslleió'l Parllamentu nel iviernu de 1979. Nes eleiciones de xineru del añu siguiente, el Congresu volvió al poder con una mayoría aplastante. === Torno === ==== Crisis de divises ==== Mientres la década de 1980, Indira nun consiguió detener la cayida del 40 per cientu nel valor de la rupia india, 7 a 12 contra'l dólar d'EE.XX.. Sicasí, arguméntase que'l Bancu de la Reserva de la India decidió devaluar la rupia india pa faer les esportaciones más competitives. ==== Operación Estrella Azul ==== La crítica de les sos táctiques contra partíos de la oposición fuera permediada pola aprobación popular de la so rápida aición en xunu pasáu pa encalorar un biltu terrorista sij nel estáu de Panyab.<ref name=":1">{{Cita web|títulu = Assassination in India: A Leader of Will and Force; Indira Gandhi, Born to Politics, Left Her Own Imprint on India|url = http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1119.html|sitiuweb = www.nytimes.com|fechaaccesu = 30 de payares de 2015}}</ref> En xunetu de 1982, [[Jarnail Singh Bhindranwale]], líder de la institución relixosa sij [[Damdami Taksal]], con sede nel septentrional estáu indiu de [[Panyab]], lideró una campaña pa l'aplicación de la [[Resolvimientu Anandpur Sahib]], col enfotu de crear un estáu independiente confesional sij na rexón. En respuesta a esti biltu independentista, Indira Gandhi ordenó'l 6 de xunu de 1984 la Operación Estrella Azul, mientres una de les fiestes más sagraes sij: l'exércitu indiu abrió fueu nel [[Templu Doráu]] Harmandir Sahib, en Amritsar. Según les cifres oficiales del Gobiernu, alredor de 600 persones morrieron nel ataque contra'l templu, incluyendo'l líder militante sij, Jarnail Singh Bhindranwale. Otros informes asitien la cifra tan alta como 1200.<ref name=":1" /> Mientres el conflictu torgó l'accesu a los medios internacionales, devotos sij y organizaciones de derechos humanos. Esti fechu xeneró un gran descontentu ente la minoría sij, desaguando nel asesinatu de Indira Gandhi el 31 d'ochobre de 1984, a manes de les sos guardaespaldes [[sij]]. La nueche antes de la so muerte, dixo a un mitin políticu: "Nun m'importa si la mio vida va nel serviciu de la nación Si muerro güei, cada gota de la mio sangre vigorizará la nación.".<ref>{{Cita noticia|títulu = 1984: Indian prime minister shot dead|url = http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/31/newsid_2464000/2464423.stm|periódicu = BBC|fecha = 31 d'ochobre de 1984|fechaaccesu = 30 de payares de 2015}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Indira Gandhi|Indira Gandhi}} {{wikiquote|Indira Gandhi}} * [https://web.archive.org/web/20050526074647/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_quepaso/indira-gandhi2.htm Biografía de Indira Gandhi] * [http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?language=es&storyid=95 Un artículu alrodiu de Indira Gandhi pol Muséu Internacional de Muyeres.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090121122742/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?language=es&storyid=95 |date=2009-01-21 }} {{NF|1917|1984|Gandhi, Indira}} {{Tradubot|Indira Gandhi}} [[Categoría:Asesinatos n'India]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Congresu Nacional Indiu]] [[Categoría:Primeros ministros de la India]] [[Categoría:Xefes de gobiernu]] 1fohhblhna43pqsgb1xhk8xgimqhp4v 0 18414 4493734 4377837 2026-05-18T05:16:55Z Limotecariu 735 4493734 wikitext text/x-wiki {{País | nome alternativu = ''Commonwealth of The Bahamas''<br />Mancomunidá de Les Bahames | lema = Forward, Upward, Onward, Together<br /> ([[Inglés]]: ''N'alantre, p'arriba y p'alantre, xuntos'') | superficie_puestu = 155 | superficie_agua = 28% | llendes = 0 [[quilómetru|km]] | costes = 3.542 km }} '''Les Bahames'''{{cartafueyu|países}}, oficialmente '''Mancomunidá de Les Bahames''', ye un estáu insular independiente d'[[América]], allugáu nes [[Antilles]]. El so territoriu confórmalu un conxuntu de 24 islles habitaes, 600 despoblaes y más de 2.000 [[isllote]]s pertenecientes al [[archipiélagu de les Lucayes]] o de Les Bahames, qu'abarca, amás d'esti país, al [[Territoriu Británicu d'Ultramar|territoriu británicu d'ultramar]] de les [[islles Turques y Caicos]]. Allúgase nel [[Océanu Atlánticu]], al este de [[Florida]] ([[Estaos Xuníos]]), al norte de [[Cuba]] y de les otres islles del [[mar Caribe]], y al noroeste de les islles Turques y Caicos. La so capital ye [[Nasáu]], na islla de Nueva Providencia. Les Bahames ye'l llugar al qu'aportó [[Cristóbalo Colón]] nel so primer viaxe al [[Nuevu Mundu]], en [[1492]]. Daquella les islles taben habitaes polos lucayos, una tribu de la familia, de fala [[Llingües arahuaques|arauak]], de los [[taíno]]. Magar que los españoles nunca nun colonizaron Les Bahames, apresaron y embarcaron a los sos habitantes pa que trabayaran como esclavos en [[La Española]]. Les islles tuvieron práuticamente desiertes dende [[1513]] a [[1648]], cuando colonos ingleses llegaos de Les Bermudes asentáronse na islla d'[[Eleuthera]]. Les Bahames convirtiéronse nuna colonia británica en [[1718]], cuando los británicos empezaron a llucar escontra la piratería. Tres de la [[Guerra d'Independencia de los Estaos Xuníos]] la Corona británica reasentó a miles de llealistes nel archipiélagu; estos colonos traxeron a los sos esclavos con ellos y establecieron plantaciones nes tierres que-yos concedió la Corona. De magar, la población descendiente d'africanos ye la mayoritaria nel archipiélagu. El comerciu d'esclavos foi abolíu en [[1807]], y la esclavitú prohibida en Les Bahames en [[1834]]. L'archipiélagu, de magar, convirtióse en llugar de refuxu pa esclavos llibertaos; la [[Royal Navy|Marina británica]] asentó nelles a esclavos lliberaos de barcos esclavistes illegales, pero tamién a otros que veníen d'América del Norte, a esclavos negros ya indíxenes [[seminola]] escapaos de [[Florida]], y tamién a otros tresportaos en barcos d'Estaos Xuníos a los que les condiciones climatolóxiques acabaron llevando a estes islles. Anguaño, los bahameses d'orixe africanu representen cuasi'l 90% de la población. Les Bahames convirtiéronse n'independientes en [[1973]], magar que formando parte de la [[Mancomunidá de Naciones]] (''Commonwealth'') y calteniendo la figura de la [[Monarquía na Mancomunidá de Naciones|monarca británica]], daquella y endagora [[Sabela II del Reinu Xuníu|Sabela II]], como xefa del estáu. El país ye, midíu en [[Productu Interior Brutu|productu interior brutu]] per cápita, ún de los países más ricos d'[[América]], sobro la base d'una economía basada nel turismu y nos servicios financieros. == Historia == {{AP|Historia de Les Bahames}} == Economía == {{AP|Economía de Les Bahames}} La moneda oficial del país ye, dende 1966, el [[dólar bahamés]] (BS$). == Xeografía == {{AP|Xeografía de Les Bahames}} == Referencies == {{llistaref}} {{América}} {{entamu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Les Bahames]] [[Categoría:Organización de les Naciones Xuníes]] f5xljem8s3rgmh2rf72xlwltphqk13t 0 22437 4493802 4489758 2026-05-18T05:53:13Z Limotecariu 735 4493802 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201119135843}} {{Llocalidá}} '''Sacramento''' ye la capital del [[estáu]] de [[California]], nos [[Estaos Xuníos]], y centru alministrativu del condáu homónimu. Asítiase na xuntura de los ríos [[ríu Sacramento|Sacramento]] y [[ríu de los Americanos|de los Americanos]], na fastera septentrional del [[Valle Central de California|Valle Central (''Central Valley'') de California]]. Con una población estimada ([[2011]], [[U.S. Census Bureau]]) de 477.891 habitantes, ye la sesta ciudá mayor de California y la trentena quinta mayor de tol país. La ciudá ye'l centru cultural y económicu d'un área metropolitana qu'inclúi siete condaos y tenía, en [[2009]], una población estimada de 2.527.123, que faen d'ella la cuarta mayor de California dempués de les de [[Los Angeles]] (''Greater Los Angeles Area''), [[San Francisco]] (''San Francisco Bay Area'') y [[San Diego]], y la ventena séptima mayor del país. Ta separtada pol ríu Sacramento de la ciudá de [[West Sacramento]]. Sacramento convirtióse nuna ciudá gracies a los esfuercios del inmigrante [[Suiza|suizu]] John Sutter Sr., el so fíu John Sutter Jr., y James W. Marshall. La ciudá creció rápidamente a la vera'l Fuerte Sutter, establecíu pol primeru de los citaos en 1839. Demientres la fiebre del oru de California Sacramento convirtióse nún centru de distribución de toa mena de productos, y nún ñudu de comunicaciones, una y bones yera la estación terminal de dilixencies, barcos de tresporte fluvial, telégrafos, el Pony Express y del primer ferrocarril trescontinental que cruciaba Estaos Xuníos de costa a costa. La so universidá estatal (California State University, Sacramento), nomada davezu ''Sacramento State'' o ''Sac State'', ye la mayor de la ciudá, y ún de los 23 campus del sistema estatal universitariu de California. Hay, amás, otres trés universidaes na ciudá y na so rodiada. Venceyada a una de ellas, la University of California Davis, allúgase na ciudá un hospital de los más avanzaos del mundu na estaya investigadora, el UC Davis Medical Center. == Xeografía y clima == La ciudá de Sacramento asítiase nel centru del valle homónimu (Sacrament Valley), unos 120 km al noreste de San Francisco. Arrodiada poles polos montes de Sierra Nevada al este, la cordillera costera californiana al oeste y los montes Siskiyou al norte, la ciudá esfruta d'un clima templáu la mayoría del añu. Los sos inviernos son templaos y húmidos, y los sos branos secos y caldios. La temporada de lluvies va d'abril a ochobre, y la temperatura media añal de la ciudá ye de 16,1ºC. Nel branu les temperatures son moderadamente altes pola influyencia de la corriente d'aire conocida como ''delta breeze'', que trai aire del océanu dende la bahía de San Francisco y fai que la temperatura refresque enforma pela nueche. [[Archivu:Sacramento Skyline (cropped).jpg|center|thumb|750px|[[Panorama urbanu|Skyline]] del [[distritu financieru (downtown)|downtown]] de Sacramento dende [[West Sacramento]]]] == Historia == El área na que s'asitia Sacramento tuvo habitada polos Nisenan, una de les tribus Maidu, dende 10.000 años enantes de qu'aportaran los primeros pobladores europeos. Una espedición de soldaos españoles de la Misión San José, mandaos pol teniente Gabriel Morago, descubrieron los ríos Sacramento y de los Americanos en 1808. Por embargu, nun diba haber pobladores europeos na zona hasta 1839. Nesi añu, con permisu del gobiernu [[Méxicu|mexicanu]]'l capitán John Sutter, un suizu que tenía escapao del so país pa evitar dir a la cárcel por deldes, construyó un asentamientu y llamólu New Helvetia (Nueva Suiza), n'homenaxe al so país d'orixe. Construyó'l Fuerte Sutter, que ta restauráu y puede visitase anguaño, y tamién un embarcaderu (''Embarcadero'') nel ríu Sacramento. Llamó a un constructor de molinos, James Marshall, pa que lu ayudara a llevantar l'asentamientu. Elli foi'l qu'atopó, en 1848, una pepita d'oru, y l'espardimientu de la noticia dio orixe a la fiebre del oru de California de [[1849]]. [[Imaxe:Sutterfort.jpg|right|thumb|220px|Interior del Fuerte Sutter]] Esi mesmu añu New Helvetia tomó, del ríu de Sacramento, el so nome, y algamó l'estatus urbanu al añu siguiente. Pesie al so calter de ciudá conflictiva, porque taba enllena de mineros con bien de perres por gastar, y a sufrir dos inundaciones en 1849 y [[1853]] y un fueu en [[1852]], la ciudá llogró convertise na capital de California en [[1854]], magar que tuvo que pagar un millón de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] pa consiguilo. En [[1855]] entamó la construcción del ferrocarril del valle de Sacramento, y la so acabación al añu siguiente fizo de la ciudá la estación terminal del primer ferrocarril de California. Darréu aportaron el [[Pony Express]] y, en [[1861]], el telégrafu trescontinental. En 1869 una llinia de ferrocarril (''Central Pacific Railroad'') xunió per tren les dos costes del país. La so apertura fizo qu'un viaxe que primero duraba seis meses pudiera facese de magar en seis díes, y permitió que los granxeros de Sacramento pudieran vender los sos productos a les ciudaes de la costa atlántica de los Estaos Xuníos. L'espoxigue d'esta actividá y la decayencia de la minería del oru ficieron que l'agricultura entamara a ser la principal actividá económica de la ciudá. Na primera metá del [[sieglu XX]] aportaron a la ciudá dos instalaciones militares. La base aérea de Mather Field creóse demientres la [[Primer Guerra Mundial]] como un llugar pa preparar los aviones que teníen de volar a [[Europa]]; y la base aérea de McClellan, inaugurada en [[1937]], convirtióse nuna importante base d'operaciones demientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Eses instalaciones traxeron bien de trabayu a la zona, y munchos de los qu'aportaron con elles asentáronse y desarrollaron industries y empreses dempués de l'acabación de la guerra. North Sacramento foi'l llugar nel que abrió, en [[1945]], el primer centru comercial suburbanu (''shopping mall'') de los Estaos Xuníos. El so centru urbanu, como'l de la mayoría de les ciudaes d'Estaos Xuníos, entró en decayencia na década del 1950 pola emigración masiva de la xente económicamente más poderosa a los suburbios. Sicasí, nos caberos años hai un resurdimientu del centru de la ciudá, que conservó y restauró los sos distritos históricos y vio como se desarrollaben proyeutos inmobiliarios que traíen nueva vida al downtown urbanu. == Economía == Sacramento, que la so riqueza-y vieno de la manu del oru y el ferrocarril, entá caltién eses actividaes na so cadarma económica. Entá hai mines nel área, y la ciudá sigue siendo un importante ñudu de comunicaciones ferroviaries. Amás tien a la so vera, nel condáu vecín de West Sacramento un puertu, que comunica dende 1963 cola bahía de San Francisco al traviés d'una canal de 71 km y que ye ún de los centros de distribución más importantes de la costa oeste de los Estaos Xuníos. Pola so condición de capital estatal l'alministración nos sos trés niveles (federal, estatal y llocal) ye'l mayor emplegador de la ciudá. Sicasí, la ciudá tamién ye un importante centru de producción agrícola una y bones ye'l centru dende'l que se distribuyen los productos de la fértil rexón del valle de Sacramento: frutes, verdures, arroz, carne, zucre de caña, almendres... [[Imaxe:Sacramento Capitol.jpg|right|thumb|220px|Capitoliu estatal de California]] En conxuntu la economía de la ciudá ta perdiversificada. El gobiernu y el tresporte (marítimu y ferroviariu) son los sectores económicos que dan trabayu a más xente. L'agricultura y la minería, magar que siguen siendo importantes, yá creen menos emplegos que los nuevos sectores de la economía: teunoloxíes de la información, servicios financieros, servicios de salú y educativos, industria del ociu, construcción... La presencia de trabayadores cualificaos y la esistencia d'importantes centros d'investigación atraxeron a la ciudá a grandes compañíes teunolóxiques, como Intel o Hewlett-Packard. Los mayores emplegadores <ref>{{cita web |url=http://www.cityofsacramento.org/finance/accounting/documents/2012CAFR.pdf|títulu=Informe financieru de la Ciudá de Sacramento (añu fiscal 2012)City of Sacramento Comprehensive Annual Financial Report, Fiscal Year Ended June 30, 2012 |publicación=City of Sacramento |páxina=226|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2013}}</ref> de la ciudá son l'estáu de California (69.763 trabayadores), el condáu (11.450 trabayadores), los hospitales UC Davis (7.725 trabayadores) y Catholic Healthcare West (7.069 emplegaos) y la empresa Intel (6.633 trabayadores). El ayuntamientu, pela so banda, tien 4.083 trabayadores. == Enllaces esternos == * {{en}} [http://www.cityofsacramento.org Páxina web oficial de la ciudá] * {{en}} [http://www.discovergold.org/ Turismu en Sacramento (Portal web del Sacramento Convention and Visitors Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615173722/http://www.discovergold.org/ |date=2006-06-15 }} * {{en}} [http://oldsacramento.com/ Portal turísticu del distritu históricu Old Sacramento] == Bibliografía == * VV.AA., ''Cities of the United States, 5th edition''. Thomson Gale, Farmington Hills, [[2006]]. == Referencies == {{llistaref}} {{entamu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de California]] gstmw9wemfqyrd1h42kxm3ni7ke0jb2 0 22612 4493639 4356809 2026-05-17T18:47:32Z Omarete 35 4493639 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Lubbock''' ye una ciudá del [[Estaod d'Estaos Xuníos|estáu]] de [[Texas]], nos [[Estaos Xuníos]], perteneciente al [[Condaos de Texas|condáu]] del [[condáu de Lubbock|mesmu nome]]. Tien una población de {{persones}}. {{llocalidaes hermaniaes}} == Ver tamién == {{cat persones}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Texas]] 76ww568754pa5ysrjhmd21kjplxh3b5 0 24610 4493739 3618217 2026-05-18T05:18:58Z Limotecariu 735 4493739 wikitext text/x-wiki {{premiu}} El '''Premiu del Bancu de Suecia en Ciencies Económiques en memoria de Alfred Nobel''' (en sueco ''Sveriges Riksbanks pris i ekonomisk vetenskap till Alfred Nobels minne'') foi instituyíu en [[1969]] pol [[Bancu de Suecia]] (''Sveriges Riksbank''), el más antiguu de los bancos centrales, pa celebrar el tricentésimu aniversariu de la so fundación. El premiu suel ser citáu como '''Premiu Nobel d'Economía''', pero nun ye exautamente parte de los premios creaos en 1895 por [[Alfred Nobel]], lo que dio llugar a una creciente polémica. Los críticos, ente los que se encuentren miembros de la familia Nobel, consideren que l'historial de concesiones ta sesgáu hacia la [[economía]] [[economía neoclásica|neoclásica]], especialmente la [[Escuela de Chicago]], y que'l 80% de los premiaos son d'[[Estaos Xuníos]] (65%) o [[Gran Bretaña|británicos]] (15%). == Llista cronolóxica de premiaos == :[[2018]] [[William Nordhaus]] y [[Paul Romer]] :[[2015]] [[Angus Deaton]] :[[2014]] [[Jean Tirole]] :[[2013]] [[Eugene F. Fama]], [[Lars Peter Hansen]] y [[Robert J. Shiller]] :[[2012]] [[Alvin E. Roth]] y [[Lloyd S. Shapley]] :[[2011]] [[Thomas Sargent]] y [[Christopher A. Sims]] :[[2010]] [[Peter A. Diamond]], [[Dale T. Mortensen]] y [[Cristopher A. Pissarides]] :[[2009]] [[Oliver E. Williamson]] y [[Elinor Ostrom]]. :[[2008]] [[Paul Krugman]] :[[2007]] [[Leonid Hurwicz]], [[Eric S. Maskin]] y [[Roger B. Myerson]] :[[2006]] [[Edmund S. Phelps]] :[[2005]] [[Robert J. Aumann]] y [[Thomas C. Schelling]] :[[2004]] [[Finn E. Kydland]] y [[Edward C. Prescott]] :[[2003]] [[Robert F. Engle]] y [[Clive W. J. Granger]] :[[2002]] [[Daniel Kahneman]] y [[Vernon Smith]] :[[2001]] [[Joseph Stiglitz]], [[George Akerlof]] y [[Michael Spence]] :[[2000]] [[James Heckman]] y [[Daniel McFadden]] :[[1999]] [[Robert Mundell]] :[[1998]] [[Amartya Sen]] :[[1997]] [[Robert C. Merton]] y [[Myron Scholes]] :[[1996]] [[James Mirrlees]] y [[William Vickrey]] :[[1995]] [[Robert Lucas]] :[[1994]] [[Reinhard Selten]], [[John Forbes Nash]] y [[John Harsanyi]] :[[1993]] [[Robert Fogel]] y [[Douglass North]] :[[1992]] [[Gary Becker]] :[[1991]] [[Ronald Coase]] :[[1990]] [[Harry Markowitz]], [[Merton Miller]] y [[William Sharpe]] :[[1989]] [[Trygve Haavelmo]] :[[1988]] [[Maurice Allais]] :[[1987]] [[Robert Solow]] :[[1986]] [[James M. Buchanan]] :[[1985]] [[Franco Modigliani]] :[[1984]] [[Richard Stone]] :[[1983]] [[Gerard Debreu]] :[[1982]] [[George Stigler]] :[[1981]] [[James Tobin]] :[[1980]] [[Lawrence Klein]] :[[1979]] [[Theodore Schultz]] y [[Arthur Lewis]] :[[1978]] [[Herbert Simon]] :[[1977]] [[Bertil Ohlin]] y [[James Meade]] :[[1976]] [[Milton Friedman]] :[[1975]] [[Leonid Kantorovich]] y [[Tjalling Koopmans]] :[[1974]] [[Gunnar Myrdal]] y [[Friedrich Hayek]] :[[1973]] [[Wassily Leontief]] :[[1972]] [[John Hicks]], [[Kenneth Arrow]] :[[1971]] [[Simon Kuznets]] :[[1970]] [[Paul Samuelson]] :[[1969]] [[Ragnar Frisch]] y [[Jan Tinbergen]] == Ver tamién == * [[Premiu Nobel]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.nobel.se/economics/laureates/index.html Premiu Nobel d'Economía] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Premiu Nobel d'Economía]] e4i0sv49tummz1cxfsftzegbeolbiq9 0 27056 4493730 3897779 2026-05-18T05:14:57Z Limotecariu 735 4493730 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20200814085756}} {{Universidá}} La '''Universidá Brigham Young''' (BYU), alcuéntrase en [[Provo]], [[Utah]], [[Estaos Xuníos]] y ye una universidá privada y que la so titularidá pertenez a la [[Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes]] y cuerre baxu la direición del Sistema d'enseñances de la Ilesia. Aproximao’l 98% de los 34.000 estudiantes en BYU son miembros de la Ilesia SUD. Amás, dos tercios de los estudiantes d'Estaos Xuníos son de fora del estáu d'Utah. El foco primariu de la universidá ta na educación universitaria pero en tamién tien 68 programes de maestría y 25 programes de doutoráu (incluyendo'l programa de doctor en drechu). La universidá ufierta tamién una gran variedá de clases de llingües estranxeres. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Universidaes d'Estaos Xuníos|Bringham Young]] [[Categoría:Mormonismu]] 5ye8zi9pg7x5gxutlw65idtk997ffuw 0 28427 4493853 4254509 2026-05-18T09:08:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493853 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Iván Cuéllar Sacristán''' {{nym}}, más conocíu como '''''Pichu'' Cuéllar''' ye un futbolista español. Xuega de [[Porteru (fútbol)|porteru]] y el so actual equipu ye'l [[Real Sporting de Xixón]] de la [[Segunda División d'España]]. == Trayeutoria == Formáu nel club de la so ciudá natal, el [[Mérida UD]], en [[2001]] ingresó nes divisiones inferiores del [[Atlético de Madrid|Club Atlético de Madrid]]. En siendo campeón de lliga col Xuvenil y pasar pol filial del club raxón,<ref>{{cita web |url=http://www.noticias.info/archivo/2005/200505/20050531/20050531_70875.shtm |títulu=noticies - ATLÉTICU: Cuéllar: “Debutar en Lliga foi'l mio meyor regalu de cumpleaños” <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |añoacceso=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080226174250/http://www.noticias.info/archivo/2005/200505/20050531/20050531_70875.shtm |fechaarchivu=2008-02-26 }}</ref> [[César Ferrando]] dio-y la oportunidá de debutar nel primer equipu'l [[20 de xineru]] de [[2005]], nun partíu frente al [[Lorca Deportiva Club de Fútbol|Lorca Deportiva CF]] de la [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]].<ref>{{cita web | autor = Iñako Díaz-Guerra |añu=2005 | url = http://www.as.com/articulo/futbol/Cuellar/toma/alternativa/dasftb/20050120dasdaiftb_12/Tes/ | títulu = Cuéllar toma l'alternativa | editor = As | fechaaccesu = 1 de mayu de 2007}}</ref> Darréu, esa mesmu temporada, debutó na [[Primer División d'España|Primer División Española]]. Foi'l [[29 de mayu]] de [[2005]], un partíu ente Atlético y [[Getafe Club de Fútbol|Getafe]] que terminó n'empate. La siguiente temporada dio'l saltu definitivu al primer equipu, como suplente de [[Leo Franco]], el que nun-y dio opción de xugar. Tres un añu en blancu, la temporada 2006-07 tuvo más oportunidaes, apostando siete partíos lligueros. Ente ellos, vivió la mayor goliada encaxada pol Atlético de Madrid como llocal en tola so hestoria; un partíu correspondiente a la 35ª xornada nel que'l [[Futbol Club Barcelona]].<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/05/20/futbol/1179687151.html |títulu=L'Atlético da-y ales al Barcelona | Fútbol | deportes | elmundo.es <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |añoacceso=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> La temporada 2007-08 foi vendíu a la [[Sociedad Deportiva Eibar]], de Segunda División. Pa la temporada 2008/09 fichó pol [[Real Sporting de Xixón]], equipu pol que robló pa les proximas 4 campañes. El 14 d'Avientu en San Mamés nun partíu correspondiente a la 14ª xornada'l porteru sufrió un espectacular choque con [[Gurpegui]] que-y fixo cayer mancáu por un frayatu del peroné del so pierna derecha que la fadrán tar unos 4 meses de baxa. Sicasí, malapenes 2 meses dempués de la so mancadura, Cuéllar volvió entrar nuna convocatoria, pal partíu qu'enfrentó al so equipu con [[Club Atlético Osasuna|Osasuna]], correspondiente a la xornada 26. El Día 12 de mayu Iván Cuéllar inaugura La Peña Sportinguista "El Prestosu" Iván "Pichu" Cuéllar, n'Avilés. Col actu d'inauguración de la Peña, fai-y entrega d'una placa l'ex-porteru internacional del Real Sporting de Xixón, [[Juan Carlos Ablanedo]]. == Seleición nacional == Foi internacional cola seleición d'España sub-20, [[Seleición de fútbol sub-21 d'España|sub-21]] y sub-23, cola que llogró la medaya d'oru nos [[Fútbol nos Xuegos del Mediterraneo 2005|Xuegos del Mediterraneo 2005]], siendo'l porteru titular.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomerciodigital.com/gijon/20080624/deportes/sporting/sporting-ivan-cuellar-20080624.html |títulu=El Sporting arreya a Iván Cuéllar. El Comercio <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |añoacceso=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox184623.htm |títulu=0-1. España escribe un epilogo doráu a los Xuegos d'Almería | terra <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--> |añoacceso=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> Tamién apostó partíos internacionales de calter amistosu cola seleición d'Estremadura. == Clubes == {{clubes |club1=Club Atlético de Madrid "B" |país1=España |añu1=2003-2005 |club2=Club Atlético de Madrid |país2=España |añu2=2005-2007 |club3=Sociedad Deportiva Eibar |país3=España |añu3=2007-2008 |club4=Real Sporting de Xixón |país4=España |añu4=2008-2017<ref>{{cita web|url=http://www.realsporting.com/noticia/cuellar-causa-baja-en-el-sporting|títulu=Cuéllar marcha del Sporting|fechaaccesu=5 de xunetu de 2017|sitiuweb=Real Sporting de Xixón|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200323063055/https://www.realsporting.com/noticia/cuellar-causa-baja-en-el-sporting|fechaarchivu=2020-03-23}}</ref> |club5=Club Deportivo Leganés |país5=España |añu5=2017-2021 |club6=Real Sporting de Xixón |país6=España |añu6=2021- }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1984||Cuellar, Ivan}} [[Categoría:Futbolistes d'España]] [[Categoría:Porteros de fútbol]] [[Categoría:Persones de Mérida]] ggitrx2wrpbqvg11vkg306e6tlenol7 0 31366 4493847 4249651 2026-05-18T08:08:39Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493847 wikitext text/x-wiki {{banderaWD}} L''''estandarte'l cuervu''' (en [[nórdicu antiguu]], '''''Hrafnsmerki''''') yera una bandera, posiblemente de ñatura totémica, portada por dellos cabezaleros [[viquingos]] y otros líderes per toa [[Escandinavia]] nos sieglos IX, X y XI. L'estandarte, tal y como apaicía na artesanía nordieca yera triangular, con un borde esterior arrondiáu del cualu colingaben una triba bandes. Asemeyaba en dalgo a una de les veletes tallaes nos barcos viquingos. Los estudiosos conxeturen que l'estandarte'l [[cuervu]] fuera un símbolu del dios [[Odín]], quien yera representáu na compaña de dos cuervos col nome d'[[Huginn y Muninn]]. L'usu del estandarte tendría como xida l'amedranar a los enemigos col poder divín d'Odín. == Simbolismu del cuervu na cultura llariega escandinava == [[File:Vendel_era_helmet_(950).jpg|thumb|Cascu de la [[dómina Vendel]] con preteición nasal d'un cuervu nel Muséu Nacional Suecu d'Antigüedaes.]] <!-- Image with inadequate rationale removed: [[File:Coat of arms of Shetland.jpg|thumb|L'escudu d'armes de les [[Islles Xetland]], representando un barcu viquingu xon un cuervu na vela.]] --> [[File:Swedish_shield_from_Vendel_(946).jpg|thumb|Cuervu nun escudu suecu de la dómina Vendel ne Muséu Nacional Suecu d'Antigüedaes.]] El cuervu ye una figura icónica mui común na [[mitoloxía nordica]]. El dios cimeru, Odín, tenía dos cuervos, Huginn y Muninn ("pensamientu" y "alcordanza" respeutivamente) qu'esnalaben per tol mundu trayéndo-y noticies al so amu. Poro, un de los munchos nomes d'Odín yera'l "dios cuervu" (''Hrafnaguð''). En ''[[Gylfaginning]]'' (c. [[1220]]), l'historiador medieval islandés [[Snorri Sturluson]] desplica: <br /> {|cellpadding=3 | Hrafnar tveir sitja á öxlum honum ok segja í eyru honum öll tíðendi, þau er þeir sjá eða heyra. Þeir heita svá, Huginn ok Muninn. Þá sendir hann í dagan at fljúga um heim allan, ok koma þeir aftr at dögurðarmáli. Þar af verðr hann margra tíðenda víss. Því kalla menn hann Hrafnaguð, svá sem sagt er: :Huginn ok Muninn :fljúga hverjan dag :jörmungrund yfir; :óumk ek Hugin, :at hann aftr né komi, :þó sjáumk ek meir of Munin."<ref>[http://www.heimskringla.no/original/snorre/gylfaginning.php ''Gylfaginning'' at «Norrøne Tekster og Kvad»], Norway.</ref> | width="30"| | Dos cuervos sienten nos costazos d'Odín y averen a los sos oyíos tolo que sienten y ven. Los sos nomes son Huginn y Muninn. Al riscar l'alba unvíalos a esnalar per tol mundu y tornen a la hora l'almuerzu. Asina algama información de munches coses y por eso lu nomen Rafnagud (dios-cuervu). Como se diz equí: :Huginn y Muninn :Esnalen cada día :Alrodiu la gran tierra. :Tarrezo por Huginn :Que nun retorne, :Pero inda más por Munin.<ref>{{Cita web |url=http://www.northvegr.org/lore/prose2/012.php |títulu=Rasmus B. Anderson's translation at the Northvegr foundation. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930222040/http://www.northvegr.org/lore/prose2/012.php |fechaarchivu=2007-09-30 }}</ref> | |} <br /> Odín taba mui lligáu a los cuervos porque na mitoloxía nordica elli recibía a los guerreros cayíos en [[Valhalla]], y los cuervos tan lligaos a la muerte y la guerra pol so gustu pola [[carnuezu]]. Ye probable que fueren vistos como representaciones de les [[valquiries]], dioses qu'escoyíen a los muertos valiente pa servir militarmente en Valhalla.<ref>[http://www.vikinganswerlady.com/valkyrie.htm Viking Answer Lady Webpage - Valkyries, Wish-Maidens, and Swan-Maids<!-- Bot generated title -->]</ref> Otra conexón más ente cuervos y valquiries yera'l fechu qu'estes caberes teníen l'habilidá de camudar de forma y tresformase en páxaros.<ref>Exemplos d'esto soceden en ''[[Þrymskviða]]'' cuando [[Freya]] dexá-y el so paxellu de páxaru a [[Loki]]; y nel rellatu la valquiria Kára na ''[[Hrómundar saga Gripssonar]]''.</ref> El cuervu apaez en cuasi tolos poemes escáldicos que describen la guerra.<ref name="Hjelmquist1">Hjelmquist 142.</ref> Facer la guerra yera dar de comer y satisfacer al cuervu (''hrafna seðja'', ''hrafna gleðja'').<ref name="Hjelmquist1"/> Un exemplu d'esto alcuéntrase en ''[[Norna-Gests þáttr]]'', ú [[Regin]] recita un poema depués de Sigurd matar a los fíos d'[[Hunding]]: {| | :''Nú er blóðugr örn'' :''breiðum hjörvi'' :''bana Sigmundar'' :''á baki ristinn.'' :''Fár var fremri,'' :''sá er fold rýðr,'' :''hilmis nefi,'' :''ok hugin gladdi.''<ref>[http://www.snerpa.is/net/forn/nornages.htm ''Norna-Gests þáttr'' §6]</ref> | :Agora l'[[aigla de sangre]] :Cola espada ancha :L'asesín de [[Sigmund]] :Talláu nel llombu. :Pocos fueron más valientes :Cuando les tropes se diepresaron :Un xefe del pueblu :Que fizo al cuervu gayasperu.<ref>{{Cita web |url=http://www.northvegr.org/lore/oldheathen/077.php |títulu=Hardman § 6. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060514042537/http://www.northvegr.org/lore/oldheathen/077.php |fechaarchivu=2006-05-14 }}</ref> | |} [[File:Coat of arms of the Isle of Man.svg|thumb|left|N'escudu de la [[Islla de Man]], reinu qu'antañu taba na órbita nordiega, pue vese un cuervu como sofitu na drecha.]] == Bibliografía == *''The Anglo-Saxon Chronicle.'' (English translation). Everymans Library, 1991. *Barraclough, Captain E.M.C. "The Raven Flag". ''Flag Bulletin''. Vol. X, No. 2-3. Winchester, MA: The Flag Research Center (FRC), 1969. *Cappelen, Hans. "Litt heraldikk hos Snorre." ''Heraldisk tidsskrift'' No. 51, 1985. *Dumville, David and Michael Lapidge, eds. ''The Anglo-Saxon Chronicle, Vol 17: The Annals of St. Neots with Vita Prima Sancti Neoti''. Woodbridge: D.S. Brewer. 1985. *Engene, Jan Oskar. "The Raven Banner and America." ''NAVA News'', Vol. XXIX, No. 5, 1996, pp.&nbsp;1–2. *Forte, Angelo, Richard Oram and Frederik Pedersen. ''[https://books.google.com/books?id=_vEd859jvk0C&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false Viking Empires]''. Cambridge: Cambridge University Press, 2005 ISBN 0-521-82992-5. *[[Grimm, Jakob]]. ''Teutonic Mythology.'' 4 vols. Trans. James Steven Stallybras. New York: Dover, 2004. *[https://runeberg.org/antiqtid/12/ Hjelmquist, Theodor. "Naturskildringarna i den norröna diktningen". In Hildebrand, Hans (ed). ''Antikvarisk tidskrift för Sverige'', Vol 12. Ivar Hæggströms boktryckeri, Stockholm. 1891.] *Hrafnhildur Bodvarsdottir. ''The Function of the Beasts of Battle in Old English Poetry.'' PhD Dissertation, 1976, [[University of New York]] at Stony Brook. Ann Arbor: University Microfilms International. 1989. *Lukman, N. "The Raven Banner and the Changing Ravens: A Viking Miracle from Carolingian Court Poetry to Saga and Arthurian Romance." ''Classica et Medievalia'' 19 (1958): p.&nbsp;133-151. *''Njal's Saga''. Trans. George DaSent. London, 1861. *''[https://books.google.com/books?id=vPifjS1BLyEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Orkneyinga Saga: The History of the Earls of Orkney]''. Trans. [[Hermann Pálsson|Pálsson, Hermann]] and Edwards, Paul (1978). London: Hogarth Press. ISBN 0-7012-0431-1. Republished 1981, Harmondsworth: Penguin. ISBN 0-14-044383-5. *Poole, R. G. ''[https://books.google.com/books?id=ND5Su1szecAC&printsec=frontcover&dq=Viking+Poems+on+War+and+Peace&ei=tlzTSuuqGojYNv6viewN#v=onepage&q=&f=false Viking Poems on War and Peace: A Study in Skaldic Narrative].'' Toronto: [[University of Toronto Press]]. 1991. *[[Sturluson, Snorri]]. "King Harald's Saga." ''Heimskringla''. Penguin Classics, 2005. *Trætteberg, Hallvard. "Merke og Fløy." ''Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder'', Vol. XI, Oslo, 1966, columns 549-555. *Woolf, Rosemary. "The Ideal of Men Dying with their Lord in the ''[[Germania]]'' and in ''[[The Battle of Maldon]]''." ''Anglo-Saxon England'' Vol. 5, 1976. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces bandera}} *[http://www.vikinganswerlady.com/banners.shtml Viking Answer Lady on Viking flags] *[http://www.northvegr.org/lore/njal/ ''Njal's Saga'' - Public domain edition of translated by George DaSent, 1861, at Northvegr.org] {{Webarchive|url=https://archive.today/20030822013007/http://www.northvegr.org/lore/njal/ |date=2003-08-22 }} *[http://www.crwflags.com/fotw/flags/xn_raven.html The Raven Banner] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Banderes]] [[Categoría:Viquingos]] [[Categoría:Mitoloxía d'Europa|Cuervu, L'Estandarte'l]] gpjjubat7ihtprfryg5q6qeknlooz8h 0 33592 4493773 4251974 2026-05-18T05:37:53Z Limotecariu 735 4493773 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Manuel Gil Parrondo y Rico-Villademoros''' {{nym}}, más conocíu como '''Gil Parrondo''', foi un direutor artísticu y diseñador de producción asturianu. Ganó dos [[premios Óscar]] y foi nomináu a otru na categoría de [[Óscar al meyor diseñu de producción|meyor diseñu de producción]]. == Biografía == Entamó la so carrera con [[Luis Pérez Espinosa (cineasta)|Luis Pérez Espinosa]], col que llegó a collaborar nuna trentena de películes. Tamién participa en películes d'Estaos Xuníos como [[Doctor Zhivago (película)|''Doctor Zhivago'']], [[Patton (película)|''Patton'']] y ''[[Nicholas and Alexandra]]'' (con estes dos últimes algamó dos [[Premios Óscar]]). == Premios y candidatures == ;[[Premios Óscar]] {|class=wikitable |- ! Categoría || Añu || Película || Resultáu |- |rowspan=3|[[Óscar a la meyor direición d'arte|Meyor direición d'arte]]||[[Premios Óscar de 1970|1970]]||''[[Patton (película)|Patton]]'' ||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |[[Premios Óscar de 1971|1971]]||''[[Nicholas and Alexandra]]''||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |[[Premios Óscar de 1972|1972]]||''[[Travels with My Aunt]]''||style="background: #ffdddd"|Nomáu |- |} ;[[Premios Goya]] {|class=wikitable |- bgcolor="#CCCCCC" ! Categoría || Añu || Película || Resultáu |- |rowspan=8|[[Premiu Goya a la meyor direición artística|Meyor direición artística]]||[[IX edición de los Premios Goya|1994]]||''[[Canción de cuna (película de 1994)|Canción de cuna]]''||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |[[XIII edición de los Premios Goya|1998]]||''[[El abuelo (película)|El abuelo]]''||style="background: #ffdddd"|Nomáu |- |[[XV edición de los Premios Goya|2000]]||''[[You're the One (una historia de entonces)]]''||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |[[XVII edición de los Premios Goya|2002]]||''[[Historia de un beso]]''||style="background: #ffdddd"|Nomáu |- |[[XIX edición de los Premios Goya|2004]]||''[[Tiovivo c. 1950]]''||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |[[XX edición de los Premios Goya|2005]]||''[[Ninette]]''||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |[[XXII edición de los Premios Goya|2007]]||''[[Luz de domingo]]''||style="background: #ffdddd"|Nomáu |- |[[XXIII edición de los Premios Goya|2008]]||''[[Sangre de mayo]]''||style="background: #ffdddd"|Nomáu |- |} ;[[Medayas del Círculu d'Escritores Cinematográficos]]<ref>{{cita web|títulu=Premios del CEC a la producción española de 1966|url=http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/1966.htm|obra=[[Círculo de Escritores Cinematográficos]]|fechaaccesu=15 de setiembre de 2018|idioma=castellán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305044307/http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/1966.htm|fechaarchivu=2016-03-05}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Premios del CEC a la producción española de 1983|url=http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/1983.htm|obra=CEC|fechaaccesu=11 de payares de 2018|idioma=castellán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190910140915/http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/1983.htm|fechaarchivu=2019-09-10}}</ref> {|class=wikitable |- ! Categoría || Añu || Película || Resultáu |- |[[Medaya del CEC a los meyores decoraos|Meyores decorados]]||[[Medayes del CEC de 1966|1966]]||''[[El fantástico mundo del doctor Coppelius]]'' ||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |Meyor decoración||[[Medayes del CEC de 1983|1983]]||[[Bearn o La sala de las muñecas (película)|''Bearn o La sala de las muñecas'']] ||style="background: #ddffdd"|Ganador |- |} ;Otros premios * Premiu del [[Sindicatu Nacional del Espectáculu]] por ''El fantástico mundo del Doctor Coppelius'' y ''[[Pampa salvaje]]'' (1967). * [[Medaya d'Oru al Méritu nes Belles Artes]] (1983). * [[Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques d'España|Medaya d'Oru de la Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques d'España]] (1999). * Premiu Almería, tierra de cine (1997) y Medaya d'Oru de la provincia d'Almería (2009). * Caballeru Gran Cruz de la [[Orde d'Alfonsu X el Sabiu]] [a títulu póstumu] (27/01/2017).<ref>[https://www.boe.es/boe/dias/2017/01/28/pdfs/BOE-A-2017-935.pdf Boletín Oficial del Estáu]</ref><ref>[https://www.boe.es/boe/dias/2017/02/18/pdfs/BOE-A-2017-1689.pdf Boletín Oficial del Estáu]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{IMDb}} {{Find a Grave}} {{NF|1921|2016|Parrondo, Gil}} [[Categoría:Cine asturianu]] [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Goya]] [[Categoría:Persones de Valdés]] [[Categoría:Medaya de plata d'Asturies]] 9izg64ed23z2sqncmryotb7qchb4qr9 0 35018 4493576 3334703 2026-05-17T15:13:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493576 wikitext text/x-wiki {{ficha de software | captura = Aspell-ast.png | pie = Códigu fonte de '''GNU Aspell''' n'asturianu | asturianu = {{sí}} }} [[File:Aspell-ast.ogv|thumb|right|400px|'''Videu del funcionamientu del correutor automáticu''' [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Aspell-ast.ogv Resolución completa] ]] '''Hunspell''' ye un [[correutor ortográficu]] y un analizador morfolóxicu diseñáu pa llingües con una morfoloxía rica, complexa formación de pallabres compuestes, o con una [[codificación de caráuteres]] distinta del ASCII de 8 bits, diseñáu nun principiu pal [[húngaru|idioma húngaru]]. Hunspell ta basáu en [[MySpell]] y ye compatible con versiones anteriores de diccionarios de MySpell. Mientres MySpell usa la [[codificación de caráuteres]] [[ASCII]] de 8 [[bit]]s, Hunspell pue usar diccionarios con codificación [[UTF-8]]. Hunspell ye'l correutor ortográficu de: * [[OpenOffice.org]], la suite ofimática multiplataforma (a partir de la versión 2.0.2 espublizada'l 8 de marzu de 2006). * [[Mozilla Thunderbird|Thunderbird]], a partir de la versión 3. * [[Mozilla Firefox|Firefox]], a partir de la versión 3. * [[SeaMonkey]], a partir de la versión 2. * [[WinShell]], un IDE pa [[Tex]]/[[LaTeX]] baxo [[Windows|Microsoft Windows]]. * [[Yudit]], un [[editor de testu]] [[Unicode]] pal [[sistema de ventanes]] [[X Window System]]. * [[Opera (navegador)|Opera]], na versión 10.0 pa Windows. * [[Google Chrome]], un [[restolador]] de [[códigu abiertu]] desenvueltu por [[Google]]. Amás, Hunspell ta soportáu por [[Enchant (software)|Enchant]]. == Ver tamién == * [[GNU Aspell]] * [[Ispell]] * [[JOrtho]] * [[MySpell]] * [[Pspell]] * [[Enchant (software)|Enchant]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://addons.mozilla.org/es-ES/firefox/addon/Correutor_asturianu/ PÁXINA DE DESCARGA PA FIREFOX] * [http://hunspell.github.io/ Sitiu web de Hunspell] {{en}} * [http://extensions.services.openoffice.org/dictionary Diccionarios d'OpenOffice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527222232/http://extensions.services.openoffice.org/dictionary |date=2013-05-27 }} {{en}} * [http://lingucomponent.openoffice.org Proyeutu OpenOffice.org Lingucomponent] {{en}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Correutores ortográficos llibres]] [[Categoría:Software llibre]] [[Categoría:Software en llingua asturiana]] 3ytkcqn030oxdvpiwe0t7v3dkiost1y 0 35399 4493746 4399055 2026-05-18T05:23:31Z Limotecariu 735 4493746 wikitext text/x-wiki {{Eventu}} La '''Guerra de Corea''' foi una guerra ente [[Corea del Norte]] (col sofitu de [[República Popular China|China]] y la [[Xunión Soviética]]) y [[Corea del Sur]] (col sofitu de les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]], y principalmente d'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]). La guerra entamó'l [[25 de xunu]] de [[1950]], cuando Corea del Norte invadió Corea del Sur tres dellos enfrentamientos na frontera y una insurrección nel sur. La guerra finó, de forma non oficial, con un armisticiu, el [[27 de xunetu]] de [[1953]]. Tres de la rendición de [[Xapón]] al final de la [[Segunda Guerra Mundial]], el [[15 d'agostu]] de [[1945]], Corea foi dividida en dos zones d'ocupación, quedando establecida la llende ente elles nel paralelu 38ºN. Los soviéticos alministraben la metá septentrional, y Estaos Xuníos la meridional. En 1948, de resultes de les tensiones de la [[Guerra Fría]], les dos zones d'ocupación convirtiéronse n'esaos soberanos: el norte convirtióse nún estáu socialista totalitariu gobernáu por [[Kim Il-sung|Kim-Il-Sung]], y el sur nún estáu capitalista autoritariu dirixíu por [[Syngman Rhee]]. Los dos gobiernos reclamaron pa sigo la condición de únicu gobiernu llexítimu de Corea, y dengún aceptó la llende ente ellos como una frontera permanente. Soldaos norcoreanos del [[Exércitu Popular de Corea]] cruciaron la frontera el 25 de xunu de 1950, avanzando pel territoriu surcoreanu. El [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] denunció esti movimientu como una invasión, y autorizó la formación del Comandu de les Naciones Xuníes en Corea y l'unviu de soldaos pa repeler la invasión. Estes decisiones foron tomaes ensin participación de la Xunión Soviética y la República Popular China, que sofitaben a Corea del Norte. Ventiún países aportaron soldaos pal exércitu de les Naciones Xuníes, magar que'l 90% de los soldaos aportolos Estaos Xuníos. A los dos meses d'entamada la guerra l'[[Exércitu de la República de Corea|Exércitu de Corea del Sur]] y les fuerces d'Estaos Xuníos tresportaes de forma urxente a Corea taben a piques de ser derrotaos, y retiráronse a una pequeña zona asitiada tres d'una llinia defensiva, conocida como Perímetru de Pusan. En setiembre de 1950 les tropes de la ONX llanzaron una contraofensiva anfibia en [[Incheon]], dexando aisllaos en territoriu surcoreanu a munchos soldaos norcoreanos; los que consiguieron escapar al embolsamientu y la captura foron forciaos a retroceder hacia'l norte. Les fuerces de la ONX invadieron Corea del Norte n'ochobre, avanzando rápidamente hacia'l [[ríu Yalu]], llende de China y Corea del Norte. En rempuesta al avance soldaos chinos del Exércitu Popular de Voluntarios cruciaron el Yalu y entraron en guerra. Este movimientu sospresivu de China forció una retirada de la coalición multinacional. Los soldaos chinos entraron en Corea del Sur pa finales d'avientu. Nos siguientes meses [[Seúl]] foi capturada cuatro veces, y finalmente les tropes comunistes foron forciaes a retirase hasta'l paralelu 38, la frontera d'anantes de la guerra. El frente estabilizose, y los dos caberos años de guerra convirtiéronse nuna guerra de desgaste. L'escenariu principal foi l'aéreu: Corea del Norte sufrió les consecuencies d'una campaña de bombardeos masivos, y hebo combates aéreos, los primeros ente caces a reacción, ente aviones de los dos bandos, nos que participaron, de forma encubierta, pilotos militares soviéticos.<ref>[https://enciclopediadehistoria.com/guerra-de-corea/ enciclopediadehistoria.com/ Guerra de Corea {{esp}}]</ref> La llucha finó'l 27 de xunetu de 1953, fecha de la robla del [[Alcuerdu d'Armisticiu de Corea]]. Esti documentu afitó la creación de la [[Zona Desmilitarizada de Corea]], una fastera despoblada alredor del paralelu 38 que separta los dos países, y acordó les condiciones d'un intercambiu de prisioneros. Sicasí, nunca nun se firmó un tratáu de paz y, poro, les dos Corees siguen entá téunicamente en guerra. N'abril de [[2018]] los cabezaleros de los dos países aconceyaron na Zona Desmilitarizada y alcordaron trabayar nos términos d'un tratáu que ponga fin de forma formal a la guerra. La guerra de Corea foi una de les que más destrucción causaron na época moderna, con trés millones de víctimes y una proporción de víctimas civiles del total mayor que la de la Segunda Guerra Mundial o la [[guerra de Vietnam]]. Provocó la destrucción de casi toles principales ciudaes del país y dambos bandos masacraron a los contrarios: el gobiernu surcoreanu asesinó en masa a miles de sospechosos de comunismu, y el norcoreanu torturó y mató de fame a los sos prisioneros de guerra. Coles dos Corees lluchando col sofitu de potencies estranxeres, la Guerra de Corea foi una [[guerra subsidiaria]]. Dende'l puntu de vista de la [[ciencia militar]], combinó estratexes y táutiques de la [[Primera guerra mundial|Primera]] y la [[Segunda Guerra Mundial|Segunda guerres mundiales]]: empezó con una campaña móvil de rápidos ataques d'[[infantería]] siguíos por incursiones de [[Bombardéu aereu|bombardeos aéreos]], pero convirtióse nuna guerra estática de [[Guerra de trincheres|trincheres]] dende [[xunetu]] de [[1951]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Corea del Norte]] [[Categoría:Historia de Corea del Sur]] [[Categoría:Guerres d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Guerres del sieglu XX]] [[Categoría:Guerra Fría]] {{Entamu}} c59y88zs8tzxpqwob4l5sht3wzzeipf 0 36819 4493815 3891110 2026-05-18T05:57:25Z Limotecariu 735 4493815 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|HMAS Perth}} '''HMAS ''Perth''''' foi'l nome utilizáu por trés buques de l'Armada Real Australiana (Royal Australian Navy; RAN) n'honor a la diudad de [[Perth]], capital d'Australia occidental. * [[HMAS Perth (D29)]] foi un cruceru de la [[clase Leander (1931)|clase ''Leander'']]. Asignáu a la Royal Navy como HMS ''Amphion'' en 1936, foi vendíu a la RAN trés años después. Prestó serviciu hasta'l 1 de marzu de 1942, cuando foi fundíu mientres la [[batalla del Estrechu de la Sonda]]. * [[HMAS Perth (D 38)]] foi un [[destructor]], líder de la [[clase Perth|clase ''Perth'']], buques pa la RAN, derivaos de los destructores d'Estaos Xuníos de la clase [[clase Charles F. Adams|Charles F. Adams]], asignáu en 1965, prestó serviciu hasta la so baxa en 1999. Foi fundíu como llugar pa bucéu. * [[HMAS Perth (FFH 157)]] ye una fragata de clase [[clase Anzac|''Anzac'']] asignada en 2006. {{dixebra}} {{entamu}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Nomes de buques de guerra d'Australia]] j8omrhomtxwosxbrf93lx1axx5te268 0 37109 4493731 4478260 2026-05-18T05:15:27Z Limotecariu 735 4493731 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250519064158}} {{Tradubot|Direutor de videoclips}} [[Ficheru:SpikeJonze1SecondFilm.jpg|thumb|L'americanu [[Spike Jonze]].]] Un '''direutor de videos musicales''' ye un [[direutor de cine]] que s'especializa en crear [[curtiumetraxe]]s empuestos por una determinada canción. Éstos llámense [[Videu musical|videos musicales]] y úsense como ferramienta promocional para [[senciellu|senciellos]] de [[música popular]]. Los primeros videos de música solían ser realizaos por direutores de cine y televisión. Yá nos [[años 1990]], esti tipu de videos se transformó nun campu más especializáu. Ente los direutores de videos musicales más renomaos están: los americanos [[Dave Meyers]], [[Spike Jonze]], [[Joseph Kahn]], [[Wayne Isham]], [[Hype Williams]] y [[David Fincher]]; los británicos [[Chris Cunningham]], [[Nigel Dick]], [[Sophie Muller]] y [[Jake Nava]]; y los franceses [[Michel Gondry]] y [[Jean-Baptiste Mondino]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.mvdbase.com The Music Video DataBase] (n'inglés) {{entamu}} [[Categoría:Direutores de videos musicales]] [[Categoría:Artistes]] iuj4lnh7xctqcvx6nxpacomvovesvuh 4493732 4493731 2026-05-18T05:16:17Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Direutor de videos musicales]]" a "[[Direutor de vídeos musicales]]": ortografía incorreuta 4493731 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250519064158}} {{Tradubot|Direutor de videoclips}} [[Ficheru:SpikeJonze1SecondFilm.jpg|thumb|L'americanu [[Spike Jonze]].]] Un '''direutor de videos musicales''' ye un [[direutor de cine]] que s'especializa en crear [[curtiumetraxe]]s empuestos por una determinada canción. Éstos llámense [[Videu musical|videos musicales]] y úsense como ferramienta promocional para [[senciellu|senciellos]] de [[música popular]]. Los primeros videos de música solían ser realizaos por direutores de cine y televisión. Yá nos [[años 1990]], esti tipu de videos se transformó nun campu más especializáu. Ente los direutores de videos musicales más renomaos están: los americanos [[Dave Meyers]], [[Spike Jonze]], [[Joseph Kahn]], [[Wayne Isham]], [[Hype Williams]] y [[David Fincher]]; los británicos [[Chris Cunningham]], [[Nigel Dick]], [[Sophie Muller]] y [[Jake Nava]]; y los franceses [[Michel Gondry]] y [[Jean-Baptiste Mondino]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.mvdbase.com The Music Video DataBase] (n'inglés) {{entamu}} [[Categoría:Direutores de videos musicales]] [[Categoría:Artistes]] iuj4lnh7xctqcvx6nxpacomvovesvuh 0 38714 4493740 4246897 2026-05-18T05:19:17Z Limotecariu 735 4493740 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Philip Milton Roth''' {{nym}} foi un [[escritor]] d'[[Estaos Xuníos]] d'orixe [[xudíu]], conocíu sobre manera poles sos [[novela|noveles]], aunque tamién escribió cuentos y ensayos. Ente les sos obres más conocíes atópense: la coleición de cuentos de 1959 ''Goodbye, Columbus'', la novela ''Portnoy's Complaint'' (1969), y la so "triloxía americana", publicada nos años 1990, compuesta por les noveles ''Pastoral americana'' (1997), ganadora del [[Premiu Pulitzer|Pulitzer]], ''Me casé con un comunista'' (1998), y ''La mancha humana'' (2000). Munches de les sos obres reflexen la problemática d'asimilación y identidá de los xudíos d'[[Estaos Xuníos]], lo que lu vincula con otros autores d'Estaos Xuníos como [[Saul Bellow]], [[Premiu Nobel]] en [[1976]], o [[Bernard Malamud]], que tamién traten nes sos obres les esperiencies de los xudíos d'Estaos Xuníos. Gran parte de la obra de Roth esplora la naturaleza del deséu sexual y la autocomprensión. La marca rexistrada de la so ficción ye'l monólogu íntimu, dichu con un humor amotináu y la enerxía histérica a veces asociada col héroe y el narrador de ''Portnoy's Complaint'' (1969), la novela que-y traxo la fama. En [[2012]] recibió'l [[Premiu Príncipe d'Asturies de les Lletres]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1933|2018|Roth, Philip}} [[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de les Lletres]] [[Categoría:Persones de Newark (Nueva Jersey)]] 9rgi5hlmx7tugzlvzk6wzug9lp44ppf 0 40904 4493583 4396336 2026-05-17T16:26:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493583 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''Hyundai Motor Group''' (en [[idioma coreanu|coreanu]]: 현대자동차 그룹) ye'l mayor fabricante d'[[automóvil|automóviles]] de [[Corea del Sur]], el segundu mayor fabricante d'automóviles n'[[Asia]] dempués de [[Toyota]] y mientres el primer semestre de 2009 el cuartu mayor fabricante d'automóviles del mundu tres [[Toyota]], [[General Motors]] y [[Volkswagen]].<ref>[http://www.sgcarmart.com/news/article.php?AID=2481 Hyundai-Kia pass Ford to become world's 4th largest automaker]</ref> La sociedá constituyir cola compra del 51% de [[Kia Motors]], la segunda mayor compañía d'automóviles de [[Corea del Sur]], per parte de [[Hyundai Motor Company]] en 1998. Hyundai Kia Automotive Group tamién se refier al grupu d'empreses afiliaes ente sigo por alcuerdos de participación nel complexu, con [[Hyundai Motor Company]] consideráu como'l representante de facto del Grupu. Ye'l segundu [[chaebol]] más grande de [[Corea del Sur]] o [[grupu d'empreses]] dempués de [[Samsung]] y del enantes citáu '''Hyundai Motor Group''' dientro d'esti atópase [[Genesis Motors]] que ye la división de vehículos de luxu del fabricante d'automóviles surcoreanu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {| |- style="vertical-align: top;" | * [http://worldwide.hyundai.com Hyundai Motor Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091019100329/http://worldwide.hyundai.com/ |date=2009-10-19 }} * [https://web.archive.org/web/20110524074308/http://www.kiamotors.com/ Kia Motors] * [http://www.mobis.co.kr Hyundai Mobis] * [https://web.archive.org/web/20141218190414/http://hyundaicapital.co.kr/ Hyundai Capital] * [http://www.hyundaicard.co.kr Hyundai Card] * [http://www.mozen.co.kr Mozen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050208233504/http://www.mozen.co.kr/ |date=2005-02-08 }} * [http://www.hi.co.kr Hyundai Marine & Fire Insurance] * [http://www.innocean.com Innocean Worldwide] * [http://www.rotem.co.kr Rotem] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20061206105000/http%3A//www.rotem.co.kr/ |date=2006-12-06 }} * [http://www.hyundai-steel.com Hyundai Steel] * [https://web.archive.org/web/20060306110951/http://www.hysco.co.kr/ Hyundai Hysco] * [http://www.wia.co.kr Wia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113182352/http://www.wia.co.kr/ |date=2016-11-13 }} * [http://www.glovis.net GLOVIS] * [https://web.archive.org/web/20130727232110/http://www.dymos.co.kr/ Dymos] * [https://web.archive.org/web/20070927034735/http://www.hyundaiautonet.co.kr/ Hyundai Autonet] </td><td valign=top> * [http://www.bngsteel.com BNG Steel] * [https://web.archive.org/web/20141011213233/http://www.ngvtek.com/ NGV Corporation] * [http://www.autoeversystems.co.kr Autu Ever] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211024055/http://www.autoeversystems.co.kr/ |date=2009-02-11 }} * [http://www.hisna.com Hyundai Information Service North America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408172900/http://www.hisna.com/ |date=2014-04-08 }} * [http://www.wisco.co.kr Wisco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914074025/http://wisco.co.kr/ |date=2017-09-14 }} * [http://www.kefico.co.kr Kefico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728065716/http://www.kefico.co.kr/ |date=2016-07-28 }} * [http://www.haevichi.co.kr Haevichi] * [https://web.archive.org/web/20040829235435/http://www.hyundai-powertech.co.kr/ Hyundai Powertech] * [https://web.archive.org/web/20240524193653/https://amco.co.kr/ Amco] * [http://www.kiatigers.co.kr Kia Tigers] * [https://web.archive.org/web/20140107060041/http://www.metia.co.kr/ Metia Industry] * [http://www.eco-plastic.co.kr Ecu Plastic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185405/http://www.eco-plastic.co.kr/ |date=2016-03-03 }} * [http://www.ihl.co.kr IHL Industry] * [http://www.mobisphoebus.co.kr Mobis Phoebus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161029182638/http://www.mobisphoebus.co.kr/ |date=2016-10-29 }} * [http://www.hatci.com Hyundai-Kia America Technical Center Inc.] * [http://www.club-hyundai.es Club-Hyundai d'España Oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616083819/https://www.club-hyundai.es/ |date=2021-06-16 }} |} {{Tradubot|Hyundai Kia Automotive Group}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Empreses de Corea del Sur]] [[Categoría:Fabricantes d'automóviles]] [[Categoría:Hyundai]] rzel7ym6y17ldn1477l5x9h7nxpmg8y 0 46749 4493640 3533565 2026-05-17T18:47:56Z Omarete 35 added [[Category:Persones de Lubbock (Texas)]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493640 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20190906165538}} {{persona}} {{intro bio}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{IMDb nome}} {{NF|1968||Vernon, Conrad}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Lubbock (Texas)]] h2w91mt4qn48sb5sbkflka9cb9ytep3 0 47704 4493757 3888670 2026-05-18T05:31:54Z Limotecariu 735 4493757 wikitext text/x-wiki {{dixebra}} El términu '''Amherst''' pue referise a: == Topónimos == === En Canadá === * '''Amherst''', llocalidá de [[Nueva Escocia]]. * '''Amherst''', cantón de [[Quebec]]. === N'Estaos Xuníos === * '''Amherst''', pueblu de [[Massachusetts]]. * '''Amherst Center''', llocalidá de [[Massachusetts]]. * '''North Amherst''', llocalidá de [[Massachusetts]]. * '''South Amherst''', llocalidá de [[Massachusetts]]. * '''Amherst''', pueblu de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]. * '''East Amherst''', área ensin incorporar nel estáu de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]. * '''Amherst''', pueblu de [[New Hampshire]]. * '''Amherst''', llugar designáu pol censu nel condáu de Hillsborough [[New Hampshire]]. * '''Amherst''', pueblu d'[[Ohio]]. * '''South Amherst''', llocalidá d'[[Ohio]]. * '''Amherst''', llocalidá de [[Virxinia]]. * '''Condáu de Amherst''', llocalidá de [[Virxinia]]. * '''Amherst''', villa de [[Wisconsin]]. * '''Amherst Junction''', villa de [[Wisconsin]]. * '''Amherst''', llugar designáu pol censu nel condáu de Portage [[Wisconsin]]. * '''Amherst''', llocalidá de [[Colorado]]. * '''Amherst''', pueblu de [[Maine]]. * '''Amherst''', villa de [[Nebraska]]. * '''Amherst''', pueblu de [[Texas]]. * Denominación de '''distintos conceyos d'Estaos Xuníos'''. === Persones === * '''Jeffrey Amherst''', militar inglés (1717 - 1797). * '''William Pitt Amherst''', diplomáticu inglés (1773 - 1857). === Otros === * '''''Chrysolophus amherstiae''''', faisán d'Amherst. * '''Amherst College''', institutu superior d'humanidaes allugáu n'Amherst, Massachusetts. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} 0z98mpf4kzpsrgibswreabdz8eeo6js 0 47900 4493632 3533507 2026-05-17T18:39:29Z Omarete 35 removed [[Category:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]; added [[Category:Actores y actrices de Kentucky]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493632 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20190910165249}} {{persona}} {{intro bio}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *{{IMDb nome}} {{NF|1971||Hardwick, Chris}} [[Categoría:Actores y actrices de Kentucky]] hhnbxyrnrhkad9pu3ouj6xwm85bsett 4493633 4493632 2026-05-17T18:39:52Z Omarete 35 added [[Category:Persones de Louisville (Kentucky)]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493633 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20190910165249}} {{persona}} {{intro bio}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *{{IMDb nome}} {{NF|1971||Hardwick, Chris}} [[Categoría:Actores y actrices de Kentucky]] [[Categoría:Persones de Louisville (Kentucky)]] 7nnivypyx2ox0pdxemln3bsz3osuugh 0 49246 4493839 4471811 2026-05-18T07:57:46Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493839 wikitext text/x-wiki {{Tradubot}} {{noaves}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Corvidae]] | genus = ''[[Dendrocitta]]'' | species = '''''D. vagabunda''''' | binomial = ''Dendrocitta vagabunda'' | binomial_authority = ([[John Latham|Latham]], 1790) | synonyms = ''Dendrocitta rufa'' }} '''''Dendrocitta vagabunda'''''<ref>{{cita web|títulu= Pega Vagabunda (Dendrocitta vagabunda) (Latham, 1790) |url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&avibaseid=959Y1633Y43CB7BA |fechaaccesu= 2 de febreru de 2014|obra=avibase}}</ref> ye una especie d'ave [[Passeriformes|paseriforme]] de la familia [[Corvidae]], nativa del sureste d'[[Asia]]. ==Distribución== L'área de distribución d'esta especie ye bastante amplia, cubriendo tol territoriu continental de la [[India]] hasta'l [[Himalaya]] y una amplia banda d'[[Indochina]] en [[Myanmar]], [[Laos]] y [[Tailandia]]. Pue atopase en montes abiertos, [[carba|carbes]], plantíos y xardinos. ==Comportamientu y ecoloxía== [[Ficheru:Rufous-Treepie.JPG|200px|thumb|left|Un exemplar alimentándose de frutos de [[papaya]].]] Ye una especie omnívora arbórea, aliméntase cuasi por completu nos árboles, de frutos, granes,<ref>{{cita publicación| autor=Sharma,Satish Kumar |añu=1992| títulu=Tree Pie ''Dendrocitta vagabunda'' (Latham) feeding on aril of seeds of ''[[Pithecellobium dulce]]''|publicación= J. Bombay Nat. Hist. Soc. |volume=89| númberu=3| páxina=374}}</ref> invertebraos, pequeños reptiles, de güevos y pitucos d'otres [[aves]]<ref>{{cita publicación|autor=Begbie,A |añu=1905 |títulu= Curious ferocity of the Indian Tree-pie ''Dendrocitta rufa''|publicación= J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume= 16|númberu=3|páxines=502–503}}</ref> y [[carnuezu]]. Ye un forraxeru axilosu, enferronándose y engatando poles cañes y dacuando xuniéndose a partíes de caza mistes xunto con especies como [[Dicruridae|dicrúridos]] y [[Timaliidae|charranes]]. Tamién se reparó alimentándose d'ectoparásitos de venaos selvaxes.<ref>{{cita publicación|autor=Bharucha, EK |añu=1987 |títulu= An observation on the relationship between a Sambar and a Tree-Pie| publicación=J. Bombay Nat. Hist. Soc. |volume=84| númberu=3| páxina=675}}</ref> Al igual que munchos otros córvidos conózse-y por almacenar alimentos.<ref>{{cita publicación|títulu= An evolutionary perspective on caching by corvids|autor=de Kort, Selvino R & Nicola S. Clayton |publicación=Proceedings of the Royal Society B |añu=2006|volume= 273|númberu= 1585|pmid= 16615207 |páxines=417–423|pmc= 1560201| doi=10.1098/rspb.2005.3350}}</ref> Considérase-y como beneficiosu pal cultivu de palma nel sur de la India por cuenta de qu'aliméntase de les destructives canesbes del ''[[Rhynchophorus ferrugineus]]''.<ref>{{cita publicación|autor= Krishnakumar R., Sudha G.|añu=2002 |títulu= Indian tree pie ''Dendrocitta vagabunda parvula'' (Whistler and Kinnear) (Corvidae). A predatory bird of red palm weevil ''Rhynchophorus ferrugineus'' (Oliv.)| publicación= Insect Environment |volume=8|páxina=133}}</ref> Sábese que s'alimenten de los frutos de ''Trichosanthes palmata'' que son tóxicos pa los mamíferos.<ref name=hbk>{{Cita llibru|páxines=216–221|títulu=Handbook of the birds of India and Pakistan. Volume 5|edición=2|editorial= Oxford University Press|autor=Ali, S & SD Ripley|añu=1986}}</ref> La temporada de cría na India ye d'abril a xunu. El nial constrúise n'árboles y arbustos, y ye polo xeneral una plataforma poco fonda. Les puestes xeneralmente son de 3 a 5 güevos.<ref name=whistler>{{Cita llibru|autor=Whistler, Hugh| añu=1949|títulu= Popular Handbook of Indian Birds. 4th Edition|editorial=Gurney and Jackson|páxines=12–14| url=http://www.archive.org/stream/popularhandbooko033226mbp#page/n43/mode/2up/search/vagabunda}}</ref><ref>{{cita llibru|url=http://www.archive.org/stream/cu31924000044978#page/n41/mode/2up/search/dendrocitta |títulu = The nests and eggs of Indian birds. Volume 1| autor=Hume, AO|añu=1889 |editorial= R H Porter, London|páxines=19–22}}</ref> Esta especie tien un ampliu repertoriu de llamaes, pero un ''bob-o-link'' o ''ko-tree'' son les más comunes.<ref name=pcr>{{Cita llibru|autor=Rasmussen, PC & JC Anderton |añu=2005| títulu= Birds of South Asia: The Ripley guide. Volume 2|páxina=595|editorial=Smithsonian Institution & Lynx Edicions}}</ref> El nome llocal pa esta especie ye ''kotri'' que se deriva de la llamada, otros nomes inclúin ''handi chancha'' y ''taka chor''.<ref name=hbk/><ref>{{cita llibru| url=http://www.archive.org/stream/birdsofcalcutta00finnrich#page/10/mode/2up/search/Dendrocitta |páxines=10–13 | autor=Finn, Frank| añu=1904| títulu= The Birds of Calcutta|editorial= Thacker, Spink & co.}}</ref> El parásitu protozóu del sangre ''Trypanosoma corvi'' describióse d'esta especie,<ref>{{cita publicación|autor=Nandi N. C., Bennett G. F. |añu=1994|títulu= Re-description of ''Trypanosoma corvi'' Stephens and Christophers, 1908 emend Baker, 1976 and remarks on the trypanosomes of the avian family Corvidae|publicación= Mem. Inst. Oswaldo Cruz |volume=89|páxines=145–151|doi=10.1590/S0074-02761994000200005|númberu=2}}</ref> y ''[[Babesia]]'' foi reportáu d'esta especie.<ref>{{cita publicación|doi=10.1080/002229300299507|autor=Peirce MA|títulu= A taxonomic review of avian piroplasms of the genus Babesia Starcovici, 1893 (Apicomplexa: Piroplasmorida: Babesiidae)| publicación= J. Nat. Hist.| añu=2000 |volume=34|páxines=317–32|númberu=3}}</ref> Atopáronse parásitos [[trematodos]], ''Haplorchis vagabundi'', nos sos intestinos.<ref>{{cita publicación|apellíu1=Baugh|nome1=S.C.|títulu=Contributions to our knowledge of digenetic trematodes VI|publicación=Parasitology Research|volume=22 |númberu=4 |añu=1963| doi=10.1007/BF00260191| páxines=303–315|pmid=13966962}}</ref> Una especie d'ácaru de la pluma ''Syringophiloidus dendrocittae'' describióse d'esta especie.<ref>{{cita publicación|publicación=Bulletin van het Koninlijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen - Entomologie|volume=70|páxines=33–70| títulu=New genera and species of quill mites of the family Syringophilidae (Acari, Prostigmata)|autor=Fain A; Bochkov, A.; Mironov, S.|añu=2000}}</ref> == Subespecies == [[Ficheru:Rufous Treepie I IMG 7800.jpg|thumb|''Dendrocitta vagabunda'' enn [[Kolkata]], [[Bengala Occidental]], India. ]] Reconócense les siguientes [[subespecie|subespecies]]:<ref>{{cita web|url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=559705|títulu=Dendrocitta vagabunda|obra=Sistema Integráu d'Información Taxonómica|fechaaccesu=2 de febreru de 2014|idioma=inglés}}</ref> *''D. v. behni'' <small>Steinheimer, 2009</small> *''D. v. bristoli'' <small>Paynter, 1961</small>&ndash;[[Afganistán]] y [[Paquistán]]. *''D. v. kinneari'' <small>E. C. S. Baker, 1922</small>&ndash;sur de [[Birmania]] y el norte de Tailandia.<ref>{{cita llibru |url=http://www.archive.org/stream/birds___01bake#page/48/mode/2up/search/vagabundo|títulu=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Birds. Volume 1 |autor=Baker, EC Stuart | añu=1922 | editorial= Taylor and Francis, London |páxines=48–52}}</ref> *''D. v. pallida'' <small>(Blyth, 1846)</small> *''D. v. parvula'' <small>Whistler & Kinnear, 1932</small>&ndash;[[Ghats Occidentales]] . *''D. v. sakeratensis'' <small>Gyldenstolpe, 1920</small>&ndash;[[Indochina]].<ref>{{cita publicación|autor=Dickinson, E.C., R.W.R.J. Dekker, S. Eck & S. Somadikarta|títulu= Systematic notes on Asian birds. 45. Types of the Corvidae|publicación=Zool. Verh. Leiden |volume=350| añu=2004 |páxines=111–148|url=http://www.repository.naturalis.nl/document/43939}}</ref> *''D. v. saturatior'' <small>Ticehurst, 1922</small>&ndash;sur de [[Tailandia]]. *''D. v. sclateri'' <small>E. C. S. Baker, 1922</small> *''D. v. vagabunda'' <small>(Latham, 1790)</small>&ndash;parte de la [[India]] peninsular hasta'l sur de Hyderabad. == Referencies == {{llistaref|2}} ==Enllaces esternos== {{commonscat|Dendrocitta vagabunda}} {{Wikispecies}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/rufous-treepie-dendrocitta-vagabunda Photos and other media] * [http://www.nrm.se/forskningochsamlingar/djur/vertebratzoologi/faglar/fagelsamlingar/gyldenstolpestypsamling/tattingar/corvidae/nrm568407.3542.html Type specimen of ''sakeratensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224235116/http://www.nrm.se/forskningochsamlingar/djur/vertebratzoologi/faglar/fagelsamlingar/gyldenstolpestypsamling/tattingar/corvidae/nrm568407.3542.html |date=2012-02-24 }} {{traducíu ref|en|Rufous Treepie}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Dendrocitta|vagabunda]] [[Categoría:Aves d'Asia]] [[Categoría:TBSpecies]] 8hw7jhp1kktvpxaztfvyzzdv1tcxrml 0 53100 4493589 4253511 2026-05-17T17:06:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493589 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|IM Velorum}} {{ficha d'oxetu celeste}} '''IM Velorum''' (IM Vel / HD 83368 / HR 3831)<ref name=SIMBAD>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=%403044458&Name=V*%20IM%20Vel IM Velorum] ([[SIMBAD]])</ref> ye una [[estrella variable]] na [[constelación]] de [[Vela (constelación)|Vela]], la vela del [[Argo Navis]]. De [[magnitú aparente]] media +6,23, alcuéntrase a 235 [[añu lluz|años lluz]] de distancia del [[Sistema Solar]]. IM Velorum ye una [[estrella blanca de la secuencia principal]] de [[tipu espectral]] Ap,<ref name=SIMBAD /> onde la «''p''» indica que ye una [[estrella peculiar]], nel sentíu de que'l so conteníu superficial en [[metal]]es ye anómala. Tien una [[temperatura efectivo]] de 7535 [[kelvin|K]] y una lluminosidá 13 vegaes mayor que la [[lluminosidá solar]]. Con una masa de 1,76 [[masa solar|mases solares]], la so edá envalórase en 1050 millones d'años.<ref>{{cita publicación | autor = Kochukhov, O.; Bagnulo, S. | títulu = Evolutionary state of magnetic chemically peculiar stars | añu = 2006 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 450 | númberu = 2 | id = páxs. 763-775 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2006A%26A...450..763K&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> IM Velorum ye una [[variable Alfa2 Canum Venaticorum]] que'l so rellumu bazcuya 0,04 magnitúes a lo llargo d'un periodu de 2,85 díes.<ref>[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20IM%20Vel IM Velorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210458/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20IM%20Vel |date=2016-03-04 }} ([[General Catalogue of Variable Stars]])</ref> Ye una variable Alfa2 Canum Venaticorum d'oscilaciones rápides; nestes estrelles les variaciones debíes a [[estrella variable pulsante|pulsaciones]] non radiales se superponen a les producíes pola rotación de la estrella. IM Velorum amuesa pulsaciones cada 11,67 minutos.<ref name=Alcyone>[http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR3831 IM Velorum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141405/http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR3831 |date=2016-03-04 }} ([[The Bright Star Catalogue]])</ref> Catalogada como [[estrella binaria]], la compañera estelar de IM Velorum tien magnitú 9.<ref name=Alcyone /> == Referencies == {{llistaref}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Estrelles blanques de la secuencia principal]] [[Categoría:Estrelles binaries]] [[Categoría:Estrelles variables]] [[Categoría:Variables Alfa2 Canum Venaticorum]] [[Categoría:Constelación de Vela]] 9pjdvtzdgcf5o1676g001hd9rilrsjm 0 53105 4493718 4431004 2026-05-18T03:31:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493718 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20240308153152}} {{Tradubot|Iota Bootis}} {{Ficha d'estrella |nome = ι Bootis |imaxe = Boötes constellation map.png |dómina = J2000 |constelación = Bootis |tipu = A9v |msol = 3,1 |diam = 4,2 |dsol = 40 |temp = 10000&nbsp;°F |rota = 0,0021 |dist_al = 97 |acomp = 2 |nomes = Asellus Secondus;<br /> 21&nbsp;Boötis;<br /> [[Harvard Revised catalogue|HR]]&nbsp;5350;<br /> [[Henry Draper Catalogue|HD]]&nbsp;125161;<br /> [[Gliese-Jahreiss catalogue|Wo]]&nbsp;9474;<br /> [[Bonner Durchmusterung|BD]]+52°1784;<br /> [[Fifth Fundamental Catalogue|FK5]]&nbsp;528;<br /> [[Hipparcos catalogue|HIP]]&nbsp;69713;<br /> [[Smithsonian Astrophysical Observatory catalogue|SAO]]&nbsp;29071;<br /> GC&nbsp;19269;<br /> [[Star catalogue#ADS|ADS]]&nbsp;9198;<br /> CCDM&nbsp;14162+5122. }} '''Iota Bootis''' ye un sistema d'[[estrella|estrelles]] na constelación de [[Bootis]]. Compónse de dos componetes con una distancia angular de 38,6 segundos una d'otra y tán a 97 años lluz de distancia de la Tierra. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%205350 HR 5350] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002232301/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%205350 |date=2020-10-02 }} * [http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?CCDM%20J14162%2b5122A CCDM J14162+5122] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003050117/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?CCDM%20J14162%2b5122A |date=2020-10-03 }} * [http://aladin.u-strasbg.fr/AladinPreview?-c=V*+iot+Boo&ident=V*+iot+Boo&submit=Aladin+previewer Imaxe d'Iota Boötis] * [http://www.purplehell.com/riddletools/stars.htm Les constelaciones colos sos nomes (n'inglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926185552/http://www.purplehell.com/riddletools/stars.htm |date=2008-09-26 }} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] sa2i5u8yogacb8ctnol1asmgjfomavx 0 53113 4493719 4254143 2026-05-18T03:33:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493719 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Iota Coronae Borealis}} {{ficha d'oxetu celeste}} '''Iota Coronae Borealis''' (ι CrB / 14 Coronae Borealis / HD 143807)<ref name=SIMBAD>[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=Iota+CrB&NbIdent=1&Radius=2&Radius.unit=arcmin&submit=submit+id Iota Coronae Borealis] ([[SIMBAD]])</ref><ref name=BSC>[http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR5971 Iota Coronae Borealis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131441/http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR5971 |date=2016-03-04 }} ([[The Bright Star Catalogue]])</ref> ye una [[estrella]] asitiada na [[constelación]] de [[Corona Boreal]] de [[magnitú aparente]] +4,98. Alcuéntrase a 351 [[añu lluz|años lluz]] de distancia del [[Sistema Solar]]. De [[tipu espectral]] A0p,<ref name=SIMBAD /><ref name=BSC /> Iota Coronae Borealis ye una [[estrella blanca de la secuencia principal]] con una [[temperatura efectivo]] de 11.000 [[kelvin|K]];<ref name=Dworetsky /> la «''p''» denota que ye una [[estrella peculiar|estrella químicamente peculiar]]. Relluma con una [[lluminosidá]] 147 vegaes mayor que la [[lluminosidá solar]],<ref name=Adelman>{{cita publicación | autor = Adelman, Saul J.; Adelman, A. S.; Pintado, O. I. | títulu = On the relationship between the mercury-manganese stars and the metallic-lined stars | añu = 2003 | publicación = [[Astronomy and Astrophysics]] | volume = 397 | númberu = | id = páxs. 267-273 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2003A%26A...397..267A&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> comparable a la d'[[Alioth]] (ε Ursae Majoris), tamién estrella peculiar. El radiu d'Iota Coronae Borealis ye un 40% más grande que'l del [[Sol]].<ref>{{Cita web |url=http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=II/224/cadars&recno=6973 |títulu=Catalogue of Stellar Diameters (CADARS) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304140000/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=II/224/cadars&recno=6973 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Ye una [[estrella binaria espectroscópica]] —la so duplicidá foi detectada por [[espectroscopia astronómica|espectroscopia]]— con un [[periodu orbital]] de 35,47 díes.<ref>[http://lheawww.gsfc.nasa.gov/~corcoran/sb8.html Eighth Catalogue of the Orbital Elements of Spectroscopic Binary Systems. Alan H. Batten, J. Murray Fletcher, & D. G. MacCarthy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090405180749/http://lheawww.gsfc.nasa.gov/~corcoran/sb8.html |date=2009-04-05 }} ([[NASA]])</ref> Iota Coronae Borealis exhibe un eleváu conteníu de [[mercuriu (elementu)|mercuriu]],<ref name=BSC /> siendo miembru del grupu de les [[estrella de mercuriu-manganesu|estrelles de mercuriu-manganesu]], tipificado por [[Alpheratz]] (α Andromedae) y [[Ji Lupi|χ Lupi]]. Estes estrelles, amás d'amosar elevaos conteníos de metales pesaos, carauterizar por rotar amodo; ello ye que la velocidá de [[rotación estelar|rotación]] midida pa Iota Coronae Borealis ye de namái 1 [[km/s]],<ref name=Dworetsky>{{cita publicación | autor = Dworetsky, M. M.; Persaud, J. L.; Patel, K. | títulu = Xenon in mercury-manganese stars | añu = 2008 | publicación = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 385 | númberu = 3 | id = páxs. 1523-1529 | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2008MNRAS.385.1523D&db_key=AST&nosetcookie=1 }}</ref> valor escepcionalmente baxu pa una estrella de les sos carauterístiques. == Referencies == {{llistaref}} {{CieluWD}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estrelles]] [[Categoría:Estrelles blanques de la secuencia principal]] [[Categoría:Estrelles binaries]] [[Categoría:Constelación de Corona Borealis]] 96zmnbf0bsl9irw8z8hsa4xmuc6mp90 0 55620 4493867 4470228 2026-05-18T11:16:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493867 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|James Cagney}} {{persona}} {{intro bio}} Ganador de premios importantes y actor en distintos papeles, ye recordáu polos sos papeles de ''tipu duru''. Destacó na [[década de 1930]] na empresa cinematográfica [[Warner Bros]] y caltuvo la so relevancia mientres les décades de 1940 y 1950. Foi ganador del [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] 1943 al Meyor Actor Principal, nel filme ''[[Yankee Doodle Dandy]]'' (1942). == Biografía == La so primer película importante foi ''[[The Public Enemy]]'', de [[William A. Wellman]]. Volvió realizar el papel de gánster en dos películes empobinaes por [[Raoul Walsh]]: ''[[The Roaring Twenties]]'' y, sobremanera, ''[[White Heat]]'', onde dixo la so frase más famosa, «Nel visu del mundu, ma». Pero Cagney foi un actor bien versátil qu'intervieno en toa clase de películes, dende comedies hasta drames, pasando por [[western]]s ya inclusive adautaciones d'obres de Shakespeare. Destaquen nel so filmografía ''Footlight Parade'', ''Lady Killer'', ''Picture Snatcher'' y ''[[Angels With Dirty Faces]]'', nos años trenta. Nos cuarenta siguió siendo unu de los actores favoritos del públicu y siguió participando en grandes películes. Una de boxéu, titulada ''Ciudá de conquista'', y la biografía idealizada de [[Yankee Doodle Dandy]], interpretación cola que ganó'l [[Premios Óscar|Óscar]] al meyor actor. Esti ésitu fíxo-y romper cola Warner y fundar la so propia productora, cola que nun llogró nengún ésitu, polo que tuvo que volver a la productora de los hermanos Warner. Nos cincuenta volvió trabayar en delles grandes películes como ''A Lion Is in the Streets'', ''Love Me or Leave Me'', ''Mister Roberts'' o ''Man of a Thousand Faces''. Finalmente, acabó la so carrera temporalmente en [[1961]], cuando protagonizó la comedia ''[[One, Two, Three]]'', dirixida por [[Billy Wilder]]. En [[1981]] volvió actuar en ''[[Ragtime (película)|Ragtime]]'', onde de nuevu demostró'l so gran talentu interpretativo. Foi la so última película. Cagney finó'l [[30 de marzu]] de [[1986]]. Tenía 86 años. Sobrevivió-y el so esposa Frances Vernon, cola que se casara en [[1922]]. == Filmografía == * 1931 ''[[The Public Enemy]]'' * 1932 ''[[Taxi (película de 1932)|Taxi]]'' * 1933 ''Footlight Parade'' * 1933 ''Picture Snatcher'' * 1933 ''Lady Killer'' * 1935 ''Ceiling Zero'' * 1935 ''G-Men'' * 1936 ''Great Guy'' * 1938 ''[[Angels With Dirty Faces]]'' * 1937 ''[[Something to Sing About]]'' * 1939 ''A Midsummer Night's Dream'' * 1939 ''The Oklahoma Kid'' * 1939 ''[[The Roaring Twenties]]'' * 1940 ''City for Conquest'' * 1940 ''Torrid Zone'' * 1942 ''[[Yankee Doodle Dandy]]'' * 1948 ''[[The Time of Your Life]]'' * 1949 ''[[White Heat]]'' * 1950 ''Kiss Tomorrow Goodbye'' * 1953 ''A Lion Is in the Streets'' * 1954 ''Love Me or Leave Me'' * 1955 ''Mister Roberts'' * 1956 ''Tribute to a Bad Man'' * 1957 ''Man of a Thousand Faces'' * 1959 ''Shake Hands with the Devil'' * 1961 ''[[One, Two, Three]]'' * 1981 ''[[Ragtime (película)|Ragtime]]'' == Premios y nomamientos == * En 1938 Nomáu al [[Premios Óscar|Óscar]] por ''[[Angels With Dirty Faces]]''. * En 1942 Ganador del Óscar al meyor actor por ''Yankee Doodle Dandy''. * En 1954 Nomáu al Óscar al meyor actor por ''Love Me or Leave Me''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{IMDb nome}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=James Cagney n'español |2=http://www.alohacriticon.com/elcriticon/article144.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1899|1986|Cagney, James}} [[Categoría:Actores y actrices de wéstern]] [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar al meyor actor]] [[Categoría:Persones de Nueva York]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Kennedy]] dzp28f8xjufh5s8pym7jxx2ds5wijgt 0 55782 4493780 4242603 2026-05-18T05:40:55Z Limotecariu 735 4493780 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Christopher Meloni}} {{persona}} '''Christopher Peter Meloni''' {{nym}} ye un [[actor]] d'[[Estaos Xuníos]] nomáu a un premiu [[Premiu Emmy]] en 2006 pola so actuación como'l detective Elliot Stabler, na serie televisiva [[cine policiacu|policiaca]] ''[[Law & Order: Special Victims Unit]]'' de la [[National Broadcasting Company|NBC]]. == Vida temprana == Meloni nació fíu de Cecile, una ama de casa, y Robert Meloni. Los sos ancestros maternos son [[Franco-canadiense|franceses-canadienses]] y los sos ancestros paternos son italianos de [[Cerdeña]]. Estudió nel St. Stephen´s School (agora [[St. Stephen´s & St. Agnes School]]) y dempués na Universidá de Colorado, onde empezó a estudiar actuación, graduándose en 1983. Dempués, Meloni foi a New York onde siguió estudiando con [[Sanford Meisner]]. == Carrera == Actuó en ''Novia Fuxitiva'' (n'España: [[Runaway Bride|''Novia a la Fuga'']]) ya interpretó un papel como un encargáu [[homosexual]] d'un hotel en [[Las Vegas]] na película ''[[Fear and Loathing in Las Vegas]]'' (n'España: ''Mieu y Ascu en Las Vegas''). Tamién en ''[[Harold & Kumar Go to White Castle]]'' xunto a [[John Cho]] y [[Kal Penn]] como'l chofer de la grúa que los recueye. El profe de ximnasia (''Gym Teacher: The Movie'') ye una película orixinal de Nickelodeon, protagonizada por Christopher Meloni y Nathan Kress en 2008. Actuó na serie de televisión producida por [[HBO]] ''[[Oz (serie de televisión)|Oz]]'', onde realizaba'l papel de Chris Keller, un recluyíu [[Homosexualidá|homosexual]] y de un papel bien importante nel desenvolvimientu de la trama. En ''[[12 monos]]'', como'l detective qu'entruga a la psicóloga. Tamién tuvo un papel secundariu na película ''Carriers'' (''Infestaos'') de 2009. Según un informe publicáu pola revista ''[[Forbes]]'', Meloni xunto col so coestelar [[Mariska Hargitay]] ye unu de los actores d'Estaos Xuníos de series televisives meyor pagos. La so actuación na serie policiaca valió-y el reconocencia de miles de persones. En mayu del 2011 la NBC anunció que Meloni nun anovó'l so contratu pa la décimotercera temporada de la serie<ref>{{cita web|url= http://www.tvline.com/2011/05/chris-meloni-exits-law-order-svu|títulu= Exclusive: Chris Meloni Exits Law & Order: SVU|idioma= inglés|obra= 24/05/2011|editorial= tvline.com|fechaaccesu= 3 d'avientu de 2011|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120220082155/http://www.tvline.com/2011/05/chris-meloni-exits-law-order-svu/|fechaarchivu= 2012-02-20}}</ref> Christopher Meloni foi unu de los fichaxes pa la quinta temporada de [[True Blood]], serie de la cadena HBO. Equí Meloni desempeñaría'l papel d'un vampiru llamáu "Román", quien ye líder de la Máxima Autoridá Vampirica. En 2013 interpretó al Coronel Hardy na película [[Man of Steel]]. [[Ficheru:Christopher Meloni - Wilmington, North Carolina.jpg|thumb|left|150px|Meloni en [[Wilmington (Carolina del Norte)|Wilmington]], [[Carolina del Norte]].]] == Ver tamién == * [[Law & Order: Special Victims Unit]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{ORDENAR:Meloni, Christopher}} {{NF|1961|}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Washington D. C.]] am59u2v9nimklsr8s8s9cmptl2y24zj 0 56357 4493861 4003496 2026-05-18T10:26:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493861 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Jacqueline Emerson}} {{persona}} '''Jacqueline Emerson''' {{nym}} ye una actriz y cantante d'[[Estaos Xuníos]]. Ye conocida por interpretar a Foxface na película ''[[The Hunger Games (película)|The Hunger Games]]''.<ref>{{cita web |url=http://insidemovies.ew.com/2011/04/29/hunger-games-foxface-district-5/ |títulu='Hunger Games' finds its Foxface |fechaaccesu=1 de febreru de 2013 |apellíu=Ward |nome=Kate |fecha=29 d'abril de 2011 |editorial=Entertainment Weekly |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150102081552/http://insidemovies.ew.com/2011/04/29/hunger-games-foxface-district-5/ |fechaarchivu=2015-01-02 }}</ref> == Vida y trayeutoria == [[Ficheru:Berlin, Mitte, Ebertstrasse, US-Botschaft.jpg|thumb|left|Embaxada d'Estaos Xuníos en [[Berlín]]]] Emerson nació en [[Washington D.C.]]. Cuando les sos hermanes ximielgues pequeñes nacieron, ella y la so familia camudar a [[Los Angeles]]. En [[2006]], xunir a la banda de pop Devo 2.0.<ref name="Billboard">{{cita web |url=http://www.billboard.com/articles/news/495383/foxface-qa-jacqueline-emerson-juggles-hunger-fame-music-school |títulu=Foxface Q&A: Jacqueline Emerson Juggles 'Hunger' Fame, Music, School |fechaaccesu=1 de febreru de 2013 |apellíu=Votta |nome=Rai |fecha=13 d'abril de 2012 |editorial=Billboard |idioma=inglés}}</ref> Apaeció na llista de futures estrelles de Video ETA, xunto cola so compañera de repartu en ''The Hunger Games'' [[Willow Shields]].<ref>{{cita web |url=http://videoeta.com/news/3226 |títulu=Ten surefire A-listers by 2015, plus one wild card |fechaaccesu=1 de febreru de 2013 |apellíu=Couture |nome=John |fecha=19 de mayu de 2011 |editorial=VideoETA |idioma=inglés}}</ref> A finales de [[2011]], Emerson foi almitida na [[Universidá de Stanford]].<ref name="Billboard"/> El 20 de setiembre de 2011 el so primer senciellu, ''Peter Pan'', estrenar en [[YouTube]]. El cantar poner a la venta en [[iTunes]] el [[11 d'abril]] de [[2012]].<ref>{{cita web |url=https://itunes.apple.com/us/album/peter-pan-single/id518804104 |títulu=iTunes - Music - Peter Pan - Single by Jacqueline |fechaaccesu=1 de febreru de 2013 |editorial=iTunes |idioma=inglés}}</ref> En marzu de 2012, el so cantar ''Catch Me If You Can'' foi estrenada en YouTube. N'agostu de 2013, el so padre, [[John B. Emerson]], foi designáu [[embaxador de los Estaos Xuníos]] n'[[Alemaña]]. Yá que vive cola so familia en [[Berlín]]. == Filmografía == {| class="wikitable sortable" |+ Cine |- ! Añu ! Película ! Papel ! class="unsortable" | Notes |- | 2011 | TeenNick de Halo Premios | Ella mesma | Pelicula de la TV |- | 2012 | ''[[The Hunger Games (película)|The Hunger Games]]'' | Foxface | |- | 2013-2014 | ''[[The Well]]'' | Skye | |- | 2014 | ''[[La maldición de Downers Grove]]'' | Eyde | Post-producción |- | 2014 | ''[[La nueche ye nuesa]]'' | Olivia | Post-producción |- | TBA | Fíu del sur | | Post-producción |} {| class="wikitable sortable" |+ Televisión |- ! Añu ! Película ! Papel ! class="unsortable" | Notes |- | 2006 | ''[[Father of the Pride]]'' | Ximielgues Tiger | Voz |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{IMDb nome}} {{NF|1994||Emerson, Jacqueline}} [[Categoría:Cantantes de pop d'Estaos Xuníos]] 7qgclsyl2an86i6os2g8xox09jxk9dr 0 56530 4493868 4461831 2026-05-18T11:24:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493868 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|James Franco}} {{persona}} '''James Edward Franco''' {{nym}} ye un [[actor]], [[guionista]], [[Direutor de cine|direutor]], [[Productor de cine|productor]], [[modelu (persona)|modelu]], [[escritor]], [[músicu]] y [[pintor]] d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |url =http://www.houmatoday.com/article/20100913/ENTERTAINMENT/100909305/1262 |títulu =The (extremely) creative ferment of James Franco |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Ryzic |nome =Melena |enllaceautor = |coautores = |fecha =13 de setiembre de 2010 |añu =2010 |mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial =HoumaToday.com |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20150924033438/http://www.houmatoday.com/article/20100913/ENTERTAINMENT/100909305/1262 |fechaarchivu =2015-09-24 |cita = }}</ref><ref>{{cita web |url =http://www.helium.com/items/1950817-james-francu-enters-yale-graduate-schoo-of-english----offers-to-teach-seminar |títulu =James Franco admitted to Yale graduate school |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Wood |nome =Kerry Michael |enllaceautor = |coautores = |fecha =14 de setiembre de 2010 |añu =2010 |mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial =Helium |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> Empecipió la so carrera interpretativa a finales de la década de 1990, con apaiciones en series televisives como ''[[Freaks and Geeks]]'' y en películes d'adolescentes. En 2001 interpretó'l papel de [[James Dean]] na película [[James Dean (película)|homónima]], actuación que foi premiada con un [[Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme]].<ref>{{cita web|url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20B14F6345Y0C728CDDAB0894DA404482 |títulu =HOME VIDEO; Hollywood As Biographer |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Nichols |nome =Peter |enllaceautor = |coautores = |fecha =1 de febreru de 2002 |añu =2002 |mes =febreru |formatu =|obra = |editorial =The New York Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Algamó la fama internacional pol so papel de [[Harry Osborn]] na primera [[triloxía]] de ''[[Películes de Spider-Man|Spider-Man]]''. A partir d'entós, les sos participaciones en películes fueron bien variaes, incluyendo'l filme de guerra ''[[El gran rescate|The Great Raid]]'' (2005), el drama románticu ''[[Tristán y Isolda (película de 2006)|Tristán y Isolda]]'', y la película dramática ''[[Annapolis (película)|Annapolis]]'' (2006) dirixida por [[Justin Lin]], ente otres. En 2008 interpretó a Saul Silver na comedia ''[[Pineapple Express]]'', película que-y mereció una nominación a los [[Premios Globu d'Oru]] na categoría al [[Globu d'Oru al meyor actor - Comedia o musical|meyor actor de comedia o musical]]. Esi mesmu añu tuvo un rol importante na película biográfica ''[[Milk (película)|Milk]]'', onde interpretó a la pareya del políticu y activista gai [[Harvey Milk]]. En 2011 foi nomáu a los Premios Óscar pol so papel d'actor principal na película ''[[127 Hours]]''.<ref>{{cita web|url =http://content.usatoday.com/communities/entertainment/post/2011/01/james-francu-dont-be-scared-to-see-127-hours/1 |títulu =James Franco: Don't be scared to see '127 Hours' |fechaaccesu =25 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Oldenburg |nome =Ann |enllaceautor = |coautores = |fecha =25 de xineru de 2011 |añu =2011 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =USAToday |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> == Biografía == === Primeros años === Franco nació'l 19 d'abril de 1978 en [[Palo Alto]], [[California]]. La so madre Betsy Verne, ye una escritora y editora,<ref name="Yahoo">{{cita web|url =http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800352352/bio |títulu =James Franco |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu =|obra = |editorial =Yahoo! |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> y el so padre Douglas Franco, un empresariu que remana una axencia ensin fines d'arriquecimientu y una compañía de tresporte y unviaes. La pareya conocióse cuando asistía a la [[Universidá Stanford]].<ref name="Anderson">{{cita web|url =http://instapaperstories.tumblr.com/post/972880219/the-james-francu-project-new-york-magacín |títulu =The James Franco Project [New York Magazine] |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Anderson |nome =Sam |enllaceautor = |coautores = |fecha =25 de xunetu de 2010 |añu =2010 |mes =xunetu |formatu =|obra = |editorial =New York Magazine |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> La so güela materna, Mitzi Levine Verne, alministra la Verne Art Gallery, una importante galería d'arte en [[Cleveland]].<ref>{{cita web |url =http://admission.case.edu/admissions/news/news_story.asp?iNewsID=249&strBack=/admissions/news/news_archive.asp |títulu =Asian Studies endowment fund begins with scholarly lecture |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Takahashi |nome =Marina |enllaceautor = |coautores = |fecha =17 d'ochobre de 2003 |añu =2003 |mes =ochobre |formatu = |obra = |editorial =Case Western Reserve University |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20071024200830/http://admission.case.edu/admissions/news/news_story.asp?iNewsID=249&strBack=/admissions/news/news_archive.asp |fechaarchivu =2007-10-24 |cita = }}</ref> El so padre tien ascendencia [[Portugal|portuguesa]] y [[Suecia|sueca]],<ref>{{cita web |url =http://www.latinoreview.com/news.php?id=217 |títulu =Franco Talks Annapolis! |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Chavez |nome =Kellvin |enllaceautor = |coautores = |fecha =24 de xineru de 2006 |añu =2006 |mes =xineru |formatu = |obra = |editorial =Latino Review |páxina = |idioma = |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20060614050041/http://www.latinoreview.com/news.php?id=217 |fechaarchivu =2006-06-14 |cita = }}</ref> y la so madre ye xudía, descendiente d'inmigrantes [[Rusia|rusos]].<ref>{{cita web|url =http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/02/14/spidey_foe_meets_his_match_in_harvard_hasty_pudding_crew/ |títulu =Spidey foe meets his match in Harvard's Hasty Pudding crew |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Rhone |nome =Paysha |enllaceautor = |coautores = |fecha = 14 de febreru de 2009 |añu =2009 |mes =febreru |formatu =|obra = |editorial = Boston Globe |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Franco pasó'l so niñez en [[California]], xunto a los sos dos hermanos menores, Tom y [[Dave Franco]], tamién actor.<ref>{{cita web |url =http://www.interviewmagazine.com/film/james-francu/ |títulu =James Franco: páx. 1 |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Van Sant |nome =Gus |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =[[Interview (revista)|Interview]] |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> Por cuenta del so talentu nes matemátiques, realizó práutiques llaborales en [[Lockheed Martin]].<ref name="Anderson"/> En 1996 graduóse na secundaria Palo Alto High School, onde actuó en numberoses obres teatrales y foi escoyíu polos sos compañeru de promoción como la persona cola «meyor sorrisa».<ref name="Yahoo"/> Ingresó a la [[Universidá de California en Los Angeles]] (UCLA) na carrera de [[filoloxía inglesa]], pero dempués del primer añu d'estudios abandonó la universidá pa estudiar teatru, a pesar de la negativa de los sos padres,<ref name="Anderson"/> y se enroló en clases d'actuación con Robert Carnegie en Playhouse West.<ref name="Yahoo"/> == Carrera == === Inicio na actuación === Dempués de quince meses d'entrenamientu como actor empezó a realizar audiciones en [[Los Angeles]], [[California]]. Llogró'l so primer rol cinematográficu en 1999, cuando foi escoyíu pa protagonizar el papel de Daniel Desario na serie televisiva ''Freaks and Geeks'', que recibió crítiques positives pero tuvo una curtia duración. Sobre la so participación na serie comentó que foi una de les esperiencies de trabayu «más risonderes» que tuvo.<ref>{{cita web |url =http://www.upi.com/NewsTrack/view.php?StoryID=20060923-111422-3997r |títulu =Franco to reunite with 'Freaks' pals |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =23 de setiembre de 2006 |añu =2006 |mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial =United Press International |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20061012174012/http://www.upi.com/NewsTrack/view.php?StoryID=20060923-111422-3997r |fechaarchivu =2006-10-12 |cita = }}</ref> N'otra entrevista declaró: «Cuando tábamos faciendo ''Freaks and Geeks'', nun entendía realmente cómo funcionaben les películes y la televisión, ya inclusive improvisaba a pesar que la cámara nun me taba filmando… improvisaba un pocu naquella dómina, pero non de forma granible».<ref>{{cita web |url =http://www.interviewmagazine.com/film/james-francu/4/ |títulu =James Franco: páx. 4 |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Van Sant |nome =Gus |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =Interview |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> La so primer participación nun proyeutu cinematográficu de mayor importancia foi na comedia romántica ''[[Whatever It Takes (película)|Whatever It Takes]]'' (2000), filme que coprotagonizó cola so novia d'entós, l'actriz [[Marla Sokoloff]].<ref>{{cita web |url =http://www.ew.com/ew/article/0,,64610,00.html |títulu =Whatever It Takes |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Gleiberman |nome =Owen |enllaceautor = |coautores = |fecha =31 de mayu de 2000 |añu =2000 |mes =mayu |formatu = |obra = |editorial =Entertainment Weekly |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20110606154728/http://www.ew.com/ew/article/0,,64610,00.html |fechaarchivu =2011-06-06 |cita = }}</ref><ref>{{cita web|url =http://movies.nytimes.com/movie/review?_r=1&res=9C06Y5DA143DF937A15750C0A9669C8B63 |títulu =A Thinly Veiled 'Cyrano,' With the Prom in Mind |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Scott |nome =A. O. |enllaceautor = |coautores = |fecha =24 de marzu de 2000 |añu =2000 |mes =marzu |formatu =|obra = |editorial = The New York Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Nel añu 2001 foi escoyíu pa representar a James Dean na película homónima, producida pa la televisión y empobinada por [[Mark Rydell]].<ref>{{cita web|url =http://www.usatoday.com/life/television/2001-07-27-james-francu.htm |títulu =James Franco: The next James Dean |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Carter |nome =Kelly |enllaceautor = |coautores = |fecha =26 de xunetu de 2001 |añu =2001 |mes =xunetu |formatu =|obra = |editorial =USA Today |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref><ref>{{cita web|url =http://www.usatoday.com/life/people/2008-08-03-james-francu_N.htm |títulu ='Pineapple' star Franco digs deep, plays stoner and serious |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Freydkin |nome =Donna |enllaceautor = |coautores = |fecha =5 d'agostu de 2008 |añu =2008 |mes =agostio |formatu =|obra = |editorial =USA Today |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> El críticu Ken Tucker de la revista ''[[Entertainment Weekly]]'' escribió: «Franco pudo tornar el rol y faer un Dean aceptable, pero pela cueta encarna a esti mozu inseguru y desarraigado».<ref>{{cita web |url =http://www.ew.com/ew/article/0,,255462,00.html |títulu =James Dean |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Tucker |nome =Ken |enllaceautor = |coautores = |fecha =3 d'agostu de 2001 |añu =2001 |mes =agostio |formatu = |obra = |editorial =Entertainment Weekly |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20120112133234/http://www.ew.com/ew/article/0,,255462,00.html |fechaarchivu =2012-01-12 |cita = }}</ref> Recibió un Globu d'Oru<ref>{{cita web |url =http://www.goldenglobes.org/browse/member/29141 |títulu =James Franco |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =Hollywood Foreign Press Association |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20110127141328/http://www1.goldenglobes.org/browse/member/29141 |fechaarchivu =2011-01-27 |cita = }}</ref> pola so actuación, tamién nominaciones a los [[Premios Emmy]] y a los [[Premios del Sindicatu d'Actores de Cine|Premiu del Sindicatu d'Actores]].<ref>{{cita web |url =http://www.voice-online.co.uk/content.php?show=9061 |títulu =From Zero to Romeo |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Taylor |nome =Amina |enllaceautor = |coautores = |fecha =28 d'abril de 2006 |añu =2006 |mes =abril |formatu = |obra = |editorial =Voice |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> N'interviniendo en dellos títulos cinematográficos destinaos a consumu adolescente, como'l so debú en ''[[Never Been Kissed]]'' ([[1999]]) de Raxa Gosnell, Franco consiguió la popularidá al actuar xunto a [[Tobey Maguire]] y [[Kirsten Dunst]] na adautación cinematográfica que filmó [[Sam Raimi]] sobre'l cómic de ''[[Spider-Man (película)|Spider-Man]]'' ([[2002]]). Ye l'actor que-y da vida a [[Harry Osborn]] na saga completa de ''Spider-Man''. === 2002 === [[Ficheru:James Franco 2007 Spiderman 3 premiere.jpg|thumb|right|Franco nel estrenu de ''[[Spider-Man 3]]'', nel 2007.]] [[Ficheru:James Franco Blue Angels.jpg|thumb|left|300px|Franco mientres el so entrenamientu col escuadrón de l'Armada de los Estaos Xuníos, conocíu popularmente como [[Blue Angels]], pa la película ''Flyboys''.]] La película más esitosa de la so carrera hasta'l momentu ye ''Spider-Man'' (2002), onde interpreta a [[Harry Osborn]], el fíu del villanu [[Duende Verde]] ([[Willem Dafoe]]) y meyor amigu del protagonista Peter Parker o Spider-Man ([[Tobey Maguire]]).<ref>{{cita web |url =http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947695/review/5947696/spiderman |títulu =Spider-Man |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Travers |nome =Peter |enllaceautor = |coautores = |fecha =23 de mayu de 2002 |añu =2002 |mes =mayu |formatu = |obra = |editorial =Rolling Stone |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080708013408/http://www.rollingstone.com/reviews/movie/5947695/review/5947696/spiderman |fechaarchivu =2008-07-08 |cita = }}</ref> Primeramente foi consideráu pa executar el rol de Spider-Man na película;<ref>{{cita web|url =http://www.usatoday.com/life/movies/2002/2002-05-03-spider-man.htm#more |títulu ='Spider-Man' cast spins web of thrills, intrigue |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Clark |nome =Mike |enllaceautor = |coautores = |fecha =3 de mayu de 2002 |añu =2002 |mes =mayu |formatu =|obra = |editorial =USA Today |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> sicasí, el papel foi dau a Tobey Maguire. Todd McCarthy de la revista ''[[Variety]]'' escribió qu'esisten «bonos momentos» ente Maguire y Franco na película.<ref>{{cita web|url =http://www.variety.com/index.asp?layout=review&reviewid=VE1117917507&categoryid=31&cs=1 |títulu =Spider-Man |fechaaccesu =20 d'abril |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =McCarthy |nome =Todd |enllaceautor = |coautores = |fecha =19 d'abril de 2002 |añu =2002 |mes =abril |formatu =|obra = |editorial =Variety |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> ''Spider-Man'' foi un ésitu comercial y tamién aclamáu pola crítica;<ref name="Metacritic">{{cita web|url =http://www.metacritic.com/movie/spider-man |títulu =Spider-Man |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =3 de mayu de 2002 |añu =2002 |mes =mayu |formatu =|obra = |editorial =Metacritic |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> ello ye que recaldó 114 millones de dólares na primer selmana d'estrenu n'[[América del Norte]] y llogró ganancies de $822 millones alredor del mundu.<ref>{{cita web|url =http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=spiderman.htm |títulu =Spider-Man |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu =|obra = |editorial =Box Office Mojo |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Esi añu, Franco foi escoyíu pa interpretar un papel nel drama ''[[City by the Sea]]''.<ref name="Yahoo"/><ref>{{cita web|url =https://www.bbc.co.uk/leicester/films/2003/01/10/city_by_the_sea_2002_review_monica_winfield.shtml |títulu =City by the Sea (2003) |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =9 de xineru de 2003 |añu =2003 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =BBC |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Nel 2003 participó xunto a [[Nieve Campbell]] en ''[[The Company]]'', película empobinada por [[Robert Altman]].<ref>{{cita web|url =http://movies.nytimes.com/movie/285904/The-Company/overview |títulu =The Company (2003) |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Mitchell |nome =Elvis |enllaceautor = |coautores = |fecha =25 d'avientu de 2003 |añu =2003 |mes =avientu |formatu =|obra = |editorial =The New York Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> L'ésitu alcanzáu pola primer película de ''Spider-Man'' dexó que repitiera nuevamente'l so papel na secuela de 2004, ''[[Spider-Man 2]]''.<ref>{{cita web |url =http://www.calendarlive.com/movies/reviews/cl-et-turan29jun29,2,5508627.story?coll=cl-mreview |títulu ='Spider-Man 2' |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Turan |nome =Kenneth |enllaceautor = |coautores = |fecha =29 de xunu de 2004 |añu =2004 |mes =xunu |formatu = |obra = |editorial =Los Angeles Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20070929083206/http://www.calendarlive.com/movies/reviews/cl-et-turan29jun29,2,5508627.story?coll=cl-mreview |fechaarchivu =2007-09-29 |cita = }}</ref> La película recibió comentarios positivos per parte de los críticos y probó ser un ésitu de taquilla,<ref name="Metacritic2">{{cita web |url =http://www.metacritic.com/film/titles/spiderman2/ |títulu =Spider-Man 2 |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =Metacritic |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080624040730/http://www.metacritic.com/film/titles/spiderman2/ |fechaarchivu =2008-06-24 |cita = }}</ref> amás de qu'estableció un nuevu récor de ventes na primer selmana d'estrenu en Norteamérica.<ref>{{cita web|url =http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=spiderman2.htm |títulu =Spider-Man 2 |fechaaccesu =20 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu =|obra = |editorial =Box Office Mojo |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Con ingresos de $783 millones alredor del mundu, convertir na segunda película con mayor recaldación en taquilla en 2004. Al añu siguiente actuó nel filme de guerra ''[[El gran rescate|The Great Raid]]'', nel qu'interpretó a [[Robert Prince (capitán)|Robert Prince]], un capitán del [[6ᵘ Batallón Ranger]] de los Estaos Xuníos.<ref>{{cita web|url =http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20050811/REVIEWS/50803001/1023 |títulu =The Great Raid |fechaaccesu =21 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Ebert |nome =Roger |enllaceautor = |coautores = |fecha =12 d'agostu de 2005 |añu =2005 |mes =agostio |formatu =|obra = |editorial =Chicago Sun-Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref><ref>{{cita web|url =http://movies.ign.com/articles/641/641289p1.html |títulu =The Great Raid |fechaaccesu =21 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Otto |nome =Jeff |enllaceautor = |coautores = |fecha =11 d'agostu de 2005 |añu =2005 |mes =agostio |formatu =|obra = |editorial =IGN |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Nel 2006 participó xunto a [[Tyrese Gibson]] na película ''Annapolis'',<ref>{{cita web |url =http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060126/REVIEWS/60125001 |títulu =Annapolis |fechaaccesu =21 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Ebert |nome =Roger |enllaceautor = |coautores = |fecha =27 de xineru de 2006 |añu =2006 |mes =xineru |formatu = |obra = |editorial =Chicago Sun-Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20120127145245/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060126%2FREVIEWS%2F60125001 |fechaarchivu =2012-01-27 |cita = }}</ref> darréu interpretó al llexendariu héroe [[Tristán]] nel filme dramáticu ''Tristán y Isolda'', coprotagonizado por [[Sophia Myles]].<ref>{{cita web|url =http://www.variety.com/review/VE1117929236.html?categoryid=31&cs=1 |títulu =Tristan & Isolde |fechaaccesu =21 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu =Leydon |nome =Joe |enllaceautor = |coautores = |fecha =12 de xineru de 2006 |añu =2006 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =Variety |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Esi mesmu añu entrenó col escuadrón de vuelu acrobáticu de l'Armada de los Estaos Xuníos conocíu popularmente como [[Blue Angels]], onde llogró la llicencia de pilotu priváu, en preparación pal so rol na película ''[[Flyboys]]'', que foi estrenada en setiembre.<ref>{{cita web |url =http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/francu-takes-off-with-stunt-squad_1009048 |títulu =Franco Takes Off With Stunt Squad |fechaaccesu =21 de setiembre |añoacceso =2010 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =23 de sptiembre de 2006 |añu =2006 |mes =setiembre |formatu = |obra = |editorial =Contact Music |páxina = |idioma =castellanu |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> Tamién nesi mes realizó una curtia apaición nel filme de terror ''The Wicker Man'',<ref>{{cita web |url =http://www.usmagazine.com/linsday_lohan_and_james_francu |títulu =Lohan’s Rehab Blamed on Her Obsession With Little-Known Spider-Man Actor |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =19 de xineru de 2007 |añu =2007 |mes =xineru |formatu = |obra = |editorial =US Magazine |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080222001100/http://www.usmagazine.com/linsday_lohan_and_james_francu |fechaarchivu =2008-02-22 |cita = }}</ref> el cual tuvo protagonizáu por [[Nicolas Cage]], y dempués d'unos meses realizó un [[caméu]] na comedia romántica ''[[The Holiday]]''. En 2007 volvió interpretar a Harry Osborn en ''[[Spider-Man 3]]''.<ref>{{cita web |url =http://www.rollingstone.com/reviews/movie/9387668/review/14362908/spiderman_3 |títulu =Spider-Man 3 |fechaaccesu =28 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Travers |nome =Peter |enllaceautor = |coautores = |fecha =3 de mayu de 2007 |añu =2007 |mes =mayu |formatu = |obra = |editorial =Rolling Stone |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080619131718/http://www.rollingstone.com/reviews/movie/9387668/review/14362908/spiderman_3 |fechaarchivu =2008-06-19 |cita = }}</ref> A diferencia de reseñar positives que recibieron les dos primeres películes de la saga,<ref name="Metacritic"/><ref name="Metacritic2"/> la tercera tuvo una acoyida variada per parte de los críticos.<ref>{{cita web|url =http://www.metacritic.com/movie/spider-man-3 |títulu =Spider-Man 3 |fechaaccesu =28 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =4 de mayu de 2007 |añu =2007 |mes =mayu |formatu =|obra = |editorial =Metacritic |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Sicasí, la película recaldó 891 millones de dólares y foi la más esitosa en ventes de tola saga, amás foi'l filme más taquilleru de Franco nel 2008.<ref>{{cita web|url =http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=jamesfranco.htm |títulu =James Franco |fechaaccesu =28 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu =|obra = |editorial =Box Office Mojo |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Esi mesmu añu l'actor fixo un caméu na comedia ''[[Knocked Up]]'', dirixida por Apatow y estelarizada por, los antiguos protagonistes de la serie ''Freaks and Geeks'', [[Seth Rogen]], [[Jason Segel]] y [[Martin Starr]].<ref>{{cita web |url =http://www.baltimoresun.com/topic/entertainment/james-francu-PECLB001786.topic |títulu =James Franco |fechaaccesu =28 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =The Baltimore Sun |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> Ente 2007 y 2011 Franco intervieno en delles películes d'ésitu, como ''[[In the Valley of Elah]]'', ''[[Milk (película)|Milk]]'' (pola que [[Sean Penn]] ganó un Óscar) y ''[[Eat Pray Love]]'' (con [[Julia Roberts]] y [[Javier Bardem]]). En 2011 protagonizó'l drama ''[[127 Hours]]'', que narraba una historia real: la fazaña del escalador [[Aron Ralston]], quien quedó atrapáu por una roca nuna paraxa aisllada y toyóse un brazu pa salvar la vida. El 27 de febreru de 2011 foi maestru de ceremonies de la [[Premiu Oscar de 2010|83ª entrega de los premios Óscar]] xunto cola actriz [[Anne Hathaway]].<ref>{{cita web|url =http://latimesblogs.latimes.com/awards/2010/11/james-francu-anne-hathaway-to-host-oscar-telecast.html |títulu =James Franco, Anne Hathaway to host Oscar telecast |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =29 de payares de 2010 |añu =2010 |mes =payares |formatu =|obra = |editorial =The Envelope |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> En 2012 súpose que va protagonizar un ''[[adautación (artes audiovisuales)|remake]]'' de ''[[Cruising (película)|Cruising]]'' (''A la caza''), el bien polémicu ''[[Suspense (xéneru)|thriller]]'' d'ambiente gai que protagonizó en 1980 [[Al Pacino]]. === Escritura === Nel añu 2010 Franco publicó una coleición de cuentos curtios titulaos ''Palo Alto''.<ref name="Mottram">{{cita web|url =http://www.iol.co.za/tonight/movies/a-life-in-constant-motion-1.1008128 |títulu =A life in constant motion |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Mottram |nome =James |enllaceautor = |coautores = |fecha =5 de xineru de 2011 |añu =2011 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =Independent Online |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> El llibru lleva'l nome de la ciudá californiana na que nació y ta dedicáu a munchos de los escritores colos que trabayó en Brooklyn College. El so trabayu recibió crítiques variaes; el periódicu ''[[Los Angeles Times]]'' calificar como «una obra d'un mozu ambiciosu que claramente ama la llectura, que ye bien meticuloso colos detalles, pero que s'enfocó enforma nel estilu y virtualmente dexó de llau'l significáu».<ref name="Mottram"/> El rotativu inglés ''[[The Guardian]]'' publicó: «la incursión de la estrella de Hollywood al mundu lliterariu seique sea percibida con cinismu en dellos ámbitos, pero ye un debú prometedor d'una fonte insólita».<ref>{{cita web|url =http://www.guardian.co.uk/books/2011/jan/02/palu-altu-james-francu-review |títulu =Palo Alto by James Franco – review |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Fox |nome =Killian |enllaceautor = |coautores = |fecha =2 de xineru de 2011 |añu =2011 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =The Guardian |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> == Vida privada == [[Ficheru:JamesFrancoFeb09.jpg|thumb|right|Franco en febreru de 2009.]] Nel iviernu de 2006, insatisfechu cola direición que tomó la so carrera profesional,<ref name="Anderson"/> decidió enrolarse na Universidá [[Universidá de California en Los Angeles|UCLA]] na asignatura de filoloxía inglesa y con una especialización en [[escritura creativo]]. Dióse-y permisu pa tomar alredor de 62 creitos universitarios per cada trimestre, un númberu mayor a la llende que suel ser de 19 creitos.<ref name="Schmelzer">{{cita web|url =http://magazine.ucla.edu/features/smart_set/ |títulu =Smart Set |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Schmelzer |nome =Randi |enllaceautor = |coautores = |fecha =1 de xineru de 2009 |añu =2009 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =UCLA Magazine |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Mientres la so etapa d'estudios siguió desempeñándose como actor y en xunu de 2008 finalmente graduóse na so llicenciatura con un permediu d'aproximao 3.5.<ref name="Schmelzer"/><ref name="Anderson"/><ref>{{cita web|url =http://www.nydailynews.com/gossip/2008/08/27/2008-08-27_brad_pitt_explores_other_options.html?page=1 |títulu =Brad Pitt explores other options |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Black |nome =Rosemary |enllaceautor = |coautores = |fecha =27 d'agostu de 2008 |añu =2008 |mes =agostio |formatu =|obra = |editorial =New York Daily News |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Pa llograr el so títulu escribió una novela so la supervisión de la escritora y novelista [[Mona Simpson]].<ref name="Schmelzer"/><ref name="Anderson"/> Treslladóse a Nueva York onde realizó simultáneamente un posgráu de lliteratura na [[Universidá de Columbia]] y una carrera de producción audiovisual na [[Universidá de Nueva York]].<ref name="Kamp">{{cita web |url =http://www.vanityfair.com/culture/features/2008/12/francu200812 |títulu =Franco cum Laude |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Kamp |nome =David |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu =2008 |mes =avientu |formatu = |obra = |editorial =Vanity Fair |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref><ref>{{cita web|url =http://www.nydailynews.com/gossip/2008/08/06/2008-08-06_side_dish_write_on_james_francu.html |títulu =Side Dish: Write on, James Franco |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Evans |nome =Sean |enllaceautor = |coautores =Shallon Lester |fecha =5 d'agostu de 2008 |añu =2008 |mes =agostio |formatu =|obra = |editorial =New york Daily News |páxina = |idioma = |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref><ref>{{cita web|url =http://www.nypost.com/p/pagesix/item_yANhIM1C790kuVCOmmJnVJ;jsessionid=C1B27F50B8Y2B144Y43Y713EE350Y612 |títulu =Non Ogling! |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Froelich |nome =Paula |enllaceautor = |coautores = |fecha =10 de setiembre de 2008 |añu =2008 |mes =setiembre |formatu =|obra = |editorial =New York Post |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://archive.today/byF6|fechaarchivu=3 de xunetu de 2012|cita = }}</ref><ref>{{cita web|url =http://gawker.com/374070/james-francu-to-sexify-morningside-heights |títulu =James Franco To Sexify Morningside Heights |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Lawson |nome =Richard |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu =|obra = |editorial =Gawker |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Tamién ingresó a un taller de lliteratura de ficción nel [[College de Brooklyn de la Universidá de la Ciudá de Nueva York|Brooklyn College]]<ref name="Schmelzer"/> y viaxó per temporaes a [[Carolina del Norte]] pa estudiar poesía nel Warren Wilson College.<ref name="Anderson"/> Franco tien un doctoráu en filoloxía inglesa de la [[Universidá Yale]].<ref>{{cita web |url =http://www.yaledailynews.com/news/2010/mar/28/now-he-can-fall-asleep-in-lc-too/ |títulu =Now he can fall asleep in LC, too |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Zuckerman |nome =Esther |enllaceautor = |coautores = |fecha =28 de marzu de 2010 |añu =2010 |mes =marzu |formatu = |obra = |editorial =Yale Daily News |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20110403101442/http://www.yaledailynews.com/news/2010/mar/28/now-he-can-fall-asleep-in-lc-too/ |fechaarchivu =2011-04-03 |cita = }}</ref> Mientres los sos años de preparatoria desenvolvió un talentu especial pol arte —específicamente la pintura— y asistió mientres dellos branos a la escuela d'arte California State Summer School for the Arts.<ref name="Yahoo"/> Nuna entrevista declaró que la pintura foi l'escape» que precisó mientres los sos años de secundaria y que de fechu «lleva pintando más tiempu qu'actuando».<ref>{{cita web |url =http://www.lindzi.com/interviews/james.htm |títulu =James Franco Interview |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =Lindzi.com Your Connection to the Stars |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20070216233441/http://www.lindzi.com/interviews/james.htm |fechaarchivu =2007-02-16 |cita = }}</ref> Del 7 de xineru al 11 de febreru de 2006 realizó la primer exhibición pública de les sos pintures na [[Glü Gallery]] de [[Los Angeles]], [[California]].<ref>{{cita web|url =http://www.usatoday.com/life/2002-08-14-celebs-painting_x.htm |títulu =Celebrities pour passion into artwork |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Oldenburg |nome =Ann |enllaceautor = |coautores = |fecha =14 d'agostu de 2002 |añu =2002 |mes =agostio |formatu =|obra = |editorial =USA Today |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref><ref>{{cita web |url =https://www.medelearn.org/artscene/subscribers/archives_details.cfm?event_id=30050 |títulu =James Franco exhibition at Glu Gallery |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =7 de xineru de 2006 |añu =2006 |mes =xineru |formatu = |obra = |editorial =Art Scene |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20140202112624/https://www.medelearn.org/artscene/subscribers/archives_details.cfm?event_id=30050 |fechaarchivu =2014-02-02 |cita = }}</ref><ref name="Yahoo"/> Nuna escena de ''Spider-Man 3'' puede vese a Franco pintando un cuadru. La so pasión pol arte, concretamente la poesía, remató cola so participación na película ''Howl'' onde interpretó al revesosu poeta d'Estaos Xuníos del [[xeneración beat|movimientu beat]], [[Allen Ginsberg]].<ref>{{cita web |url =http://www.getdegrees.com/students/celebrities-with-graduate-degrees/ |títulu =Celebrities with Graduate Degrees |fechaaccesu =26 de enerp |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =27 d'ochobre de 2010 |añu =2010 |mes =ochobre |formatu = |obra = |editorial =Get Degrees |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20101113182742/http://www.getdegrees.com/students/celebrities-with-graduate-degrees/ |fechaarchivu =2010-11-13 |cita = }}</ref> A Franco gústa-y enforma lleer llibros nel plató de les películes nes que participa. De fechu [[Judd Apatow]], productor de ''Pineapple Express'', calificar de la siguiente manera: «ye una persona empobinada escontra la educación. Solíamos rinos porque ente tomes taba lleendo nel plató la ''[[Ilíada]]''. Nós entá nun lleímos la ''Ilíada''. Yera un llibru complexu. Con él sicasí siempres yera [[James Joyce]] o daqué».<ref>{{cita web|url =http://www.usatoday.com/life/people/2008-08-03-james-francu_N.htm |títulu ='Pineapple' star Franco digs deep, plays stoner and serious |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Freydkin |nome =Donna |enllaceautor = |coautores = |fecha =5 d'agostu de 2008 |añu =2008 |mes =agostio |formatu =|obra = |editorial =USA Today |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> <ref>dids=159351761:159351761&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+04%2C+2002&author=Associated+Press&pub=Orlando+Sentinel&desc=BROODING+PAYS+OFF+FOR+HAPPY+JAMES+FRANCO&pqatl=google |títulu =Brooding pays off for happy James Franco (Rique suscripción) |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =20011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =4 de setiembre |añu =2002 |mes =setiembre |formatu =|obra = |editorial =Orlando Sentinel |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Depués inscribíme pa siguir estudiando en Yale. Creo qu'eso foi abondu pa ella».<ref>{{cita web|url =http://www.playboy.com/magazine/james-francu-interview/2 |títulu =James Franco |fechaaccesu =12 de xunetu |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =11 de xunetu de 2011 |añu =2011 |mes =xunetu |formatu =|obra = |editorial =Playboy |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref><ref>{{cita web|url =http://www.people.com/people/james_francu/biography |títulu =James Franco |fechaaccesu =25 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu =|obra = |editorial =People |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref>Nel 2008 foi escoyíu como nueva cara de la llinia d'arumes [[Gucci]] pa home.<ref name="Kamp"/><ref>{{cita web|url =http://www.cbsnews.com/stories/2008/12/10/earlyshow/leisure/boxoffice/main4660362.shtml |títulu =Franco: Not Just A Pretty Face For Gucci |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =10 d'avientu de 2008 |añu =2008 |mes =avientu |formatu =|obra = |editorial =CBS |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Ye consideráu un símbolu sexual y en 2009 foi nomáu l'home más sexy pola revista electrónica [[Salon.com]].<ref>{{cita web |url =http://www.salon.com/entertainment/sexiest_man_living_2009/2009/11/19/james_francu/index.html |títulu =Sexiest Man Living 2009 |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =19 de payares de 2009 |añu =2009 |mes =payares |formatu = |obra = |editorial =Salon.com |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> En respuesta a entrugues rellacionaes cola so sexualidá, en vista de que interpretó tres personaxes homosexuales mientres la so carrera d'actor, aportuna qu'atopa más dimensiones a los sos personaxes que los enclinos d'estos na cama. «O, sabes qué», declaró, «seique soi gai».<ref>{{cita web|url =http://latimesblogs.latimes.com/gossip/2011/01/james-francu-gai.html |títulu =James Franco's 'Maybe I'm just gai' -- and why we love |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha =7 de xineru de 2011 |añu =2011 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =Los Angeles Times |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> Foi escoyíu como orador de la ceremonia de graduación na so antigua universidá UCLA, y taba previstu que diera'l so discursu'l 12 de xunu de 2009. Sicasí'l 3 de xunu de 2009 anunciar nun comunicáu de prensa la cancelación de Franco como orador de la ceremonia de graduación por cuenta de un conflictu d'horariu y convertir na segunda persona dempués de [[Bill Clinton]] n'atayar el so discursu.<ref>{{cita web |url =http://www.dailybruin.com/index.php/article/2009/06/francu-cancels-commencement-keynote |títulu =Franco cancels as commencement keynote |fechaaccesu =27 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Schaefer |nome =Samantha |enllaceautor = |coautores = |fecha =3 de xunu de 2009 |añu =2009 |mes =xunu |formatu = |obra = |editorial =Daily Bruin |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> Na publicación de la revista ''[[Time]]'' del 27 d'avientu de 2010 Franco foi nomáu por [[Joel Stein]] como «la persona más increíble del añu».<ref>{{Cita publicación| autor = Stein, Joel| títulu = Because One Superlative Isn't Enough| añu = 2010| revista = Time| volume = 176| númberu = 26| id = 0040-781X, páx. 154| url = http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037181_2037515,00.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20110201135910/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037181_2037515,00.html| archivedate = 2011-02-01| fechaaccesu = 2015-10-21}}</ref> El 4 abril de 2010, tuvo arreyáu nun escándalu d'acoso sexual con una moza escocesa menor d'edá. Díes dempués, l'asuntu foi esclariáu pol mesmu Franco. == Filmografía == {| class="wikitable sortable" ! Añu ! Títulu ! Personaxe ! class="unsortable" | Notes |- | 1998 | ''1973'' | Greg | Película producida pa la televisión |- |Rowspan=2| 1999 | ''To Serve and Protect'' | Matt Carr | Película producida pa la televisión |- | ''[[Never Been Kissed]]'' | Jason Way | |- |Rowspan=3| 2000 | ''[[Whatever It Takes (película)|Whatever It Takes]]'' | Chris Campbell | |- | ''At Any Cost'' | Mike | |- | ''If Tomorrow Comes'' | Devin | |- |Rowspan=3| 2001 | ''[[James Dean (película)|James Dean]]'' | [[James Dean]] | Película producida pa la televisión<br />[[Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme]]<br />Nomáu—[[Primetime Emmy al meyor actor - Miniserie o telefilme|Primetime Emmy al meyor actor de miniserie o telefilme]]<br />Nomáu—[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Miniserie o telefilme|Premiu del sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión nuna miniserie o telefilme]] |- | ''Mean People Suck'' | Casey | |- | ''Some Body'' | Mozu d'apartamentu 3 | |- |Rowspan=6| 2002 | ''[[Sonny (película)|Sonny]]'' | Sonny Phillips | Llanzamientu llindáu |- | ''[[City by the Sea]]'' | Joey | Nomáu—[[Premios Chlotrudis|Premiu Chlotrudis al meyor actor de repartu]] |- | ''[[Spider-Man (película)|Spider-Man]]'' | [[Harry Osborn]] | |- | ''Blind Spot'' | Danny | |- | ''[[Deuces Wild]]'' | Tinu | |- | ''Mother Ghost'' | Mozu en patineta | |- | 2003 | ''[[The Company]]'' | Josh | |- | 2004 | ''[[Spider-Man 2]]'' | Harry Osborn | |- |Rowspan=3| 2005 | ''The Ape'' | Harry Walker | Película publicada direutamente pa videu |- | ''The Great Raid'' | Capitán Prince | |- | ''[[Fool's Gold]]'' | Brent | Guionista y direutor |- |Rowspan=7| 2006 | ''[[Tristán y Isolda (película de 2006)|Tristán y Isolda]]'' | [[Tristán]] | |- | ''[[Annapolis (película)|Annapolis]]'' | Jake Huard | |- | ''[[The Wicker Man (película de 2006)|The Wicker Man]]'' | Mozu del chigre | |- | ''[[Flyboys]]'' | Blaine Rawlings | |- | ''[[The Dead Girl]]'' | Derek | |- | ''Grasshopper'' | Travis | Curtiumetraxe |- | ''[[The Holiday]]'' | Caméu | Nun apaeció nos creitos |- |Rowspan=8| 2007 | ''[[Spider-Man 3]]'' | Harry Osborn / Duende Verde | Nomáu—[[Premios Saturn|Saturn al meyor actor de repartu]]<br />Nomáu—[[MTV Movie Awards|Premiu MTV Movie a la meyor engarradiella]] |- | ''[[Interview (película de 2007)|Interview]]'' | Silas Parker | Voz |- | ''[[Knocked Up]]'' | Caméu | Nun apaeció nos creitos de la película |- | ''[[In the Valley of Elah]]'' | Sarxentu Dan Carnelli | |- | ''[[Finishing the Game]]'' | Dean Silu/"Rob Force" | |- | ''[[An American Crime]]'' | Andy | |- | ''[[Camille (película de 2007)|Camille]]'' | Silias | |- | ''Good Time Max'' | Max Verbinski | Tamién foi guionista y direutor |- |Rowspan=3| 2008 | ''[[Pineapple Express]]'' | Saul Silver | Nomáu—[[Globu d'Oru al meyor actor - Comedia o musical|Globu d'Oru al meyor actor de comedia o musical]]<br />Nomáu—[[Premiu MTV Movie a la meyor actuación risible]]<br />Nomáu—[[Premiu MTV a la meyor engarradiella]] |- | ''[[Nights in Rodanthe]]'' | Doctor Mark Flanner | Nun apaeció nos creitos de la película |- | ''[[Milk (película)|Milk]]'' | [[Scott Smith (activista)|Scott Smith]] | [[Independent Spirit Award al meyor actor de repartu]]<br />Nomáu—[[Premios MTV Movie|MTV Movie Award al meyor besu]]<br />Nomáu—[[Premios Satellite|Satellite al meyor actor de repartu]]<br />Nomáu—[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu]] |- |Rowspan=5| 2010 | ''[[Date Night]]'' | Thomas Felton | |- | ''[[Eat Pray Love]]'' | David | |- | ''[[Howl (película)|Howl]]'' | [[Allen Ginsberg]]<ref>{{cita web|url =http://www.variety.com/article/VR1118001591?refCatId=13 |títulu =Jon Hamm joins the cast of 'Howl' |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =McNary |nome =Dave |enllaceautor = |coautores = |fecha =24 de marzu de 2009 |añu =2009 |mes =marzu |formatu =|obra = |editorial =Variety |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> | |- | ''Shadows & Lies'' | William Vincent | |- | ''[[127 Hours]]'' | [[Aron Ralston]]<ref>{{cita web|url =http://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/8244342/127-Hours-review.html |títulu =127 Hours, review |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Sandhu |nome = Sukhdev |enllaceautor = |coautores = |fecha =6 de xineru de 2011 |añu =2011 |mes =xineru |formatu =|obra = |editorial =The Telegraph |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> | Nomáu—[[Óscar al meyor actor]]<br />Nomáu—[[BAFTA al meyor actor]]<br />Nomáu—[[Globu d'Oru al meyor actor - Drama]]<br />Ganador—[[Premiu Independent Spirit al meyor actor]]<br />Nomáu—[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor protagonista]]<br />Nomáu—[[Satellite al meyor actor - Drama]]<br /> |- |Rowspan=5| 2011 | ''[[Your Highness]]''<ref>{{cita web|url =http://www.reuters.com/article/idUSTRE54T0L320090530 |títulu =Natalie Portman signs on for comedy "Your Highness" |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Kit |nome =Borys |enllaceautor = |coautores = |fecha =30 de mayu de 2009 |añu =2009 |mes =mayu |formatu =|obra = |editorial =Reuters |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> | Fabious | |- | ''[[The Green Hornet (película)|The Green Hornet]]'' | Danny Clear | Caméu<ref>{{cita web|url =http://www.comicbookmovie.com/fansites/rorschachsrants/news/?a=28073 |títulu =Ror Reviews: The Green Hornet |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Cassidy |nome =Mark |enllaceautor = |coautores = |fecha =30 de mayu de 2009 |añu =2009 |mes =mayu |formatu =|obra = |editorial =Comic Book Movie |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> |- | ''The Broken Tower'' | Hart Crane | Tamién foi direutor, escritor, editor y productor |- | ''[[Rise of the Planet of the Apes]]'' | Will Rodman | |- | ''In Praise of Shadows''<ref>{{cita web|url =http://www.variety.com/article/VR1118004680?refCatId=1238 |títulu =James Franco to star in 'Shadows' |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Fleming |nome =Michael |enllaceautor = |coautores = |fecha =8 de xunu de 2009 |añu =2009 |mes =xunu |formatu =|obra = |editorial =Variety |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu=|cita = }}</ref> | William Vincent | ''post-producción'' |- |Rowspan=4| 2012 | ''[[Maladies]]'' | Francu | Película en post-producción. Franco tamién ye productor. |- | ''The Stare'' | Tyrone | Película en filmación. Franco tamién ye productor. |- | ''Cherry'' | Frances | Película en post-producción. |- | ''Lovelace'' | [[Hugh Hefner]] (caméu) | Película |- |Rowspan=8| 2013 | ''The Iceman'' | Marty (caméu) | Película |- | ''[[Interior. Leather Bar.]]'' | James Franco | Docuficción empobináu y protagonizáu por él mesmu. |- | ''[[This Is the End]]'' | James Franco | |- | ''[[Palo Alto (película de 2013)|Palo Alto]]'' | Mr. B | |- | ''Third Person'' | Rick | |- | ''As I Lay Dying'' | Darl Bundren | Dirixida pol mesmu | |- | ''[[Oz: The Great and Powerful]]'' | Oz | |- | ''[[Spring Breakers (película)|Spring Breakers]]'' | Alien | Protagonista |- |Rowspan=5| 2014 | [[Good People (película)|Good People]] | Tom Reed | |- | [[Homefront (Película)#Repartu|Homefront]] | Gator | |- | [[Veronica Mars (película)]] | James Franco | Caméu | |- | [[The Interview (película)#Repartu|The Interview]] | David Skylark | |- | [[Pineapple express 2]] | |- |Rowspan=1| 2015 | [[True story]] | |} {| class="wikitable sortable" |+ Series de televisión |- ! Añu ! Títulu ! Papel ! class="unsortable" | Notes |- | 1997 | ''[[Pacific Blue (serie de televisión)|Pacific Blue]]'' | Brian | |- | 1999 | ''Profiler'' | Stevie | |- |1999–2000 | ''[[Freaks and Geeks]]'' | Daniel Desario | |- | 2001 | ''[[The X-Files]]'' | Oficial #2 | |- | 2009–presente | ''[[General Hospital]]'' | Franco |<ref name="soaps">{{cita web |url =http://soaps.sheknows.com/generalhospital/news/id/5579// |títulu =General Hospital - James Franco |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu = |nome = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial =Soaps.com |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20140203020445/http://soaps.sheknows.com/generalhospital/news/id/5579// |fechaarchivu =2014-02-03 |cita = }}</ref>Franco foi programáu en más de diez episodios:<ref>{{cita web |url =http://insidetv.ew.com/2009/11/06/exclusive-first-look-of-james-francu-on-xeneral-hospital/ |títulu =Share Exclusive first look of James Franco on 'General Hospital' |fechaaccesu =26 de xineru |añoacceso =2011 |autor = |apellíu =Rice |nome =Lynette |enllaceautor = |coautores = |fecha =6 de payares de 2009 |añu =2009 |mes =payares |formatu = |obra = |editorial =Entertainment Weekly |páxina = |idioma =inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> 19 de payares de 2009 - 30 de xunu de 2011 |- | 2010 | ''[[30 Rock]]'' | Él mesmu Episodiu: "Klaus and Greta" |- | 2013 | ''Comedy Central Roast'' | Él mesmu, rostizado | Episodiu: "Roast of James Franco" |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commons|Category:James Franco}} * {{IMDb nome}} {{NF|1978||Franco, James}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme]] [[Categoría:Activistes LGBT d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Palo Alto]] kt842ede6w9b0ktfesdkms4uvqedr8d 0 57003 4493789 4247368 2026-05-18T05:44:46Z Limotecariu 735 4493789 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Benjamin Hendrickson}} {{persona}} '''Benjamin Hendrickson''' {{nym}} foi un [[actor]] d'[[Estaos Xuníos]]. Graduáu de la escuela ''Juilliard School's Drama Division''. Apaeció en películes d'Estaos Xuníos como "The Elephant Man" y "Manhunter". El 28 de febreru de 2002 apaeció na [[serie de televisión]] "As the World Turns". La última tresmisión d'esta serie foi'l 12 de xunetu de 2006, nueve díes dempués de la muerte de Bendrick Hendrickson. Tamién tuvo nomáu pa delles entregues de premios. En 1988 foi la so primer nominación y tamién foi'l primer premiu que recibió pola so carrera d'actor. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1950|2006|Hendrickson, Benjamin}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] fv9ikdhp9jnqwxdfyhcjmru8z9omihn 0 58251 4493777 3915981 2026-05-18T05:39:39Z Limotecariu 735 4493777 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Arthur J. Nascarella}} {{persona}} '''Arthur J. Nascarella''' {{nym}} ye un [[actor]] de cine y televisión d'[[Estaos Xuníos]]. Apaeció en delles películes, más de cutiu interpretando mafiosos o policías. Los sos papeles más notables inclúin un policía corruptu en ''[[Cop Land]]'' (1997), l'hipócrita capitán d'una ambulacia en ''[[Bringing Out the Dead]]'' (1999) y el xefe d'un casino en ''[[The Cooler]]''; tamién trabayó en ''[[Who Do I Gotta Kill?]]'' (1994), ''[[He Got Game]]'' (1998), ''[[Enemy of the State]]'' (1998), ''[[Happiness (película de 1998)|Happiness]]'' (1998) y ''[[World Trade Center (película)|World Trade Center]]'' (2006). Interpretó notablemente al mafiosu Carlo Gervasi na esitosa serie ''[[The Sopranos]]''. Antes de dedicase a l'actuación, Nascarella foi integrante del [[Departamentu de Policía de Nueva York]]. Amás sirvió mientres ocho años nel [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos]]. Los sos padres yeren d'Estaos Xuníos d'[[italoamericanos|orixe italianu]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{IMDb nome|id=0621597|name=Arthur J. Nascarella}} {{NF|1944||Nascarella, Arthur J.}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de Nueva York]] obkqf1siweydw52g3zjyzcb8xqkad2j 0 58580 4493790 4287091 2026-05-18T05:45:12Z Limotecariu 735 4493790 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Sidney Poitier}} {{persona}} '''Sidney Poitier''' ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]: {{IPA|['pwɑtiˌyɪ]}}; {{nym|paréntesis=non}}) foi un [[actor]], [[direutor de cine]], [[escritor]] y [[diplomáticu]] d'[[Estaos Xuníos]] d'orixe [[Les Bahames|bahamés]], ganador del [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] en dos causes. Empezó a ser conocíu por aclamaes interpretaciones n'obres de teatru d'Estaos Xuníos, nes cualos desafiaba los estereotipos raciales. D'esta manera dio una gran credibilidá a los actores afroamericanos nel mundu occidental. En 1963, Poitier consiguió ser el primer actor afroamericanu en ganar l'[[Premios Óscar|Óscar]] al meyor actor pola so interpretación en ''[[Lilies of the Field]]''. El significáu del so llogru foi confirmáu en 1967 cuando protagonizó tres películes perbién recibíes: ''[[To Sir, with love (película)]]'', ''[[In the Heat of the Night]]'', y ''[[Guess Who's Coming to Dinner|Aldovina quién vien cenar esta nueche]]''. Tamién dirixó conocíes películes como ''[[Asocedió un sábadu]]'', y ''[[Let's Do It Again]]'' (col so amigu [[Bill Cosby]]), y ''[[Llocos de remate]]'' (protagonizada por [[Richard Pryor]] y [[Gene Wilder]]). En 2002, 38 años dempués de recibir el Óscar al meyor actor, Poitier foi escoyíu pola [[Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques de Hollywood]] pa recibir el [[Óscar Honoríficu]]. == Primeros años == De padres bahameses, Poitier nació mientres una visita d'estos a [[Miami]] en 1927. En [[1943]], apuntar nel Exércitu de los Estaos Xuníos pa lluchar na Segunda Guerra Mundial. A la so vuelta, incorporar al mundu de la interpretación. Primero p'actuar en [[Broadway]] y, darréu pa faer el so debú nel cine col direutor [[Joseph L. Mankiewicz]] en ''[[No Way Out (película)|No Way Out]]'' (1950). La so actuación en ''[[Fuxitivos (película de 1958)|Fuxitivos]]'' (1958) valió-y la primer nominación d'un actor afroamericanu al Premiu Óscar; con ''[[Lilies of the Field]]'' (1963) llogró'l Óscar, convirtiéndose nel primer actor afroamericanu na categoría al Meyor actor principal. Poitier representaba papeles revesosos y engarráu constantemente a la llucha racial de la dómina. Ye por ello que foi tou un referente na comunidá afroamericana. Dende 1997, Poitier ye embaxador de Les Bahames en Xapón. == Vida personal == Casóse per primer vegada con Juanita Hardy el 29 d'abril de 1950. Esta rellación duró hasta [[1965]]. Darréu casóse con Joanna Shimkus, una actriz canadiana d'ascendencia lituana, el 23 de xineru de [[1976]]. Tien cuatro fíos del so primer matrimoniu y dos del so segundu matrimoniu, toes son muyeres. La so quinta fía ye l'actriz [[Sydney Tamiia Poitier]]. Escribió dos llibros autobiográficos, ''[[This Life]]'' ([[1980]]) y ''[[The Measure of a Man: A Spiritual Autobiography]]'' ([[2000]]). == Premios y condecoraciones == * [[2002]] - [[Óscar Honoríficu]] * [[1992]] - [[Premiu Grammy]] * [[1974]] - Ye nomáu [[caballeru comendador de la Orde del Imperiu Británicu]] * [[1964]] ** [[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]] al meyor actor de drama - ''Lilies of the Field''. ** [[Óscar al meyor actor]] - ''Lilies of the Field'' * [[1958]] ** [[Premios BAFTA|Premiu BAFTA]] como meyor actor - ''Fuxitivos'' === [[Premios Óscar|Óscar]] === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultancia''' |- |'''2002'''||colspan=2|'''[[Óscar Honoríficu]]'''||'''Ganador''' |- |'''1964'''||'''[[Óscar al meyor actor]]'''||'''''[[Lilies of the Field]]'''''||'''Ganador''' |- |1958||[[Óscar al meyor actor]]||''[[Fuxitivos (película de 1958)|Fuxitivos]]''||Candidatu |- |} == Filmografía == * 1947 Sepia Cinderella * 1949 From Whence Cometh My Help (documental) * 1950 No Way Out * 1951 Cry, The Beloved Country * 1952 Red Ball Express * 1954 Go, Man, Go ! * 1955 ''[[Blackboard Jungle|Grana de maldá]]'' * 1956 Good-bye, My Lady * 1957 Edge of the City * 1957 Something of Value * 1957 Band of Angels * 1957 The Mark of the Hawk * 1958 Virgin Island * 1958 ''[[Fuxitivos (película de 1958)|Fuxitivos]]'' * 1959 ''[[Porgy and Bess (película de 1959)|Porgy and Bess]]'' * 1959 The World, The Flesh, and The Devil * 1960 All the Young Men * 1961 A Raisin in the Sun * 1961 Paris Blues * 1962 Pressure Point * 1963 The Long Ships * 1963 ''[[Lilies of the Field]]'' * 1965 The Bedford Incident * 1965 The Greatest Story Ever Told * 1965 A Patch of Blue * 1965 The Slender Thread * 1966 Duel at Diañu * 1967 [[To Sir, with love (película)|To Sir, with love]] * 1967 ''[[In the Heat of the Night]]'' * 1967 ''[[Guess Who's Coming to Dinner|Aldovina quién vien cenar esta nueche]]'' * 1968 For Love of Ivy * 1969 The Lost Man * 1970 King: A Filmed Record... Montgomery to Memphis (documental) * 1970 They Call Me MISTER Tibbs ! * 1971 Brother John * 1971 Not Me Boss! ! * 1971 The Organization * 1972 Buck and the Preacher * 1973 A Warm December * 1974 Uptown Saturday Night * 1975 The Wilby Conspiracy * 1975 Let's Do it Again * 1977 A Piece of the Action * 1979 Paul Robeson: Tribute to an Artist (documental) * 1988 Shoot to Kill * 1988 Little Nikita * 1992 ''[[Sneakers]]'' * 1994 A Century of Cinema (documental) + 1995 Children of the dust( los fíos de la llanura o Races) * 1996 Wild Bill: Hollywood Maverick (documental) * 1996 [[To Sir, with Love II]] * 1997 The Jackal * 1997 Mandela and de Klerk * 1999 The Simple Life Of Noah Dearborn * 2001 Ralph Bunche: An American Odyssey (documental) * 2004 MacKenzie == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{imdb}} * {{IBDB nome|id=15894|nome=Sidney Poitier}} * [http://www.harpercollins.com/authors/13974/Sidney_Poitier/index.aspx?WT.mc_id=WIKI_AUTH_POIT_041307 Harper Collins] * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/13/newsid_2524000/2524235.stm Poitier marca un finxu ganando'l Óscar] ([[British Broadcasting Corporation|BBC]], April 13, 1964) * [http://www.africanamericans.com/SidneyPoitier.htm Afro-Americanos: Sidney Poitier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402051216/http://www.africanamericans.com/SidneyPoitier.htm |date=2008-04-02 }} * [http://www.leadwithexperience.org/prize/judges/poitier.cfm The Purpose Prize: Sidney Poitier] {{NF|1927|2022|Poitier, Sidney}} [[Categoría:Actores y actrices de Les Bahames]] [[Categoría:Actores y actrices de wéstern]] [[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru al meyor actor dramáticu]] [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar al meyor actor]] [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar honoríficu]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Kennedy]] [[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]] [[Categoría:Persones de Miami]] [[Categoría:Ganadores del premiu BAFTA]] [[Categoría:Embaxadores de Les Bahames]] lqib6lijzs99tpkn7mnfwzu9bk3akc8 0 59003 4493751 4307351 2026-05-18T05:28:28Z Limotecariu 735 4493751 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Liev Schreiber}} {{persona}} {{intro bio}} Foi nomáu al [[Premios Globu d'Oru|Globu d'Oru]]. Debutó en cines en 1994 cola película ''[[Mixed Nuts]]''; tamién trabayó na triloxía de ''[[Scream (película)|Scream]]'', ''[[Ramson]]'', ''[[Hamlet (película de 2000)|Hamlet]]'', ''[[El furacán]]'', ''[[Kate y Leopold]]'', ''[[The Manchurian Candidate (película de 2004)|The Manchurian Candidate]]'', ''[[La profecía (película de 2006)|La profecía]]'', ''[[The Painted Veil (película de 2006)|The Painted Veil]]'', ''[[Love in the Time of Cholera (película)|Love in the Time of Cholera]]'', ''[[Defiance (película)|Defiance]]'', ''[[X-Men Origins: Wolverine]]'', ''[[Repo Men]]'' y ''[[Salt (película)|Salt]]''. Esti actor que participó en delles películes d'Estaos Xuníos dirixó la película [[Everything is illuminated]] (2005). Como direutor destacóse la so forma de narrar tantu dende lo visual como no sonoro:{{demostrar}} nel so películes destáquense les elipsis pa cuntar la muerte tantu del güelu como de la güela o'l fusilamiento al que se ve sometíu'l güelu de Alexander qu'emplega bona cantidá de recursos fotográficos y al par de la música, los fundíos de disparos con truenos; de camín, pa los cinéfilos ufierta delles bones referencies como les escaleres de Odessa, llugar emblemáticu de la obra maestra de Sergei Eisenstein, [[L'acorazáu Potemkin]].{{demostrar}} En 2010 coprotagonizó la película "Salt" xunto a [[Angelina Jolie]]. Anguaño protagoniza la serie de Televisión [[Ray Donovan]]. Ye pareya sentimental de l'actriz [[australia|australiana]] [[Naomi Watts]], cola cual tuvo dos fíos. == Filmografía == {| {{tablaguapa}} style="font-size:90%" |- style="text-align:center;" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu ! style="background:#B0C4DE;" | Película ! style="background:#B0C4DE;" | Papel ! style="background:#B0C4DE;" | Comentariu |- | 1994 | ''[[Mixed Nuts]]'' | Chris | |- | rowspan="4"| 1995 | ''[[Denise Calls Up]]'' | Jerry Heckerman | |- | ''[[Mad Love (película de 1995)|Mad Love]]'' | Salesman | |- | ''[[Party Girl (película de 1995)|Party Girl]]'' | Nigel | |- | ''[[Buffalo Girls]]'' | Ogden | ([[serie de televisión]]) |- | rowspan="5"| 1996 | ''[[The Daytrippers]]'' | Carl Petrovic | Nomáu — [[Chlotrudis Award]] al meyor actor secundariu |- | ''[[Walking and Talking]]'' | Andrew | |- | ''[[Big Night]]'' | Leo | |- | ''[[Scream (película)|Scream]]'' | Cotton Weary | Caméu |- | ''[[Rescate (película)|Rescate]]'' | Clark Barnes | |- | rowspan="2"| 1997 | ''His and Hers'' | Glenn | |- | ''[[Scream 2]]'' | Cotton Weary | |- | rowspan="5"| 1998 | ''[[Phantoms (película)|Phantoms]]'' | Deputy Stuart 'Stu' Wargle | |- | ''[[Sphere (película)|Sphere]]'' | Ted Fielding | |- | ''[[Twilight (película de 1998)|Twilight]]'' | Jeff Willis | |- | ''[[Desert Blue]]'' | Mickey Moonday | Voice |- | ''[[Since You've Been Gone (película)|Since You've Been Gone]]'' | Fred Linderhoff | |- | rowspan="5"| 1999 | ''[[A Walk on the Moon]]'' | Marty Kantrowitz | Nomáu — [[Chlotrudis Award]] al meyor actor secundariu |- | ''[[Jakob the Liar]]'' | Mischa | |- | ''[[The Hurricane (película de 1999)|The Hurricane]]'' | Sam Chaiton | |- | ''[[Spring Forward]]'' | Paul | |- | ''[[RKO 281]]'' | [[Orson Welles]] | (mini-[[serie de televisión]])<br />Nomáu — [[Golden Globe]] al meyor actor d'una serie de televisión<br />Nomáu — [[Primetime Emmy Award]] al meyor actor nuna serie de televisión |- | rowspan="2"| 2000 | ''[[Hamlet (película de 2000)|Hamlet]]'' | Laertes | |- | ''[[Scream 3]]'' | Cotton Weary | |- | 2001 | ''[[Kate & Leopold]]'' | Stuart Besser | |- | 2002 | ''[[The Sum of All Fears (película)|The Sum of All Fears]]'' | [[John Clark]] | |- | rowspan="2"| 2003 | ''[[Hitler: The Rise of Evil]]'' | [[Ernst Hanfstaengl]] | (mini-[[serie de televisión]]) |- | ''[[Spinning Boris]]'' | Joe Shumate | |- | 2004 | ''[[The Manchurian Candidate (película de 2004)|The Manchurian Candidate]]'' | Congressman Raymond Prentiss Shaw | Nomáu — [[Saturn Award for Best Supporting Actor]] |- | rowspan="3"| 2006 | ''[[Lackawanna Blues]]'' | Ulysses Ford | [[television movie]] |- | ''[[The Omen (película de 2006)|The Omen]]'' | Robert Thorn | |- | ''[[The Painted Veil (película de 2006)|The Painted Veil]]'' | Charles Townsend | |- | rowspan="3"| 2007 | ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' | [[Michael Keppler]] | ([[serie de televisión]])<br />Episodes:"Law of Gravity","[[Meet Market (CSI episode)|Meet Market]]","Redrum","Sweet Jane" |- | ''[[The Ten]]'' | Ray Johnson | |- | ''[[Love in the Time of Cholera (película)|Love in the Time of Cholera (Love in the Time of Cholera)]]'' | Lotario Thurgot | |- | rowspan="2"| 2008 | ''[[Independent Lens]]'' | William Kunstler | ([[serie de televisión]]) |- | ''[[Defiance (película de 2008)|Defiance]]'' | [[Zus Bielski]] | |- | rowspan="3"| 2009 | ''[[X-Men Origins: Wolverine]]'' | [[Sabretooth|Victor Creed/Sabretooth]] | Nomáu — [[MTV Movie Award]] pol meyor combate <small>(xunto con [[Hugh Jackman]] y [[Ryan Reynolds]])</small><br />Nomáu — [[People's Choice Award|People's Choice Award pol equipu favoritu na pantalla]] <small>(xunto con [[Hugh Jackman]] et al.)</small><br />Nomáu — [[Teen Choice Award|Teen Choice Award al meyor villanu]]<br />Nomáu — [[Teen Choice Award|Teen Choice Award pol meyor urniáu]] <small>(xunto con [[Hugh Jackman]])</small> |- | ''[[Taking Woodstock]]'' | Vilma | |- | ''[[Every Day (película)|Every Day]]'' | Ned | |- | rowspan="2"| 2010 | ''[[Repo Men]]'' | Frank | |- | ''[[Salt (película)|Salt]]'' | Ted Winter |- | rowspan="1"| 2011 | ''[[goon]]'' | Doug Ross "The Boss" Rhea | |- | rowspan="4"| 2013 | ''[[Jack (película de 2012)|Jack]]'' | Jack | |- | ''[[Movie 43]]'' | Robert Miller | |- | ''[[Ray Donovan]]'' | Ray Donovan | serie de televisión |- | ''[[Last days on Mars]]'' | l'astronauta Vincent Campbell | |- | 2016 | "[[ La Quinta Fola(filme)| The 5th Wave]]" | Comandante Alexander Vosch | Antagonista | | |- |2017 | "[[Crossface]]" |Chris Benoit | Protagonista == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commons category|Liev Schreiber}} * {{IBDB nome|id=74795}} * {{iobdb nome|Liev|Schreiber}} * {{IMDb nome|630}} * {{tcmdb nome|id=172177}} * [http://men.style.com/details/features/landing?id=content_7897 Interview with ''Details''] * [http://www.mensvogue.com/arts/theatre/articles/2007/02/liev_schreiber Interview with ''Men's Vogue''] * [http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/10/liev_schreiber?currentPage=all Interview with ''W'' magacín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425171344/http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/10/liev_schreiber?currentPage=all |date=2011-04-25 }} {{NF|1967||Schreiber Liev}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones de California]] [[Categoría:Persones de San Francisco]] [[Categoría:Ganadores del premiu Tony]] [[Categoría:Persones de Manhattan]] [[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]] 1pxgyc2v59gco7cp2ok6egmcah5mbmw 0 59190 4493862 4407964 2026-05-18T10:32:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493862 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Jaden Smith}} {{persona}} '''Jaden Christopher Syre Smith''' {{nym}}<ref name=nit>{{Cite news|last=Nepales|first=Janet Susan|coauthors=|títulu=Jackie Chan on Jaden Smith: ‘If he stays with me in China for 3 months, he will be a big star’|pages=|publisher=Manila Bulletin|fecha=13 de xunu de 2010|url=http://www.mb.com.ph/articles/261904/jackie-chan-jaden-smith-if-he-stays-with-me-china-3-months-he-will-be-a-big-star|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2010}}</ref><ref name=seelt>{{Cite news|last=The Associated Press|first=|coauthors=|títulu=Today in History|pages=|publisher=Seattle Times|fecha=29 de xunu de 2009|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2009397550_aphistoryjuly8.html|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2010}}</ref> ye un [[actor]], [[raperu]] y [[baillarín]] d'Estaos Xuníos. Ye fíu de los actores [[Will Smith]] y [[Jada Pinkett Smith]], hermanu mayor de la cantante [[Willow Smith]] y mediohermanu menor de [[Trey Smith]]. El so primer papel importante foi na película ''[[The Pursuit of Happyness]]'' (2006). Tamién participó nos [[remake]]s de ''[[The Day the Earth Stood Still (película de 2008)|The Day the Earth Stood Still]] (2008)'' y ''[[The Karate Kid (2010)|The Karate Kid]] ''(2010). Nel añu 2013 participó xunto a so padre na película ''[[After Earth]]''. == Primeros años == Smith nació en Malibú, California. Smith y los sos hermanos son embaxadores de la mocedá pa ''Project Zambia'', qu'empresta asistencia a los neños güérfanos por [[Sida]] en [[Zambia]] en xunto con [[Hasbro]].<ref>{{cita web |fecha= 7 d'ochobre de 2009 |títulu= Jaden and Willow Smith support Project Zambia |url= http://www.intouchweekly.com/2009/10/jaden_and_willow_smith_support.php |obra= intouchweekly.com/ |fechaaccesu= 8 de xunu de 2010 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091009084817/http://www.intouchweekly.com/2009/10/jaden_and_willow_smith_support.php |fechaarchivu= 2009-10-09 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.projectzambi.org/zambi_news_events.html|títulu=Actors Jaden and Willow Smith Join Hasbro, Inc.'s Project Zambi as Youth Ambassadors|fechaaccesu=8 de xunu de 2010|fecha=7 d'ochobre de 2009|obra=projectzambi.org/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100117095023/http://www.projectzambi.org/zambi_news_events.html|fechaarchivu=2010-01-17}}</ref> == Filmografía == {| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- style="background:#CCCCC;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"| Películes |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! style="width:100px;"| Añu ! style="width:200px;"| Títulu ! style="width:150px;"| Personaxe ! style="width:700px;"| Notes |- |<center> 2002</center> | ''[[Men in Black II]]'' | | Caméu |- |<center> 2006</center> | ''[[The Pursuit of Happyness]]'' | Christopher Gardner, Jr. |[[Teen Choice Award]] a la Química nuna Película <br />[[MTV Movie Award]] a la Meyor Actuación Revelación<br />PFCS Award a la Meyor Actuación d'un Mozu nun papel Protagonista o Secundariu - Masculín<br />Nomáu — [[Teen Choice Award]] al Home Esitosu nuna Película<br />Nomáu — NAACP Image Award al Meyor Actor de Repartu nuna Película<br />Nomáu — Black Reel Award al Meyor Actor Revelación<br />Nomáu — Broadcast Film Critics Association Award<br /> ''Critics Choice Award'' al Meyor Actor Mozu |- |<center>2008</center> | ''[[The Day the Earth Stood Still (película de 2008)|El día que la Tierra detúvose]]'' | Jacob Benson, Jr. |[[Saturn Award]] a la Meyor Actuación por un Actor Nuevu |- |<center>2010</center> | ''[[The Karate Kid (2010)|The Karate Kid]]'' | Dre Parker |BET Award al Premiu Estrelles Mozos<br />[[Young Artist Award]] a la Meyor Actuación nuna Película Actor Nuevu Protagonista<br />Nomáu — [[Teen Choice Award]] a la Estrella de Televisión del Branu Masculín<br />Nomáu — [[Kids Choice Awards]] al Actor de Película Favoritu<br />Nomáu — [[MTV Movie Award]] a la Estrella Xingada más Grande<br />Nomáu — NAACP Image Award al Meyor Actor nuna Película<br />Nomáu — Black Reel Award al Meyor Actor<br />Nomáu — Black Reel Award al Meyor Cantar<br />Nomáu — [[Empire Award]] al Actor Revelación |- |<center>2011</center> | ''[[Justin Bieber: Never Say Never]]'' | Él mesmu<ref>{{cita noticia|url=http://www.variety.com/article/VR1117982400?refCatId=13|títulu=Smith siblings to star in 'Amulet'|fecha=13 de marzu de 2008|autor=Diane Garrett|fechaaccesu=26 de febreru de 2011|work=Variety}}</ref> | |- |<center>2013</center> | ''[[After Earth]]'' | Kitai Raige | |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"| Televisión |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Añu ! Títulu ! Personaxe ! Notes |- |<center> 2003–2004</center> | ''[[All of Us]]'' | Reggie | 6 episodios |- |<center> 2008</center> | ''[[The Suite Life of Zack and Cody]]'' | Travis | Episodiu: "[[Episodios de The Suite Life of Zack and Cody#ep83|Romancing the Phone]]" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|Videos Musicales |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Añu ! Artista ! Senciellu ! Notes |- |<center>2008</center> |[[Alicia Keys]] |"[[Superwoman (cantar)#Video musical|Superwoman]]" |Caméu |- |rowspan=1 |<center>2010</center> |[[Willow Smith]] |"[[Whip My Hair]]" |Baillarín de fondu |- |} == Discografía == === Mixtapes === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:16em;"| Títulu ! style="width:18em;"| Detalles |- ! scope="row"| ''The Cool Cafe: Cool Tape Vol. 1'' | * Publicáu: 1 d'ochobre de 2012 * Autoeditáu |} === Cenciellos === {|{{tablaguapa}} |- !Añu !Títulu !Álbum |- |rowspan="3"|2012 |style="text-align:left;"|"Pumped Up Kicks (Like Me)"<ref name="rap-up1">{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2012/08/06/video-jaden-smith-pumped-up-kicks-like-móreme-131977|títulu=Video: Jaden Smith – ‘Pumped Up Kicks (Like Me)’|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|editorial=Rap-Up.com}}</ref> |rowspan="4"|''The Cool Cafe: Cool Tape Vol. 1'' |- |style="text-align:left;"|"The Coolest"<ref>{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2012/09/11/video-jaden-smith-the-coolest-teaser/|títulu=Video: Jaden Smith – ‘The Coolest’ [Teaser&#93;|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012|editorial=Rap-Up.com}}</ref> |- |style="text-align:left;"|"Find You Somewhere" <small>(feat. AcE & [[Willow Smith]])</small><ref name="rap-up">http://www.rap-up.com/2012/09/17/video-ace-f-jaden-willow-smith-find-you-somewhere/</ref> |- |rowspan="1"|2013 |style="text-align:left;"|"Hello"<ref name="dailymail">http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2284455/Jaden-Smith-wraps-furry-jumper-films-music-video-New-York--stylish-Willow-gets-cameo.html</ref> |} === Cenciellos ensin álbum === {|{{tablaguapa}} |- !Añu !Títulu |- |rowspan="7"|2012 |style="text-align:left;"|"Flame (Just Cuz)"<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=gpHrFpK7QWs JADEN - Flame (Just Cuz)]</ref> |- |style="text-align:left;"|"Give It To 'Em"<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=d3kRdtJNneY Give It To Em' - Jaden Smith (Official Video)]</ref> |- |style="text-align:left;"|"Gonzoes"<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=KUlLJTAlKG0&feature=plcp Gonzoes - JADEN (Official Video)]</ref> |- |style="text-align:left;"|"Starry Room"<ref>{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2012/08/27/new-music-jaden-smith-starry-room/|títulu=New Music: Jaden Smith – ‘Starry Room’|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=27 d'agostu de 2012|editorial=Rap-Up.com}}</ref> |- |style="text-align:left;"|"Shakespeare"<ref>{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2012/08/21/new-music-jaden-smith-shakespeare/|títulu=New Music: Jaden Smith – ‘Shakespeare’|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=21 d'agostu de 2012|editorial=Rap-Up.com}}</ref> |- |style="text-align:left;"|"Love Me Like You Do" (Remix) <small>(with. [[Justin Bieber]])</small><ref>http://www.rap-up.com/2012/10/29/new-music-jaden-smith-f-justin-bieber-love-me-like-you-do/#more-140855</ref> |- |style="text-align:left;"|"Higher Up" <small>(feat. [[Kid Cudi]])</small><ref>http://www.rap-up.com/2012/12/28/new-music-jaden-smith-f-kid-cudi-higher-up/#more-146243</ref> |- |rowspan="2"|2013 |style="text-align:left;"|"Kite" <small>(feat. Willow Smith)</small><ref>http://www.rap-up.com/2013/01/14/new-music-jaden-smith-f-willow-kite/</ref> |- |style="text-align:left;"|"MSFTS Anthem 2"<ref>http://www.rap-up.com/2013/03/04/new-music-jaden-smith-msfts-anthem-2/#more-151608</ref> |} === Senciellos destacaos === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Llista de senciellos, cola llista de posiciones y certificaciones ! scope="col" rowspan="2" style="width:20em;" | Títulu ! scope="col" rowspan="2" | Añu ! scope="col" colspan="10" | Máxima posición ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;" | [[Certificación de ventes discográfiques|Certificationes]] ! scope="col" rowspan="2" | Álbum |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="AllMusic">{{cita web|url={{Allmusic|class=artist|id=p1152032/charts-awards/billboard-singles|pure_url=yes}}|títulu=Justin Bieber - Charts & Awards - Billboard Singles|fechaaccesu=7 d'abril de 2010|obra=Allmusic|editorial=Rovi Corporation}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="australiasingles">{{cita web|url=http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&titel=One+Time&cat=s|títulu=Australian Single Charts > Justin Bieber|fechaaccesu=27 d'abril de 2011|obra=Australian-charts.com|editorial=Hung Medien}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm|títulu=Chartifacts - Week Commencing: 6th December 2010|fechaaccesu=20 d'avientu de 2010|editorial=[[Australian Recording Industry Association]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120729171422/http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm|fechaarchivu=2012-07-29}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="aut">{{cita web|url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Justin+Bieber|títulu=Austrian Charts > Justin Bieber|fechaaccesu=7 d'abril de 2010|obra=Austriancharts.at|editorial=Hung Medien|idioma=de}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRACharts">{{cita web|url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Justin+Bieber|títulu=Discographie Justin Bieber|fechaaccesu=14 de marzu de 2011|obra=lescharts.com|editorial=Hung Medien|idioma=French}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name=ger>{{cita web|url=http://www.musicline.de/de_wmh/artist/Justin+Bieber|títulu=Justin Bieber German discography|fechaaccesu=31 de xineru de 2010|obra=[[Media Control Charts]]|editorial=Musicline.de|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110703070058/http://www.musicline.de/de_wmh/artist/Justin+Bieber|fechaarchivu=2011-07-03}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Irish Singles Chart|IRE]]<br /><ref name="IRECharts">{{cita web|url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Justin+Bieber|títulu=Discography Justin Bieber|fechaaccesu=3 d'agostu de 2010|editorial=Irish-charts.com. Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]<br /><ref name="NZCharts">{{cita web|url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Justin+Bieber|títulu=Discography Justin Bieber|fechaaccesu=14 d'agostu de 2010|editorial=Charts.org.nz. Hung Medien|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151105191013/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Justin+Bieber|fechaarchivu=2015-11-05}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref name="SWISingles">{{cita web|url=http://swisscharts.com/search.asp?search=Justin+Bieber&cat=a|títulu=Extended Search: Justin Bieber singles|fechaaccesu=29 de marzu de 2011|editorial=swisscharts.com. Hung Medien|idioma=de}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="chartstats">{{cita web|url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=12479|títulu=Justin Bieber UK chart positions|fechaaccesu=31 de xineru de 2010|obra=[[The Official Charts Company]]|editorial=Chartstats.com|urlarchivu=http://archive.today/hala5W|fechaarchivu=21 de xunetu de 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="AllMusic" /> <!-- NOTE TO EDITORS: PLEASE DO NOT ADD MORE CHARTS, [[MOS:DISCOG]] RECOMMENDS NO MORE THAN 10 CHARTS --> |- ! scope="row" | "[[Never Say Never (cantar de Justin Bieber)|Never Say Never]]"<br /><small>(Justin Bieber feat. Jaden Smith)</small> || 2011 | 11 || 17 || 31 || 93 || — || 22 || 20 || 38 || 34 || 8 | <small> * AUS: Platino<ref name="ARIA2011Singles">{{cita web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm|títulu=ARIA Charts – Accreditations – 2011 Singles|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|editorial=[[Australian Recording Industry Association]]}}</ref> * NZ: Oru<ref name="NZGold">{{cita web|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|títulu=RIANZ|fechaaccesu=7 de mayu de 2010|editorial=RIANZ}}</ref> * US: Platino<ref name="RIAA1">{{cita web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&artist=Justin%20Bieber&format=SINGLE&go=Search&perPage=50|títulu=Justin Bieber RIAA Singles Certification|fechaaccesu=1 de febreru de 2010|editorial=RIAA}}</ref></small> | ''[[Never Say Never: The Remixes]]'' |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" indica que'l cantar nun foi llanzada o nun apaeció nes llistes |} === Otres apaiciones === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ Llista de les apaiciones con otros artistes, amosando l'añu de llanzamientu y el nome del álbum ! scope="col" style="width:18em;"| Títulu ! scope="col" | Añu ! scope="col" | Otru(s) artista(s) ! scope="col" | Álbum |- | rowspan="2"| "Never Say Never <small>(Versión Acústica)</small>"<ref>http://www.amazon.co.uk/My-Worlds-Acoustic-Justin-Bieber/dp/B005094TE4/ref=sr_1_3?ie=UTF8&qid=1346348745&sr=8-3</ref><ref>http://www.amazon.co.uk/dp/B004BBW75K</ref> | rowspan="2"| 2010 | rowspan="5"| [[Justin Bieber]] | ''My Worlds Acoustic'' |- | ''My Worlds: The Collection'' |- | rowspan="1| "Thinkin Bout You"<ref>{{cita web|url=http://www.rap-up.com/2011/11/18/justin-bieber-drops-new-freestyle-covers-frank-ocean-with-jaden-smith/#more-104704|títulu=Justin Bieber Drops New Freestyle, Covers Frank Ocean with Jaden Smith|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012|fecha=18 de payares de 2011|editorial=Rap-Up.com}}</ref> | rowspan="1"| 2011 | rowspan="2"|''Cantares Ensin Álbum'' |- | rowspan="1| "Happy New Year"<ref>{{cita web|url=http://www.justinbieberzone.com/2012/01/justin-bieber-ft-jaden-smith-happy-new-year-lyrics-video/|títulu=Justin Bieber ft. Jaden Smith – Happy New Year Lyrics Video — JUSTIN BIEBER ZONE //Latest News, Pics, Lyrics, Videos, Chats, Forums and more|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=1 de xineru de 2012|editorial=Justinbieberzone.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160326022933/http://www.justinbieberzone.com/2012/01/justin-bieber-ft-jaden-smith-happy-new-year-lyrics-video/|fechaarchivu=2016-03-26}}</ref> | rowspan="2"| 2012 |- | rowspan="1| "Fairytale" | rowspan="1"|''[[Believe (álbum de Justin Bieber)|Believe]]'' |- |} === Videos musicales === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" ! Añu ! Títulu ! Direutor |- | rowspan="1" |2010 |”Never Say Never”<ref>http://www.rap-up.com/2010/05/31/video-justin-bieber-f-jaden-smith-never-say-never/</ref> | Honey<ref>http://comingsoon.vevo.com/</ref> |- | rowspan="5" |2012 |”Give It To Em”<ref>{{Cita web |url=http://www.rap-up.com/2012/05/14/new-music-jaden-smith-give-it-to-em/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151105191400/http://www.rap-up.com/2012/05/14/new-music-jaden-smith-give-it-to-em/ |fechaarchivu=2015-11-05 }}</ref> | Mike Vargas |- |”Gonzoes”<ref>http://www.rap-up.com/2012/06/29/video-jaden-smith-gonzoes/</ref> | [[Moisés Arias]] |- |”Pumped Up Kicks (Like Me)”<ref>http://www.rap-up.com/2012/08/06/video-jaden-smith-pumped-up-kicks-like-me/</ref> | Mike Vargas |- | "The Coolest"<ref>http://www.rap-up.com/2012/09/11/video-jaden-smith-the-coolest-teaser/</ref> | Mike Vargas |- | "Find You Somewhere"<ref name="rap-up" /> |Jada |- | rowspan="2" |2013 |”Hello”<ref name="dailymail" /> | [[Moisés Arias]] |- |”Shakespeare”<ref>http://www.rap-up.com/2013/04/08/video-jaden-smith-shakespeare/</ref> | [[Moisés Arias]] |} ==Premios== {| {{tablaguapa}} |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! Premios !! Añu !! Categoría !! Resultáu !! Trabayu |- |[[Premios Phoenix Film Critics Society]]||rowspan="2"|2006||Meyor Actuación d'un mozu nun papel principal o papel de repartu - Home ||{{Celda|Ganador}}||rowspan="7"|''[[The Pursuit of Happyness]]'' |- |[[Broadcast Film Critics Association Awards]]||Meyor Actor || {{Celda|Nomáu}} |- | [[Black Reel Awards]] || rowspan="5"|2007|| Meyor actor Revelación || {{Celda|Nomáu}} |- |[[Image Awards]]|| Destacáu Actor de Repartu nuna Película || {{Celda|Nomáu}} |- | rowspan="2"| [[Teen Choice Awards]]|| Home Esitosu || {{Celda|Ganador}} |- |Química (compartíu con Will Smith)|| {{Celda|Ganador}} |- |[[Premios MTV Movie]]|| Meyor Actuación Revelación por un Home || {{Celda|Ganador}} |- |[[Premios Saturn]]||2008||Meyor Actuación por un Actor Nueva|| {{Celda|Ganador}} ||''[[The Day the Earth Stood Still (película de 2008)|The Day the Earth Stood Still]]'' |- |ShoWest Award<ref>{{cita web|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/y3i888c20be761d1d65d3b3250y3ad7f913|títulu=Jaden Smith honored by ShoWest}}</ref> ||2010||Actor Revelación||{{Celda|Ganador}}||rowspan="4"|''[[The Karate Kid (2010)|The Karate Kid]]'' |- |[[Young Artist Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.youngartistawards.org/noms32.html |títulu=32nd Annual Young Artist Awards – Nominations / Special Awards |editorial=The Young Artist Foundation |añu=2011 |fechaaccesu=14 de marzu de 2011}}</ref>||rowspan="3"|2011||Meyor Actor Mozu Protagonista nun Llargumetraxe|| {{Celda|Ganador}} |- |[[Premios MTV Movie]]||Estrella Xingada más Grande||{{Celda|Nomáu}} |- |[[Kids Choice Awards]] || Actor favoritu de película||{{Celda|Nomáu}} |- |} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{iMDb nome|1535523}} {{NF|1998||Smith, Jaden}} [[Categoría:Persones de California]] [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Baillarinos y baillarines d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Raperos y raperes d'Estaos Xuníos]] oko5dhn68jhkze0gx2emaq7q9wl3ptn 0 59827 4493873 4477979 2026-05-18T11:45:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493873 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|James Whitmore}} {{persona}} '''James Whitmore''' {{nym}} foi un actor teatral y cinematográficu d'[[Estaos Xuníos]]. == Entamos == El so nome completu yera '''James Allen Whitmore, Jr.''', y nació en [[White Plains (Nueva York)]], siendo los sos padres Florence Belle Crane y James Allen Whitmore Sr.<ref>{{cita web|fechaaccesu= |url=http://www.filmreference.com/film/77/James-Whitmore.html |títulu=James Whitmore Biography |editorial=FilmReference.com}} </ref> Whitmore estudió na Amherst High School de Snyder, [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], enantes de graduase na Choate Rosemary Hall de Wallingford, [[Connecticut]]. Darréu estudió na [[Universidá de Yale]], onde foi miembru de la sociedá [[Skull & Bones]]. Remataos los sos estudios foi nomáu Segundu Teniente y destináu al [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos]] na zona de la [[Canal de Panamá]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. == Carrera == En rematando la guerra Whitmore actuó en [[Broadway]] nel papel del Sarxentu na obra ''Command Decision''. [[MGM]] contrató a Whitmore, pero'l so papel na adautación cinematográfica corrió al cargu de [[Van Johnson]]. La primer película d'importancia de Whitmore foi ''Battleground'', nun papel que refugara [[Spencer Tracy]], y pol cual foi nomáu al [[Óscar al meyor actor de repartu]]. Otros de los sos títulos destacaos fueron ''[[The Asphalt Jungle]]'', ''The Next Voice You Hear...'',<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0042786/ The Next Voice You Hear... (1950)]</ref><ref>[http://www.rottentomatoes.com/m/next_voice_you_hear/ The Next Voice You Hear Movie Reviews, Pictures - Rotten Tomatoes]</ref> ''Above and Beyond'', ''Kiss Me, Kate'', ''[[Them!]]'', ''[[Oklahoma! (película)|Oklahoma]]'', ''[[Black Like Me (película)|Black Like Me]]'', ''Guns of the Magnificent Seven'', ''[[Planet of the Apes (1968)|Planet of the Apes]]'' (1968) ''[[Tora! Tora! Tora!]]'', y ''Give 'em Hell, Harry!'', película pola cual foi nomáu al [[Óscar al meyor actor]] gracies a la so actuación como'l Presidente [[Harry S. Truman]]. En ''Tora! Tora! Tora!'' interpretaba'l papel del Almirante [[William F. Halsey]]. Na temporada televisiva de 1960-1961 Whitmore protagonizó la so propia serie criminal pa l'[[American Broadcasting Company|ABC]] titulada ''The Law and Mr. Jones'', xunto a [[Conlan Carter]] y [[Janet De Gore]] en papeles de repartu. El show atayar tres un añu d'emisión, pero volvió n'abril de 1962 con trelce nuevos episodios con cuenta d'ocupar el buecu producíu pola cancelación de la [[sitcom]] de ABC ''Margie''. Otres producciones televisives nes qu'intervieno fueron les siguientes: Episodiu "On Thursday We Leave for Home" de la serie ''[[Dimensión desconocida|The Twilight Zone]]'' (1963), interpretando al Capitán William Benteen; episodiu ''Quantity: Unknown'' (1967) del show ''[[The Invaders (serie de televisión)|The Invaders]]''; actuación na producción de la ABC ''Custer'' (1967), protagonizada por [[Wayne Maunder]]; actuación como Profesor Woodruff en ''My Friend Tony'' (1969), producción de la [[NBC]]; distintes intervenciones na serie [[western]] de la ABC ''The Big Valley'', con [[Barbara Stanwyck]]; actuación como Dr. Vincent Campanelli na [[sitcom]] médica de la ABC ''Temperatures Rising''; papel como Xeneral [[Oliver Howard]] nel telefilme de 1975 ''I Will Fight No More Forever''; intervención dando voz en 1986 a [[Mark Twain]] nel filme de [[stop motion]] ''The Adventures of Mark Twain''. L'últimu papel destacáu de Whitmore foi'l del bibliotecariu Brooks Hatlen nel filme de 1994 nomáu al Óscar, dirixíu por [[Frank Darabont]] ya interpretáu por [[Tim Robbins]] y [[Morgan Freeman]] ''[[The Shawshank Redemption]]''. Dos años más tarde tamién participó na película d'horror y ciencia ficción ''[[The Relic (película)|The Relic]]'', y en 2002 fixo un papel de repartu en ''[[The Majestic]]'', filme con [[Jim Carrey]]. Whitmore fixo tamién abondosu trabayu teatral, y ganó un [[Premios Tony|Tony]] pola so interpretación na obra ''Command Decision'' (1948). Más palantre ganóse'l títulu de "King of the One Man Show" tres les sos actuaciones en solitariu en ''Will Rogers' USA'' (1970) (repitiendo'l papel pa TV en 1972), ''Give 'em Hell, Harry!'' (1975) (repitiendo'l papel nel cine, y ganándose la nominación al Óscar) y ''Bully'' (1977). En 1999 foi Raymond Oz en dos episodios de ''[[The Practice]]'', ganando un [[Primetime Emmy al meyor actor convidáu - Serie dramática|Emmy al meyor actor invitáu nuna serie dramática]]. En 2002 Whitmore consiguió'l papel del padrín na película del [[Disney Channel]] ''A Ring of Endless Light''. Finalmente, n'abril de 2007 trabayó nun episodiu de la serie ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]''. == Vida personal == Whitmore casóse en dos causes con Nancy Mygatt, la primera d'elles en 1947. El matrimoniu tuvo tres fíos enantes de divorciase en 1971. Unu de los fíos, James III, acabó como actor y direutor televisivu, col nome artísticu de [[James Whitmore, Jr.]] Otru fíu, Steve Whitmore, foi voceru del Departamentu del Xérif del Condáu de Los Angeles, y el más nuevu, Daniel, foi guardabosques del [[Serviciu Forestal de los Estaos Xuníos]] y bomberu enantes de montar la so propia compañía de construcción. Tres el divorciu de Mygatt, Whitmore casóse cola actriz [[Audra Lindley]] (finada en 1997), permaneciendo xuníos dende 1972 a 1979. Darréu volvió casase con Mygatt, anque se divorciaron de nuevu pasaos dos años. Finalmente, en 2001 casóse cola actriz y autora Noreen Nash, güela del actor Sebastian Siegel. Anque non siempres políticamente activu, en 2007 Whitmore sofitó públicamente a [[Barack Obama]] como candidatu a la Presidencia de los Estaos Xuníos. En xineru de 2008 Whitmore actuó nunos anuncios televisivos sofitando la campaña First Freedom First, que sofita caltener "la separación de la ilesia y l'estáu " según la proteición de la llibertá relixosa.<ref>{{Cita web |url=http://www.firstfreedomfirst.org/node/975 |títulu=First Freedom First Launches First-Ever Ads in a Presidential Campaign to Protect Religious Liberty |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091212224039/http://www.firstfreedomfirst.org/node/975 |fechaarchivu=2009-12-12 }}</ref> A Whitmore diagnosticáron-y un [[cáncer de pulmón]] en payares de 2008, a consecuencia del cual finó en [[Malibú (California)|Malibú]], [[California]], el 6 de febreru de 2009. Tenía 87 años d'edá. Les sos cenices esparder nel [[Océanu Pacíficu]].<ref>McLean, Denna. (February 6, 2009) [http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-james-whitmore7-2009feb07,0,1015401.story "James Whitmore dies at 87; Tony and Emmy Award-winning actor was familiar to many as pitchman for Miracle-Gro"], ''[[Los Angeles Times]]''</ref> Whitmore recibió una estrella nel [[Paséu de la Fama de Hollywood]], nel 6611 de [[Hollywood Boulevard]], pola so contribución a la televisión. == Filmografía parcial == {{Llista de columnes|2| * ''The Undercover Man'' (1949) * ''Battleground'' (1949) * ''Please Believe Me'' (1950) * ''[[The Asphalt Jungle]]'' (1950) * ''The Next Voice You Hear...'' (1950) * ''Mrs. O'Malley and Mr. Malone'' (1950) * ''The Red Badge of Courage'' (1951) (Narrador, ensin creitos) * ''Across the Wide Missouri'' (1951) (ensin creitos) * ''Angels in the Outfield'' (1951) (voz ensin creitos) * ''Because You're Mine'' (1952) * ''Above and Beyond'' (1952) * ''[[The Girl Who Had Everything]]'' (1953) * ''Kiss Me Kate'' (1953) * ''[[Tolos hermanos yeren valientes]]'' (1953) * ''[[Them!]]'' (1954) * ''Battle Cry'' (1955) * ''The McConnell Story'' (1955) * ''[[Oklahoma! (película)|Oklahoma]]'' (1955) * ''Crime in the Streets'' (1956) * ''[[Melodía inmortal|The Eddy Duchin Story (Melodía inmortal)]]'' (1956) * ''[[Who Was That Lady?]]'' (1960) * ''[[Black Like Me (película)|Black Like Me]]'' (1964) * ''Chuka'' (1967) * ''Waterhole Non. 3'' (1967) * ''[[Planet of the Apes (1968)|Planet of the Apes]]'' (1968) * ''Madigan'' (1968) * ''The Split'' (1968) * ''Guns of the Magnificent Seven'' (1969) * ''The Challenge'' (1970) (TV) * ''[[Tora! Tora! Tora!]]'' (1970) * ''Chatu's Land'' (1972) * ''La polizia acusa la legge assolve'' (tamién titulada ''High Crime'') (1973) * ''The Harrad Experiment'' (1973) * ''Where the Red Fern Grows'' (1974) (TV) * ''I Will Fight No More Forever'' (1975) (TV) * ''Give 'em Hell, Harry!'' (1975) * ''[[El güevu de la culiebra]]'' (1977) * ''[[The First Deadly Ensin|El primer pecáu mortal]]'' (1980) * ''The Adventures of Mark Twain'' (1985) (voz) * ''All My Sons'' (1987) (TV) * ''Nuts'' (1987) * ''[[The Shawshank Redemption]]'' (Cadena Perpetúa) (1994) * ''[[The Relic (película)|The Relic]]'' (1997) * ''Swing Vote'' (1999) * ''[[The Majestic]]'' (2001) * ''A Ring of Endless Light'' (2002) }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|James Whitmore}} * {{enllaces persona}} * [http://thethunderchild.com/Movies/1954/Them/WhitmoreScenes.html Actors Master Class: James Whitmore en How To Steal A Scene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717035440/http://www.thethunderchild.com/Movies/1954/Them/WhitmoreScenes.html |date=2011-07-17 }} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=James Whitmore en CinéArtistes |2=http://www.cineartistes.com/fiche-James+Whitmore.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.youtube.com/watch?v=mC3InaibVjQ Entrevista filmada con James Whitmore] * [http://www.legacy.com/LATimes/Obituaries.asp?Page=Lifestory&PersonID=123820056 AP Obituariu] en [[Los Angeles Times]] * [http://www.stevenameche.com/jameswhitmore.html Steven Ameche: Recordando a James Whitmore en The Market] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716135825/http://www.stevenameche.com/jameswhitmore.html |date=2011-07-16 }} {{NF|1921|2009|Whitmore,James}} [[Categoría:Actores y actrices de Nueva York (estáu)]] [[Categoría:Actores y actrices de wéstern]] [[Categoría:Militares de la Segunda Guerra Mundial d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Ganadores del premiu Emmy]] [[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]] [[Categoría:Ganadores del premiu Tony]] q3unb2c52ygvvngu1qrfqsvln8zz4rh 0 65383 4493567 4297899 2026-05-17T13:20:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493567 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Hordeum distichon}} {{Ficha de taxón | ''Cebada'' | image = Hordeum distichon1.jpg | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Liliopsida]] | ordo = [[Poales]] | familia = [[Poaceae]] | subfamilia = [[Pooideae]] | tribus = [[Triticeae]] | genus = '''[[Hordeum]]''' | species = '''''Hordeum distichon''''' | binomial_authority = [[L.]] }} [[Imaxe:Hordeum distichon0.jpg|thumb|''Hordeum distichon'']] '''''Hordeum distichon''''', ye una [[planta]] [[yerba|yerbácea]] con orixe n'[[Asia]] central que s'estendió pol globu como productu alimenticiu. [[Ficheru:Illustration Hordeum distichon0.jpg|thumb|Ilustración]] [[Ficheru:140726 Farm Tomita Nakafurano Hokkaido Japan02n.jpg|thumb|Nel so hábitat]] [[Ficheru:387 Hordeum distichon L.jpg|thumb|Ilustración]] ==Descripción== Espiges trupes provistes d'arestes llargues, coles espículas dispuestes en grupos de dos. Glumas estreches uninerviaes, aristaes, asitiaes una al llau de la otra y enfrente de les espículas. los dos espículas esteriores de cada terna son maneres o masculines. La cebada de dos carreres ye unu de les ceberes cultivaes de mas antiguu; cultívase aproximao dende hai 2800 años e.C. Ye una cebera d'importancia pal home y el ganáu, sirve pa faer malta, bien usada pa faer cerveza. Produz una farina menos glutinosa y de menor valor pa faer pan que la del trigu, esti postreru sustituyó a la cebada pa esti fin. == Taxonomía == ''Hordeum distichon'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 85. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/25512098 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=12 de payares de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Hordeum''''': nome antiguu [[llatín]] pa la [[cebada]].<ref name = Poa>(n'inglés) {{cita web|url=http://delta-intkey.com/grass/www/hordeum.htm |títulu=The grass genera of the world: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval; including synonyms, morphology, anatomy, physiology, phytochemistry, cytology, classification, pathogens, world and local distribution, and references |fechaaccesu=1 de febreru de 2010 |autor=Watson L, Dallwitz MJ. |fecha=2008 |obra=The Grass Genera of the World }}</ref> '''''distichon''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "en dos files"<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.78.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Hordeum aestivum'' [[Haller]] *''Hordeum anglicum'' [[R.Y.Regel]] *''Hordeum bohemicum'' R.Y.Regel *''Hordeum chevalieri'' R.Y.Regel *''Hordeum colchicum'' R.Y.Regel *''Hordeum deficiens'' [[Steud.]] ex [[A.Braun]] *''Hordeum elisabethpolense'' R.Y.Regel *''Hordeum eriwanense'' R.Y.Regel *''Hordeum europaeum'' R.Y.Regel *''Hordeum germanicum'' R.Y.Regel *''Hordeum glabrum'' R.Y.Regel *''Hordeum imberbe'' [[Ard.]] ex [[Roem.]] & [[Schult.]] *''Hordeum irregulare'' [[Enrique Aberg|Åberg]] & [[Wiebe]] *''Hordeum kentii'' R.Y.Regel *''Hordeum korshinskianum'' R.Y.Regel *''Hordeum laxum'' R.Y.Regel *''Hordeum lenkoranicum'' R.Y.Regel *''Hordeum monticola'' R.Y.Regel *''Hordeum nudideficiens'' R.Y.Regel *''Hordeum nudum'' (L.) Ard. *''Hordeum praecocius'' R.Y.Regel *''Hordeum princeps'' R.Y.Regel *''Hordeum richardsonii'' R.Y.Regel *''Hordeum scandinavicum'' R.Y.Regel *''Hordeum suecicum'' R.Y.Regel *''Hordeum turkestanicum'' R.Y.Regel *''Hordeum vilmorianum'' R.Y.Regel *''Hordeum volhynicum'' R.Y.Regel *''Hordeum werneri'' R.Y.Regel *''Hordeum wolgense'' R.Y.Regel *''Hordeum zeocriton'' L. *''Zeocriton commune'' [[P.Beauv.]] *''Zeocriton distichon'' (L.) P.Beauv. *''Zeocriton vulgare'' [[Samuel Frederick Gray|Gray]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-419290 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList] consultáu'l 18 de mayu de 2011</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Poaceae#Descripción|Carauterístiques de les poacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # Bor, N. L. 1960. Grass. Burma, Ceylon, India & Pakistan i–xviii, 1–767. Pergamon Press, Oxford. # Burkart, A. Y. 1969. Gramínees. 2: 1–551. In A. Y. Burkart (ed.) Fl. Il. Entre Ríos. Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria, Buenos Aires. # Cabi, Y. & M. Doğan. 2012. Poaceae. 690–756. In A. Güner, S. Aslan, T. Ekim, M. Vural & M. T. Babaç (eds.) Türkiye Bitkileri Listesi. Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi ve Flora Llabraştırmaları Derneği Yayını, Istanbul. # Jørgensen, P. M. & S. León-Yánez. (eds.) 1999. Cat. Vasc. Pl. Ecuador. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 75: i–viii, 1–1181. # Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi. # Rosengurtt, B., B. R. A. Maffei & P. I. Artucio. 1970. Gram. Urug. [i–vii], 1–489. Universidá de la República, Montevideo. # Sharp, D. & B. K. Simon. 2002. AusGrass: Grasses of Australia. CD-ROM, Version 1.0. CD–ROM. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=''Hordeum distichon'' en PlantSystematics.org |2=http://plantsystematics.org/cgi-bin/dol/dol_terminal.pl?taxon_name=Hordeum+distichon |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Hordeum|distichon]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora d'Asia Central]] [[Categoría:Plantes yerbácees]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] ntob0f6uj02f63cw1ahgg3x6kilawmq 0 65413 4493582 4253481 2026-05-17T16:21:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493582 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Hyptis suaveolens}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |subregnum = [[Tracheobionta]] |divisio = [[Magnoliophyta]] |classis = [[Magnoliopsida]] |subclassis = [[Asteridae]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Lamiaceae]] |subfamilia = [[Nepetoideae]] |tribus = [[Ocimeae]] |genus = [[Hyptis]] |genus_authority = [[Jacq.]] |species = '''''Hyptis suaveolens''''' |binomial_authority = ([[L.]]) [[Poit.]] [[1806]] }} La planta de '''Chan''' ([[nome científicu]] '''''Hyptis suaveolens''''' <small>([[L.]]) [[Poit.]]</small><ref>Ann. Mus. Natl. Hist. Nat. vii. (1806) 472. t. 29. f. 2. (IK)</ref>) ye un planta bien conocida na rexón d'[[América Llatina]], perteneciente a la familia de les [[llabiaes]]. [[Ficheru:Gardenology.org-IMG 8057 qsbg11mar.jpg|thumb|Vista de la planta]] [[Ficheru:Mesosphaerum suaveolens (L.) Kuntze (416827178).jpg|thumb|Flor]] [[Ficheru:Hyptis suaveolens 17.JPG|thumb|Fueya]] [[Ficheru:Mesosphaerum suaveolens (L.) Kuntze (474971156).jpg|thumb|Frutu]] == Descripción == Tien un altor de 2 metros aproximao, ye ramificada, de tarmos pilíferos blancos y llongures, les sos flores son de color púrpura o blanques, les fueyes son ovalaes, apuntiaes y engurriaes. Ye orixinaria d'América, de clima templáu o semi-templáu. Ye un seudo-cebera. === Historia === Yera bien utilizada na dómina prehispánica, pero'l so usu viose llindáu yá que los españoles rellacionaben el so usu con ritos paganos, na actualidá costumistes y pueblos rurales entá utilicen la grana, mentar en cuentos y cantares. === Usos === Utilizábase, y entá se fai, como tratamientu pa la [[foria]], ye bien común tamién la so preparación como refrescu, dexando remoyar les granes por dos hores y depués esfreciendo l'amiestu, delles persones amiesten llimón o otru cítricu pa llograr un meyor sabor. Dellos estudios llograron determinar que funciona como [[insecticida]], tomando les sos fueyes seques y les sos granes pa faeles un polvu y espardeles ente los granos que se deseyen caltener. La grana tien munches propiedaes como fierro,calciu y B12 ye escelente pa evitar hemorraxes o sangraos tamién ye un relaxante muscular y aumenta la memoria;ye apta pa persones mayores de 50 años. == Taxonomía == ''Hyptis suaveolens'' describióse por ([[Linneo]]) [[Poit.]] y espublizóse en ''Annales du Museúm d'Histoire Naturelle 7: 472, pl. 29, f. 2'', nel añu 1806.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/17600091 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Hyptis''''': nome xenéricu que deriva de les pallabres [[idioma griegu|griegues]]: ''huptios'' pa "vueltu", pola posición del llabiu inferior de la flor.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageHI-HY.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''suevolens''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "dulcemente arumada".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.172.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Ballota suaveolens'' L. *''Bystropogon graveolens'' Blume *''Bystropogon suaveolens'' (L.) L'Hér. *''Gnoteris cordata'' Raf. *''Gnoteris villosa'' Raf. *''Hyptis congesta'' Leonard *''Hyptis ebracteata'' R.Br. *''Hyptis graveolens'' Schrank *''Hyptis plumieri'' Poit. *''Marrubium indicum'' Blanco *''Mesosphaerum suaveolens'' (L.) Kuntze *''Schaueria graveolens'' (Blume) Hassk. *''Schaueria suaveolens'' (L.) Hassk.<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-102170 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Lamiaceae#Descripción|Carauterístiques de les lamiacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Ca. nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correa A., M. D., C. Galdames & M. N. S. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panama. # Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. (editores xenerales) 2011. Rubiaceae a Verbenaceae. Fl. Mesoamer. 4(2): ined. # Flora of China Editorial Committee. 1994. Fl. China 17: 1–378. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Forzza, R. C. & et al. 2010. 2010 Llista de espécies Flora do Brasil. http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526002559/http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010/ |date=2010-05-26 }}. # Funk, V. A., P. E. Berry, S. Alexander, T. H. Hollowell & C. L. Kelloff. 2007. Checklist of the Plants of the Guiana Shield (Venezuela: Amazonas, Bolivar, Delta Amacuro; Guyana, Surinam, French Guiana). Contr. U.S. Natl. Herb. 55: 1–584. # Hokche, O., P. E. Berry & O. Huber. 2008. Nuev. Cat. Fl. Vas. Venezuela 1–860. Fundación Instituto Botánicu de Venezuela, Caracas, Venezuela. # Killeen, T. J. & T. S. Schulenberg. 1998. A biological assessment of Parque Nacional Noel Kempff Mercado, Bolivia. RAP Working Papers 10: 1–372. # Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi. # Pérez, A., M. Sousa Sánchez, A. M. Hanan-Alipi, F. Chiang Cabrera & P. Tenorio L. 2005. Vexetación terrestre. 65–110. In Biodiver. Tabasco. CONABIO-UNAM, Méxicu. # Pool, A. 2007. Lamiaceae. In: Manual de Plantes de Costa Rica. Vol. 6. B.E. Hammel, M.H. Grayum, C. Herrera & N. Zamora (eds.). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 111: 49–89. # Standley, P. C. & L. O. Williams. 1973. Labiatae. In Standley, P.C. & Williams, L.O. (eds), Flora of Guatemala - Part IX, Number 3. Fieldiana, Bot. 24(9/3): 237–317. # Stevens, W. D., C. O. O., A. Pool & O. M. Montiel. 2001. Flora de Nicaragua. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 85: i–xlii, 1–2666. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * [http://recetasdecostarica.blogspot.com/2008/07/refrescu-de-chan.html Ellaboración de refrescu de Chan] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Usu del Chan como insecticida |2=http://www.mag.go.cr/rev_meso/v20n2_263.pdf |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.infoagro.net/infotec/redsicta/fueya_chan.html Estudiu referente al Chan como control de plagues] * [http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1152324.htm Estudio valor proteínicu del Chan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514030149/http://www.oem.com.mx/esto/notas/n1152324.htm |date=2016-05-14 }} * [http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=&id=7152 El Chan ye utilizáu pa tratar la foria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615045632/http://www.medicinatradicionalmexicana.unam.mx/monografia.php?l=3&t=&id=7152 |date=2013-06-15 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hyptis|suaveolens]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora d'América]] [[Categoría:Plantes descrites en 1806]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes descrites por Poiteau]] [[Categoría:TBSpecies]] smsfxbaosilgj9siciimus8kz33o7ru 0 65432 4493720 4368051 2026-05-18T03:38:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493720 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ipomoea purpurea}} {{Ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Solanales]] | familia = [[Convolvulaceae]] | genus = ''[[Ipomoea]]'' | species = '''''Ipomoea purpurea''''' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[Albrecht Wilhelm Roth|Roth]]<ref>{{Cita web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=IPPU2 |títulu=USDA Plants Profile |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130426080627/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=IPPU2 |fechaarchivu=2013-04-26 }}</ref> }} '''''Ipomoea purpurea''''' ye una [[especie (bioloxía)|especie]] [[botánica]] nel xéneru ''[[Ipomoea]]'', familia de les [[Convolvulaceae]], nativa de [[Méxicu]] y de [[Centroamérica]]. [[Ficheru:Morning Glory-1.jpg|thumb|Flores]] == Descripción == Como toles campanielles, la planta enredar por sigo mesma n'estructures, creciendo a un altor de 2 a 3 [[metru|m]] d'altor. Les [[fueya|fueyes]] tienen forma de corazón y los [[tarmu|tarmos]] tienen vellosidaes y tamién [[cogorda|cogordes]] ríxides patentes. Les [[Flor|Flores]] son de forma de trompetilla, predominando los colores azul, púrpura y blancu d'unos 3 a 6 cm de diámetru. == Hábitat == Los hábitats comunes pa esta planta son: paisaxes esteriores, rexes y los campos. Ta naturalizada en rexones tropicales y templaes del mundu. Anque frecuentemente ye considerada yerba nocivo. ''Ipomoea purpurea'', abondó pola guapura de les sos flores púrpura y blanques; tien amás variedaes de cultivu. == Usos == Les granes triangulares tienen cierta hestoria nel so usu como droga sicodélica, como na ''[[Ipomoea tricolor]]'' que contién [[Amida d'ácidu D-lisérgico|LSA]] (amida d'ácidu lisérgico). Ye precisu resaltar que les granes contienen toxines, polo que cualquier usu tien de ser con muncho procuru. Los efeutos que provoca la intoxicación son casi idénticos a los del [[LSD]]. == Taxonomía == ''Ipomoea purpurea'' describióse por ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[Albrecht Wilhelm Roth|Roth]] y espublizóse en ''[[Botanische Abhandlungen und Beobachtungen]]'' 27. 1787.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/8500061 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=20 de payares de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Ipomoea''''': nome xenéricu que procede del [[Idioma griegu|griegu]] ''ips'', ''ipos'' = viérbene y ''homoios'' = paecencia, pol vezu cambiadizu de los sos tarmos. '''''purpurea''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "de color púrpura".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.150.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;Sinonimia: *''Convolvulus purpureus'' [[L.]] *''Ipomoea hirsutula'' [[J.Jacq.]] *''Ipomoea purpurea'' var. ''diversifolia'' ([[Lindl.]]) [[O'Donell]] *''Pharbitis purpurea'' (L.) [[Joachim Otto Voigt|Voigt]]<ref>Sinónimos en Catalogue of life [http://www.catalogueoflife.org/show_species_details.php?record_id=716565]</ref> * ''Convolvulus glandulifer'' ([[Ruiz & Pav.]]) [[Spreng.]], 1824 * ''Convolvulus mutabilis'' [[Salisb.]], 1796 * ''Ipomoea affinis'' [[M.Martens]] & [[Galeotti]], 1845 * ''Ipomoea chanetii'' [[H.Lév.]], 1911 * ''Ipomoea discolor'' [[Jacq.]], 1798 * ''Ipomoea glandulifera'' [[Ruiz & Pav.]], 1799 * ''Ipomoea hirsutula'' [[J.Jacq.]], 1813 * ''Ipomoea hispida'' [[Zuccagni]], 1806 * ''Ipomoea Entemedia'' [[Schult.]], 1809 * ''Ipomoea pilosissima'' M.Martens & Galeotti, 1845 * ''Ipomoea purpurea'' f. ''triloba'' [[Meisn.]], 1869 * ''Ipomoea zuccagnii'' [[Roem.]] & [[Schult.]], 1819 ''nom. illeg.'' * ''Pharbitis diversifolia'' [[Lindl.]], 1737 * ''Pharbitis hispida'' [[Choisy]], 1834<ref>Sinónimos en wiki [//commons.wikimedia.org/wiki/Ipomoea_purpurea]</ref> == Galería == <gallery> Archivu:Ipomoea purpurea1.jpg Archivu:BlueMorningGloryClose.jpg|Light blue ''I. purpurea'' Archivu:MorningGlory-Pink.jpg|Pink ''Ipomoea purpurea'' Archivu:MorningGlory-Pink-1.jpg|Pink ''Ipomoea purpurea'' close-up Ficheru:MorningGlories-Tonsofem.jpg|Enredadera de ''Ipomoea purpurea'' Archivu:MorningGlory-Pink 2.jpg|Pink ''Ipomoea purpurea'' Archivu:PurpleGlory1-Close.jpg|Purple ''Ipomoea purpurea'' close-up Ficheru:Ipomoea purpurea pollen.jpg|Fotografía de barríu electrónicu de polen de Ipomoea purpurea. </gallery> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correa A., M.D., C. Galdames & M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panamá. # Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. 2012. Rubiaceae a Verbenaceae. 4(2): i–xvi, 1–533. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis. # De la Barra, N. 1997. Reconstr. Evol. Paisaxe Veg. Cochabamba i–v, 1–174. Tesis, Universidá Mayor San Simón, Cochabamba. # Flora of China Editorial Committee. 1995. Flora of China (Gentianaceae through Boraginaceae). 16: 1–479. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. # Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. # Gibbs Russell, G. E., W. G. M. Welman, E. Retief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. Van Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Mem. Bot. Surv. S. Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2). # Hammel, B. E. 2010. Convolvulaceae. En: Manual de Plantes de Costa Rica. Vol. 5. B.E. Hammel, M.H. Grayum, C. Herrera & N. Zamora (eds.). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 119: 72–126. # Hokche, O., P. E. Berry & O. Huber. (eds.) 2008. Nuevu Cat. Fl. Vasc. Venez. 1–859. Fundación Instituto Botánicu de Venezuela, Caracas. # Idárraga-Piedrahita, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidá d'Antioquia, Medellín. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1787]] [[Categoría:Ipomoea|purpurea]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flores]] [[Categoría:Plantes invasores]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes descrites por Roth]] [[Categoría:TBSpecies]] 2lu520odk5qrkwb84a74xdjxh36bvbl 0 66346 4493845 4270641 2026-05-18T08:07:09Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493845 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Symplocarpus foetidus}} {{ficha de taxón |image_caption = La col de mofeta a entamos de primavera |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Anxospermes]] |unranked_classis = [[Liliopsida]] |ordo = [[Alismatales]] |familia = [[Araceae]] |subfamilia = [[Orontioideae]] |genus = [[Symplocarpus]] |species = '''''S. foetidus''''' |binomial = ''Symplocarpus foetidus'' |binomial_authority = Salisb. | synonyms = ''Dracontium foetidum'' <small>L.</small><br/> ''Spathyema foetida'' <small>(L.)Raf.</small> |}} La '''col de mofeta oriental''', '''col de los praos''', o '''col de los banzaos''' ''(foetidus Symplocarpus)'', comúnmente conocíu a cencielles como ''col de mofeta'', ye una planta de crecedera baxa, falta de plantes de golor que prefier [[güelgues]] s. Nativa del este d'[[América del Norte]], que va dende [[Escocia]] y el sur de [[Quebec]] al oeste de [[Minnesota]], y al sur de [[Carolina del Norte]] y [[Tennessee]]. Ta protexíu como [[peligru]] en Tennessee.<ref>[http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Symplocarpus+foetidus&mode=sciname&submit.x=0&submit.y=0 USDA PLANTS Database: S. foetidus]</ref> [[Ficheru:Symplocarpus foetidus in Mount Mominuka.JPG|Mount Mominuka, Japan|thumb]] == Descripción == La col de mofeta oriental tien [[fueya|fueyes]], que son grandes, 40 a 55 cm (15,75 a 21,5 pulgaes) de llargu y de 30 a 40 cm (12 a 15,75 pulgaes) d'anchu. Les sos [[flor|flores]] apaecen ceo na primavera, cuando namái les flores son visibles percima de la folla. Los tarmos permanecen soterraos debaxo de la superficie del suelu coles fueyes emerxentes más tarde. Les flores producir nun 5 a 10 cm (2-5 pulgaes) de llargu [[espádice]] conteníes dientro d'una [[espata]], de 10-15 cm (4-6 pulgaes) d'altu y motudes de color púrpura. El [[rizoma]] ye de cutiu 30 cm (1 pie) d'espesura. == Ecoloxía == Al romper o por lagrimeo d'una fueya produz un golor acre, pero nun ye perxudicial, ye l'orixe del nome común de la planta. La planta nun ye venenosa al tactu. El mal golor atrai a los sos polinizadores, [[Diptera|mosques]], [[Plecoptera|mosques de les piedres]] y [[abeya|abeyes]]. El golor de les fueyes tamién puede sirvir pa disuadir a los animales grandes de fadiar o estropiar esta planta que crez en suelos pantanosos blandios. La col de mofeta oriental destacar pola so capacidá de xenerar temperatures d'hasta 15-35 °C (59-95 °F) percima de la temperatura del aire por respiración celular col fin de fundir el so camín al traviés de la tierra conxelada,<ref name="thorington">Thorington, Katherine K.: "Pollination and Fruiting Success in the Eastern Skunk Cabbage", The Journal of Biospheric Science , vol 1 non. 1 April 1999, accessed March 4, 2007, <http://www.mtholyoke.edu/courses/mmcmenam/journal.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224021947/https://www.mtholyoke.edu/courses/mmcmenam/journal.html |date=2016-02-24 }}</ref> asitiándose ente un pequeñu grupu de plantes qu'exhiben la termogénesis. A pesar de que les flores, ente qu'inda hai nieve y xelu nel suelu que ye polinizada con ésitu polos primeros inseutos que tamién surden nesti momentu. Dellos estudios suxeren que más allá de dexar que la planta creza en suelu xeláu, el calor que produz puede ayudar a espublizar el so golor nel aire.<ref name="thorington" /> Inseutos que s'alimenten de [[carnuezu]] que son atraíos pol golor pueden ser afalaos por partida doble pa entrar na espata, yá que ye más caliente que l'aire que lo arrodia, lo qu'afala la [[polinización]].<ref>Marinelli, Janet: "Turning Up the Heat on Your Property", Backyard Habitat - National Wildlife Magacín, vol. 45 non. 1 Dec/Jan 2007, accessed March 3, 2007, <http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=112&articleID=1418 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209065221/http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=112&articleID=1418 |date=2007-02-09 }}</ref> La col de mofeta oriental tien [[raigañu|raice]]s que se contraer dempués de crecer na tierra. Esto emburria'l tarmu de la planta más fondamente na folla, por que la planta n'efeutu crez escontra baxo, non escontra riba. Cada añu, la planta crez más fondamente na tierra, por que les plantes más vieyes son práuticamente imposibles d'atopar. Reproducir por [[grana|granes]] dures del tamañu d'un arbeyu, qu'entren na folla y déxase llevar polos animales o polos hinchentes. == Usos == [[Ficheru:Eastern Skunk Cabbage along brook in sprintime.jpg|thumb|Esta fotografía amuesa la crecedera de principios de primavera de la col fedienta oriental nel mediu del monte, nun valle poco fondu asitiáu a lo llargo d'un regueru que flúi na isla de viñéu de Martha.]] Nel [[sieglu XIX]] na [[Farmacopea]] de los EE.XX. apaez la col fedienta oriental como la "dracontium" de drogues. Utilizar nel tratamientu d'enfermedaes respiratories, trestornos nerviosos, [[reumatismu]], y [[hidropesía]]. N'América del Norte y Europa, la col fedienta dacuando cultívase en xardinos acuáticos.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200027331 Flora of North America: S. foetidus]</ref> utilízase llargamente como una [[planta melecinal]], el condimento, y [[Amuleto|talismán]] máxicu por delles tribus de [[Pueblos nativos de los Estaos Xuníos|los nativos americanos]].<ref>[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Symplocarpus+foetidus Dr. Moerman's Native American Ethnobotanical Database: S. foetidus]</ref> Anque nun ye consideráu que sía comestible cruda, porque los raigaños son tóxiques y les fueyes pueden quemar la boca, les fueyes pueden ensugase y usase en sopes y guisos.<ref>{{Cita web |url=http://www.mdflora.org/plantinfo/plantofthemonth/pim_skunk_cabbage.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080613205756/http://www.mdflora.org/plantinfo/plantofthemonth/pim_skunk_cabbage.html |fechaarchivu=2008-06-13 }}</ref> == Cultura popular == La col de mofeta oriental ta referenciada delles vegaes na obra de [[HP Lovecraft]] "Colour Out of Space". == Ver tamién == *[[Western Skunk Cabbage]]: A related plant (genus Lysichiton) from North America, also known for producing a foul smell, and often confused with Eastern Skunk Cabbage *''[[Lysichiton camtschatcensis]]'': A related plant (genus Lysichiton) from north-east Asia, but not known for producing a foul smell. --> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} *[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?400340 Germplasm Resources Information] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200027331 Flora of North America: ''Symplocarpus foetidus''] *[http://www.pfaf.org/database/plants.php?Symplocarpus+foetidus Plants For A Future: ''Symplocarpus foetidus''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYFO NRCS: USDA Plants Profile: ''Symplocarpus foetidus''] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Orontioideae]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora de China]] [[Categoría:Flora de Corea]] [[Categoría:Flora de Xapón]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Flora de Canadá]] [[Categoría:TBSpecies]] 21lgdg88pnk7bj24v3gqtp0jgynti73 4493846 4493845 2026-05-18T08:07:28Z Amasuela 32214 /* Ver tamién */ 4493846 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Symplocarpus foetidus}} {{ficha de taxón |image_caption = La col de mofeta a entamos de primavera |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Anxospermes]] |unranked_classis = [[Liliopsida]] |ordo = [[Alismatales]] |familia = [[Araceae]] |subfamilia = [[Orontioideae]] |genus = [[Symplocarpus]] |species = '''''S. foetidus''''' |binomial = ''Symplocarpus foetidus'' |binomial_authority = Salisb. | synonyms = ''Dracontium foetidum'' <small>L.</small><br/> ''Spathyema foetida'' <small>(L.)Raf.</small> |}} La '''col de mofeta oriental''', '''col de los praos''', o '''col de los banzaos''' ''(foetidus Symplocarpus)'', comúnmente conocíu a cencielles como ''col de mofeta'', ye una planta de crecedera baxa, falta de plantes de golor que prefier [[güelgues]] s. Nativa del este d'[[América del Norte]], que va dende [[Escocia]] y el sur de [[Quebec]] al oeste de [[Minnesota]], y al sur de [[Carolina del Norte]] y [[Tennessee]]. Ta protexíu como [[peligru]] en Tennessee.<ref>[http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Symplocarpus+foetidus&mode=sciname&submit.x=0&submit.y=0 USDA PLANTS Database: S. foetidus]</ref> [[Ficheru:Symplocarpus foetidus in Mount Mominuka.JPG|Mount Mominuka, Japan|thumb]] == Descripción == La col de mofeta oriental tien [[fueya|fueyes]], que son grandes, 40 a 55 cm (15,75 a 21,5 pulgaes) de llargu y de 30 a 40 cm (12 a 15,75 pulgaes) d'anchu. Les sos [[flor|flores]] apaecen ceo na primavera, cuando namái les flores son visibles percima de la folla. Los tarmos permanecen soterraos debaxo de la superficie del suelu coles fueyes emerxentes más tarde. Les flores producir nun 5 a 10 cm (2-5 pulgaes) de llargu [[espádice]] conteníes dientro d'una [[espata]], de 10-15 cm (4-6 pulgaes) d'altu y motudes de color púrpura. El [[rizoma]] ye de cutiu 30 cm (1 pie) d'espesura. == Ecoloxía == Al romper o por lagrimeo d'una fueya produz un golor acre, pero nun ye perxudicial, ye l'orixe del nome común de la planta. La planta nun ye venenosa al tactu. El mal golor atrai a los sos polinizadores, [[Diptera|mosques]], [[Plecoptera|mosques de les piedres]] y [[abeya|abeyes]]. El golor de les fueyes tamién puede sirvir pa disuadir a los animales grandes de fadiar o estropiar esta planta que crez en suelos pantanosos blandios. La col de mofeta oriental destacar pola so capacidá de xenerar temperatures d'hasta 15-35 °C (59-95 °F) percima de la temperatura del aire por respiración celular col fin de fundir el so camín al traviés de la tierra conxelada,<ref name="thorington">Thorington, Katherine K.: "Pollination and Fruiting Success in the Eastern Skunk Cabbage", The Journal of Biospheric Science , vol 1 non. 1 April 1999, accessed March 4, 2007, <http://www.mtholyoke.edu/courses/mmcmenam/journal.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224021947/https://www.mtholyoke.edu/courses/mmcmenam/journal.html |date=2016-02-24 }}</ref> asitiándose ente un pequeñu grupu de plantes qu'exhiben la termogénesis. A pesar de que les flores, ente qu'inda hai nieve y xelu nel suelu que ye polinizada con ésitu polos primeros inseutos que tamién surden nesti momentu. Dellos estudios suxeren que más allá de dexar que la planta creza en suelu xeláu, el calor que produz puede ayudar a espublizar el so golor nel aire.<ref name="thorington" /> Inseutos que s'alimenten de [[carnuezu]] que son atraíos pol golor pueden ser afalaos por partida doble pa entrar na espata, yá que ye más caliente que l'aire que lo arrodia, lo qu'afala la [[polinización]].<ref>Marinelli, Janet: "Turning Up the Heat on Your Property", Backyard Habitat - National Wildlife Magacín, vol. 45 non. 1 Dec/Jan 2007, accessed March 3, 2007, <http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=112&articleID=1418 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209065221/http://www.nwf.org/nationalwildlife/article.cfm?issueID=112&articleID=1418 |date=2007-02-09 }}</ref> La col de mofeta oriental tien [[raigañu|raice]]s que se contraer dempués de crecer na tierra. Esto emburria'l tarmu de la planta más fondamente na folla, por que la planta n'efeutu crez escontra baxo, non escontra riba. Cada añu, la planta crez más fondamente na tierra, por que les plantes más vieyes son práuticamente imposibles d'atopar. Reproducir por [[grana|granes]] dures del tamañu d'un arbeyu, qu'entren na folla y déxase llevar polos animales o polos hinchentes. == Usos == [[Ficheru:Eastern Skunk Cabbage along brook in sprintime.jpg|thumb|Esta fotografía amuesa la crecedera de principios de primavera de la col fedienta oriental nel mediu del monte, nun valle poco fondu asitiáu a lo llargo d'un regueru que flúi na isla de viñéu de Martha.]] Nel [[sieglu XIX]] na [[Farmacopea]] de los EE.XX. apaez la col fedienta oriental como la "dracontium" de drogues. Utilizar nel tratamientu d'enfermedaes respiratories, trestornos nerviosos, [[reumatismu]], y [[hidropesía]]. N'América del Norte y Europa, la col fedienta dacuando cultívase en xardinos acuáticos.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200027331 Flora of North America: S. foetidus]</ref> utilízase llargamente como una [[planta melecinal]], el condimento, y [[Amuleto|talismán]] máxicu por delles tribus de [[Pueblos nativos de los Estaos Xuníos|los nativos americanos]].<ref>[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Symplocarpus+foetidus Dr. Moerman's Native American Ethnobotanical Database: S. foetidus]</ref> Anque nun ye consideráu que sía comestible cruda, porque los raigaños son tóxiques y les fueyes pueden quemar la boca, les fueyes pueden ensugase y usase en sopes y guisos.<ref>{{Cita web |url=http://www.mdflora.org/plantinfo/plantofthemonth/pim_skunk_cabbage.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080613205756/http://www.mdflora.org/plantinfo/plantofthemonth/pim_skunk_cabbage.html |fechaarchivu=2008-06-13 }}</ref> == Cultura popular == La col de mofeta oriental ta referenciada delles vegaes na obra de [[HP Lovecraft]] "Colour Out of Space". == Ver tamién == *[[Western Skunk Cabbage]]: A related plant (genus Lysichiton) from North America, also known for producing a foul smell, and often confused with Eastern Skunk Cabbage *''[[Lysichiton camtschatcensis]]'': A related plant (genus Lysichiton) from north-east Asia, but not known for producing a foul smell. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} *[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?400340 Germplasm Resources Information] *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200027331 Flora of North America: ''Symplocarpus foetidus''] *[http://www.pfaf.org/database/plants.php?Symplocarpus+foetidus Plants For A Future: ''Symplocarpus foetidus''] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYFO NRCS: USDA Plants Profile: ''Symplocarpus foetidus''] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Orontioideae]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Flora de China]] [[Categoría:Flora de Corea]] [[Categoría:Flora de Xapón]] [[Categoría:Flora d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Flora de Canadá]] [[Categoría:TBSpecies]] kbzkvyp6wacxd78org913d1go5s35ex 0 68376 4493841 3976886 2026-05-18T08:01:21Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493841 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Callospermophilus lateralis}} __NOTOC__ {{Ficha de taxón | Esguil de mantu doráu | status = LR/lc | status_ref = <ref>{{IUCN|asesores=Linzey, A.V. & NatureServe (Hammerson, G.)|añu=2008|edición IUCN=2014.2|consultáu=9 de setiembre de 2014}}</ref> | image = Goldmantelziesel.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Rodentia]] | familia = [[Sciuridae]] | genus = [[Callospermophilus]] | species = '''''C. lateralis''''' | binomial = ''Spermophilus lateralis'' | binomial_authority = ([[Thomas Say|Say]], [[1823]]) | range_map = Spermophilus lateralis distribution.png | synonyms = ''Spermophilus lateralis'' }} L''''esguil de mantu doráu''' ('''''Callospermophilus lateralis''''') ye una [[especie]] de [[Rodentia|royedor]] [[Sciuromorpha|esciuromorfo]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Sciuridae]] mesma de los montes d'[[América del Norte]].<ref>{{cita publicación|autor=Helgen, Kristofer M.; Cole, F. Russel; Helgen, Lauren Y.; and Wilson, Don Y|añu=2009|títulu=Generic Revision in the Holarctic Ground Squirrel Genus ''Spermophilus''|doi=10.1644/07-MAMM-A-309.1|publicación=Journal of Mammalogy|volume=90|númberu=2|páxines=270–305|url=http://www.mammalsociety.org/uploads/Helgen%20et%20a el%202009.pdf|urlarchivu=http://www.webcitation.org/62dP5i1JK|fechaarchivu=22 d'ochobre de 2011}}</ref> == Carauterístiques == Esti esguil mide típicamente ente 23-30&nbsp;cm. L'esguil de mantu doráu puede reconocese peles llinia na so pelame, paecíes a una [[Tamias|esguil rayáu]], pero a diferencia d'esta, nun presenta llinies na so cara. Alcuéntrase davezu viviendo nel mesmu hábitat que la [[Tamias umbrinus|esguil rayáu de Uinta]]. == Historia natural == A pesar de ser un típicu [[envernía|hibernador]], ye dicir que se caltién dormiendo nel [[iviernu]] gracies a la so grasa corporal, esti esguil tamién almacena comida na so lluriga, igual que l'esguil rayáu, pa consumila mientres la [[primavera]]. Amás, dambos animales tienen bolses nes [[mexella|mexelles]] ([[abazón|abazones]]) pa poder guardar la so comida temporalmente hasta llevales a la so lluriga, y aun así poder correr a toa velocidá. Ye un animal [[omnívoru]]; aliméntase típicamente de granes, nueces, [[Baga|bayes]], fungos soterraños, pequeños [[páxaru|páxaros]], [[llagartu|llagartos]] o [[mamíferu|mamíferos]] ya inclusive [[carnuezu]]. Los sos depredadores son [[halcón]], [[mustela|papalbes]], [[foín|foínos]], [[Lynx rufus|gatos monteses]] y [[coyote]]s. Curiar d'estos por aciu un sistema de llamáu d'alarma. Al ver a un posible depredador, dan l'alarma y escuéndense na lluriga que tengan más cerca. Como interés, la [[Marmota flaviventris|marmota de banduyu mariellu]] y l'esguil de mantu doráu respuenden a los sos llamaos d'alerta indistintamente. Esti esguil cava [[lluriga|llurigues]] d'hasta 30 m de llargor, y que les sos entraes tán ocultes so tueros cayíos, raigaños d'árboles, o roques. Ye equí onde la fema esguil da a lluz a los sos cachorros, en camaes de 4 a 6 cada branu. == Impautu nel ecosistema == L'esguil de mantu doráu, al ser un [[Cadena trófica|consumidor primariu]], sirve d'alimentu pa los sos depredadores, asina que puede afectar fuertemente nos vezos reproductivos y na población d'estos postreros. Asina mesmu, la cantidá d'estos esguiles afecta na población de los animales qu'esta consume. Tamién afecta a les poblaciones d'otros animales pequeños y royedores que compiten pol mesmu tipu d'alimentu. Más allá de la so rellación cola cadena trófica, esti esguil ye benéfica pal so ambiente. Les sos llurigues pueden ventilar el suelu, aumentando la so fertilidá, y cola so alimentación esvalixen les granes de los árboles. == Impautu nos humanos == L'esguil de mantu doráu nun ye xeneralmente un riesgu pa los humanos. Les persones qu'acampen cerca d'estos esguiles nun presenten un riesgu mayor. Pero al igual que munchos animales, anque paezan inofensives si son fadiaes estes pueden morder, y tresmitir enfermedaes zoonóticas, como la [[fiebre por cachiparros de Colorado]], una enfermedá causada por un virus de la familia ''[[Coltivirus]]''. L'únicu cuidu encamentáu ye curiase de les taragañaes y evitar goler [[escrementu|escrementos]] secos. Esti esguil tamién tien un leve impautu na [[economía]], especialmente la de la [[lleña]]. Na seronda, gran parte de la so dieta constituyir granes, ente les cualos inclúyense granes de [[coníferes]]. Esti animal puede comese los biltos d'árboles que fueron llantaos pa la reforestación. Aun así, nun ye consideráu una plaga nin el so impautu ye abondu pa llegar a tomar midíes. == Subespecies == Conócense 13 [[subespecies]] de ''C. lateralis''.<ref>[http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=12401029 Wilson, D. E. & Reeder, D. M. (editors). 2005. ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference'' (3rd ed).]</ref> * ''C. lateralis lateralis'' * ''C. lateralis arizonensis'' * ''C. lateralis bernardinus'' * ''C. lateralis castanurus'' * ''C. lateralis certus'' * ''C. lateralis chrysodeirus'' * ''C. lateralis cinerascens'' * ''C. lateralis connectens'' * ''C. lateralis mitratus'' * ''C. lateralis tescorum'' * ''C. lateralis trepidus'' * ''C. lateralis trinitatus'' * ''C. lateralis wortmani'' == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{Commonscat}} * {{ITIS|id=180154|taxon=Spermophilus lateralis|añu=2006|date=23 March}} * Belltawn, M. 2003. "Spermophilus lateralis" (On-line), [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Spermophilus_lateralis.html Animal Diversity Web]. Últimu accesu 8 de febreru de 2008. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Callospermophilus|lateralis]] [[Categoría:Royedores del Neártico]] [[Categoría:Animales descritos en 1823]] [[Categoría:TBSpecies]] e3evet691iy1kxl2dp8akwors0te6gk 0 71039 4493837 4464691 2026-05-18T07:56:09Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493837 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20230101114256}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN |asesores=BirdLife International |añu=2012 |títulu=''Aquila chrysaetos'' |edición IUCN=2012.2 |consultáu=12 de payares de 2012}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Accipitriformes]]<ref name=cle/> | familia = [[Accipitridae]] | subfamilia = [[Buteoninae]] | genus = ''[[Aquila (xéneru)|Aquila]]'' | species = '''Aquila chrysaetos''' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | range_map = Aquila chrysaetos distribution map.png | range_map_caption = {{Lleenda|#00FF00|Braniza}} {{Lleenda|#007FFF|Ivernada}} {{Lleenda|Green|Residente}} }} {{listen|filename=Golden Eagle (Aquila chrysaetos) (W1CDR0001387 BD6).ogg|títulu=<center>'''Soníu'''</center>|description=<center>Cantar de l'águila negra.</center>}} {{noaves}} L'{{iniTaxon}}, (del [[llatín]]: ''aquila'', "águila" y del [[idioma Griegu|griegu]]: ''χρυσός'', "doráu" y ''ἀετός'', "águila" ) ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Accipitriformes|accipitriforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Accipitridae]].<ref name=cle/> Ye una de les aves de presa más conocíes y llargamente distribuyíes de la Tierra. El so área de distribución toma gran parte d'[[América del Norte]], [[Eurasia]] y el norte d'[[África]]. Caltién poblaciones sedentaries inclusive en delles islles como [[Gran Bretaña]], les del [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]], [[Xapón]] y [[Vancouver]], famosa por ser el símbolu nacional de [[Méxicu]], figurando inclusive nel [[Escudu Nacional]] d'esi país. Sicasí, la so población n'[[Europa]] central viose bien amenorgada nos últimos años por culpa de l'actividá humana y escastóse en munchos llugares onde enantes yera abondosu. [[Archivu:Chrysaetos La Cañada 20120114 1.jpg|thumb|''Aquila chrysaetos'' en llibertá.]] == Hábitat == Na actualidá, [[Europa Occidental]] namái alluga poblaciones estables n'[[Escocia]], [[Noruega]], los [[Alpes]], [[Italia]] y la [[Península Ibérica]], anque en 2001 lliberáronse 35 exemplares n'[[Irlanda]] (onde la especie escastó a empiezos del [[sieglu XX]]). N'[[América del Norte]] reparóse tamién un cayente de la especie, anque muncho menos acusáu que n'Europa, y nel restu de la so distribución permanez estable. L'águila prieta ye una de les aves más usaes en [[cetrería]], especialmente n'[[Asia Central]], onde la usen inclusive pa cazar [[antílope]]s.{{ensin referencies}} Por cuenta de la so gran capacidá d'adaptación al mediu, alimentándose de º en casu necesariu (nun ye difícil reparala en vertideros n'iviernos duros), l'águila prieta consiguió caltener una población saludable, lo que la so pariente próxima, l'[[Aquila adalberti|águila la devesa]], bien dependiente del [[coneyu]], nun consiguió na península ibérica. N'España ye una ave ensin amenaciar, con una población envalorada en más de 1500 pareyes. N'[[Estremadura]] nidifiquen unes 125-150 pareyes.{{ensin referencies}} == Descripción == Al igual que na mayoría de les aves de presa, les femes son mayores que los machos, pudiendo llegar al metru de llargor dende'l picu a lo cabero y los 2,3 metros d'envergadura alar, y un pesu d'ente 4 y 6,75 kg, ente que'l machu, d'un tamañu menor, algama ente 1,8 y 2 metros d'envergadura alar y un pesu d'ente 2,9 y 4,5 kg.{{ensin referencies}} El plumaxe ye castañu escuru, tornándose doráu en tiesta y pescuezu y blancu nos costazos y l'estremu de la cola. Nos individuos nuevos, el blancu abonda más na cola que'l pardu, rellación que s'invierte cola edá. Esta especie inclúyese dientro de les llamaes [[águila calzada|águiles calzaes]], una y bones les pates tán cubiertes de plumaxe en llugar de tener una cubierta escamosa como n'otres águiles. == Alimentación == L''''águila prieta''' caza dende l'aire, y pa consiguilo ta fornida coles armes típiques de la so familia: fuertes pates terminaes en garres bien desenvueltes, picu ganchudu, gran fuercia y velocidá y una potente vista capaz d'alcontrar la presa a cientos de metros de distancia. Les preses a les que puede dar muerte son de tolos tamaños y formes: [[Mus musculus|mures]], [[coneyu|coneyos]], [[llebre|llebres]], [[marmota|marmotes]], [[foín|foínos]], [[culiebra|culiebres]], ya inclusive críes ya individuos vieyos o enfermos de [[cabra|cabres]] selvaxes, [[venáu|venaos]], [[xabalín|xabalinos]] y [[Rupicabra pyrenaica|robezos]] y aves voladores y terrestres. Nos [[Alpes]] inclusive circulen histories sobre antiguos ataques d'águiles esceicionalmente grandes escontra neños.{{ensin referencies}} == Reproducción == [[Archivu:Aquila chrysaetos MHNT.ZOO.2010.11.88.3.jpg|thumb| ''Aquila chrysaetos'']] Les águiles prietes son monógames (suélense empareyar pa tola vida). Constrúin dellos niales nel so territoriu, qu'alternen cada añu, d'estructura bien cenciella. La base de los niales constrúise con trés grueses cañes sobre les que s'acondiciona'l nial, puramente dichu, de palos y cañes menos grueses. Según les zones, añeren n'árboles altos o bien en roques serrapatoses y cantiles. Cada nueva temporada de cría amiesta nuevos pisos de cañes al nial, polo que nun ye raru qu'algame'l metru y mediu d'altor y dos de diámetru tres dellos años d'usu.{{ensin referencies}} La dómina de reproducción varia d'una zona a otra ente [[xineru]] y [[marzu]], y pue desenvolvese na mesma zona au habiten les águiles mientres el restu del añu o n'otra a la que la pareya emigra espresamente pa reproducise. Tres l'apareyamientu la fema pon unu o dos güevos que guara mientres 45 díes hasta que salen los pitucos recubiertos por completu de plumón blancu. Nos casos en qu'hai dos pollos nel nial, namái unu, el que ruempe'l güevu primeru, llega a facer el so primer vuelu escontra los 50 díes de vida. L'hermanu más nuevu y feble muerre enantes, desoyíu polos sos padres o direutamente espulsáu pol más fuerte.{{ensin referencies}} [[Archivu:GoldenEagle-Nova.jpg|thumb|Águila prieta ]] Los mozos son alimentaos polos sos padres nel nial hasta que s'independicen. Puen recibir el mesmu alimentu qu'inxeren los adultos, magar que con frecuencia los padres cacen más aves pa los sos fíos que mamíferos. Esto débese dablemente a que los páxaros son dixeríos meyor polos pequeños.{{ensin referencies}} == Subespecies == Según les clasificaciones, estrémense 6 subespecies d'águila prieta, que difieren en ciertos aspeutos del so aspeutu o comportamientu (como por casu, el so calter migratoriu o sedentariu):<ref name=cle>{{cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |títulu=The Clements Checklist of Birds of the World, Version 6.5 |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |apellíu=Clements |nome=J.F. |enllaceautor= |coautores=T.S. Schulenberg, M.J. Iliff, B.L. Sullivan, & C.L. Wood |añu=2010 |formatu=xls |editorial=Cornell University Press |ubicación= |idioma= |doi= |cita=}}</ref> * ''[[Aquila chrysaetos homeyeri]]'': [[península ibérica]] y norte d'[[África]]. * ''[[Aquila chrysaetos chrysaetos]]'': restu d'[[Europa]] y [[Rusia]] hasta [[Siberia]]. * ''[[Aquila chrysaetos daphanea]]'': [[Asia central]], au se-y conoz como ''Berkut''. * ''[[Aquila chrysaetos japonica]]'': [[Corea]] y [[Xapón]]. * ''[[Aquila chrysaetos kamtschatica]]'': [[Siberia]] oriental, englobada dacuando na subespecie ''A. c. chrysaetos''. * ''[[Aquila chrysaetos canadensis]]'': [[América del Norte]] hasta la [[península de Baxa California]] y el desiertu de [[Sonora]]. * ''[[Aquila chrysaetos simurgh]]'': Subespecie [[estinción|estinta]] de gran tamañu qu'habitó mientres el [[Pleistocenu]] y l'[[Holocenu]] inicial na islla de [[Creta]].<ref>Weesie, P. D. M. 1988. The Quaternary avifauna of. Crete, Greece. ''Palaeovertebrata'', 18: 1-94</ref> ''Simurgh'' ye unu de los nomes del [[Roc]], una ave [[mitoloxía|mitolóxica]] tan grande que podía llevar un [[elefante]] al so nial pa taramiellalu. Puesto que na mesma islla y na mesma dómina esistía una especie d'elefante diminutu, ye probable que la observación d'esta ave cazando críes o moces del proboscidiu na antigüedá aniciara'l mitu. == Simboloxía == [[Archivu:Armoiries-Empire.jpg|thumb|Escudu del [[Primer Imperiu francés]], presidíu por una águila prieta.]] Na Antigüedá, l'águila prieta yera'l símbolu del valor y el poder por cuenta de la so fuercia, tamañu y inaccesibilidá de los sos niales. Na [[mitoloxía griega]] y romana convirtióse llueu n'unu de los símbolos de [[Zeus]]/[[Xúpiter (mitoloxía)|Xúpiter]], el rei de los dioses, y sustituyó rápido al [[Gypaetus barbatus|frangüesu]] como tiesta y garres del tarrecible [[grifu]]. Na [[Antigua Roma]] pasó de ser un símbolu relixosu a unu militar y políticu, como emblema del [[Imperiu romanu|Imperiu]]. Cada vez qu'una lexón romana se ponía en marcha, un soldáu en concretu, l'''aquilifero'', colaba al frente portando l'estandarte coronáu coles sigles [[SPQR]] y l'águila prieta. De Roma l'águila pasó como símbolu a [[Bizanciu]], au convirtióse en bicéfala. Una de les tiestes representaba'l vieyu imperiu cayíu de [[Roma]], y la otra al nuevu imperiu de [[Constantinopla]]. Cuando [[Carlomagno]] restauró l'Imperiu d'Occidente o [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], ésti tamién adoptó como símbolu l'águila prieta bicéfala, anque na [[Edá Moderna]] los [[Habsburgu]] prefirieron sustituyila pola [[águila heráldica|águila imperial]]. Mientres la [[Edá Media]] y Moderna, munches cases nobiliaries adoptaron tamién l'águila prieta como emblema, munches vegaes flanqueando l'escudu d'armes de la familia. Anguaño, [[Alemaña]] volvió acoyer a l'águila prieta nel so escudu en llugar de l'águila imperial. A la cayida de Constantinopla en [[1453]], delles cases reales d'Europa oriental adoptaron l'águila prieta bizantina como emblema, col fin de consagrase como los herederos del acabante cayer [[Imperiu romanu d'Oriente]]. Por esta razón, l'águila bizantina foi tamién l'emblema del [[Imperiu rusu]], ya inclusive anguaño apaez nel centru de la [[bandera d'Albania]]. [[Archivu:Coat of arms of Mexico.svg|thumb|left|Escudu Nacional de Méxicu]] L'águila monocéfala tornó a usase como emblema por [[Napoleón]] mientres l'efímeru [[Primer Imperiu Francés]]. Enantes d'eso, la idea foi copiada tamién polos padres de la independencia d'[[Estaos Xuníos]], magar que col envís de faer ver la llegada d'un nuevu ''Imperiu Americanu'' . L'águila prieta sustituyóse pol [[Haliaeetus leucocephalus|Pigargu americanu]], [[endemismu|endémicu]] d'América del Norte. L'águila de la [[bandera de Méxicu]], sicasí, nun tien nada que ver coles insinies imperiales europees, sinón que ye heriede de la lleenda sobre la fundación de [[Tenochtitlan]] en [[1325]]. Ciudá y capital de los mexicas, y por ello nun apaez en pose heráldica sinón taramiando una culiebra. Ye'l símbolu nacional de [[Méxicu]], polo que se-y representa nel escudu y la bandera de dichu país. D'alcuerdu a la lleenda del imperiu azteca, el llugar au atoparen a una águila prieta sobre un nopal y taramiando a una culiebra, construyiríase la capital del Imperiu Azteca: [[Tenochtitlán]], güei l'actual [[Ciudá de Méxicu]]. Na [[Ilesia Católica]], l'águila prieta ye'l símbolu del [[apóstol]] más nuevu, [[Xuan l'Apóstol|San Xuan]]. Cuando'l [[papa]] [[Alexandru VI]] concedió'l títulu de [[Reis Católicos]] a los monarques d'[[España]] en [[1496]], tamién los autorizó a añader al so escudu l'[[águila de San Xuan]]. L'ave permaneció nel escudu español mientres distintos periodos de la [[historia d'España]], el postrer periodu foi mientres el [[Franquismu]]. La Llei Orgánica 33 de 1981 suprimió l'águila prieta del escudu nacional. [[Archivu:AntsoVIIArrano.JPG|thumb|''[[Arrano Beltza]]'' (Águila Prieta), símbolu heráldicu de los [[Reinu de Navarra|reis navarros]] de la [[Monarques de Navarra#Reis de Navarra|dinastía Ximena]].]] A lo último, en dalgunos [[mundu islámicu|países islámicos]] como [[Exiptu]] ya [[Iraq]] acostumóse a incluyir la denomada ''[[águila de Saladino]]'', emblema usáu pol [[sultán]] [[Saladín]] mientres la dómina de les [[Cruzaes]]. El símbolu suel tar acomuñáu al [[movimientu panarabista]], yá qu'al igual qu'ésti nagua, Saladino retornó [[Xerusalén]] a manes de los musulmanes y unificó [[Oriente Próximu]] nun solu estáu sol so mandu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{wikispecies}} * [http://www.faunaiberica.org/?page=aguila-real Fauna Ibérica: l'águila prieta] Información sobre estructura d'águila real con imáxenes. * [http://www.ibercajalav.net/img/126_Aquila_chrysaetos.pdf Identificación de sexos y edaes] nel Atles d'Identificación de les Aves d'Aragón. * {{Enllaz rotu|1=parque-del-xures-ourense/175-reintroduccion-del-aguila-real-en-galicia-parque-natural-baixa-limia-serra-do-xures-ourense GREFA, reintroducción de l'águila prieta en Galicia, Parque Natural de Baixa Limia-Serra do Xures |2=http://www.grefa.org/proyectosgrefa/34-proyeutos/aguila-real/reintroduccion-del-aguila-real-en-el |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aquila|chrysaetos]] [[Categoría:Aves d'Europa]] [[Categoría:Aves d'América del Norte]] [[Categoría:Aves del Neárticu]] [[Categoría:Animales descritos en 1758]] [[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]] d39sq7emf64tpshi8mo4m4qtty7j6q4 0 71165 4493838 4141453 2026-05-18T07:57:00Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493838 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Buteo rufinus}} {{Ficha de taxón | status = LC | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Accipitriformes]] | familia = [[Accipitridae]] | genus = ''[[Buteo]]'' | species = '''''B. rufinus''''' | range_map = Buteo rufinus distribution map.png | range_map_caption = Distribución de la especie | binomial = ''Buteo rufinus'' | binomial_authority = ([[Philipp Jakob Cretzschmar|Cretzschmar]], [[1829]]) }} '''''Buteo rufinus''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Accipitriformes|accipitriforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Accipitridae]] llargamente distribuyida por [[África]], [[Asia]] y los [[Balcanes]]. Ye posible tamién columbrar a esta ave nel sureste d'[[Italia]]. N'[[España]] considerar una especie accidental, pos dalguna vegada reparáronse exemplares nel sur d'[[Andalucía]], [[Rexón de Murcia]] y [[Canaries]]. == Descripción == Ye'l busardo más grande del [[paleárticu]] occidental, con un llargor corporal d'ente los 57 y 65 centímetros y un valumbu d'ente 135 y 160 centímetros. Los machos pesen alredor de 1.100 gramos, les femes cerca de 1.300 gramos. El nome llatín ''rufinus'' (acoloratáu) referir a los color acoloratáu del plumaxe, característicu d'esta especie. De normal, la cabeza y el pechu son d'un tonu claru y oldeen col banduyu y les piernes acolorataes. Los mozos tienen una cabeza clara, un pechu blancu y una cola de color blancu-pardu. == Hábitat == El busardo moru habita [[llanura|llanures]], rexones montascoses y [[estepa|estepes]]. Tamién se-y puede atopar añerando en [[desiertu|desiertos]], si atopa abondos alimentos. Tamién se-y ve añerar nos montes de los montes de la [[península balcánica]]. En [[Turquía]] nidifica n'altores d'hasta 2.700 metros. El busardo moru precisa espacios abiertos pa la busca d'alimentos y sitios fayadizos pa construyir los sos niales. == Distribución == Alcuéntrase-y n'[[África del Norte]], en [[Grecia]], Turquía, nel centru de Arabia, n'[[El Cáucasu]] y n'[[Asia Central]] hasta'l norte d'India. N'África del Norte nidifica hasta'l Sahara [[Arxelia|arxelín]] y el nordés del Sahara ([[Mauritana|mauritanu]]). Les poblaciones migratories lleguen hasta les zones seques ente Grecia y el Cáucasu, y hasta [[Mongolia]]. == Reproducción == El busardo moru prefier sitios elevaos pa construyir los sos niales. Nos balcanes nidifica mayoritariamente en cantiles,<ref>Vatev, I. T. (1987): Notes on the breeding biology of the Long-legged Buzzard (''Buteo rufinus'') in Bulgaria. ''J. Raptor Res''. 21, 8–13.</ref> na [[Ucraína]] tamién n'árboles.<ref name=Shetsov>Shetsov, A. O. (2001): Breeding of the Long-legged Buzzard in Olexandrija district of Kirovograd region. ''Berkut'' 10(I), 63–66</ref> N'árees con pocos árboles, como [[Rusia]] del sur y les estepes [[Kazakstán|kasajas]], constrúin los sos niales nel suelu o sobre postes llétricos. La fema pon ente dos a cinco güevos, mayoritariamente dos o trés. Estos son d'un color claru con mancha cafés. Los güevos poner mientres la primer metá d'abril. Dempués d'un periodu de 45 a 52 díes,<ref name=Shetsov /> los mozos echar a volar per primer vegada. == Alimentación == Aliméntase mayoritariamente de [[mamíferu|mamíferos]] pequeños. Les sos preses más comunes son, ente otros, los [[Mus (animal)|mures]], [[hámster]]s, [[esguil|esguiles]], o [[inseutu|inseutos]] como'l [[saltamonte]]s. Nos meses d'iviernu aliméntase tamién de [[carnuezu]]. == Migración == Busardos provenientes de Rusia y de los Balcanes migren escontra'l norte d'África, en parte hasta'l [[Sahel]]. Pero reparóse individuos envernando n'[[Hungría]] y Grecia. En Turquía, l'[[Oriente Mediu]] y n'[[África del Norte]], estos busardos son aves residentes. La migración mientres la seronda asocede en setiembre y ochobre, la primaveral en marzu y abril. == Subespecies == [[Ficheru:Buteo rufinus cirtensis MHNT.ZOO.2010.11.90.3.jpg|thumb| ''Buteo rufinus cirtensis'']] Conócense dos [[subespecie|subespecies]] de ''Buteo rufinus '':<ref name=cle>{{cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |títulu=The Clements Checklist of Birds of the World, Version 6.5 |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |apellíu=Clements |nome=J.F. |enllaceautor= |coautores=T.S. Schulenberg, M.J. Iliff, B.L. Sullivan, & C.L. Wood |añu=2010 |formatu=xls |editorial=Cornell University Press |ubicación= |idioma= |doi= |cita=}}</ref> * ''[[Buteo rufinus rufinus]]'' - del sureste d'[[Europa]] a [[Mongolia]] ya [[India]]; invernante n'[[África]]. * ''[[Buteo rufinus cirtensis]]'' - de [[Mauritania]] a [[Exiptu]] y la [[Península Arábiga]]. == Referencies == {{llistaref}} * Mebs, T. & Schmidt, D.: ''Die Greifvögel Europas, Nordafrikas und Vorderasiens.'' Franckh-Kosmos, Stuttgart 2006. ISBN 3-440-09585-1 == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aves d'África]] [[Categoría:Aves d'Europa]] [[Categoría:Aves de la India]] [[Categoría:Buteo|rufinus]] [[Categoría:TBSpecies]] 853jh38ada91cdokt23ou2q0jphk4nb 0 71246 4493843 4483851 2026-05-18T08:05:31Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493843 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Cathartes burrovianus}} {{Ficha de taxón | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name="IUCN">{{IUCN |asesores=[[BirdLife International]] |añu=2012 |edición IUCN=2013.2 |consultáu=13 d'abril de 2014}}</ref> | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | classis = [[Aves]] |ordo = [[Incertae sedis]] <small>(en discutiniu) (posiblemente [[Falconiformes]], [[Accipitriformes]], [[Ciconiiformes]] o [[Cathartiformes]]) (para más información vease [[Cathartidae#Posición taxonómica|Cathartidae]])</small> | familia = [[Cathartidae]] | genus = [[Cathartes]] | species = '''C. burrovianus''' | binomial = Cathartes burrovianus | binomial_authority = [[John Cassin|Cassin]], 1845 | synonyms = | range_map=Cathartes burrovianus distribution.svg | range_map_caption = Distribución de ''C. burrovianus'' }} '''''Cathartes burrovianus''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] [[carroñera]] de la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Cathartidae]].<ref name="ITIS">{{ITIS |id=175269 |taxón=Cathartes burrovianus}}</ref> Tamién recibe los nomes comunes de '''jote cabeza mariella''' ([[Arxentina]]), '''urubú cabeza mariella''' ([[Brasil]]), '''guala sabanera''' ([[Colombia]]), '''zopilote cabecigualdo''' ([[Costa Rica]] y [[Nicaragua]]), '''zopilote sabaneru''' ([[Méxicu]]), y '''cuervo cabeza mariella''' ([[Paraguái]] y [[Uruguái]]).<ref>{{cita web |url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=4807686BED3992FB |títulu=Cathartes burrovianus |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |autor= |editorial=Avibase |ubicación= |idioma=inglés |doi= }}</ref> Foi considerada [[Conespecífico|conespecífica]] col aura selvática (''[[Cathartes melambrotus]]'') hasta l'añu [[1964]], cuando dambos taxones fueron consideraos especies independientes.<ref name="wetmore">{{cita publicación |apellíu= Wetmore |nome= Alexander |títulu= A revision of the American vultures of the genus ''Cathartes'' |publicación=Smithsonian Miscellaneous Collections |volume= 146 |númberu= 6 |páxina= 15 |añu= 1964 }}</ref> El aura sabanera ye una ave de la [[Neotrópicu|rexón neotropical]], que les sos poblaciones estender dende'l sureste de [[Méxicu]], pasando por [[América Central|Centroamérica]], hasta'l norte d'[[Arxentina]] y [[Uruguái]] en [[América del Sur|Suramérica]]. Habita en sabanes, banzaos estacionalmente anubiertos, pacionales de tierres baxes y montes bien degradaos. Ye una ave grande, con una [[valumbu]] de 150 a 165&nbsp;[[Centímetru|cm]]. El plumaxe del cuerpu ye de color negru, ente que la cabeza, que nun tien plumes, ye de color naranxa maciu con árees de color coloráu o azul. Como escarez d'una [[siringe]], les sos vocalizaciones llindar a gurníos o siseos baxos. Aliméntase de carnuezu y alcuentra los cadabres cola vista y l'olfatu, esta postrera una capacidá pocu común nes aves. Por cuenta de que'l so [[Picu (zooloxía)|picu]] nun ye abondo fuerte p'abrir los gruesos cueros de los cadabres d'animales grandes, depende d'otres utres más grandes, como'l [[Sarcoramphus papa|zopilote rei]] (''Sarcoramphus papa''), pa esto. Al igual qu'otros [[Cathartidae|utres americanes]], el aura sabanera utiliza [[térmica|térmiques]] pa permanecer nel aire con un esfuerciu mínimu. Nun constrúi [[Nial d'aves|nial]]: pon los sos [[Güevu (bioloxía)|güevos]] sobre superficies planes, como suelos de cueves, o nos buecos de tueros. Alimenta a les sos críes por [[regurgitación]]. == Descripción == El aura sabanera mide de 53 a 66&nbsp;[[Centímetru|cm]] de llargu, con un valumbu de 150 a 165&nbsp;cm y un llargor de la cola de 19 a 24&nbsp;cm. El so pesu bazcuya dende 0,95 hasta 1,55&nbsp;[[Quilogramu|kg]].<ref name="Lees">{{cita llibru |apellíos =Ferguson-Lees |nome=James |coautor=David A. Christie |títulu=Raptors of the World |editorial=Houghton Mifflin Field Guides |añu=2001 |páxines=309–310 |isbn=0618127623 }}</ref> El so plumaxe ye negru con reflexos verdes. La cabeza nun tien plumes y ye de color mariellu, cola frente y nuca acolorataes y la corona de color azul buxu. L'iris de los sos güeyos ye coloráu. Les pates son de color blancu. El picu ye de color carne.<ref>{{cita web |url=http://www.oiseaux-birds.com/card-lesser-yellow-headed-vulture.html |títulu=Lesser Yellow-headed Vulture, Cathartes burrovianus |fechaaccesu=14 de xunu de 2011 |apellíu=Bouglouan |nome=Nicole |obra= |editorial=oiseaux-birds.com |idioma=inglés }}</ref> El güeyu tien una fila incompleta de [[pestaña|pestañes]] nel [[párpagu]] cimeru y dos files nel párpagu inferior.<ref name="Pterylosis">{{cita publicación |apellíu = Fisher |nome = Harvey I. |títulu=The Pterylosis of the Andean Condor |publicación=Condor |volume=44 |númberu= 1 |páxines = 30–32 |mes= febreru |añu= 1942 |doi= 10.2307/1364195 |jstor=1364195}}</ref> La cola ye arredondiada y relativamente corta pa una utre. La punta de l'ala zarrada estiéndese más allá de la cola.<ref name="Blake">{{cita llibru |apellíos=Blake |nome=Emmett Reid |títulu=Manual of Neotropical Birds |editorial=University of Chicago Press |añu=1977 |páxina=262 |url =https://books.google.com/?id=YP0AX3LW8jYC&pg=RA2-PA262&dq=Cathartes+melambrotus+%2B+black |isbn =0226056414 }}</ref> Los exemplares xuveniles tienen un plumaxe marrón, la cabeza escura y la nuca blanca.<ref name="Hilty">{{cita llibru |apellíos=Hilty |nome=Stephen L. |títulu=A Guide to the Birds of Colombia |editorial=Princeton University Press |añu=1977 |páxina=88 |url=https://books.google.com/?id=1k5fV_hQqE8C&pg=PA88&dq=Cathartes+melambrotus |isbn=069108372X }}</ref> El picu ye gruesu, arredondiáu na parte cimera y ganchudu na punta.<ref name="Terres">{{cita llibru |apellíos=Terres |nome=J. K. |títulu=The Audubon Society Encyclopedia of North American Birds |editorial=Knopf |añu=1980 |allugamientu=Nueva York |páxines= 957 |isbn=0394466519 }}</ref> Los deos delanteros de los pies son llargos y nun tán afechos a garrar. Les apertures de les fueses nasales son allargaes y escarecen de tabique. Como los demás utres americanes, el aura sabanera escarez de [[siringe]], y polo tanto nun puede emitir otru soníu qu'un xiblíu baxu.<ref>{{cita llibru |apellíos=Feduccia |nome=J. Alan |títulu=The Origin and Evolution of Birds |editorial=Yale University Press |añu=1999 |páxina=300 |url= https://books.google.com/?id=8QRKV7eSqmIC&pg=PA300&dq=Cathartes+melambrotus+%2B+black |isbn=0226056414 }}</ref> La so apariencia ye asemeyada a la del [[Cathartes melambrotus|aura selvática]] (''Cathartes melambrotus''); sicasí, estremar d'esta <!-- El sustantivu "aura" ye femenín, y úsase l'artículu masculín con él namái porque empieza con "a" tónica [consultar cola RAE] --> en dellos aspeutos: ''Cathartes burrovianus'' ye más pequeñu y menos robezu que ''C.&nbsp;melambrotus'' y tien una cola más delgada y curtia; el so plumaxe tiende a ser marrón escuru, ente que'l plumaxe de ''C.&nbsp;melambrotus'' ye negru brillante; les sos pates son de color más claru y la so cabeza ye más naranxa y menos mariella que nel casu de ''C.&nbsp;melambrotus''. Amás, el so vuelu ye menos estable que'l de ''C.&nbsp;melambrotus''.<ref name="Lees"/> El aura sabanera tamién se paez al [[Cathartes aura|aura gallipavo]] (''Cathartes aura''). == Distribución y hábitat == [[Ficheru:Chaco Boreal Paraguay.jpg|right|thumb|La sabana del [[Gran Chaco]] ye unu de los hábitats de ''C.&nbsp;burrovianus''.]] [[Ficheru:Cathartes burrovianus -flying -Argentina-8.jpg|right|thumb|''C. burrovianus'' en vuelu.]] Tien una amplia distribución xeográfica, qu'inclúi Arxentina, [[Belize]], [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Ecuador]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], la [[Guayana Francesa]], [[Guyana]], [[Hondures]], [[Méxicu]], [[Nicaragua]], [[Panamá]], [[Paraguái]], [[Perú]], [[Surinam]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. Los sos [[hábitat]]s naturales inclúin tierres baxes [[Trópicu|tropicales]] o subtropicales, anubiertes o que s'anubren estacionalmente, como [[sabana|sabanes]], [[banzáu|banzaos]], [[Pradera|pastizal]], [[manglar]]es y antiguos [[monte|montes]] bien degradaos.<ref name="IUCN"/> Incidentalmente puede analayar por escamplaes o campos secos.<ref name="Hilty"/> Polo xeneral nun s'atopa en rexones de gran altitú.<ref name="Lees"/> Amás, el aura sabanera prefier vivir nes sabanes que nos montes, onde sigo vive'l aura selvática (''Cathartes melambrotus'').<ref name="taxonomy">{{cita publicación |apellíu = Amadon |nome = Dean |títulu = Notes on the Taxonomy of Vultures |publicación = Condor |volume = 79 |númberu = 4 |páxines = 413–416 |añu = 1977 |url = http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v079n04/p0413-p0416.pdf |doi = 10.2307/1367720 |jstor = 1367720 |editorial = The Condor, Vol. 79, Non. 4 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110606141703/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v079n04/p0413-p0416.pdf |fechaarchivu = 2011-06-06 |fechaaccesu = 2015-11-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110606141703/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v079n04/p0413-p0416.pdf |archivedate = 2011-06-06 }}</ref> == Comportamientu == El aura sabanera vuela coles ales en posición de [[diedru]], xeneralmente de forma solitaria, y escasamente alcuéntrase-y en grupos.<ref name="Hilty"/> Muévese entamando a baxu altor sobre güelgues p'alcontrar carnuezu, y pósase en postes de barganales o n'otres [[percha|perches]] baxes. Tien un típicu vuelu estáticu, utilizando [[térmica|térmiques]] pa caltener la so altitú ensin la necesidá de bater les sos ales.<ref name="Terres"/> Prefier caltenese a baxu altor, y raramente xube a altitúes mayores.<ref name="Howell">{{cita llibru |apellíos=Howell |nome = Steve N.G. |apellíu2= Webb |nome2= Sophie |títulu = A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America |allugamientu = Nueva York |editorial=Oxford University Press |añu = 1995 |páxines = 175 |isbn = 0-19-854012-4 }}</ref> Créese qu'esta ave ye un tanto migratoria como respuesta a los cambeos del nivel d'agua onde habita.<ref name="Howell"/> Al igual qu'otres utres americanes, tien el vezu pocu común de la [[urohidrosis]], mexando o defecando sobre les sos pates pa estenar el calor por [[evaporamientu (física)|evaporamientu]].<ref>{{cita llibru | apellíos =Sibley, Charles G. y Jon Y. Ahlquist | títulu =Phylogeny and Classification of Birds: A Study in Molecular Evolution | editorial=Yale University Press | añu =1991 | url= https://books.google.com/books?vid=ISBN0300040857 | isbn = 0-300-04085-7}}</ref> === Alimentación === El aura sabanera subsiste cuasi por completu de carnuezu.<ref name="Oliveira et al">{{cita publicación |apellíu=Oliveira y Almeida |nome=Thiago |coautores=Fernanda Carvalho Machado; Henrique Caldeira Costa |añu=2010 |mes=avientu |títulu=Exchanging carrion for fresh meat: the vulture Cathartes Burrovianus (Aves, Cathartidae) preys on the snake Xenodon merremii (Serpentes, Dipsadidae) in southeastern Brazil |publicación=Biotemas |volume=23 |númberu=3 |páxines=177-180 |id= |url=http://www.biotemas.ufsc.br/volúmenes/pdf/volume234/177a180a.pdf |issn=0103–1643 |doi=10.5007/2175-7925.2010v23n4p177 |fechaaccesu=14 de xunu de 2011 |cita= }}</ref> Anque s'alimenta principalmente de cadabres, sábese que tamién caza pequeños animales acuáticos nos banzaos.<ref name="Howell"/><ref name="Oliveira et al"/> Prefier carnuezu con carne fresco, pero de cutiu nun puede faer el primer corte nos cadabres porque'l so picu nun ye abondo fuerte pa romper los gruesos cueros d'animales grandes. Nun come [[carnuezu]] n'estáu de descomposición avanzada, una y bones esta ta contaminada con [[microorganismu|toxines microbianes]].<ref name="snyder"/> Al igual qu'otres utres, el aura sabanera desempeña un papel importante nel so [[ecosistema]], llibrando al ambiente del carnuezu qu'otra manera podría representar un biltu d'enfermedaes.<ref name="cotton">{{cita publicación |autor=Gomez, LG; Houston, DC; Cotton, P; Tye, A |títulu= The role of greater yellow-headed vultures Cathartes melambrotus as scavengers in neotropical forest |publicación=Ibis |volume=136 |númberu=2 |páxines=193–196 |añu=1994 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=3646491&q=Cathartes+melambrotus&uid=791396595&setcookie=yes |doi= 10.1111/j.1474-919X.1994.tb01084.x }}</ref> [[Ficheru:Cathartes burrovianus in flight.jpg|thumb|left|Entamando en Méxicu.]] Busca carnuezu cola so aguda vista, pero tamién utiliza'l so sentíu del olfatu, una carauterística que comparte colos demás utres del xéneru ''Cathartes'', pero pocu común nel mundu de les aves. Alcuentra el carnuezu al detectar el golor del [[etanotiol]], un gas producíu al entamu de la descomposición nos animales muertos. El [[olfatu|lóbulu olfativu]] del so [[celebru]], responsable del procesamientu de los golores, ye particularmente grande en comparanza con otros animales.<ref name="snyder">{{cita llibru | apellíos = Snyder, Noel F. R. y Helen Snyder | títulu =Raptors of North America: Natural History and Conservation | editorial=Voyageur Press | páxina=40 | añu =2006 | url= https://books.google.com/?id=g6aOgkIbEwEC&pg=PA40&dq=Cathartes+aura | isbn = 0760325820}}</ref> Esta carauterística de les utres americanes foi utilizada polos seres humanos: inyéctase etanotiol nos [[oleoductu|oleoductos]] y, de siguío, los inxenieros en busca de fugues monitorean los vuelos de les utres que busquen alimentu.<ref>{{cita web |títulu=Avian Olfaction |editorial=[[Cornell University]] |url=http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/psych396/student2002/hcs7/ |fechaaccesu = 25 d'ochobre de 2007 }}</ref> El [[Sarcoramphus papa|zopilote rei]] (''Sarcoramphus papa''), qu'escarez de l'habilidá de goler carnuezu, sigue al aura sabanera escontra los cadabres, onde'l zopilote rei ruempe la piel del animal muertu. Esto déxa-y al aura sabanera aportar a les partes comestibles, yá que nun tener un picu abondo fuerte pa esgañar el gruesu cueru d'animales grandes. Este ye un exemplu de [[Simbiosis|dependencia mutua]] ente especies.<ref>{{cita llibru | apellíu =Muller-Schwarze | nome =Dietland | títulu =Chemical Ecology of Vertebrates | editorial =Cambridge University Press | páxina=350 | añu =2006 | url= https://books.google.nl/books?isbn=1139457306 | isbn = 0521363772}}</ref> A pesar d'esto, el aura sabanera ye xeneralmente movida y alloñada de los cadabres tantu pol zopilote rei como pol [[Cathartes aura|aura gallipavo]] (''Cathartes aura''), pos estos tienen un tamañu mayor.<ref name="cotton"/> === Reproducción === [[Ficheru:Cathartes burrovianus at Tennoji Zoo in Osaka.jpg|thumb|Nel zoolóxicu de Tennoji n'[[Osaka]].]] Nun constrúi [[Nial d'aves|nial]], sinón que pon los sos [[Güevu (bioloxía)|güevos]] na cornisa d'un [[cantil]], nel suelu d'una cueva o nel buecu d'un árbol. Xeneralmente pon dos güevos, que son de color crema con manches marrones y grisessobremanera alredor de la parte más grande.<ref name="Hilty"/> Los pitucos son [[altricial]]es, esto ye, nacen ciegos, desnudos y relativamente inmóviles; nun producen [[Pluma|plumones]] sinón hasta más tarde. Los padres alimenten a les sos críes [[Regurgitación|regurgitando]] na so [[Picu (zooloxía)|picu]] comida predigerida, d'onde los pitucos entós beber. Les críes salen del nial a los dos o tres meses.<ref name="Howell"/> == Caltenimientu == El aura sabanera ye una ave que s'atopa baxu [[Especie so esmolición menor|esmolición menor]] d'alcuerdu a la [[Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura|UICN]], yá que tien un enclín poblacional estable<ref name="IUCN"/> y una población envalorada d'ente 500.000 y 4.999.999 individuos adultos.<ref name="BirdLife">{{cita web |títulu=Species factsheet: ''Cathartes burrovianus'' |editorial=BirdLife International (2011) |url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3819 |fechaaccesu=15 de mayu de 2011}}</ref> Tamién tien una amplia distribución xeográfica, que s'estiende sobre una superficie de {{nowrap|7.820.000 quilómetros cuadraos}}.<ref name="BirdLife"/> == Taxonomía == La especie ''C. burrovianus'' describióse per primer vegada por [[John Cassin]] en 1845.<ref name= Cassin >{{cita publicación |apellíu= Cassin |nome= John |coautor= |mes= |añu= |títulu= [untitled]|publicación=Proceedings of the Academy of Natural Science of Philadelphia |volume= 2|númberu=8 |páxines=212 | cita = Near Veracruz, Mexico.}}</ref> Delles clasificaciones estremen dos [[subespecie|subespecies]]:<ref name=cle>{{cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%206.5.xls/view |títulu=The Clements Checklist of Birds of the World, Version 6.5 |fechaaccesu=12 de xunu de 2011 |apellíu=Clements |nome=J.F. |enllaceautor= |coautores=T.S. Schulenberg, M.J. Iliff, B.L. Sullivan, & C.L. Wood |añu=2010 |formatu=xls |editorial=Cornell University Press |ubicación= |idioma= |doi= |cita=}}</ref> * ''Cathartes burrovianus burrovianus'' - del sur de [[Méxicu]] al centru de [[Colombia]] y noroeste de [[Venezuela]]. * ''Cathartes burrovianus urubitinga'' - en [[América del Sur|Suramérica]]: hasta [[Arxentina]] y [[Brasil]] (al este de los [[Cordal de los Andes|Andes]]). La subespecie ''Cathartes burrovianus urubitinga'' describióse pol [[Ornitoloxía|ornitólogu]] austriacu [[August von Pelzeln]] en 1851; ye la mayor de les dos subespecies y distribúyese d'Arxentina escontra'l norte hasta Colombia. La subespecie nominal, ''Cathartes burrovianus burrovianus'', ye más pequeña y distribúyese dende'l noroeste de Suramérica al traviés de Centroamérica hasta'l sureste de Méxicu.<ref name="taxonomy"/> El nome del xéneru, ''Cathartes'', significa «purificador» y provién de la forma llatinizada de la pallabra griega kathartēs/καθαρτης.<ref>{{cita llibru |apellíos=Liddell| nome=Henry George|coauthor=Robert Scott|añu=1980|títulu=Greek-English Lexicon, Abridged Edition |editorial=Oxford University Press|allugamientu= Oxford|isbn= 0-19-910207-4}}</ref> Entá nun esiste claridá sobre l'allugamientu [[Taxonomía|taxonómica]] exacta del aura sabanera y les demás seis especies d'[[Cathartidae|utres americanes]].<ref name="SACC"/> A pesar de que les utres del Nuevu Mundu y les utres eurasiáticos tienen una apariencia y [[Nichu ecolóxicu|funciones ecolóxiques]] asemeyaes, dambos grupos evolucionaron d'ancestros distintos en distintos partes del mundu. La midida na que son distintes ye onde s'enfoca anguaño l'alderique, con delles de les autoridaes taxonómiques más antigües suxiriendo que les utres americanes pueden ser [[Ciconiiformes|ciconiformes]] y que tán más estrechamente rellacionaos coles [[Ciconiiformes|cigüeñes]].<ref>{{cita web | url=http://www.zoonomen.net/avtax/cico.html| obra=Birds of the World |títulu=Ciconiiformes | editorial=Zoonomen. Zoological Nomenclature Resource |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita llibru | autor=[[Charles Sibley|Sibley, Charles G.]] y Burt L. Monroe |añu=1990 |url=https://books.google.com/books?vid=ISBN0300049692 |títulu=Distribution and Taxonomy of the Birds of the World |editorial= Yale University Press |isbn=0-300-04969-2 |idioma=inglés}}</ref> Autoridaes taxonómiques más recién asitien les utres americanes nel orde [[Accipitriformes]] xunto colos [[Accipitridae|utres del Vieyu Mundu]],<ref name=cle /><ref>{{cita web |url=http://www.aou.org/checklist/north/full.php |títulu=Check-list of North American Birds |fechaaccesu=14 de xunu de 2011 |autor=[[American Ornithologists' Union]] |añu=2010 |formatu= |editorial=AOU |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110606012536/http://www.aou.org/checklist/north/full.php |fechaarchivu=2011-06-06 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.worldbirdnames.org/names-fam-links.html |títulu=IOC World Bird List version 2.8 |fechaaccesu=14 de xunu de 2011 |autor=[[Congresu Ornitolóxicu Internacional]] |formatu= |editorial=COI |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110724190710/http://www.worldbirdnames.org/names-fam-links.html |fechaarchivu=2011-07-24 }}</ref> o los asitien nel so propiu orde: [[Cathartiformes]].<ref name=sacc2>{{cita web |url=http://www.museum.lsu.edu/~remsen/saccbaseline.html |títulu=Cathatiformes |fechaaccesu=14 de xunu de 2011 |autor=[[American Ornithologists' Union|SACC]]|editorial= |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación | autor=Ericson, Per G. P.; Anderson, Cajsa L.; Britton, Tom; Elżanowski, Andrzej; Johansson, Ulf S.; Kallersjö, Mari; Ohlson, Jan I.; Parsons, Thomas J.; Zuccon, Dario & Mayr, Gerald |añu=2006 |títulu=Diversification of Neoaves: integration of molecular sequence data and fossils |publicación=Biology Letters |páxines=1-5 |doi=10.1098/rsbl.2006.0523 | url=http://www.systbot.uu.se/staff/c_anderson/pdf/neoaves.pdf |idioma=inglés}}</ref> Esta ye la posición del [[American Ornithologists' Union|Comité de Clasificación d'América del Sur]] que retiró les utres americanes del orde Ciconiiformes pa treslladalos al orde Cathartiformes.<ref name="SACC">{{cita web | autor=Remsen, J. V., Jr.; C. D. Cadena; A. Jaramillo; M. Nores; J. F. Pacheco; M. B. Robbins; T. S. Schulenberg; F. G. Stiles; D. F. Stotz y K. J. Zimmer |añu=2007 |url=http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.html |títulu=A classification of the bird species of South America |editorial=South American Classification Committee. American Ornithologists' Union |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2007 |idioma=inglés}}</ref><ref name=sacc2/> Al igual qu'otres utres americanes, el aura sabanera tien un númberu [[Cromosoma|cromosómico]] [[Célula Diploide|diploide]] de 80.<ref>{{cita publicación |títulu=Chromosomal analysis in Cathartidae: distribution of heterochromatic blocks and rDNA, and phylogenetic considerations|autor=Tagliarini, Marcella Mergulhão; Pieczarka, Julio Cesar; Nagamachi, Cleusa Yoshiko; Rissino, Jorge; de Oliveira, Edivaldo Herculano C. |añu=2009|publicación=Genetica|volume=135|númberu=3|páxines=299–304|doi=10.1007/s10709-008-9278-2|pmid=18504528}}</ref> == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{Traducíu ref|en|Lesser Yellow-headed Vulture|oldid=426417576}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cathartidae]] [[Categoría:Aves del Neotrópicu]] [[Categoría:TBSpecies]] c8blyyge6kfy1inmatbc22v8pbv75gm 0 72470 4493835 4265210 2026-05-18T07:52:48Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493835 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Trompeteru aliverde | status = LC | status_ref =<ref>BirdLife International 2004. [https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/143791/0 Psophia viridis]. [https://www.iucnredlist.org 2006 IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2.] Consultada'l 9 de xineru de 2009.</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | classis = [[Aves]] | subclassis = [[Neornithes]] | superordo = [[Neognathae]] | ordo = [[Gruiformes]] | familia = [[Psophiidae]] | genus = Psophia | species = '''P. viridis''' | binomial = Psophia viridis | binomial_authority = [[Spix]], [[1825]]<ref>Spix, Johannes Baptist. 1825. ''Avium species novae, quas Brasiliam anus MDCCCXVII - MDCCCXX'' II p.66 pl.83. Munchen.</ref> | range_map = Trumpeters.jpg | range_map_caption = Distribución del trompeteru aliverde (en naranxa) }} El '''trompeteru aliverde'''<ref>{{Nomes aves SEO 3 |fechaaccesu = 17 de marzu de 2013}}</ref> ('''''Psophia viridis''''') ye una [[especie]] d'[[ave]] [[gruiforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Psophiidae]], [[endemismu|endémica]] de la cuenca suroriental del [[Ríu Amazones|Amazones]] en [[Brasil]]. Alcuéntrase na rexón entendida ente la marxe derecha del [[ríu Madeira]] y el [[ríu Tocantins]] y l'[[Maranhão|estáu de Marañón]], estendiéndose escontra'l sur hasta'l norte de [[Mato Grosso]]. == Carauterístiques == Mide en permediu 49 [[cm]] de llargu y 46 cm d'altor; pesa cerca de 1,1 [[kg]]. == Historia natural == Habita nel [[Monte húmedu tropical y subtropical|monte húmedu]] al nivel del suelu, siendo común en rexones bien calteníes, onde nun hai o hai poca cacería. Ye una ave gregaria, que vive en bandaes de tamañu variable, hasta delles decenes d'individuos con un líder. Ye [[omnívoru]]. La so alimentación basar n'[[inseutu|inseutos]], [[ciempiés]], [[grana|granes]], [[frutu|frutos]] y pequeñes [[culiebra|culiebres]], que caza escargatando ente la xamasca cayida nel suelu. Cuando tien oportunidá, consume tamién [[carnuezu]]. Asustáu vuela hasta les cañes próximes y polles xube hasta lo alto de los árboles. Duerme engatáu nes cañes. Fai los sos [[nial|niales]] en buecos espaciosos a lo cimero de los árboles. La fema pon güevos arrondaos de color blancu, que'l so periodu d'incubación dura en redol de 27 díes. El machu ye un pocu más pequeñu que la fema. == Subespecies == Reconócense trés [[subespecie|subespecies]] de ''Psophia viridis'':<ref name=cle>{{Cita web |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |títulu=Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view |fechaarchivu=2009-12-13 }}</ref> * ''[[Psophia viridis viridis]]'' - Brasil al sur del [[Ríu Amazones]], ente'l [[Ríu Madeira]] y el [[Ríu Tapajós]]. * ''[[Psophia viridis dextralis]]'' - esti de Brasil al sur del Amazones ente los ríos Tapajós y [[Ríu Tocantins|Tocantins]]. * ''[[Psophia viridis fosca]]'' - nordeste de Brasil al sur del Amazones (nordeste de [[Pará]], al este hasta'l Ríu Tocantins) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Psophiidae]] [[Categoría:Aves de Brasil]] tt2chhm5d0e98m54uevjsktz4hxtvbi 0 73519 4493674 4487621 2026-05-17T20:58:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493674 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Ficha d'idioma |nome = Persa |nativu = فارسی / ''Fārsī'' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{IRN}}<br /> {{AFG}}<br /> {{TJK}}<br />{{PAK}}<br />{{bandera2|Uzbequistán}}<br />{{bandera2|Azerbaixán}}<ref name="Windfuhr">Windfuhr, Gernot: ''The Iranian Languages'', Routledge 2009, p.&nbsp;418.</ref><br />{{bandera2|Rusia}}<ref>H. Pilkington,"Islam in Post-Soviet Russia",Psychology Press, Nov 27, 2002. [https://books.google.com/books?id=mAfS-PFRLYkC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=Among+other+indigenous+peoples+of+Iranian+origin+were+the+Tats,+the+Talishes+and+the+Kurds&source=bl&ots=9RFtExt85Q&sig=BMbvG--wY6DlDFhhaDW44noq-ZA&hl=en&sa=X&ei=vbUtUOO1PMyJ6wGKhIHYDQ&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=Among%20other%20indigenous%20peoples%20of%20Iranian%20origin%20were%20the%20Tats%2C%20the%20Talishes%20and%20the%20Kurds&f=false p. 27]: "Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds"</ref><ref>T. M. Masti︠o︡gina, Lev Perepelkin, Vitaliĭ Vi͡a︡cheslavovich Naumkin, "An Ethnic History of Russia: Pre-Revolutionary Times to the Present",Greenwood Publishing Group, 1996 . [https://books.google.de/books?id=xd3ZnfyRgncC&pg=PA80&lpg=PA80&dq=tats+iranian+origin&source=bl&ots=XH-6bF4AjD&sig=Qp_JV5s6tj2JmhlPtsNsYyn4b-c&hl=en&sa=X&ei=KrYtUNi_GuOJ6gH_woCYCA&redir_esc=y#v=onepage&q=tats%20iranian%20origin&f=false p. 80]:""The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)"</ref><br />{{bandera2|Iraq}}<ref>{{cita web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iraq|títulu=IRAQ|fechaaccesu=7 de payares de 2014}}</ref> |zona=[[Oriente Mediu]] |falantes=~ 100.7 millones tamién [[llingua llitúrxica]] |rank=39º (occidental) y 103º (oriental) |familia=[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;[[Llingües indo-iranies|Indo-iraniu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües iranies|Iraniu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Occidental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Occidental meridional<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Persa''' |oficial={{IRN}} (persa iranín)<br /> {{TJK}} (persa taxicu)<br /> {{AFG}} (persa dari) |axencia=[[Academia de la llingua y lliteratura persa]],<br />Academia de Ciencies d'Afganistán. |iso1=fa|iso2=per (B), fas (T)|iso3=fas|sil=PRS |mapa = [[Ficheru:Persian Language Location Map.svg|center|250px]]<br /><center><small>Árees onde se falen les tres llingües perses. }} El '''persa''' (en persa, فارسی ''fârsí'') ye una llingua falada n'[[Irán]], anque podemos atopar comunidaes persafalantes n'[[Afganistán]], [[Taxiquistán]], [[Uzbequistán]], [[Azerbaixán]],<ref name="Windfuhr">Windfuhr, Gernot: ''The Iranian Languages'', Routledge 2009, p.&nbsp;418.</ref> [[Rusia]],<ref>H. Pilkington,"Islam in Post-Soviet Russia",Psychology Press, Nov 27, 2002. [https://books.google.com/books?id=mAfS-PFRLYkC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=Among+other+indigenous+peoples+of+Iranian+origin+were+the+Tats,+the+Talishes+and+the+Kurds&source=bl&ots=9RFtExt85Q&sig=BMbvG--wY6DlDFhhaDW44noq-ZA&hl=en&sa=X&ei=vbUtUOO1PMyJ6wGKhIHYDQ&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=Among%20other%20indigenous%20peoples%20of%20Iranian%20origin%20were%20the%20Tats%2C%20the%20Talishes%20and%20the%20Kurds&f=false p. 27]: "Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds"</ref><ref>T. M. Masti︠o︡gina, Lev Perepelkin, Vitaliĭ Vi͡a︡cheslavovich Naumkin, "An Ethnic History of Russia: Pre-Revolutionary Times to the Present",Greenwood Publishing Group, 1996 . [https://books.google.de/books?id=xd3ZnfyRgncC&pg=PA80&lpg=PA80&dq=tats+iranian+origin&source=bl&ots=XH-6bF4AjD&sig=Qp_JV5s6tj2JmhlPtsNsYyn4b-c&hl=en&sa=X&ei=KrYtUNi_GuOJ6gH_woCYCA&redir_esc=y#v=onepage&q=tats%20iranian%20origin&f=false p. 80]:""The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)"</ref> [[Iraq]], [[Omán]], [[Emiratos Árabes]] y [[Paquistán]] ensin cuntar colos centenares de miles de perses qu'hai en diáspora. Tien más de 100 millones de falantes nativos. Pertenez a la familia de [[llingües indoeuropees]]. La so tipoloxía ye [[Suxetu Oxetu Verbu]]. El nome d'esti idioma n'[[idioma asturianu|asturianu]] ye ''persa''.<ref>Diccionariu de la Llingua Asturiana: [https://diccionariu.alladixital.org/index.php?cod=37595]</ref> La [[ISO]], l'[[Academia de la Llingua y la Lliteratura Persa]], y otres munches fontes denominen d'esta manera a la llingua. La pallabra "fārsi" ye l'actual designación del idioma tantu en persa como n'árabe, y foi orixinalmente la forma arábica pa espresar "pārsī", l'antiguu nome del idioma, por cuenta de la falta del fonema /p/ n'árabe estándar.<ref>[http://www.iranian.com/Features/Dec97/Persian Persian or Farsi?] (n'inglés)</ref> == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Historia === El persa, dientro de la familia indoeuropea, pertenez a les [[llingües indoiranies]] que de la mesma s'estremen en [[llingües iranies]] y [[llingües indoaries]]. El persa ye una [[Llingües iranies occidentales|llingua irania noroccidental]], y ta documentáu con distintes variantes dende hai más de 25 sieglos. Naturalmente en tol periodu documentáu, la llingua camudó notablemente polo que'l persa más antiguu ye una llingua inintelixible pa un falante de persa modernu. La periodificación convencional de les distintes variedaes o llingües perses ye: * '''[[Persa antiguu]]''' (o persa aqueménida), documentáu n'inscripciones cuneiformes esculpíes mientres l'[[imperiu aqueménida]], hasta aproximao'l 300 e.C. * '''[[idioma pahlevi|Persa mediu]]''' (''pelvi'' o persa sasánida), documentáu especialmente mientres l'imperiu de los sasánidas y coetaneu del [[idioma parto]] (iraniu noroccidental). * '''Persa modernu''' (El persa modernu empieza alredor del añu [[900]] de la era cristiana hasta los nuesos díes) y ye dende esa dómina hasta los nuesos díes onde se van formando les actuales trés grandes llingües pérsidas: el persa contemporaneu, el darí y el taxicu. [[Ficheru:Map of Persian speakers.svg|thumb|280px|Países del mundu por población de falantes de llingua persa.]] La llingua en sí evolucionó descomanadamente a lo llargo del tiempu, camudando tantu nel nivel fonolóxicu como nel morfosintácticu. Amás debíu al desenvolvimientu teunolóxicu y el contautu con otros pueblos d'Oriente Mediu'l persa presenta un bon númberu de [[préstamu léxicu|préstamos léxicos]] procedentes d'otres llingües, situación que tamién se da nel restu de llingües de la rexón. N'[[Irán]] la ''[[Academia de la Llingua y la Lliteratura Persa]]'' ye un centru qu'evalúa los nuevos rexistros que s'utilicen na llingua col fin d'encamentar un equivalente que respete les normes gramáticu-fonolóxiques del persa. N'[[Afganistán]], l'[[Academia de les Ciencies d'Afganistán]] cumple la mesma función pal persa afganistanu (según con otres llingües). === Variedaes de persa modernu === De normal ye posible la comunicación ente iranines, [[taxicos]] y afganistanos darí-falantes, con dificultá variable. La llingua persa sufrió evoluciones como asocede en toles llingües del mundu. Les modernes variantes de llingües pérsidas arrexuntar de la siguiente manera: * El persa occidental o iranín, colos sos distintos dialeutos. * El [[Persa dari|darí]], llamáu tamién persa oriental y persa afganistanu, ye una de les dos llingües oficiales d'[[Afganistán]]. Ye muncho más conservador que'l persa contemporaneu. Cuenta con dos dialeutos destacables: ** El [[aimaq]] y l'[[Idioma hazara|hazaraguí]]. Les principales diferencies son que dambes incorporen léxicu túrquico y mongol, amás de dalguna traza morfolóxico y fonético. * El [[Idioma taxicu|taxicu]] ye la variedá persa más evolucionada, ye la llingua oficial de [[Taxiquistán]] y escríbese con un [[alfabetu cirílicu]] afechu. Tamién ye faláu nel norte d'[[Afganistán]], en dalguna de les ciudaes importantes del norte y principalmente el la provincia de Badajsán; según n'[[Uzbequistán]] nes provincies de [[Samarcanda]] y [[Bukhará]]. Ente los sos principales dialeutos destaca: ** El [[idioma búkharu|búkharu]], que ye la llingua falada polos xudíos en [[Bukhará]] mientres sieglos, güei queden bien pocos falantes en Bukhará, una y bones la gran mayoría emigraron a Israel. Los trés principales variedaes (iranina, [[idioma dari|dari]] y [[idioma taxicu|taxicu]]) estremáronse na so fonoloxía, especialmente nel so tratamientu de les vocales. Tamién apaecieron diferencies en morfosintaxis especialmente nel sistema verbal pol desenvolvimientu de nueves formes d'espresar el aktionsart, la manera o los causativos. Les correspondencies ente les vocales resumir nel siguiente cuadru: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! Taxicu | colspan=2| i || y || a || o || ů || colspan=2|o |- ! Neopersa<br /> tempranu | i || ī || ē || a || ā || ō || o || ū |- ! Dari | y || i || ē || a || ā || ō || o || o |- ! Iranín | y || colspan=2|ī || a || ā || ū || o || ū |} == Descripción llingüística == === Fonoloxía === El contraste funcional ente vocales paez aniciar ente les llargues {/i:/, /o:/, /{{IPA|ɑ}}:/} y les curties {/y/, /o/, /æ/}. Poro, paez posible representar les vocales como sigue {/i:/, /o:/, /a:/} y {/i/, /o/, /a/}. Tamién nótese que /t{{IPA|ʃ}}/ y /d{{IPA|ʒ}}/ son africaes, non oclusives. Pue que el llector precise [[Afi#Letra|carácter del A.F.I.]] pa ver calteres fonéticos. :{| {{tablaguapa}} width="300" border="1" align="center" |+ '''Vocales''' |- align=center ! &nbsp; ! [[Vocal anterior|Anteriores]] !! [[Vocal posterior|Posteriores]] |- align=center ! [[Vocal zarrada|Zarraes]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|i:}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|o:}} |- align=center ! [[Vocal media zarrada|Medies]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|y}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|o}} |- align=center ! [[Vocal abierta|Abiertes]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|æ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ɑ}} |} :{| {{tablaguapa}} border="1" align="center" |+ '''Consonantes''' |- align=center ! colspan=2| !! [[consonante llabial|Llabiales]] ! [[consonante alveolar|Alveolares]] ! [[consonante palatal|Palatales]] ! [[consonante velar|Velares]] ! [[consonante glotal|Glotales]] |- align=center ! rowspan=2|[[Oclusiva|Oclusives]] !! <small>[[consonante sorda|sordes]]</small> | style="font-size:larger;" |{{IPA|p}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|t}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|tʃ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|k}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʔ}} |- align=center ! <small>[[consonante sonora|sonores]]</small> | style="font-size:larger;" |{{IPA|b}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|d}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|dʒ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|g}} | &nbsp; |- align=center ! rowspan=2|[[Fricativa|Fricatives]] !! <small>[[consonante sorda|sordes]]</small> | style="font-size:larger;" |{{IPA|f}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|s}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʃ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|x}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|h}} |- align=center ! <small>[[consonante sonora|sonores]]</small> | style="font-size:larger;" |{{IPA|v}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|z}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʒ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ɣ}} | &nbsp; |- align=center ! colspan=2|[[consonante nasal|Nasales]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|m}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|n}} | &nbsp; || &nbsp; |- align=center ! colspan=2|[[consonante líquida|Líquides]] | &nbsp; | | style="font-size:larger;" |{{IPA|l, r}} | &nbsp; || &nbsp; |- align=center ! colspan=2|[[Semivocal]]es | &nbsp; || &nbsp; | style="font-size:larger;" |{{IPA|j}} || &nbsp; | &nbsp; |} === Sintaxis === El persa ye una [[SOV]]: en persa modernu les oraciones ensin marcar se estructuran de normal: (S) (PP) (O) V esto ye, suxetu nominal (opcional) + complementu preposicional (opcional) + oxetu (opcional) + verbu. Si l'oxetu ye [[Definitud gramatical|definíu]], l'orde ye un pocu distintu (S) (O + "rɑ:") (PP) V. Una carauterística interesante del persa ye que tienen [[marcaje de nucleu]], en llugar de marcaje de complementu. Esti últimu tipu de marcaje sintácticu ta muncho más espublizáu ente les [[llingües indoeuropees]], polo que'l marcaje de nucleu ye una peculiaridá interesante del persa. El marcaje de nucleu realizar por aciu el sufixu ''-y'' (ezafe) axuntu al nucleu d'un sintagma compuestu por nucleu y complementu: :(1) ''ketāb-'''y''' mán'' :llibru-<small>M</small> yo :'el mio llibru' :(2) ''gòl-'''y''' róz'' :flor-<small>M</small> rosa :'la [flor] rosa' :(3) ''dars-'''y''' haftom'' :lleición-<small>M</small> séptima :'la séptima lleición' :(4) ''xānom-'''y''' Hasán'' :señor-<small>M</small> Hasán :'el señor Hasán' == Ortografía == Pal antiguu persa usáronse dellos tipos d'escritures principalmente una variante d'[[escritura cuneiforme]] y dacuando una escritura alfabético basada nel [[alfabetu araméu]]. === Alfabetu persa modernu === Anque utiliza'l mesmu [[Alfabetu árabe|alfabetu arábigu]] que la [[llingua árabe]], el persa añade 4 lletres, y camuda la forma d'otres 2. La llingua persa ye dafechu distinta a la árabe, con una producción fonolóxica y una gramática particulares. Les 4 lletres adicionales nel persa son: {| {{tablaguapa}} border="1" align="center" style="text-align: center" | '''Soníu''' | '''Forma''' | '''Nome''' |- | /p/ |style="font-size: larger"| [[پ]] | pe |- | /{{IPA|ʧ}}/ (ch) |style="font-size: larger"| [[چ]] | čy |- | /{{IPA|ʒ}}/ (zh) |style="font-size: larger"| [[ژ]] | žy |- | /g/ |style="font-size: larger"| [[گ]] | gaf |} Les lletres con forma distinta son: {| {{tablaguapa}} border="1" align="center" style="text-align: center" | '''soníu''' | '''lletra árabe<br /> orixinal''' | '''lletra persa<br /> modificada''' | '''nome''' |- | /k/ |style="font-size: larger"| ك |style="font-size: larger"| ک | Kaf |- | /j/ y /i:/,<br />o raramente /a:/ |style="font-size: larger"| ي o ى |style="font-size: larger"| ی | Ye |} Les marques diacrítiques que s'utilicen nel alfabetu arábigu o ''harakat'', úsense tamién pal persa, anque les vocales señalaes por estes marques son lóxicamente les del persa. Asina, el signu ''' ُ''' (''damma'') reflexa una vocal /o/ en cuenta de la /o/ (curtia) del árabe. L'alfabetu persa actual introduz amás respectu al árabe la noción de pseudo-espaciu llamáu n'inglés ''Zero Width Non-Joiner'' (ZWNJ) col [[Unicode|estándar Unicode]]. Actúa como un espaciu que desconecta dos letres axacentes que, d'otra forma, taríen xuntes, pero ensin estensión visual. Otra carauterística remarcable ye que munches pallabres perses con raigañu de procedencia árabe escribir de distinta forma que la pallabra árabe de la que proceden. ''Alef con Hamza debaxo'' (إ) siempres camuda a ''Alef'' (ا), ''Te Marbuta'' (ة) de normal, pero non siempres, camuda a ''Te'' (ت) o ''He'' (ه), y les pallabres qu'utilicen delles hamzas escribir con otru tipu de hamza (como مسؤول que se convierte en مسئول). Otres llingües como'l [[pashto]] o l'[[urdú]] asimilaron eses nociones y, n'ocasiones, estender con nueves lletres o signos de puntuación. === Trescripción === {{ap|Wikipedia:Treslliteración y trescripción/Persa}} Ente los sistemes de trescripción del persa a calteres llatinos, destaca pola so simplicidá'l [[UniPers]]. == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * Rafael del Moral, ''Diccionariu de les Llingües del Mundu'', Editorial Espasa-Calpe, I.S.B.N.: 84-239-2475-0 === Enllaces esternos === * [http://www.persianlanguage.ir Llingua persa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530023943/http://www.persianlanguage.ir/ |date=2008-05-30 }} (en persa) * [http://www.learn-persian.com/ Aprienda persa en llinia] (n'inglés) * [http://www.educaedu.com.mx/cursos/persa/ Persa en Méxicu] * [https://sites.google.com/a/bt.unal.edu.co/farsi/home Persa en Colombia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013161323/https://sites.google.com/a/bt.unal.edu.co/farsi/home |date=2020-10-13 }} * [http://www.jahanshiri.ir/pvc/es/ Conjugador de verbos perses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180430022847/http://www.jahanshiri.ir/pvc/es/ |date=2018-04-30 }} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Lleiciones na gramática persa |2=http://www.jahanshiri.ir/fa/es/index-gramatica.php |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.como-se-dice.com/aprender-persa/ Vocabulariu básicu de persa coles sos llocuciones] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Vocabulariu y guía de conversación persa |2=http://www.jahanshiri.ir/fa/es/index-vocab.php |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Idioma persa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma persa]] [[Categoría:Llingües d'Irán]] [[Categoría:Macrollingües]] sl9wzjiy573n6sl5o149vz46xamlpn3 0 73565 4493704 4253998 2026-05-18T00:38:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493704 wikitext text/x-wiki {{1000}} :''Pa otros usos d'ésti términu ver [[Indostán]]'' {{Ficha d'idioma |nome = Indostánicu |nativu = ' हिन्दुस्तानी / ہندوستانی / ''Hindustānī'' ' |familia madre = Llingües indoeuropees |países={{IND}}<br /> {{PAK}}<br />{{bandera2|Fixi}}<br />{{GUY}}<br />{{bandera2|Malasia}}<br />{{SUR}} |zona=[[Subcontinente indiu]] (en [[Fixi]] tien l'estatus de [[llingua oficial]]) |rank= 2ª llingua más falada ([[hindi]] + [[urdú]]) |falantes=490 millones <small>(aprox.)</small> (2006) |h1=240 millones <small>(aprox.)</small> |h2=165 millones <small>(aprox.)</small> |familia=[[llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[llingües indo-iranies|Indo-iraniu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües indo-aries|Indo-ariu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües indoaries centrorientales|Indo-ariu central]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Indostánicu''' |escritura= |oficial= {{bandera|Fixi}} [[Fixi]] |axencia= |iso1=hi, ur|iso2=hin, urd|iso3=|sil= |mapa=[[Ficheru:Map-Hindustani World.png|250px]] }} L''''indostánicu'''<ref>{{DALLA|indostánicu|29119}}</ref> ('''हिन्दुस्तानी''', '''ہندوستانی'''), tamién conocíu como "'''hindī-urdū'''", ye'l conxuntu d'idiomes de la caña indoirania de la [[llingües indoeuropees|familia indoeuropea]], bien rellacionaos ente sigo, y que se falen nes rexones norte, central y noroeste del subcontinente indiu. Toma dos rexistros estandarizados, l'[[hindi]] y l'[[urdú]], idiomes oficiales de la [[India]] y [[Paquistán]], respeutivamente. Ye un idioma faláu por más de 474 millones de persones nel subcontinente índicu (principalmente al norte de la [[India]], 310 millones, y [[Paquistán]], 104 millones) y na diáspora etno-cultural d'estos pueblos. Ye'l cuartu [[llingua nativa|idioma nativu]] más faláu del mundu<ref>[[Llingües por númberu de falantes]]</ref> y terceru como [[segunda llingua]]. Fálase n'[[India]], [[Paquistán]], [[Fixi]], [[Guyana]], [[Malasia]] y [[Surinam]]. Esti términu tien una historia complexa y tien connotaciones diverses pa persones distintes. Nel cine indiu ("[[Bollywood]]"), suélse-y llamar indostánicu a la llingua neutral que se fala nes películes, anque en realidá se basa nel estándar hindi pa tolos habitantes de la India. == Urdú estándar modernu == {{AP|Urdú}} L'urdú ye l'idioma nacional de [[Paquistán]] y una llingua oficial reconocida rexonalmente na India. Tamién ye un idioma oficial nos estaos indios d'[[Andhra Pradesh]], [[Jammu y Caxmir]], [[Territoriu Capital Nacional de Delhi]], [[Uttar Pradesh]], [[Bihar]] y [[Bengala Occidental]] que tienen importantes poblaciones musulmanes. == Hindi estándar modernu == {{AP|Hindi}} L'hindi estándar, una de les llingües oficiales de la India, basar nel dialeutu [[khariboli]] de la rexón de Delhi y estrémase del urdú en que se suel escribir na escritura india devanágari y amuesa menos influyencia persa que l'urdú. Munchos estudiosos de güei empleguen una forma sanscritizada del hindi desenvueltu principalmente en [[Varanasi]], la ciudá santa hindú, que se basa nel dialeutu hindi oriental de la rexón y polo tanto un llinguaxe independiente del funcional hindi estándar. L'hindi ye'l cuartu idioma más faláu nel mundu (númberu de falantes nativos). Ta estrechamente rellacionáu col [[urdú]]. Dambos son [[Llingües mutuamente intelixibles|mutuamente intelixibles]], siendo dende un puntu de vista llingüísticu variedaes d'un mesmu idioma (contabilizando dambos sería la segunda llingua más falada per detrás del [[chinu mandarín]] y per delantre del [[idioma español|español]]). Les sos diferencies sobremanera amenórguense al sistema d'escritura, que nel casu del hindi ye l'alfabetu [[devanágari]], ente que l'urdú emplega una forma del [[alfabetu árabe]]. Estos dos idiomes tamién s'estremen na so terminoloxía culta, que l'hindi toma xeneralmente del [[sánscritu]] (el procesu de «sanscritizar»). D'esta manera, empezóse un procesu d'erradicación de la terminoloxía d'orixe persa-árabe del hindi, col fin de disocialu políticamente del urdú, ente que n'urdú los cultismos son mayormente d'orixe [[idioma persa|perso]]-[[Llingua árabe|árabe]]. Na llingua familiar que se fala a diariu pola mayoría de los falantes, l'hindi y l'urdú son más similares que nes formes más cultes. == Bazar indostánicu == Nun sentíu más específicu, ''indostánicu'' puede ser usáu pa referise a los dialeutos y variedaes utilizaes nel llinguaxe común, en contraste col hindi y col urdú estándar. Esti significáu reflexar nel usu del términu "bazar indostánicu", n'otres pallabres, el "llinguaxe de la cai o'l mercáu", en contraposición col refinamientu de la perceición formal hindi, urdú, o inclusive'l [[sánscritu]]. Poro, el Diccionariu del Nuevu Mundu de Webster define'l términu ''indostánicu'' como'l principal dialeutu del hindi/urdú, utilizáu como llingua franca en tol norte d'India y Paquistán. == Dialeutos == [[Ficheru:South asia.jpg|thumb|El hindustaní ye un idioma oficial de la India (hindi) y Paquistán (urdú).]] Anque puramente son idiomes distintos, les llingües del grupu hindi occidental (y entá dalgunos d'otros grupos de la zona central) considérense como dialeutos del hindi (o meyor dichu del indostánicu) según la constitución de la India. * '''Khadiboli''', '''Khariboli''' o '''Sarhindi''' ye'l dialeutu usáu como l'idioma nacional d'India, enseñáu nes escueles y nel gobiernu. Provién del norte d'[[Uttar Pradesh]], cerca de [[Delhi]]. ** '''[[Urdú]]''' ye'l dialeutu usáu como l'idioma nacional de [[Paquistán]], pero que munchos pakistaninos ya indios consideren una llingua mesma totalmente estremada del hindi, anque lingüísticamente (siquier al nivel coloquial) nun seya asina. Fálase en munchos estaos d'India como la llingua materna de comunidaes musulmanes, y ye unu de los idiomes indios que son reconocíos como idiomes rexonales pol gobiernu. La mayoría de persones que falen urdú como llingua materna viven n'India, y la mayoría de los que lo falen como segunda llingua viven en Paquistán, onde ye la llingua franca que la mayoría de la población entiende. Tamién, munchos de los inmigrantes musulmanes que vinieron a Paquistán (Mohajires) dempués de la separación de los dos países falen urdú como llingua materna, y ellos formen la mayoría de la población na ciudá de Karachi. L'urdú escritu toma munches pallabres del persa y del árabe, ente que l'hindi estándar toma pallabres del [[sánscritu]]. *** L'urdú d'Andhra Pradesh fálase col so propiu acentu (que por influencia [[Dravida|Drávida]] caltién dellos diptongos que l'urdú nortizu perdió). ** '''Hindi estándar''' dialeutu lliterariu de Khadiboli. ** '''Bambaiya''' o ''Mumbaiyya'' fálase en [[Bombay]], y tien traces del [[idioma marati|marathi]]. Dellos dialeutos pueden considerase como llingües por que nun son mutualmente intelixibles ente sigo: * '''Braj-bhasha''' (‘fala de [[Vraja|Braj]]’) foi'l dialeutu lliterariu mientres el periodu [[bhakti]], aniciáu na zona de [[Vraja]] ([[Vrindavan]]) y faláu n'[[Uttar Pradesh]] occidental. * '''Awadhi''' o '''Avadhi''' fálase n'[[Uttar Pradesh]] central. * '''Kanauji''' fálase na rexón ente [[Awadh]] y Braj n'[[Uttar Pradesh]]. * '''Bundeli''' fálase na rexón Bundelkhand de [[Madhya Pradesh]]. * '''Bagheli''' fálase nel nordeste de [[Madhya Pradesh]]. * '''[[Chhattisgarhí]]''', ''Lahariya'' o ''Khalwahi'' fálase en [[Chhattisgarh]]. * '''Hariyanvi''', '''Bangaru''' o '''Jatu''' fálase n'[[Haryana]]. * '''Bhaya''' fálase nel sur de [[Paquistán]]. * '''Chamari''', faláu polos [[dalit]] d'[[Uttar Pradesh]] y [[Madhya Pradesh]]. * '''Gowli''' fálase en [[Madhya Pradesh]] y nel distritu [[Amravati]] de [[Maharastra]]. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Asher, R. E. (1994). Hindi. In Asher (Ed.) (páxs. 1547-1549). * Asher, R. E. (Ed.). (1994). ''The Encyclopedia of language and linguistics''. Oxford: Pergamon Press. ISBN 0-08-035943-4. * Bailey, Thomas G. (1950). ''Teach yourself Hindustani''. Londres: English Universities Press. * Chatterji, Suniti K. (1960). ''Indo-Aryan and Hindi'' (rev. 2nd ed.). Calcutta: Firma K.L. Mukhopadhyay. * Dua, Hans R. (1992). Hindi-Urdu as a pluricentric language. In M. G. Clyne (Ed.), ''Pluricentric languages: Differing norms in different nations''. Berlín: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-012855-1. * Dua, Hans R. (1994a). Hindustani. In Asher (Ed.) (páxs. 1554). * Dua, Hans R. (1994b). Urdu. In Asher (Ed.) (páxs. 4863-4864). * Rai, Amrit. (1984). ''A house divided: The origin and development of Hindi-Hindustani''. Delhi: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-561643-X. == Enllaces esternos == * [http://encyclopedia.jrank.org/HIG_HOR/HINDOSTANI_properly_Hindustani_.html Encyclopedia Britannica, 11th Edition: Hindostani] * [https://web.archive.org/web/20030217173457/http://members.aol.com/yahyam/hindustani.html Hindi, Urdu, Hindustani, ''khaRî bolî''] * [https://web.archive.org/web/20020415084142/http://www.geocities.com/sikmirza/arabic/hindustani.html Hindi-Urdu Entrugues Frecuentes] * [http://adaniel.tripod.com/hindustani.htm Historia del Indostánicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719045055/http://adaniel.tripod.com/hindustani.htm |date=2011-07-19 }} * [http://www.aslimasti.com/html/dict/index.html World's Largest Hindi-Urdu-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206170001/http://www.aslimasti.com/html/dict/index.html |date=2016-02-06 }} * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?xubíi=90987 Ethnologue Report for Hindustani] * [http://globalrecordings.net/language/747 GRN Report for Hindustani] * [http://members.tripod.com/~vinayj/poetry.htm Vinay's Hindi/Urdu Poetry Page] * [//hi.wiktionary.org/ Hindi Wiktionary] * [//ur.wiktionary.org/ Urdu Wiktionary] * [http://www.indolink.com/Poetry/ Hindustani Poetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615203847/http://indolink.com/Poetry/ |date=2006-06-15 }} * [http://polyglot.lss.wisc.edu/lss/staff/erica/CALL/hindi.html Hindi-Urdu online resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827233430/http://polyglot.lss.wisc.edu/lss/staff/erica/CALL/hindi.html |date=2006-08-27 }} * [http://www.languageinindia.com/march2003/hindustani.html Indostánicu como una ansiedá ente hini y urdú] * [http://www.lexicool.com/dlink.asp?ID=0FW3HU5663&L1=34&L2=44 Hindi/Urdu-English-Kalasha-Khowar-Nuristani-Pashtu Comparative Word List] * [http://www.ukindia.com/index.html UK INDIA:] Aprender a lleer hindi, urdú y munchos otros idiomes de la India {{Tradubot|Idioma indostánico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües indo-aries centrales]] [[Categoría:Idioma hindi]] [[Categoría:Idioma urdú]] 2f53mtw8z5yodchddv6qev6w1zmdtui 0 73630 4493604 4485052 2026-05-17T17:57:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493604 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{persona}} '''Shams ad-Din Abu Abd Allah Muhammad ibn Muhammad ibn Ibrahim al-Luwati at-Tanyi''' (n'[[idioma árabe|árabe]]: '' محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي ''), más conocíu como '''Ibn Battuta''' (''ابن بطوطة''), foi un viaxeru y [[esplorador]] de la dómina de la dinastía [[Meriní]], nacíu en [[Tánxer]] el 17 de [[rayab]] del añu 703 de la [[Hégira]], correspondiente al [[25 de febreru]] de [[1304]], y muertu en 1368 o en 1369. Ye'l más conocíu de los grandes viaxeros árabes; el so ''[[rihla]]'' o [[periplu]] pol Oriente duró venti años, que rellató con detalle nuna crónica dictada al estudiosu [[Reinu nazarí de Granada|granadín]] [[Ibn Yuzayy]], a instancies del [[sultán]] marínida (o benimerín). Práuticamente tou lo que se sabe de la so vida vien de esti rellatu que, entá siendo falambaldre o esaxeráu en dellos puntos, ye la semeya más fiel qu'esiste de la parte del mundu que'l viaxeru percorrió nesa dómina. Nel so viaxe cubrió una distancia mayor que la del so contemporaneu [[Marco Polo]], percorriendo en total l'oeste, centru y norte d'África, parte del sur y l'este d'Europa, Oriente mediu, la India, Asia central, el sureste asiáticu y China. En [[1976]] la [[Unión Astronómica Internacional]] llamó «[[Ibn Battuta (cráter)|Ibn Battuta]]» a un [[astroblema]] [[Lluna|llunar]] nel so honor.<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureNameDetail.jsp?feature=62802 Ficha del cráter llunar «Ibn Battuta», Gazeteer of Planetary Nomenclature] Enllaz consultáu'l 10 de xunetu de 2009.</ref> L'aeropuertu de [[Tánxer]], la so ciudá natal, tamién lleva'l so nome. == La Rihla == Muhámmad ibn Battuta empecipió'l so viaxe con mires de realizar el ''[[hajj]]'' o pelegrinación a [[La Meca]] que constitúi unu de los cinco [[pilastres del islam]], y de visitar la tumba de [[Mahoma]] en [[Medina]]. Partió de [[Tánxer]], según la so crónica, el 2 de [[rayab]] del 725 de la [[Hégira]], [[13 de xunu]] de 1325, «''solo, ensin compañeru con que la so amistá refalfiame nin caravana a la que xuntame''». Tenía entós 22 años. Nun volvería hasta 24 años más tarde, dempués de percorrer más de 120.000 quilómetros, d'un estremu a otru del mundu musulmán y fora d'él. Una de les versiones traducíes al castellán denominóse ''Al traviés del Islam'', [[1981]]. === De Tánger a La Meca === Siguió la mariña norte d'[[África]], a la que nun empresta muncha atención nel so rellatu, hasta llegar a [[Exiptu]]. Dende ellí había tres rutes comúnmente usaes pa dir a La Meca y Ibn Battuta escoyó la menos frecuentada: un viaxe [[Nilu]] enriba (esto ye, escontra'l sur) y depués escontra'l puertu d'[[Aydab]] nel [[mar Roxu]]. Sicasí, una rebelión local torgó-y llegar a Aydab, teniendo de tornar a la capital exipcia. [[Ficheru:Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|thumb|250px|right|Viaxeru árabe, ilustración de 1237]] Dende la capital arrinca un periplu pol [[País de Sham]] ([[Siria]] y [[Palestina (rexón)|Palestina]]), qu'entós formaba parte de los dominios de la mesma dinastía [[mamelucu|mameluca]] —la [[dinastía Bahrí]]— que gobernaba Exiptu. Esto dexó-y movese con cierta seguridá, una y bones les autoridaes mameluques faíen un especial esfuerciu en caltener segura pa los pelegrinos la ruta que pasaba polos llugares santos de [[Hebrón]], [[Belén]] y [[Xerusalén]]. En pasando'l mes de [[ramadán]] en [[Damascu]], Ibn Battuta siguió con una caravana un viaxe de 800 milles qu'hai hasta [[Medina]], en que la so [[Masjid al-Nabawi|mezquita principal]] ta soterráu [[Mahoma]]. Depués siguió viaxe a La Meca, onde cumplió colos ritos habituales d'un pelegrín musulmán, alquiriendo l'apellativu de ''[[hayi]]'' («pelegrín»). En teoría cumpliera los oxetivos del so viaxe, pero en llugar de volver a [[Marruecos]] decidió acompañar a una caravana de pelegrinos procedentes d'[[Iraq]] ya [[Irán]] de regresu a los sos llares. === Iraq, Persia, Curdistán y regresu a La Meca === Ibn Battuta conoz l'Iraq gobernáu polos [[Mongol (etnia)|mongoles]]. En primer llugar visita [[Nayaf]], el llugar d'enterramientu del cuartu [[califa]], [[Ali ibn Abi Talib]]. Dende ellí viaxa a [[Basora]] y depués pasa a [[Persia]], visitando [[Isfahán]], [[Shiraz]] y otros llugares. Vuelve a Iraq y visita [[Kufa]] y [[Bagdag]], l'antigua capital de los [[abbasí]]es, agora convertida en ciudá de segundu orde en siendo escalada poles tropes mongoles d'[[Hulagu|Hulagu Jan]]. En Bagdag conoz al nuevu [[Abu Saíd Bahador Jan]], «rei de los dos Iraq» y postreru gobernante del [[Iljanato]] unificáu, que la so muerte y posterior fragmentación del so reinu cunta tamién Ibn Battuta nel so rellatu, escritu delles décades dempués. Viaxa cola caravana real y esviar d'ella acompañando a unu de los príncipes a la ciudá persa de [[Tabriz]] na [[Ruta de la Seda]], pa tornar depués al campamentu de Abu Saíd. Llogra del rei'l patrociniu pa realizar una segunda pelegrinación a La Meca, tornando a [[Bagdag]] pa faer los preparativos. Ibn Battuta aprovecha'l tiempu que resta hasta la salida de la caravana de pelegrinos pa visitar el norte del país, travesando poblaciones como [[Samarra]], [[Tikrit]] y [[Mosul]] y llegando hasta'l [[Curdistán]]. Nos sos viaxes per Iraq y Persia, Ibn Battuta tien ocasión de conocer a los [[xiín]]es, caña del [[islam]] inesistente nel [[Magreb]], de que les sos creencies abomina y a quien nun despinta la so antipatía. En cumpliendo per segunda vegada col ritu del ''[[hach]]'', Ibn Battuta permaneció en [[La Meca]] mientres un añu, dedicándose por entero a la vida relixosa, lo que-y dexó trabar conocencia con numberosos pelegrinos. === Yeme y la mariña africana === Escontra avientu de [[1330]] Ibn Battuta entama viaxe escontra'l sur. En [[Yeda]] embarcar escontra la mariña [[nubia]], nel actual [[Sudán]], pa cruciar de nuevu'l [[mar Roxu]] pocu dempués escontra'l [[Yeme]], onde ye agospiáu pol [[Nur ad-Din Ali]]. D'[[Adén]] arrinca un llargu viaxe per mar col que va percorrer les mariñes d'[[África]], el sur de la [[península arábiga]] y el [[golfu Pérsicu]]. Pasando alredor d'una selmana en cada unu de los sos destinos, visitó [[Etiopía]], [[Mogadixu]], [[Mombasa]], [[Zanzíbar]] y [[Kilwa Kisiwani]], ente otros. Col cambéu del monzón, el barcu en que diba embarcáu volvió escontra'l sur de Arabia. Completando la so aventura, enantes d'establecese, darréu decidió dir visitar [[Omán]] y l'[[estrechu d'Ormuz]]. Fechu esto, viaxó a la Meca otra vegada. === Asia occidental y central === Al cabu d'un añu, decidió buscar ocupación col Sultán de [[Delhi]]. Precisando un guía y traductor pa viaxar ellí, foi a [[Anatolia]], entós sol control de los [[turcos selyúcides]], pa xunise a una de les caravanes que diben hasta la [[India]]. Un viaxe per mar dende Damascu nun barcu xenovés llevar hasta [[Alanya]] na mariña sur d'Anatolia. Dende ellí viaxó per tierra a [[Konya]] y dempués a [[Sinope]] na mariña del [[mar Negru]]. Cruciando'l mar Negru, Ibn Battuta amiyó en [[Kaffa]], en Crimea, y entró nes tierres de la [[Horda d'Oru]]. Ellí mercó un carru y de manera casual xunir a la caravana d'[[Uzbeg Kan|Ozbeg]], el Khan de la Horda d'Oru, nun viaxe hasta [[Astracán]] nel ríu [[Volga]]. N'algamando Astracán, el khan dexó a una de les sos esposes embarazaes volver dar a lluz na so ciudá d'orixe, [[Constantinopla]]. Nun ye quiciabes una sorpresa pal llector que Ibn Battuta persuadiera a daquién pa poder viaxar nesa espedición, la primera de les suyes fora de les llendes del mundu islámicu. En llegando ellí escontra'l final del [[1332]], atopó al emperador [[Andrónico III]] y vio l'esterior de [[Santa Sofía]]. Dempués d'un mes na ciudá, volvió sobre la so ruta escontra Astracán, siguió más allá del [[Mar Caspiu]] y el [[mar d'Aral]] a [[Bukhará]] y [[Samarcanda]]. Dende ellí viaxó escontra'l sur hasta [[Afganistán]], que los sos pasos de monte crució pa siguir a la India. === India === El Sultanatu de Delhi yera una adición relativamente nueva a ''[[Dar al Islam]]'' (la tierra del Islam), y el sultán decidiera traer tantos estudiosos musulmanes como fuera posible pa consolidar el so dominiu. Cola sabiduría adquirida nos sos años d'estudiu mientres taba en La Meca, Ibn Battuta foi nomáu ''[[cadí|qadi]]'' ("xuez") pol Sultán [[Muhammad bin Tughluq]]. Pero'l Sultán yera inclusive más arbitrariu que lo avezáu na so dómina y Ibn Battuta pasó de vivir la cómoda vida d'un subordináu d'enfotu a tar so barruntu por munches razones. Col tiempu decidió dise, so sida de faer otra pelegrinación a La Meca, pero'l Sultán ufiertó-y la posibilidá de dir como embaxador a [[China]]. Ante la oportunidá, tantu d'alloñar del sultán, como de visitar nueves tierres, Ibn Battuta aceptó. En ruta escontra la mariña, él y el so grupu fueron atacaos por rebeldes [[Hinduismu|hindús]] y separáu de los otros robáronlu y casi pierde la vida. Sicasí, llogró algamar a la caravana en dos díes y siguió el so viaxe a [[Cambay]]. Dende ellí embarcaron escontra [[Calicut]]. Pero, mientres Ibn Battuta visitaba una mezquita na mariña, desencadenóse una nube y dos de los barcos de la so espedición resultaron fundíos. El terceru, entós, partió ensin él y terminó requisado por un rei llocal en [[Sumatra]] unos meses más tarde. Medrosu de volver a Delhi fracasáu, permaneció un tiempu nel sur, so la proteición de [[Jamal al-Din]], pero cuando esti home xustu foi derrocáu, Ibn Battuta tuvo d'abandonar dafechu la India. Decidió siguir escontra China con una esviadura a les [[Maldives]] cerca del empezó del viaxe. Nes Maldives pasó nueve meses, muncho más de lo que se proponía. El so saber como ''[[cadí|qadi]]'' yera bien apreciáu nes islles y foi mediu sobornáu mediu secuestráu pa quedase. Nomáu xuez en xefe y casáu dientro de la familia real, llegar a ver enredáu na política llocal, y terminó per colar se de mala manera, al imponer Battuta xuicios estrictos nel reinu isleño, avezáu al "laissez-faire". Dende ellí, siguió a [[Sri Lanka|Ceilán]] pa visitar el [[Picu d'Adán]]. Al poco de salir de Ceilán, el so barcu casi se fundió metanes una nube, depués el barcu que lu rescató foi atacáu por pirates. Desembarcáu na mariña, Ibn Battuta una vegada más rehizo el so camín de vuelta a Calicut, dende onde saleó a les Maldives de nuevu enantes d'embarcar nun [[xuncu]] chinu y tratar otra vegada d'algamar China. === Sureste asiáticu y China === Esta vegada tuvo ésitu, algamando en rápida socesión [[Chittagong]], [[Sumatra]], [[Vietnam]], y finalmente [[Quanzhou]], provincia de [[Fujian]], en China. Dende ellí siguió al norte hasta [[Hangzhou]], non lloñe de la moderna [[Shanghai]]. Tamién pretendió viaxar inclusive más al norte, por del [[Gran Canal de Venecia|Gran Canal]] a [[Janbalic]] (خاب باليق) (Beixín), pero créese que ye una de les sos invenciones, non un fechu real. === Vuelta a Marruecos pol Mediterraneu. Viaxe per España === De vuelta a Quanzhou, Ibn Battuta decidió volver a casa, anque yera un pequeñu problema saber esautamente ónde fuera «la so casa». Volviendo a Calicut una vegada más, consideró acoyese a la piedá de [[Muhammad bin Tughluq]], pero pensar meyor y decidió siguir a la Meca otra vegada. Volviendo vía Ormuz y el Il-Khanato vio que l'estáu desfacer nuna guerra civil, habiendo muertu Abu Sa'id dende'l so anterior viaxe ellí. Volviendo a Damascu, col enfotu de siguir otra vegada la ruta del so primer ''hach'', supo que'l so padre morriera. La muerte tuvo presente mientres l'añu siguiente porque la [[Peste negro]] empezara, y Ibn Battuta taba al so algame conforme estender por Siria, Palestina y Arabia. En llegando a la Meca, decidió volver a Marruecos, casi un cuartu de sieglu dempués de salir d'ellí. Mientres el viaxe fixo una última esviadura hasta [[Cerdeña]] y depués volvió a Tánger p'afayar que la so madre tamién morriera, pocos meses enantes. afincándose en Tánger mientres unos años, Ibn Battuta empieza un viaxe a ''al-Andalus'' ([[España musulmana]]). Daquella [[Alfonsu XI de Castiella]] amenaciaba con conquistar [[Xibraltar]], y Ibn Battuta xunir a un grupu de musulmanes que salíen de Tánger col enfotu de defender el peñón. Cuando llegó, Alfonso morriera de la peste negro y l'amenaza sumiera, asina que Ibn Battuta decidió siguir el viaxe por prestar. Viaxó dende [[Xibraltar]] a [[Ronda]], [[Marbella]] y [[Málaga]] (ciudá de la que fai grandes aponderamientos), dende la que xube a [[Vélez]], [[Alhama de Granada|Alhama]] y [[Granada (España)|Granada]] para, desandando el mesmu camín, tornar a [[Xibraltar]] y cruciar a [[Ceuta]] (''cf. Voyages'', vol. 4, páxs. 354-374). Al volver d'España decidió viaxar per una de les poques partes del mundu musulmán que nunca esplorara: el so propiu país, [[Marruecos]]. Na so vuelta a casa detúvose un pocu en [[Marrakesh]], que yera casi una ciudá pantasma tres la recién epidemia y el cambéu de la capital a [[Fez (Marruecos)|Fez]]. Una vegada más retornó a Tánger y una vegada más volvió partir. Dos años enantes del so primer viaxe a El Cairu, el rei del [[Imperiu de Malí]], [[Mansa Musa]], pasara per esa ciudá nel so propiu ''hach'' y causara sensación coles sos estravagantes riqueces; daqué según la metá del suministru mundial d'oru nesi tiempu venía d'[[África Occidental]]. Anque Ibn Battuta nunca lo menta abiertamente, eses noticies oyíes mientres el so propiu viaxe debieron d'afalar el so interés, porque decidió partir y visitar esi reinu musulmán nel otru estremu del [[desiertu d'El Sáḥara]]. === África occidental === Al finales de 1351, Ibn Battuta partió de Fez, algamando la última llocalidá de [[Sijilmasa]] pocu más d'una selmana dempués. Cuando les caravanes d'iviernu empezaron pocos meses más tarde, xunir a una d'elles, y nun mes taba na llocalidá de [[Taghaza]], n'El Sáḥara Central, perteneciente al reinu de Malí. Centru del comerciu del sal, Taghaza taba anubierta de sal y d'oru de Malí, anque Ibn Battuta nun tuvo una favorable impresión del llugar. Otru viaxe de 800&nbsp;km al traviés de la peor parte del desiertu llevar a Mali, y más esautamente a la llocalidá de Walata. Dende ellí viaxó al suroeste a lo llargo d'un ríu que'l creía ser el [[Nilu]], pero que yera realmente'l [[ríu Níxer]], hasta qu'algamó la capital d'Imperiu de Malí. Ellí atopó a [[Mansa de Malí|Mansa]] [[Soulayman]], rei dende [[1341]]. Anque dudosu pola escasa hospitalidá del rei, permaneció sicasí mientres ocho meses enantes de volver escontra'l Níxer y hasta [[Tombuctú]] que, anque nos siguientes dos sieglos aportaría a la ciudá más importante de la rexón, nesa dómina yera pequeña ya insignificante, y Ibn Battuta llueu siguió alantre. En dalgún llugar del so viaxe al traviés del desiertu recibió un mensaxe del sultán de Marruecos ordenar volver a casa. Asina lo fixo, y esta vegada quedóse. === Dómina final === [[Ficheru:TumbaIbnBatuta.jpg|250px|right|thumb|[[Mausoléu]] de Ibn Batuta.]] Conozse pocu de la vida de Ibn Battuta posterior a la fecha de publicación de la ''Rihla''. Podría ser nomáu ''qadi'' en [[Marruecos]]. Ibn Battuta morrió en Marruecos en dalgún momentu ente [[1368]] y [[1377]]. Mientres sieglos el so llibru foi desconocíu, inclusive dientro del mundu musulmán, pero nel sieglu XIX foi redescubierto y traducíu a dellos idiomes europeos. Dende entós la fama de Ibn Battuta foi creciendo y ye agora una figura bien conocida nel Oriente Mediu. Na medina de [[Tánxer]] Ibn Batuta tien un pequeñu mausoléu familiar, que ye llugar d'oración. === Obra === * [https://books.google.es/books?id=22IbAQAAMAAJ ''The Travels of Ibn Batūta'', Cambridge, 1829] ([https://books.google.es/books?id=wB3brFlCquoC reed. dixital Cambridge, 2012).] * [http://archive.org/search.php?query=Ibn%20Batoutah%20AND%20mediatype%3Atexts ''Voyages d'Ibn Batoutah'', tr. par C. Defrémery et B.R. Sanguinetti, los 4 vols., París, 1853-1879.] * [http://www.google.es/search?hl=es&tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Mu%E1%B8%A5ammad+b.+%CA%BBAbd+Allah+Ibn+Ba%E1%B9%AD%C3%BB%E1%B9%ADah%22 ''Voyages d'Ibn Batoutah'', texte arabe, accompagné d'une tr. par C. Defrémery et B.R. Sanguinetti, vol. 4, y índiz alfabéticu de la obra, París, 1858, en Google Books (viaxe d'España: páxs. 354-373).] * [http://www.google.es/search?hl=es&tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Ibn+Batuta%22 Estudios parciales per países, en GB.] * Ibn Battuta, ''Al traviés del Islam'', traducción: [[Serafín Fanjul]] y [[Federico Arbós]], Alianza Editorial, 2005, Madrid, ISBN 84-206-4585-0 (1ª ed., 1981). {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Resume y reseña de 2005 |2=http://www.literaturas.com/v010/sec0511/llibros/resena-02.htm |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. === Notes === {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[Ficheru:Loudspeaker rtl.svg|15px]] [https://www.rtve.es/alacarta/audio/vidas-contadas/vides-contaes-mayor-viaxeru-toos tiempos-16-04-08/39445/#aHR0cDovL3d3dy5ydHZlLmVzL2FsYWNhcnRhL2ludGVybm8vY29udGVudHRhYmxlLnNodG1sP3BicT0zNCZtb2RsPVRPQyZsb2NhbGU9ZXMmcGFnZVNpemU9MTUmY3R4PTIxMDImYWR2O2VhcmNoT3Blbj1mYWxzZQ== ''Vides Contaes''] en [[RNE]]. * [http://www.occhiaperti.net/index.phtml?id=4088 Mapa comparativu de los viaxes de Marco Polo y Ibn Battuta (n'italianu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929201603/http://www.occhiaperti.net/index.phtml?id=4088 |date=2007-09-29 }} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Reseña de "Al traviés del Islam" (en castellán) |2=http://www.literaturas.com/v010/sec0511/llibros/resena-02.htm |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA47%20Mar.07/CartografosExploradoresViajeros.html Cartógrafos, esploradores y viaxeros musulmanes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218102615/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA47%20Mar.07/CartografosExploradoresViajeros.html |date=2020-02-18 }}. En revista Alif Nûn nᵘnbsp;47, marzu de 2007. * [http://www.biografiasyvidas.com/biografia/i/ibn_battuta.htm Ibn Battuta en Biografíes y vides] * ''Viaxes de Ibn Battuta''. ** {{Enllaz rotu|1=Llibru 4 |2=http://repos1.alpheios.net/exist/rest/db/xq/alpheios-text.xq?urn=urn:cts:arabicLit:perseus201003.perseus0001.alpheios-text-llabra1:4.1 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}; n'[[Idioma árabe|árabe]]. {{NF|1304|1377|Battuta, Ibn}} {{Tradubot|Ibn Battuta}} [[Categoría:Persones de Tánxer]] [[Categoría:Africanistes]] [[Categoría:Esploradores d'África]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] mnkeyf038d3vayne54yc6s3q9i9kabn 0 73919 4493599 4492017 2026-05-17T17:40:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493599 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ian Gillan''' {{nym}} ye un [[cantante]] y [[compositor]] [[Reinu Xuníu|británicu]] conocíu principalmente por ser el [[Cantante|vocalista]] de [[Deep Purple]].<ref name="Bio Allmusic Ian Gillan"/> Primeramente influyíu por [[Elvis Presley]],<ref name="Cap 2"/> formó parte de dellos grupos na [[Años 1960|década de los 60]], el más bultable [[Episode Six]], enantes de consiguir un notable ésitu comercial al ingresar en Deep Purple en 1969.<ref name="Bio Allmusic Ian Gillan"/> Dempués de cuatro años de trabayu ensin apenes descansu y mientres los cualos grabó cuatro álbumes d'estudiu, Gillan abandonó la banda en 1973 por cuenta de problemes colos otros miembros, especialmente col guitarrista [[Ritchie Blackmore]].<ref name="Cap 7"/> Dempués d'un curtiu periodu alloñáu de la [[industria musical]], retomó la so carrera en solitariu colos proyeutos [[Ian Gillan Band]] y [[Gillan]],<ref name="Bio Allmusic Ian Gillan"/> enantes d'ingresar como vocalista de [[Black Sabbath]] mientres un añu.<ref>{{Cita web |títulu=Black Sabbath - Biography |autor= Ruhlmann, William |editorial= ''Allmusic'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.allmusic.com/artist/black-sabbath-mn0000771438/biography |fechaaccesu= 9 de setiembre de 2013 }}</ref> En 1984 volvió axuntase con Deep Purple, anque foi despidíu en 1989. Volvió a la banda en 1992 y dende entós permaneció nella.<ref name="Bio Allmusic Ian Gillan"/> Amás del so trabayu con Deep Purple y otres bandes de ''[[música rock|rock]]'' ente los [[Años 1970|70]] y los [[Años 1980|80]], Gillan ye reconocíu por interpretar el papel de [[Xesucristu]] na [[Ópera rock|ópera]] ''[[Xesucristu Superstar]]'' d'[[Andrew Lloyd Webber]],<ref name="Bio Allmusic Ian Gillan"/> por realizar delles [[filantropía|obres de caridá]] por [[Armenia]] y formar xunto a [[Tony Iommi]] el [[supergrupu]] [[WhoCares]].<ref name="Whocares"/> == Biografía == === Primeros años (1945–1964) === Gillan nació'l 19 d'agostu de 1945 nel hospital Chiswick Maternity de [[Middlesex]].<ref name="Cap 1">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 1|sp=sí}}</ref> El so padre, Bill, yera orixinariu de [[Glasgow]] y trabayaba nuna fábrica en [[Londres]],<ref name="Teleg">{{Cita web |títulu= Deep Purple's Ian Gillan talks money |autor=Anstead, Mark |editorial= ''The Telegraph'' |idioma= inglés |fecha=12 de marzu de 2009 |url=http://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/fameandfortune/4980681/Deep-Purples-Ian-Gillan-talks-money.html |fechaaccesu= 17 de marzu de 2013 }}</ref> ente que la so madre, Audrey, yera la mayor de cuatro hermanos, que'l so padre (el güelu de Gillan) fuera un cantante d'[[ópera]] y pianista aficionáu.<ref name="Cap 1"/> Tres años dempués de la so nacencia, tuvieron una fía, llamada Pauline.<ref name="Cap 1"/> Unu de les primeres alcordances musicales de Gillan yera ver a la so madre tocar «[[Blue Rondo a la Turk]]» col pianu.<ref name="Cap 1"/> La familia tuvo delles residencies enantes d'establecese nun adosáu de tres habitaciones en Cranford, [[Conceyu de Hounslow|Hounslow]].<ref name="Teleg"/> Los sos padres divorciáronse cuando yera pequeñu, dempués de que Audrey afayara que Bill tuviera una aventura mientres taba reclutado nel exércitu por cuenta de la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref name="Cap 1"/> A los cuatro años entró nel colexu Hounslow, onde cursó los sos estudios hasta l'adolescencia.<ref name="Cap 2"/> Como munchos otros nuevos, empezó a escuchar la música d'[[Elvis Presley]], a quien tenía como influencia principal.<ref name="Cap 2"/> En terminando'l colexu ingresó nel institutu Acton County Grammar, onde compartió clase con [[Pete Townshend]], futuru guitarrista de [[The Who]].<ref name="Cap 2">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 2|sp=sí}}</ref> Sicasí, Gillan abandonó los estudios col suañu de convertise en cantante de ''[[música rock|rock]]'' dempués de ver una película de Elvis.<ref name="Cap 1"/> Darréu atopó emplegu como remanador de máquines de xelu.<ref name="Cap 2"/> La primer banda de Gillan foi Garth Rockett and the Moonshiners, que consistía nél como vocalista y batería, y el guitarrista [[Chris Aylmer]], quien más tarde foi miembru de [[Samson (banda)|Samson]].<ref name="Cap 2"/> El dúu versionaba temes como «Sweet Little Sheila» de [[Tommy Roe]] y «Apache» de [[The Shadows]]. Por cuenta de la incapacidá de cantar y tocar la batería al empar, dexó esti preséu y exerció namái'l papel de vocalista.<ref name="Cap 2"/> Poco dempués xunióse a otra banda local, Ronnie and the Hightones, que camudó'l so nome por The Javelins tres la so llegada.<ref name="Cap 2"/> Con esti grupu interpretó versiones de [[Sonny Boy Williamson II]], [[Chuck Berry]], [[Jerry Lee Lewis]] y [[Little Richard]].<ref name="Cap 2"/> The Javelins dixebrar en marzu de 1964, tres la salida del guitarrista [[Gordon Fairminer]] pa crear un proyeutu que terminó convirtiéndose en [[Sweet (banda)|Sweet]].<ref name="Cap 2"/> Tres la separación de The Javelins, Gillan entró na banda de ''[[soul]]'' [[Wainwright's Gentlemen]], onde coincidió con otru futuru miembru de Sweet, la batería [[Mick Tucker]].<ref name="Cap 2"/> El grupu grabó una serie de cantares, ente elles una versión de «Ain't That Just Like Me» de [[The Hollies]].<ref name="Cap 3"/> Anque Wainwright's Gentlemen actuó en dellos locales populares, nun foi una banda esitosa, de cuenta que Gillan abandonar n'abril de 1965 pa xunise a [[Episode Six]].<ref name="Cap 3">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 3|sp=sí}}</ref> === Episode Six (1965–1968) === En contactando cola mánager Gloria Bristow, Gillan ingresó en Episode Six en sustitución del anterior vocalista, Andy Ross, qu'abandonó'l grupu pa casase.<ref name="Cap 3"/> Los demás componentes del grupu yeren los guitarristes Graham Carter y Lander Tony, la teclista Sheila Carter, la batería Harvey Shields y el baxista [[Roger Glover]].<ref name="Cap 3"/> Episode Six realizó conciertos en [[Reinu Xuníu]], [[Alemaña]] ya inclusive [[Beirut]],<ref name="Cap 3"/> y apaeció con regularidá nel programa de radio [[Light Programme]] de la [[BBC]].<ref name="Cap 4">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 4|sp=sí}}</ref> Mientres la so estancia nesta agrupación, Gillan empezó a escribir cantares xunto a Glover, daqué que dambos músicos siguieron faciendo a lo llargo del tiempu.<ref name="Cap 4"/> Dempués de la visita a Beirut, Shields dexó la banda y foi reemplazáu primero por John Kerrison y pocu tiempu dempués por Mick Underwood.<ref name="Cap 4"/> Esti postreru fuera miembru de [[The Outlaws]] xunto a [[Ritchie Blackmore]], y foi quien punxo en contautu a Gillan colos miembros de [[Deep Purple]].<ref name="Cap 4"/> Primeramente, el vocalista refugó xunise a la banda,<ref>{{Cita web |títulu= Interview with Nick Simper |autor= Anasontzis, George |editorial= ''Rock Pages'' |idioma= inglés |fecha= |url= http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=4459&type=1&lang=EN |fechaaccesu= 17 de marzu de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140901130712/http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=4459&type=1&lang=EN |fechaarchivu= 2014-09-01 }}</ref> anque en 1969, dempués de publicar nueve senciellos ensin ésitu nes llistes, decidió abandonar Episode Six.<ref name="anthology">{{Cita llibru |autor= Robinson, Simon |añu=1991 |títulu=Llibretu del álbum Deep Purple Anthology |url= |editorial=''EMI'' |isbn= |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2013 }}</ref> === Deep Purple (1969–1973) === {{AP|Deep Purple}} Na primavera de 1969, Deep Purple tenía un senciellu nel ''top''&nbsp;5 del ''[[Billboard Hot 100]]'', «[[Hush (cantar)|Hush]]».<ref>{{Cita publicación |número=39 |volume=80 |títulu=Billboard, 28 Sep 1968 |añu =28 de setiembre de 1968 |publicación= ''Billboard'' |páxines =83 |fechaaccesu=19 de marzu de 2013 |idioma= inglés |url=https://books.google.es/books?id=xQoEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=deep+purple+hush+billboard&hl=es&sa=X&ei=n3VIUZj9IOnD7AbT6oGwDA&ved=0CEoQ6AEwBg#v=onepage&q=deep%20purple%20hush%20billboard&f=false }}</ref> Sicasí, tanto Blackmore como'l teclista [[Jon Lord]] y la batería [[Ian Paice]] taben descontentos col soníu de [[pop sicodélicu]] del grupu y queríen empobinase escontra'l ''[[hard rock]]''.<ref name="anthology"/><ref name="Cap 5">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 5|sp=sí}}</ref> El 4 de xunu de 1969, los trés fueron a ver un conciertu de Episode Six nel club Ivy Lodge de [[Woodford]];<ref name="Thompson 5">{{Cita Harvard|Thompson|2004|loc=Capítulu 5|sp=sí}}</ref> tres l'actuación ufiertaron a Gillan el puestu de vocalista y preguntáron-y si conocía a un bon baxista.<ref name="Cap 5"/> Como Glover tenía esperiencia como compositor tamién-y ufiertaron el puestu de baxista.<ref name="Cap 4"/><ref name="anthology"/> El 16 de xunu, dambos ingresaron en Deep Purple en sustitución de [[Rod Evans]] y [[Nick Simper]], respeutivamente.<ref name="Thompson 5"/> L'antigua formación siguió realizando actuaciones hasta la marcha oficial de Evans y Simper.<ref name="Thompson 5"/> [[Ficheru:Deep Purple, Ian Gillan 1970.jpg|200px|thumb|derecha|Gillan actuando con Deep Purple en Hannover, en 1970.]] Gillan debutó en direutu con Deep Purple el 10 de xunetu, na sala Speakeasy de [[Londres]].<ref name="Thompson 5"/> Como la nueva formación apenes ensayara xunta, ésta decantóse por interpretar principalmente temes instrumentales.<ref name="Cap 5"/> Ensin saber qué faer mientres les seiciones instrumentales, el vocalista coyó un par de [[Conga (instrumentu musical)|congues]] y dedicóse a tocales.<ref name="Cap 5"/> A partir d'entós, les congues acabaron per convertir se nuna de les carauterístiques de les sos interpretaciones con Deep Purple.<ref name="Cap 5"/> Deep Purple siguió los sos ensayos nel llocal Hanwell Community Centre.<ref name="Cap 6"/> Una de les primeres contribuciones de Gillan mientres estos ensayos foi la lletra del cantar «[[Child in Time]]».<ref name="Cap 6">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 6|sp=sí}}</ref> En Hanwell compunxeron la mayor parte del discu ''[[Deep Purple in Rock]]'', pero tuvieron que faer una interrupción en setiembre pa grabar l'álbum en direutu ''[[Concerto for Group and Orchestra]]'' cola [[Orquesta Filarmónica Real]] nel [[Royal Albert Hall]].<ref>{{Cita web |títulu=Deep Purple & Royal Philharmonic Orchestra, The, Malcolm Arnold – Concerto For Group And Orchestra |autor= |editorial= ''Discogs'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.discogs.com/Deep-Purple-Royal-Philharmonic-Orchestra-Concerto-For-Group-And-Orchestra/master/1220 |fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 }}</ref> Al igual que Blackmore, Gillan nun s'amosó entusiasmáu cola realización del conciertu y escribió la lletra del segundu movimientu unes hores enantes de l'actuación nuna servilleta, nun restorán italianu.<ref name="Cap 6"/> En 1970, el cantante recibió una llamada de [[Tim Rice]], quien-y pidió que realizara'l papel de [[Xesucristu]] nel álbum de 1970 ''[[Xesucristu Superstar]]'' dempués de quedar impresionáu cola so interpretación de «Child in Time».<ref name="Cap 6"/> Dempués d'ensayar un par de vegaes con Rice y [[Andrew Lloyd Webber]], grabó les sos contribuciones vocales n'apenes tres hores.<ref name="Cap 6"/> El discu algamó la primer posición del ''[[Billboard 200]]'' y consiguió dos nominaciones al [[premiu Grammy]] nes categoría d'[[Premiu Grammy al álbum del añu|álbum del añu]] y [[Premiu Grammy Meyor actuación pop vocal de grupu o duo|meyor interpretación pop d'un dúu o grupu]].<ref>{{Cita web |títulu=Jesus Christ Superstar - Awards |autor= |editorial= ''Allmusic'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.allmusic.com/album/jesus-christ-superstar-mw0000056121/awards |fechaaccesu= 22 de payares de 2014 }}</ref><ref>{{cita publicación |páxina=14 |apellíu= |nome= |títulu=Grammy Awards final nominations |fechaaccesu=22 de payares de 2014 |fecha=5 de febreru de 1972 |publicación=Billboard |volume=84 |númberu=6 |issn=0006-2510 |url=https://books.google.es/books?id=_ycEAAAAMBAJ&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}}</ref> Darréu, recibió la ufierta de protagonizar l'[[Xesucristu Superstar (película)|adautación cinematográfica de 1973]],<ref name="Cap 6"/> pero refugar porque les feches de rodaxe taben en conflictu coles actuaciones de Deep Purple.<ref>{{Cita web |títulu= Child In Time: An Interview With Ian Gillan |autor= Steffens, Charlie |editorial= ''Knac'' |idioma= inglés |fecha= 21 d'avientu de 2006 |url= http://knac.com/article.asp?ArticleID=5166 |fechaaccesu= 17 de marzu de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070110001132/http://knac.com/article.asp?ArticleID=5166 |fechaarchivu= 2007-01-10 }}</ref> Dempués de 1971, especialmente tres el llanzamientu del álbum ''[[Fireball]]'', Gillan empezó a desilusionase col trabayu de la banda, por cuenta de qu'apenes tuviera descansu dende los sos ensayos en Hanwell.<ref name="Cap 7"/> Empezó a beber y la so rellación colos demás miembros de la banda, cuantimás con Blackmore, empezó a deteriorase.<ref name="Cap 7"/> El 6 de payares de 1971, sufrió un esmorecimientu por cuenta d'una [[hepatitis]] en [[Chicago]], lo que provocó la cancelación de la xira d'Estaos Xuníos.<ref name="Cap 7">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 7|sp=sí}}</ref> N'avientu de 1972, tres la grabación de ''[[Machine Head (álbum)|Machine Head]]'', ''[[Made in Japan]]'' y ''[[Who Do We Think We Are]]'' (publicáu al añu siguiente), Gillan sintióse dafechu escosáu pola enorme carga de trabayu.<ref name="Cap 7"/> A diferencia de los otros miembros de la banda, el vocalista nun taba satisfechu con ''Made in Japan'' y nun-y gustaben los álbumes en direutu.<ref name="Cap 7"/> De cutiu taba en desalcuerdu con Blackmore sobre la direición musical del grupu y acabó per escribir la tema «Smooth Dancer» sobre él.<ref name="Thompson 272">{{Cita Harvard|Thompson|2004|pp=272 |sp=sí}}</ref> Mientres taben de xira por [[Dayton (Ohio)|Dayton]], [[Ohio]], Gillan escribió una carta d'arrenunciu a los xerentes de Deep Purple na que declaraba la so intención de dexar la banda'l 30 de xunu de 1973.<ref name="Cap 7"/> Tres la so marcha, el so puestu ocupar [[David Coverdale]].<ref name="Allmusic"/> === Tres Deep Purple: Ian Gillan Band y Gillan (1974–1982) === {{AP|Ian Gillan Band|Gillan}} Dempués d'abandonar Deep Purple, Gillan dexó momentáneamente la música pa realizar diversos proyeutos empresariales fallíos. Ente ellos incluyóse la inversión de 300&nbsp;000 [[llibra esterlina|llibres]] nun [[hotel]] cerca d'[[Oxford]].<ref name="Cap 8"/> Otru negociu fallíu foi'l proyeutu Mantis Motor Cycles, que sufrió'l colapsu de la industria británico de motocicletes, lo qu'obligó a Gillan a declarase en [[Sociedá mercantil#Disolución y lliquidación de les sociedaes mercantiles|lliquidación]].<ref name="Cap 8">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 8|sp=sí}}</ref> Sicasí, l'ésitu llegó-y cola inversión nos estudios Kingsway y cola so actuación na [[Ópera rock|ópera ''rock'']] ''[[Butterfly Ball]]'',<ref name="Thompson 272"/> el 16 d'ochobre de 1974, en sustitución de [[Ronnie James Dio]]. Animáu pola receición del públicu, decidió retomar la so carrera musical.<ref name="Cap 8"/> En 1975, formó [[Ian Gillan Band]] col guitarrista Ray Fenwick, la batería [[Mark Nauseef]], el baxista John Gustafson y el teclista Mike Moren, a quien reemplazó primero Mickey Lee Soule y darréu Colin Towns.<ref>{{Cita web |títulu=Ian Gillan Band - Biography |autor=Sharpe-Young; Garry |editorial= ''Music Might'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.rockdetector.com/artist/uk/ian+gillan+band |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> En xineru de 1976, publicó'l so álbum debú ''[[Child in Time (álbum)|Child in Time]]'', siguíu de ''[[Clear Air Turbulence]]'', n'abril de 1977, y ''[[Scarabus]]'' n'ochobre del mesmu añu.<ref>{{Cita web |títulu=Ian Gillan Band - Discography |autor= |editorial= ''Discogs'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.discogs.com/artist/Ian+Gillan+Band |fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 }}</ref> El soníu de la banda taba empobináu escontra'l ''[[jazz rock]]'', lo que nun goció de muncha popularidá, especialmente por cuenta de que el ''[[punk rock]]'' yera l'estilu de moda.<ref name="Thompson 272"/> Tres la separación de Ian Gillan Band en 1978, el vocalista fundó un proyeutu llamáu a cencielles [[Gillan]] con Towns (quien co-escribió gran parte de les temes), el guitarrista Steve Byrd, el baxista John McCoy y la batería Pete Barnacle. Byrd y Barnacle dexaron rápido'l grupu y reemplazáron-yos [[Bernie Tormé|Bernie Torme]] y l'ex compañeru del cantante en [[Episode Six]] Mick Underwood.<ref name="Gillan bio"/><ref name="Cap 9"/> Esta banda taba más empobinada escontra'l ''hard rock'',<ref name="Cap 9">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 9|sp=sí}}</ref> y la publicación del álbum ''[[Mr. Universe]]'' n'ochobre de 1979 supunxo'l regresu del vocalista a les llistes del [[Reinu Xuníu]].<ref>{{Cita web |títulu=Top 40 Official Albums Chart UK Archive - 27th October 1979 |autor= |editorial= ''Official Charts Company'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/3/1979-10-27/ |fechaaccesu= 9 de setiembre de 2013 }}</ref> Sicasí, la quiebra d'[[Acrobat Records]] provocó que'l grupu roblara un nuevu contratu con [[Virgin Records]].<ref name="Cap 10">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 10|sp=sí}}</ref> Na navidá de 1978, Gillan recibió la visita de Blackmore, quien-y ufiertó'l puestu de vocalista en [[Rainbow (banda)|Rainbow]].<ref name="Cap 10"/> El vocalista refugó la ufierta; sicasí, dambos actuaron xuntos trés nueches nel [[Club Marquee]] per primer vegada dende 1973.<ref name="Cap 10"/> El cantante siguió cola so trayeutoria: un añu dempués, el grupu publicó ''[[Glory Road]]'', qu'incluyó'l senciellu «Trouble» y que la banda interpretó nel programa de la [[BBC]] ''[[Top of the Pops]]''.<ref>{{Cita web |títulu=Gillan |autor= |editorial= Deep Purple official site |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.deep-purple.net/tree/gillan/gillan-1.htm |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> N'editando dos nuevos trabayos, ''[[Future Shock (álbum)|Future Shock]]'' y ''[[Double Trouble]]'', Torme foi despidíu y sustituyólu [[Janick Gers]], actual guitarrista d'[[Iron Maiden]].<ref name="Gillan bio">{{Cita web |títulu=Gillan - Biography |autor= Huey, Steve |editorial= ''Allmusic'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.allmusic.com/artist/gillan-mn0000548771 |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> Gers debutó como guitarrista en ''[[Magic (álbum de Gillan)|Magic]]'', l'últimu álbum del grupu.<ref>{{Cita web |títulu=Magic |autor= Anderson, Jason |editorial= ''Allmusic'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.allmusic.com/album/magic-mw0000203989 |fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 }}</ref> En 1982, Ian Gillan anunció la separación del grupu yá que precisaba folgar les sos estropiaes [[cuerdes vocales]].<ref name="Cap 10"/> Los restantes miembros, cuantimás McCoy y Towns, nun taben satisfechos cola disolución, asina que demandaron al vocalista poles regalías de los cantares.<ref name="Cap 11">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 11|sp=sí}}</ref> === Black Sabbath (1983–1984) === {{AP|Black Sabbath}} En 1983, el mánager [[Don Arden]] convidó a Gillan a xunise a [[Tony Iommi]], [[Geezer Butler]] y [[Bill Ward]], toos ellos miembros de [[Black Sabbath]], pa formar un supergrupu. Anque orixinalmente'l tríu tenía reserves, el vocalista xunir a la formación el 6 d'abril de 1983. Sicasí, por cuenta d'obligaciones contractuales, tuvieron de siguir sol nome de Black Sabbath.<ref name="Cap 11"/> El grupu grabó esi mesmu añu l'álbum ''[[Born Again (álbum de Black Sabbath)|Born Again]]'' nos [[The Manor Studios|estudios Manor]] en [[Oxford]].<ref>{{Cita web |títulu=Black Sabbath – Born Again |autor= |editorial= ''Discogs'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.discogs.com/Black-Sabbath-Born-Again/release/2637933|fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 }}</ref> Ward decidió nun acompañar a los sos compañeros na xira promocional por cuenta de problemes de salú y sustituyólu [[Bev Bevan]], batería del grupu [[Electric Light Orchestra]].<ref name="Cap 11"/> Como miembru de Black Sabbath, Gillan tenía d'aprendese'l so vieyu repertoriu, pero tuvo dificultaes pa recordar les lletres.<ref name="Cap 11"/> Pa solucionar esti problema, el vocalista escribió los cantares nuna llibreta qu'asitiaba sobre un monitor y camudaba de páxina colos pies.<ref name="Cap 11"/> Amás de les temes de ''Born Again'' y los clásicos de Black Sabbath, la banda tocó con regularidá'l cantar «[[Smoke on the Water]]» de [[Deep Purple]].<ref>{{Cita web |títulu=Bev Bevan: The Black Sabbath diaries |autor= Mercury, Sunday |editorial= ''Birmingham Mail'' |idioma= inglés |fecha=19 de payares de 2008 |url=http://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/bev-bevan-the-black-sabbath-diaries-236254 |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> Gillan de cutiu amosóse insatisfechu col so pasu por Black Sabbath, especialmente por cuenta de l'[[Amiestu (audiu)|amiestu]] final de ''Born Again'' y la so portada, qu'amosaba a un ñácaru d'aspeutu demoníaco.<ref>{{Cita llibru |autor=Popoff, Martin |títulu=Black Sabbath: Doom Let Loose: An Illustrated History |url=https://books.google.es/books/about/Black_Sabbath.html?id=iay3AQAACAAJ&redir_esc=y |fechaaccesu=20 de marzu de 2013 |idioma=inglés |fecha=20 d'agostu de 2006 |páxines=206 |editorial=''ECW Press'' |isbn=1-55022-731-9 }}</ref> Nuna entrevista tres la xunta de Deep Purple, reveló que recibió una caxa con delles copies del álbum y que les estrozó una por una.<ref>{{cita web |url=http://www.classicrockmagazine.com/news/cult-heroes-non-50-black-sabbath/ |títulu=Cult Heroes Non. 50: Black Sabbath |fechaaccesu=20 de marzu de 2013 |autor= Barton, G. |fecha=10 de marzu de 2011 |editorial= ''Classic Rock'' |idioma= inglés|cita= }}</ref> === Xunta de Deep Purple (1985–1989) === [[Ficheru:Deep Purple (1985).jpg|180px|thumb|derecha|Deep Purple actuando en San Francisco en 1985.]] Dempués de la so curtia etapa en [[Black Sabbath]], Gillan anunció nel programa de radio de [[Tommy Vance]] la xunta de [[Deep Purple]] xunto a Blackmore, Glover, Paice y Lord.<ref name="Cap 12">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 12|sp=sí}}</ref> El primer álbum tres la reformación del grupu foi ''[[Perfect Strangers (álbum)|Perfect Strangers]]'', grabáu en [[Stowe (Vermont)]] en 1984.<ref>{{Cita web |títulu=Deep Purple – Perfect Strangers |autor= |editorial= ''Discogs'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.discogs.com/Deep-Purple-Perfect-Strangers/release/760565 |fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 }}</ref> A ésti siguiólu 039;'[[The House of Blue Light]]'' en 1987, anque'l vocalista sintióse descontentu cola resultancia final y alegó: «Hai daqué que-y falta al álbum. Nun puedo sentir l'espíritu de la banda».<ref name="gillan interview">{{Cita web |títulu= Interview with Ian Gillan |autor= Anasontzis, George; Dolas, Yiannis y Nikas, Sakis |editorial= ''Rock Pages'' |idioma= inglés |fecha= |url= http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=756&type=1&lang=EN |fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140918030002/http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=756&type=1&lang=EN |fechaarchivu= 2014-09-18 }}</ref> El siguiente trabayu del grupu foi l'álbum en direutu ''[[Nobody's Perfect (álbum)|Nobody's Perfect]]'', publicáu en 1988.<ref>{{Cita web |títulu=Deep Purple – Nobody's Perfect |autor= |editorial= ''Discogs'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.discogs.com/Deep-Purple-Nobodys-Perfect/release/634373 |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> Pa conmemorar el ventenu aniversariu de la banda, l'álbum incluyó una regrabación d'estudiu de la tema de 1968 «Hush» con Gillan como vocalista, a diferencia de la versión orixinal cantada por [[Rod Evans]]. Tiempu dempués, el vocalista comentó que l'álbum yera «la encarnación de toles coses equivocaes de Purple».<ref name="Cap 12"/> A diferencia de la so anterior etapa col grupu na [[década de 1970]], Gillan sintióse atayáu yá que la banda nun trabayaba lo suficiente. Como'l vocalista inda tenía un contratu con [[Virgin Records|Virgin]], formó un proyeutu paralelu con Glover.<ref>{{Cita web |títulu= The Ian Gillan Discobiography |autor= |editorial= ''The Highway Star'' |idioma= inglés |fecha= |url= http://www.thehighwaystar.com/roses/jouni/ig.html |fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 }}</ref> El dúu compunxo y grabó temes que nun encaxar col soníu de Deep Purple y que formaron parte del álbum ''[[Accidentally on Purpose (álbum)|Accidentally on Purpose]]''.<ref name="Cap 12"/> En 1989, la tensión ente Blackmore y él volvió resurdir, esta vegada por cuenta de diferencies musicales, y el guitarrista optó por despidir lo.<ref name="Cap 12"/> El so sustitutu foi [[Joe Lynn Turner]], ex vocalista de [[Rainbow]].<ref name="Allmusic">{{Cita web |títulu=Deep Purple - Biography |autor= Ankeny, Jason |editorial= ''Allmusic'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.allmusic.com/artist/deep-purple-mn0000192382 |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> === Garth Rockett and the Moonshiners (1990–1991) === Tres la so espulsión de [[Deep Purple]], Gillan formó una nueva versión de la so primer banda, Garth Rockett and the Moonshiners, xunto al teclista Mark Buckle, el baxista Keith Mulholland, la batería Louis Rosenthal y los guitarristes Harry Shaw y Steve Morris.<ref>{{Cita web |títulu=Garth Rockett and the Moonshiners - Biography |autor= Sharpe-Young, Garry |editorial= ''Music Might'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.rockdetector.com/artist/united+kingdom/garth+rockett+and+the+moonshiners1 |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> El conxuntu actuó en direutu con regularidá y grabó l'álbum ''[[Naked Thunder]]''. Sicasí, Gillan quedó descontentu cola resultancia final.<ref name="Thompson 272"/><ref name="Cap 13">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 13|sp=sí}}</ref> Por esa dómina, volvió grabar «[[Smoke on the Water]]» cola collaboración [[Bryan Adams]], [[Tony Iommi]], [[David Gilmour]], [[Roger Taylor]], [[Brian May]], [[Bruce Dickinson]] y [[Paul Rodgers]], col fin de recaldar fondos pa les víctimes d'un [[Terremotu de Spitak 1988|terremotu]] n'[[Armenia]]. Garth Rockett and the Moonshiners siguió de xira los años siguientes, anque con dellos cambeos na so formación.<ref name="Cap 13"/> === Regresu a Deep Purple (1992–presente) === [[Ficheru:Deep Purple - MN Gredos - 02.jpg|thumb|200px|Gillan mientres una actuación de Deep Purple en [[Hoyos del Espino]], [[Ávila]], en 2013.]] Ante la insistencia de [[Roger Glover|Glover]], [[Jon Lord|Lord]], [[Ian Paice|Paice]] y la compañía discográfica, Ian Gillan tornó a [[Deep Purple]] en 1992.<ref name="Interview return"/> [[Ritchie Blackmore|Blackmore]] yera contrariu a la so llegada y esixó a la discográfica que-y ingresara na so cuenta bancaria un cuartu de millón de dólares en cuenta de trabayar de nuevu con él.<ref name="Interview return">{{Cita web |títulu= Interview with Ian Gillan |autor= Anasontzis, George |editorial= ''Rock Pages'' |idioma= inglés |fecha= |url= http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=1453&type=1&lang=EN |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20081022044109/http://www.rockpages.gr/detailspage.aspx?id=1453&type=1&lang=EN |fechaarchivu= 2008-10-22 }}</ref> De nuevu col vocalista, el grupu editó l'álbum ''[[The Battle Rages On]]'' (1993).<ref>{{Cita web |títulu=The Battle Rages On |autor= Ruhlmann, William |editorial= ''Allmusic'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.allmusic.com/album/the-battle-rages-on-mw0000619719 |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> Gillan taba contentu col trabayu nel discu, que yá fuera parcialmente completáu por Joe Lynn Turner y namái tuvo qu'escribir les lletres y grabar la so voz, daqué que nuevamente provocó les crítiques de Blackmore.<ref name="Cap 14">{{Cita Harvard|Gillan y Cohen|1993|loc=Capítulu 14|sp=sí}}</ref> Antes del tramu xaponés de la xira promocional, el guitarrista optó por abandonar definitivamente l'agrupación.<ref>{{cita publicación |títulu= Deep Purple, en Barcelona con Joe Satriani |url= http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1998/03/15/pagina-41/34400850/pdf.html?search=blackmore%20deep%20purple |fecha=29 de xunu de 1994 |volume = |númberu = |editorial= ''La Vanguardia'' |ubicación = Barcelona |idioma = |autor=Benach, Joan-Anton |fechaaccesu = 20 de marzu de 2012 |páxines=41 }}</ref> Dempués de la salida del Blackmore y del curtiu pasu de [[Joe Satriani]], Deep Purple reclutó a [[Steve Morse]], miembru de [[Kansas (banda)|Kansas]] y [[Dixie Dregs]].<ref name="Allmusic"/> La marcha de Blackmore dexó la posibilidá d'interpretar en direutu temes como «Fireball» o «When a Blind Man Cries».<ref>{{Cita web |títulu=Deep Purple recupera l'orixe del rock duru |autor= |editorial= ''El País'' |idioma= |fecha=29 de xunu de 1994 |url=https://elpais.com/diario/1994/06/29/cultura/772840815_850215.html |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> Sobre'l so primer trabayu con Morse, ''[[Purpendicular]]'' (1996), Gillan comentó: «Foi un discu tan importante qu'ensin él nuesos siguientes álbumes nun seríen posibles».<ref name="gillan interview"/> A ''Purpendicular'' siguiólu 039;'[[Abandon (álbum)|Abandon]]'' en 1998, l'últimu álbum con Lord, quien abandonó'l grupu de manera amistosa y foi reemplazáu por [[Don Airey]].<ref>{{Cita web |títulu=DEEP PURPLE Singer Says JON LORD's Departure Was A 'Relief' |autor= |editorial=''Blabbermouth'' |idioma=inglés |fecha=19 d'agostu de 2003 |url=http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=14564 |fechaaccesu=20 de marzu de 2013 }}</ref> Gillan emprestó especial interés nes lletres de Deep Purple, tantu que considera que'l so papel fundamental na banda ye escribiles.<ref name="gillan interview"/> Sobre la so importancia comentó: «Les lletres tienen que ser bones. Tienen De sonar como un preséu y tener que valise por sigo mesmes».<ref name="gillan interview"/> Él mesmu describió les lletres del álbum ''[[Bananas (álbum)|Bananas]]'' de 2003 como «principalmente polítiques».<ref name="gillan interview"/> Dende'l llanzamientu de ''[[Rapture of the Deep]]'' en 2005, la banda xiró con avezamientu, daqué que ye del presto del vocalista y que según él ye daqué vital pa caltener la voz en forma.<ref>{{Cita web |títulu=Interview with Simon Copeland from The Sun, March 2007 |autor= Copeland, Simon |editorial= ''The Sun'' |idioma= inglés |fecha=marzu de 2007 |url=http://www.deep-purple.net/interviews/ian-gillan-2007.html |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> En 2013, tres ochos años de silenciu, el grupu publicó ''[[Now What?!]]'', el so últimu discu hasta la fecha.<ref>{{Cita web |títulu= Deep Purple - NOW What?! |autor= |editorial= ''Ear Music'' |idioma= inglés |fecha= |url= http://www.ear-music.net/en/artists/releases/details/deep-purple/now-what/ |fechaaccesu= 9 de setiembre de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140103201845/http://www.ear-music.net/en/artists/releases/details/deep-purple/now-what/ |fechaarchivu= 2014-01-03 }}</ref> === Posterior actividá en solitariu === Anque Gillan ye miembru de Deep Purple dende 1993, tamién atopó tiempu pa dedicase a otros proyeutos. El 31 de marzu de 2006 intervieno nun conciertu n'homenaxe a [[Tommy Vance]] en Londres y onde actuó con [[Judas Priest]] y [[Scorpions]].<ref>{{Cita web |títulu=JUDAS PRIEST, SCORPIONS, IAN GILLAN To Perform At Royal Albert Hall In London |autor= |editorial=''Blabbermouth'' |idioma=inglés |fecha=13 de febreru de 2006 |url=http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=48271 |fechaaccesu=20 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130616062052/http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=48271 |fechaarchivu=2013-06-16 }}</ref> N'abril d'esi añu, publicó un álbum pa conmemorar los sos más de cuarenta años na música, tituláu ''[[Gillan's Inn]]''.<ref>{{Cita web |títulu=DEEP PURPLE Frontman IAN GILLAN: 'Gillan's In' Details Revealed |autor= |editorial=''Blabbermouth'' |idioma=inglés |fecha=8 de marzu de 2006 |url=http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=49304 |fechaaccesu=20 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130616055329/http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=49304 |fechaarchivu=2013-06-16 }}</ref> Esti trabayu incluyó la collaboración de [[Tony Iommi]], [[Jeff Healey]], [[Joe Satriani]], [[Dean Howard]] y de los sos compañeros en Deep Purple.<ref>{{Cita web |títulu=Gillan’s Inn |autor= Theakston, Rob |editorial= ''Allmusic'' |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.allmusic.com/album/gillans-inn-mw0000411277/credits |fechaaccesu= 20 de marzu de 2013 }}</ref> Amás de la publicación del álbum, el vocalista aprovechó p'anunciar el re-llanzamientu de los sos discos con [[Ian Gillan Band]] y [[Gillan]] al traviés de la discográfica [[Demon Records]].<ref>{{Cita web |títulu=DEEP PURPLE Singer IAN GILLAN: Solo Albums To Be Reissued |autor= |editorial= ''Blabbermouth'' |idioma= inglés |fecha=1 de febreru de 2007 |url=http://www.blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=66305 |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> En 2007, el vocalista grabó los cantares «If This Ain’t The Blues» y «Over & Over» del álbum ''[[Danger. White Men Dancing]]'' de [[Jon Lord|Jon Lord & Hoochie Coochie Men]].<ref>{{Cita web |títulu=IAN GILLAN, JON LORD, BOB DAISLEY Featured On New THE HOOCHIE COOCHIE MEN Album |autor= |editorial=''Blabbermouth'' |idioma=inglés |fecha=12 d'agostu de 2007 |url=http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=78626 |fechaaccesu=19 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130616104533/http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=78626 |fechaarchivu=2013-06-16 }}</ref> Dos años más tarde, editó un nuevu trabayu en solitariu, ''[[One Eye To Morocco]]''.<ref>{{Cita web |títulu=IAN GILLAN's 'One Eye To Morocco' On German Chart |autor= |editorial= ''Blabbermouth'' |idioma= inglés |fecha=20 de marzu de 2009 |url=http://www.blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=116498 |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> === WhoCares === {{AP|WhoCares}} [[Ficheru:Ian-Gillan-with-Armenian-State-Philharmonic-Orchestra-26Mar-2010.jpg|200px|thumb|derecha|Gillan actuando cola Orquesta Filarmónica Armenia, el 26 de marzu de 2010.]] Gillan espresó con frecuencia'l so ciñu por [[Armenia]] y que la so participación ellí nun conciertu benéficu en 1989 foi unu de los desencadenantes de la formación del [[supergrupu]] [[WhoCares]].<ref>{{Cita web |títulu=IAN GILLAN, TONY IOMMI To Form Fund-Raising Band WHO CARES |autor= |editorial=''Blabbermouth'' |idioma=inglés |fecha=16 d'abril de 2010 |url=http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=138608 |fechaaccesu=19 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130616094214/http://blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=138608 |fechaarchivu=2013-06-16 }}</ref> El 2 d'ochobre de 2009, con motivu del ventenu aniversariu del Rock Aid Armenia, el [[primer ministru d'Armenia]], [[Tigran Sargsyan]], concedió la Orde d'Honor a Gillan, [[Tony Iommi]], [[Geoff Downes]] y al organizador del proyeutu, [[Jon Dee]].<ref>{{Cita web |títulu=Ian Gillan: I am attracted by the constant spirit of adventure-seeking in Armenia |autor=Khachaturyan, Georg |editorial=''Armenia Now'' |idioma=inglés |fecha=2 d'ochobre de 2009 |url=http://armenianow.com/arts/10560/ian_gillan_i_am_attracted_by_the_c |fechaaccesu=18 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151026054928/http://armenianow.com/arts/10560/ian_gillan_i_am_attracted_by_the_c |fechaarchivu=2015-10-26 }}</ref> Los díes 26 y 27 de marzu de 2010, en [[Yereván]], el vocalista actuó cola Orquesta Filarmónica d'Armenia.<ref name="news-am"/> Nuna entrevista, reveló que consideraba a Armenia como la so patria espiritual.<ref name="news-am">{{Cita web |títulu=Ian Gillan considers Armenia his spiritual motherland |autor= |editorial= ''News.am'' |idioma= inglés |fecha=27 de marzu de 2010 |url=http://news.am/eng/news/17709.html |fechaaccesu= 19 de marzu de 2013 }}</ref> A finales del añu, axuntar con Iommi, Lord, la batería d'[[Iron Maiden]] [[Nicko McBrain]], el guitarrista de [[HIM]] [[Mikko Lindström]] y el ex baxista de [[Metallica]] [[Jason Newsted]] nun estudiu de Londres pa grabar un senciellu tituláu «Out of my Mind».<ref name="Whocares"/> Los beneficios llograos poles sos ventes fueron utilizaos pa la construcción d'una escuela de música en [[Gyumri]], Armenia.<ref name="Whocares">{{Cita web |títulu=Ex-METALLICA Bassist, HIM Guitarist Added To WHOCARES 'All-Star' Project |autor= |editorial= ''Blabbermouth'' |idioma= inglés |fecha=15 d'ochobre de 2010 |url=http://www.blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=147738 |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> Nun vuelu dende Armenia en 2011, Gillan y Iommi decidieron siguir col proyeutu [[WhoCares]] col fin de recaldar fondos pa causes benéfiques.<ref name="whocares2"/> En 2012 editaron l'álbum ''[[Ian Gillan & Tony Iommi: WhoCares]]'' qu'arrexunta temes de dambos y el senciellu «Out of my Mind».<ref name="whocares2">{{Cita web |títulu=IAN GILLAN & TONY IOMMI: 'WhoCares' First-Week Sales Revealed |autor= |editorial= ''Blabbermouth'' |idioma= inglés |fecha=5 de setiembre de 2012 |url=http://www.blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=179037 |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> == Vida personal == [[Ficheru:Gillan tbilisi 02.jpg|160px|thumb|derecha|Ian y Bron Gillan anovando los sos votos en 1990, mientres una visita a [[Tblisi]] ([[Xeorxa]]).]] Gillan caltuvo una rellación sentimental con Zoe Dean dende 1969 a 1978.<ref name="Cap 6"/> La pareya conocer mientres la so etapa en [[Episode Six]].<ref name="Cap 6"/> En 1984, casóse cola so novia Bron, a quien dedicara la tema «Keep It Warm» del so álbum con [[Black Sabbath]], ''[[Born Again (álbum de Black Sabbath)|Born Again]]''.<ref name="Never say die">{{Cita llibru |autor=Sharpe-Young, Garry |títulu=Black Sabbath: Never Say Die! 1979-1997 |url=http://www.amazon.com/exec/obidos/ASIN/1901447162/73407921 |fechaaccesu=9 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |fecha=1 de setiembre de 2003 |páxines=73 |editorial=''Cherry Red Books'' |isbn=1-901447-16-2 }}</ref> La pareya tien dos fíos y trés nietos, toos ellos criaos n'[[Escocia]].<ref name="gillan express"/> Dende finales de la [[década de 2000]], el vocalista mora nel sur de [[Portugal]].<ref name="gillan express"/> Gillan ye un apasionáu del [[cricket]] y del [[fútbol]], cuantimás del [[Queens Park Rangers Football Club|Queens Park Rangers]].<ref>{{Cita web |títulu=Famous Fan: Ian Gillan |autor= |editorial= ''BBC'' |idioma= inglés |fecha=21 d'ochobre de 2003 |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/3202976.stm |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> Ye conocíu pola so intolerancia contra l'agresividá del personal de seguridá de los conciertos: el 15 d'agostu de 1998, foi acusáu de cutir con un micrófonu a un guardia de seguridá na cabeza.<ref>{{Cita web |títulu=Deep Purple man on assault charge |autor= |editorial= ''BBC'' |idioma= inglés |fecha=3 de setiembre de 1998 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/163899.stm |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> El so apellíu de cutiu ye escritu equivocadamente como «Gillian». El vocalista fixo ecu d'esto na tema «MTV» del álbum ''[[Rapture of the Deep]]'', onde canta la frase «Mr. Grover 'n' Mr Gillian».<ref>{{Cita web |títulu=Wordography: 51. MTV |autor=Gillan, Ian |editorial= Ian Gillan official site |idioma= inglés |fecha= |url=http://www.gillan.com/wordography-51.html |fechaaccesu= 18 de marzu de 2013 }}</ref> == Discografía == {{Columnes}} ;The Javelins * 1994: ''[[Sole Agency and Representation]]'' ;Deep Purple * 1970: ''[[Deep Purple in Rock]]'' * 1971: ''[[Fireball]]'' * 1972: ''[[Machine Head (álbum)|Machine Head]]'' * 1973: ''[[Who Do We Think We Are]]'' * 1984: ''[[Perfect Strangers (álbum)|Perfect Strangers]]'' * 1987: ''[[The House of Blue Light]]'' * 1993: ''[[The Battle Rages On]]'' * 1996: ''[[Purpendicular]]'' * 1998: ''[[Abandon (álbum)|Abandon]]'' * 2003: ''[[Bananas (álbum)|Bananas]]'' * 2005: ''[[Rapture of the Deep]]'' * 2013: ''[[Now What?!]]'' ;Ian Gillan Band * 1976: ''[[Child in Time (álbum)|Child in Time]]'' * 1977: ''[[Clear Air Turbulence]]'' * 1977: ''[[Scarabus]]'' {{Nueva columna}} ;Gillan * 1978: ''[[Gillan (álbum)|Gillan]]'' * 1979: ''[[Mr. Universe]]'' * 1980: ''[[Glory Road]]'' * 1981: ''[[Future Shock (álbum)|Future Shock]]'' * 1981: ''[[Double Trouble]]'' * 1982: ''[[Magic (álbum)|Magic]]'' ;Black Sabbath * 1983: ''[[Born Again (Black Sabbath)|Born Again]]'' ;Gillan & Glover * 1988: ''[[Accidentally on Purpose (álbum)|Accidentally on Purpose]]'' ;En solitariu * 1991: ''[[Naked Thunder]]'' * 1992: ''[[Toolbox]]'' * 1997: ''[[Dreamcatcher (álbum)|Dreamcatcher]]'' * 2006: ''[[Gillan's Inn]]'' * 2009: ''[[One Eye To Morocco]]'' ;WhoCares * 2012: ''[[Ian Gillan & Tony Iommi: WhoCares]]'' ;Otros * 1970: ''[[Jesus Christ Superstar]]'' {{Final columnes}} == Referencies == {{llistaref|2}} ;Bibliografía utilizada * {{Cita llibru |autor= Gillan, Ian y Cohen, David |añu=1993 |títulu=Child In Time : The Life Story of the Singer from Deep Purple |url=https://books.google.es/books?id=eDGPAAAACAAJ&dq=Child+In+Time+:+The+Life+Story+of+the+Singer+from+Deep+Purple&hl=es&sa=X&ei=10dIUd3THYyA7QaLr4GoCQ&ved=0CC8Q6AEwAA |editorial=''Smith Gryphon'' |isbn=1-85685-048-X |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2013 }} * {{Cita llibru |autor= Thompson, Dave |añu=2004 |títulu= Smoke on the Water: The Deep Purple Story |url=https://books.google.co.uk/books?id=LzzCw6xs9roC&pg=PA66&lpg=PA66&ots=BvCLCSng6o&sig=2_-VvtGwoj2GFBYTxjBtcEON9H0&hl=en&sa=X&ei=GhAtUOSWM4GH0AXJhoGADg&ved=0CHcQ6AEwDTgK#v=onepage&q&f=false |editorial=''ECW Press'' |isbn= 978-1-55022-618-8 |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de marzu de 2013 }} == Enllaces esternos == {{commons|Ian Gillan}} {{Traducíu ref|en|Ian Gillan|inglés}} * [http://www.gillan.com Páxina oficial de Ian Gillan (n'inglés)] * [http://www.deeppurple.com/ Páxina oficial de Deep Purple (n'inglés)] {{NF|1945||Gillan, Ian}} {{Tradubot|Ian Gillan}} [[Categoría:Cantantes de rock del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Cantantes d'Inglaterra]] [[Categoría:Cantantes de heavy metal]] [[Categoría:Compositores d'Inglaterra]] qc9a24uclhdhqcz3qufklc7oun113l5 0 74307 4493603 4466801 2026-05-17T17:55:06Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493603 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Abū Bakr Muhammad ibn 'A elī ibn 'Arabi''' (n'[[Idioma árabe|árabe]] أبو بكر محمد بن علي ابن عربي الحطمي) ([[Murcia]], [[28 de xunetu]] de [[1165]] – [[Damascu]], [[16 de payares]] de [[1240]]<ref>"Ibn al-`Arabi al-Ta`i", Biblioteca d'al-Andalus, vol. 2, p. 158, Fundación Ibn Tufayl d'Estudios Árabes, Almería, 2009, ISBN:978-84-934026-6-2</ref>), más conocíu como '''Ibn Arabi''', '''Abenarabi''' y '''Ben Arabi''' foi un [[místicu]] [[sufí]], [[filósofu]], [[poeta]], viaxeru y sabiu [[musulmán]] [[andalusí]]. Les sos importantes aportaciones en munchos de los campos de les distintes ciencies relixoses islámiques valiéron-y el nomatu de ''Vivificador de la Relixón'' (n'árabe محيي الدين ''Muhyi al-Din'') y ''El Doctor Máximu'' (n'árabe الشيخ الأكبر ''as-Sheij al-Akbar'').<ref>{{Cita llibru |apellíu=Galovic |nome=Jelena |títulu=Los grupos místicu-espirituales de l'actualidá |url=https://books.google.es/books?id=4DnwoMMgN_UC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA134,M1 |editorial=Plaza y Valdés |páxina=134 |añu=2002 |isbn=970-722-104-6}}</ref> == Biografía == Nacíu en [[Murcia]], de padre murcianu y madre [[Etnia bereber|bereber]], treslladóse cola so familia a [[Sevilla]].<ref name="WDL">{{cita web |url = http://www.wdl.org/es/item/7437/ |títulu = Les revelaciones de La Meca |website = [[World Digital Library]] |fecha = 1900-1999 |fechaaccesu = 14 de xunetu de 2013 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180712030651/https://www.wdl.org/es/item/7437/ |fechaarchivu = 2018-07-12 }}</ref> Los sos estudios lliterarios xuveniles trescurrieron ente [[Lora del Río]] y [[Carmona]]. La enganía de saber condució a Ibn Arabi a una vida viaxera, percorriendo primero la so Al-Andalus natal y depués el Norte d'[[África]] visitando a los distintos grupos [[sufismu|sufíes]]. Más tarde visitó [[El Cairu]] y [[Xerusalén]]. Dempués de pasar dos años d'emociones espirituales en [[La Meca]] decidió siguir viaxe a [[Bagdag]], [[Mosul]], [[Konya]] (antigua capital del [[Sultanatu de Rum]] y una ciudá de l'actual [[Turquía]]) y [[Damascu]], onde finalmente s'estableció mientres 17 años hasta'l so fallecimientu.<ref name="WDL"/> La so tumba, na que dempués fueron soterraos dos de los sos fíos, entá se caltién y ye llugar de pelegrinación pal mundu musulmán. Sobre la so tumba los [[otomanos]] edificaron una [[madrasa]] na que se guarda'l so sepulcru. == Pensamientu == [[Ficheru:Maqam Ibn-%27arabi2.jpg|thumb|Balta de Ibn 'Arabi en [[Damascu]].]] Anque los estudios orientalistes españoles rellacionar cola escuela de Ibn al-Arif ([[Abenalarif]]), y considerar primeramente más un filósofu qu'un [[Sufismu|sufí]], los maestros sufíes de munches órdenes nel sufismu dende va sieglos considerar como un gran maestru conocedor por 'esperiencia (espiritual) direuta', al qu'inclusive dieron el calificativu de Sheij al Akbar, o'l más grande de los maestros. Na lliteratura académica occidental contemporánea, nesa llinia, los estudios de la so obra llevaos a cabu por autores como [[Michel Chodkiewicz]], [[William Chittick]], [[Denis Gril]] y n'España por [[Pablo Beneito]], amuesen claramente que'l so contautu coles escueles [[aristotelismu|aristotéliques]] d'[[Alfarabi]] y [[Averroes]] o la filosofía [[neoplatonismu|neoplatónica]] de la escuela d'[[Ibn Hazm]] foi bien superficial. La so obra ye, primero de too, de calter gnósticu-relixosa; les sos crítiques al entendimientu puramente esternu y grebu de la relixón ya inclusive a la filosofía mesma son abondoses na so obra. Pero rescampla que nun ye un simple "místicu": el conteníu metafísico de la so obra toma dende la interpretación gnósticu-sapiencial de la ''[[xaria]]'' (Llei Islámica) -siempres con una cierta visión [[zahirí]] como la de Ibn Hazm, pero a la que supera llargamente- hasta una cosmoloxía basada na revelación divina y de la so Unicidá (que foi bautizada polos sos socesores como la Unicidá de la Esistencia o ''Wahdat al-wuyud''). La doctrina de Ibn Arabi abonda nel calter absolutu de Dios como unidá suprema. Esta niega cualquier tipu d'analoxía ente Dios y crear -polo tanto escapando del panteísmu que-y han adscritu dellos pero tamién desenvolviendo una complexa rellación de lo creao col Creador, del que ye una espresión de los sos distintos Nomes y Atributos (Allahu a l'asma al-husna), qu'empecipió Sahl al-Tustari. Esta radical separación de Dios y la so creación torga la so conocencia racional de Dios como Esencia, pero nun torgar la so conocencia al traviés del develamiento, esto ye, de la certificación o Realización de la Realidá (Haqq) de les coses, que nun ye otru que Dios. Con él el sufismu algama'l desenvolvimientu más refináu de la espresión de la ellaboración teórica del [[sufismu]]. Al igual que los [[neoplatonismu|neoplatónicos]] aplica una escala xerárquica de xéneros y especies ente la non esistencia al ser creador, que se rellaciona de la mesma cola so idea del amor tamién compuestu d'una serie de graos que van dende la [[simpatía]] o enclín hasta'l puru amor. == Obra == [[Ficheru:Ibn Arabi with students.jpg|thumb|Ibn Arabi a caballu con dos estudiantes.]] Les sos obres son más de 200. Osman Yahya catalogar, editó dalgunes d'elles y desmintió delles atribuciones d'obres como ''la epístola de la Unidá'' o ''el Nucleu del nucleu''. La so obra más importante ye'l ''al-Futuhat al-Makkiyya'', traducíu davezu como ''Los Llumes de La Meca'' o ''Les Revelaciones de La Meca'', que ye un compendiu de metafísica islámica, anque toma la mayoría de les ciencies tradicionales islámiques nes sos más de trés mil páxines. La so otra obra d'importancia ye'l ''Fusus al-Hikam'' (''Los Engarcies de la Sabiduría''), síntesis del so pensamientu metafísicu, de la unidá de les creencies y de profetoloxía nel Islam. Otres obres destacaes: * Llibru de l'Ayalga de los amantes, ''Kitāb Dajā'dir al-a'lāq'' * Llibru de la Política Divina, ''Kitāb al-tadbīrāl al-Ilāhiyya'' * Llibru del descensu de los astros, ''Kitāb mawāqi' al-nuyūm'' * Llibru del Viaxe místicu, ''Kitāb tuhfat al-safara'' * Epístola del preceptu obligatoriu, ''Risālat al-Amr al-muhkam'' * Epístola de les lluces, ''Risālat al-anwār'' * El gran Diwan ''Al-Diwan al-akbar'' * L'intérprete de los deseos, ''Taryuman al-ashwaq''. * La contemplación de los Misterios * L'Árbol del Universu (atribución aldericada). * La maraviyosa vida de Du-l-Nun l'Exipciu * El nucleu del nucleu (atribución falsa) * El secretu de los nomes de Dios * El tratáu de la unidá (atribución falsa). == Ver tamién == * [[Sufismu]] * [[Titus Burckhardt]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{Cita llibru | autor = Ibn Arabi | títulu = La rellumanza de los frutos del viaxe | añu = 2008 | editorial = Edición y traducción Carlos Varona Narvión. L'Árbol del Paraísu 60. Madrid: Ediciones Siruela | id = ISBN 978-84-9841-213-0 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = El llibru de la estinción de la contemplación | añu = 2007 | editorial = Málaga: Editorial Sírio | id = ISBN 978-84-7808-542-2 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = Los sufíes d'Andalucía | añu = 2007 | editorial = Málaga: Editorial Sírio | id = ISBN 978-84-7808-553-8 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = Testos sobre l'ayunu de Ibn Arabi | añu = 2005 | editorial = Madrid: Mandala ediciones | id = ISBN 978-84-88769-86-2 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = La tabierna de les lluces: poesía sufí d'Al-Ándalus y el Magreb (del sieglu XII al sieglu XX) | añu = 2004 | editorial = Murcia: Editora rexonal de Murcia | id = ISBN 978-84-7564-279-6 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = El divín gobiernu del reinu humanu. Lo que precisa'l buscador. Tratáu sobre l'Unu y Únicu | añu = 2004 | editorial = Córdoba: Almuzara | id = ISBN 978-84-933901-0-5 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = Tratáu de la unidá y otros testos sufíes | añu = 2004 | editorial = Palma de Mallorca: José J. de Olañeta | id = ISBN 978-84-9716-338-5 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = Les contemplaciones de los misterios | añu = 2003 | editorial = Murcia: Editora rexonal de Murcia | id = ISBN 978-84-7564-265-9 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = L'intérprete de los deseos: Taryuman Al-Aswaq | añu = 2002 | editorial = Murcia: Editoria rexonal de Murcia | id = ISBN 978-84-7564-241-3 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = Tratáu de la unidá | añu = 2002 | editorial = Barcelona: Índigo | id = ISBN 978-84-89768-67-3 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = Los llumes de la meca: testos escoyíos | añu = 1996 (1ª edición, 3ª impresión) | editorial = Madrid: Ediciones Siruela | id = ISBN 84-7844-309-6 }} * {{Cita llibru | autor = – | títulu = Los engarcies de la sabiduría | añu = 1991 | editorial = Madrid: Ediciones Hiperión | id = ISBN 84-7517-332-2 }} * {{Cita llibru | autor = – & Zaydun, Ibn | títulu = Casidas d'amor profano y místicu | añu = 1988 | editorial = Méxicu: Porrua | id = ISBN 978-968-08-6402-7 }} ;Sobre Ibn Arabi * {{Cita llibru | autor = Addas, Claude | títulu = Ibn ‘Arabi o la busca del azufre colorao | añu = 1996 | editorial = Murcia: Editora Rexonal de Murcia | id = }} * {{Cita llibru | autor = [[Miguel Asín Palacios|Asín Palacios, Miguel]] | títulu = Vida de santones andaluces: epístola de la santidá de Ibn Arabi de Murcia (ed. facsimil) | añu = 2006 | editorial = Valladolid: Maxtor | id = ISBN 978-84-9761-240-1 }} * {{Cita llibru | autor = Chittick, W. | títulu = Mundo imaginales: Ibn al-Arabi y la diversidá de les creencies | añu = 2004 | editorial = Madrid: Mandala-Alquitara | id = ISBN 84-88769-76-8 }} * {{Cita llibru | autor = [[Henry Corbin|Corbin, Henry]] | títulu = La imaxinación creadora nel sufismu de Ibn Arabi | añu = 1993 | editorial = Barcelona: Ediciones Destino | id = ISBN 84-233-2268-8 }} * {{Cita llibru | autor = — | títulu = Historia de la filosofía islámica | añu = 1994 (2ª edición 2000) | editorial = Madrid: Editorial Trotta | id = ISBN 84-8164-373-4 }} * {{Cita llibru | autor = Izutsu, Toshihiko | títulu = Sufismu y Taoísmu: Ibn Arabi (Volume 1) | añu = 1997 (2ª edición 2004) | editorial = Madrid: Ediciones Siruela | id = ISBN 84-7844-342-8 }} * {{Cita llibru | autor = | títulu = Ibn al-`Arabi al-Ta`i | añu = 2009 | editorial = [[Biblioteca d'al-Andalus]], vol. 2, páxs. 158-332, [[Fundación Ibn Tufayl d'Estudios Árabes]], Almería | id = ISBN 978-84-934026-6-2 }} * {{Cita llibru | autor = [[Fernando Mora]] | títulu = Ibn ‘Arabí: Vida y enseñances del gran místicu andalusí | añu = 2011 | editorial = Barcelona: Editorial Kairós | id = ISBN 978-84-9988-023-5 }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Ibn Arabi}} * [http://www.webislam.com/?idt=12356 Ibn Arabi. El fíu del intre] * [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA55%20Dic.07/ExperienciaDoctrinaAmorIbnArabi.html La esperiencia y la doctrina del amor en Ibn 'Arabî (I)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818040212/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA55%20Dic.07/ExperienciaDoctrinaAmorIbnArabi.html |date=2014-08-18 }} en revista Alif Nûn nᵘ55, avientu de 2007. * [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA56%20Ene.08/DoctrinaAmorIbnArabi2.html La esperiencia y la doctrina del amor en Ibn 'Arabî (II)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818035805/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA56%20Ene.08/DoctrinaAmorIbnArabi2.html |date=2014-08-18 }} en revista Alif Nûn nᵘ56, xineru de 2008. * [http://www.ibnarabisociety.org/ The Muhyiddin Ibn 'Arabi Society] * {{Enllaz rotu|1=''Poema d'amor'' de Ibn-Arabi |2=http://www.cprmurcia1.com/LITERATURA/Documento/IBNARABI.doc |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=Science sacrée |2=http://www.sciencesacree/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1165|1240|Arabi}} {{Tradubot|Ibn Arabi}} [[Categoría:Filósofos y filósofes d'Al-Ándalus]] [[Categoría:Escritores d'Al-Ándalus]] [[Categoría:Persones de la Rexón de Murcia]] [[Categoría:Filósofos y filósofes d'España]] [[Categoría:Escritores d'España]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] jn4wfckl91lfd001cbc84o0ydy3untj 0 74458 4493794 4475281 2026-05-18T05:47:55Z Limotecariu 735 4493794 wikitext text/x-wiki {{persona}} [[Ficheru:JamesMonroeStatue.jpg|thumb|right|250px|Estatua de James Monroe en Virxinia]] '''James Monroe''' {{nym}}, foi'l quintu [[Presidente de los Estaos Xuníos|Presidente]] de los [[Estaos Xuníos]] en venciendo a la candidatura federalista nes [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1816|eleiciones de 1816]]. Antes de llegar a la presidencia exerció de [[soldáu]], [[abogáu]], delegáu continental del congresu, senador, gobernador, secretariu d'estáu y secretariu de defensa. == Primeros años == James Monroe nació'l 28 d'abril de 1758, nuna zona montiega del condáu de Westmoreland, Virxinia. El sitiu ta marcáu y ta a una milla de lo que güei se conoz como Salón de Monroe, Virxinia. Foi fíu de Spence Monroe ([[1719]]-[[1774]]) y de Vannesa Jones Monroe, proveniente d'una [[familia]] de [[clase baxa]], quien se casaron en 1752. El so bisagüelu paternu emigró a Estaos Xuníos dende Escocia nel sieglu XVII. Monroe nació nesti senu'l 28 d'abril de [[1758]] y s'[[educación|educó]] na Academia Campbelltown, escuela rexida pol Reverendu Archibald Campbell, de Washington Parish, ente los 11 y los 16 años. En 1774 siguió los sos estudios nel [[College of William and Mary]], tamién en [[Virxinia]], magar los abandonó pa xunise al [[Exércitu Continental]]. Ente [[1780]] y [[1783]], prosigió los sos estudios de Derechu con [[Thomas Jefferson]] Sirvió con distinción na [[Batalla de Trenton]], onde foi mancáu de bala nel so costazu esquierdu. Dempués del so serviciu d'armes na guerra, exerció l'[[abogacía]] na ciudá de [[Fredericksburg (Virxinia)|Fredericksburg]], una de les principales del estáu de Virxinia. Foi mientres aquel periodu cuando casóse cola moza Elizabeth Kortright el [[16 de febreru]] de [[1786]] en [[Nueva York]]. == La so etapa de gobiernu == Un periódicu de [[Boston]] denominó la so etapa de gobiernu como ''la era de los bonos sentimientos'', onde tol mundu taba en paz y los esfuercios centrar nel progresu económicu. Nun duraría demasiáu una y bones la espansión escontra l'oeste reabrió'l bancia ente estaos esclavistes y abolicionistes. Tamién la [[revolución industrial]] provocaría, sobremanera nes ciudaes de la Mariña Este, nueves tensiones sociales de clases, producíes pol rápidu crecimientu de los barrios de clase obrera. En tola so etapa de gobiernu, Monroe, rompiendo col enclín federalista, trató de defender un país onde l'estáu yera lo menos intervencionista posible. === La esclavitú nel sur === La [[esclavitú]], mesma de los estaos del sur, foi una institución bien amestada a la producción d'algodón. Hasta los más moralistes del norte dulcificaban los sos discursos por ser conscientes de la importancia del algodón nes esportaciones del estáu. L'algodón abastecía a los mercaos europeos y cubrió el buecu que dexó'l tabacu. [[Eli Whitney]] desenvolvió un nuevu inxeniu agrariu denomináu la desmotadora. === El compromisu con España === El Compromisu de Missouri en 1820 delimitó la llinia xeográfica qu'estremaba los estaos esclavistes de los abolicionistes. El problema surdió cola incorporación de nuevos estaos nel Oeste, que la so determinación en redol a l'adopción de la esclavitú podía alteriar l'equilibriu políticu na Unión. [[Missouri (estáu)|Missouri]] foi aceptáu como estáu esclavista, en cuenta de crear l'estáu de [[Maine]] pa caltener la igualdá nel senáu. Pero afitábase'l paralelu 36º 30´al norte del cual quedaba prohibida la esclavitú. === La invasión y anexón de Florida === Ente 1817 y 1818 [[Andrew Jackson]], pretextando los ataques de los [[seminolas]] contra [[Georgia]] invadió la Florida; España, envolubrada nel procesu d'[[Descolonización d'América|emancipación americana]], foi incapaz de defender la so posesión y en 1819 prefirió vencer dichu territoriu en cuenta de atayar les deldes que ciudadanos españoles teníen con comerciantes d'Estaos Xuníos por un valor de cinco millones de dólares. L'alquisición de la [[Florida]] terminaba de cerrar la fachada atlántica de la Unión. === La Doctrina Monroe === {{AP|Doctrina Monroe}} {{VT|Uso de la pallabra americanu(a)}} La ''Doctrina Monroe'' sintetizada na frase “América pa los americanos”, foi ellaborada por [[John Quincy Adams]] y foi atribuyida a Monroe. James Monroe propunxo la "doctrina" onde se dirixía a los [[européu|européos]] en cuenta de que nengunu de los países d'esi continente interfiriera n'[[América]]. ''"América pa los americanos"'', significaba qu'Europa nun podía invadir nin tener colonies nel continente. Como se taba dando'l procesu d'[[Imperialismu]], la doctrina deducía que les potencies europees ocupar d'[[Asia]] y [[África]] pero que [[América]] pertenecía-yos a los americanos, anque dada l'ambigüedá d'esti xentiliciu, podría ser una defensa a les independencies de [[Hispanoamérica]] por que pudieren tener gobiernu propiu, o la exclusividad del dominiu del [[Continente Americanu]] a los nacientes [[Estaos Xuníos d'América]]. Esta doctrina nun foi en realidá bien efectiva por cuenta de les múltiples intervenciones europees posteriores en suelu americanu, como por casu tomar en 1833 de les [[Islles Malvines]] polos ingleses, la ocupación española de la [[República Dominicana]] ente 1861 y 1865, el bloquéu de barcos franceses a los puertos arxentinos ente 1839 y 1850, l'establecimientu d'Inglaterra na mariña de la Mosquitia ([[Nicaragua]]), la invasión de Méxicu poles tropes franceses y la imposición de Maximiliano d'Austria como emperador, la ocupación de la [[Guayana Esequiba]] polos ingleses y el bloquéu naval de Venezuela per Alemaña, Inglaterra ya Italia ente 1902 y 1903, amás de les diverses colonies nel Caribe qu'entá caltienen los gobiernos europeos tales como les [[Islles Vírxenes Britániques]], les [[Islles Turques y Caicos]], les islles d'[[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]], [[Isla de San Martín|San Martín]], [[Isla de Saba|Saba]] y [[Sint Eustatius]] so la corona holandesa, la [[Guayana Francesa]] y [[Guadalupe (Francia)|Guadalupe]] que son departamentos franceses d'ultramar qu'inclúin otres islles menores y castros de posesión francesa como lo son [[Martinica]] y [[Saint Pierre y Miquelon]]. Igualmente hai que mentar el casu de [[Groenlandia]], tercer país más grande d'[[América del Norte]], qu'entá permanez como colonia de Dinamarca. Hai de solliñar nesti mesmu orde d'idees qu'entá esisten países de la [[Commonwealth]] que ye un remanente colonial del Imperiu Británicu como lu son [[Canadá]] y les diverses islles caribeñes que son conocíes como les [[Indies Occidentales Britániques]] (British West Indies n'inglés) qu'inclúin amás a otres rexones continentales como [[Belize]] y [[Guyana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|James Monroe}} {{NF|1758|1831|Monroe, James}} {{Presidentes de los Estaos Xuníos d'América}} {{Tradubot|James Monroe}} [[Categoría:Presidentes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Gobernadores de Virxinia]] [[Categoría:Embaxadores d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Secretarios d'Estáu d'Estaos Xuníos]] q4sbbxtpk7h8zgepny7hek59s2sn9q1 0 74471 4493756 4462899 2026-05-18T05:31:24Z Limotecariu 735 4493756 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{coreanu|'''Park Chung-hee'''|hangul=박정희|hanja=朴正熙|rr=Bak Jeonghui|mr=Pak Chǒnghŭi}} {{nym}}<ref name=":0">{{cita web |títulu = Park Chung Hee|url = http://global.britannica.com/biography/Park-Chung-Hee|sitiuweb = Encyclopedia Britannica|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015}}</ref> foi un [[militar]] y [[políticu]] [[Corea del Sur|surcoreanu]] que gobernó la [[República de Corea]] mientres 17 años, dende [[1962]] hasta [[1979]]. Park llegó al poder gracies a un golpe d'estáu'l [[16 de mayu]] de [[1961]] que terminó cola instauración d'una xunta militar provisional, el [[Conseyu Supremu pa la Reconstrucción Nacional]], y la celebración d'eleiciones presidenciales democrátiques en 1963. Mientres la llamada Tercer República (1963-1972) destacó poles midíes pa impulsar el [[milagru económicu coreana|crecedera económica]] del país y por intentar axustar la reunificación con [[Corea del Norte]].<ref name=":5">{{cita publicación|títulu = Park Chung Hee|url = http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2054405,00.html|periódicu = Time|fecha = 23 d'agostu de 1998|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|issn = |nome = |apellíos = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230413133118/https://content.time.com/time/world/article/0,8599,2054405,00.html|archivedate = 2023-04-13}}</ref> Sicasí, el so mandatu tamién tuvo carauterizáu pol [[autoritarismu]].<ref name=":5" /> En [[1972]] declaró la llei marcial y aprobóse una nueva constitución que daba poderes plenos al presidente, daqué qu'utilizó pa escorrer a líderes opositores.<ref name=":2" /> Años dempués de sobrevivir a un atentáu, el [[26 d'ochobre]] de [[1979]] foi asesináu pol direutor de l'[[Serviciu_d'Intelixencia Nacional_de_Corea_del Sur#Axencia_Central_d'Intelixencia Coreana|Axencia Central d'Intelixencia Coreana]].<ref name=":4">{{cita publicación |títulu = 1979: South Korean President killed|url = http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/26/newsid_2478000/2478353.stm|periódicu = BBC|fecha = 26 d'ochobre de 1979|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|idioma = en}}</ref> La so fía [[Park Geun-hye]] ye l'actual presidenta de [[Corea del Sur]].<ref name=":7">{{cita web |títulu = Park Geun-hye, primer muyer que gana les presidenciales en Corea del Sur|url = http://internacional.elpais.com/internacional/2012/12/19/actualidad/1355922880_688207.html|sitiuweb = El País|fecha = 19 d'avientu de 2012|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|idioma = |nome = |apellíu = }}</ref> == Biografía == [[Ficheru:Parkjunghee573.jpg|left|thumb|251x251px|Park Chung-hee en [[1957]].]] Park nació en [[Gumi]], una llocalidá próxima a [[Daegu]], nel séptimu fíu d'una familia [[llabrador|llabradora]] d'oríxenes humildes.<ref name=":0" /> Mientres la so mocedá deseyaba convertise en profesor, anque más tarde camudó esa vocación pol serviciu militar. En [[1939]] ingresó na escuela militar xaponesa de [[Manchukuo]], na que llogró la reconocencia de los sos superiores. Por cuenta de que [[Ocupación xaponesa de Corea|Corea taba ocupada per Xapón]], tuvo qu'afaer el nome Masao Takagi (高木正雄). En graduándose en [[1942]] como unu de los meyores na so promoción, xubió a segundu teniente del [[Exércitu Xaponés|exércitu xaponés]] en [[1944]]. Al terminar la [[Segunda Guerra Mundial]] volvió al so país y en [[1946]] ingresó na [[Academia Militar Coreana]]. Mientres el [[Gobiernu militar del Exércitu de los Estaos Xuníos en Corea|gobierno militar de los Estaos Xuníos en Corea]] xubió hasta la capitanía, pero la so carrera militar viose atayada pol ascensu al poder de [[Syngman Rhee]]. Chung-hee pasó a ser escorríu poles autoridaes surcoreanas pola so presunta afiliación a un partíu socialista na so mocedá, daqué qu'él negó.<ref name=":1">{{cita web |títulu = The Park Chung Hee Regime in South Korea|url = http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/park.htm|sitiuweb = San Jose State University|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|idioma = en}}</ref><ref name=":5" /> Magar esa acusación obligó-y a dexar l'exércitu, l'españíu de la [[Guerra de Corea]] motivó la so realmisión en [[1950]]. Mientres tol conflictu xubió nel escalafón hasta brigadier xeneral y comandante d'artillería, y al so términu en [[1953]] viaxó a Estaos Xuníos pa completar la so formación. En [[1957]], Chung-hee foi nomáu miembru del Estáu Mayor del exércitu surcoreanu.<ref>{{cita web |títulu = Biografia de Park Chung Hee|url = http://www.biografiasyvidas.com/biografia/p/park.htm|sitiuweb = www.biografiasyvidas.com|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015}}</ref> == Trayeutoria política == === Tercer República (1961-1972) === {{AP|Tercer República de Corea del Sur}} El [[25 d'abril]] de [[1960]], el presidente [[Syngman Rhee]] presentó la so dimisión y abrióse un nuevu escenariu democráticu. Sicasí, les males rellaciones ente'l presidente [[Yun Bo-seon]] y el primer ministru [[Chang Myon]] favorecieron que los militares acabaren tomando'l poder. Park encabezó'l [[16 de mayu]] de [[1961]] un [[golpe d'Estáu]] que derrocó la Segunda República. Pa caltener el control del país entamó una [[xunta militar]] denomada [[Conseyu Supremu pa la Reconstrucción Nacional]], con control del poder executivu y llexislativu hasta [[1963]]. Mientres esos dos años, cola xustificación de combatir una presunta espansión del comunismu, suspendiéronse les llibertaes individuales y de prensa, amás de crease'l [[Serviciu d'inteligencia|servicio nacional d'intelixencia]] ([[Serviciu_d'Intelixencia Nacional_de_Corea_del Sur#Axencia_Central_d'Intelixencia Coreana|Axencia Central d'Intelixencia Coreana]], KCIA). El [[15 d'ochobre]] de [[1963]] celebráronse eleiciones presidenciales democrátiques ente Chung-hee, quien creara'l conservador [[Partíu Democráticu Republicanu (Corea del Sur)|Partíu Democráticu Republicanu]], y [[Yun Bo-seon]]. Per un estrechu marxe de 200.000 votos, Chung-hee proclamóse vencedor de les eleiciones y tenía de pilotar la transición de poder a un gobiernu civil. Nel momentu que Park asumió la presidencia, la [[renta per cápita]] d'un surcoreanu yera de solu 72 dólares y [[Corea del Norte]] cuntaba con un exércitu ya industria más desenvueltes, gracies al sofitu financieru y téunicu de la [[Xunión Soviética]]. Por esa razón, Chung-hee estableció un plan quinquenal en [[1962]] pa favorecer la inversión y establecimientu de grandes conglomeraos (''[[chaebol]]''), col sofitu de les multinacionales d'Estaos Xuníos, que convirtieron a Corea del Sur nuna [[Sector industrial|economía industrializada]].<ref name=":2">{{cita web |títulu = Crecedera económica y restricción de llibertaes|url = https://elpais.com/diario/1979/10/27/internacional/309826809_850215.html|sitiuweb = El País|fecha = 27 d'ochobre de 1979|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|idioma = |nome = |apellíu = }}</ref> El procesu sacó al país de la probeza y deparó una crecedera constante hasta los [[años 1990]], conociéndose como «[[milagru económicu coreanu]]». Park creó tamién tres organismos pa supervisar el desenvolvimientu económicu: el Conseyu de Planificación Económica, el Ministeriu de Comerciu ya Industria, y el Ministeriu de Finances.<ref name=":1" /> Corea del Sur caltuvo conversaciones pa la [[reunificación de Corea]] cola so contraparte del Norte, y en [[1972]] llegar a establecer un documentu marco p'axustar.<ref name=":2" /> Sicasí, estes negociaciones quedaron en puntu muertu pol afitamientu del réxime de [[Kim Il-sung]], la tensión de la [[Guerra Fría]] y diversos intentos d'asesinatu de dambos mandatarios.<ref name=":5" /> A nivel internacional, el gobiernu surcoreanu caltuvo a los [[Estaos Xuníos]] como'l so principal aliáu, y sofitó-y na [[Guerra de Vietnam]] con un ampliu contingente de soldaos.<ref name=":5" /> El [[22 de xunu]] de [[1965]], Corea del Sur robló un alcuerdu básicu pa establecer rellaciones diplomátiques con [[Xapón]], anque los desencuentros fueron una constante sol so mandatu.<ref name=":5" /> Park salió reelixíu nes eleiciones presidenciales de 1967 con meyores resultaos que nos comicios de 1963. Anque'l so mandatu taba llindáu en teoría a dos llexislatures, el [[Partíu Democráticu Republicanu (Corea del Sur)|Partíu Democráticu Republicanu]] consiguió que l'Asamblea Nacional aprobara una enmienda por que pudiera presentase en 1971, ganando al lliberal [[Kim Dae-jung]] per un estrechu marxe. === Cuarta República (1972-1979) === {{AP|Cuarta República de Corea del Sur}} [[Ficheru:Card Stunt for Park Chung-hee.jpg|thumb|260x260px|Desfile del Día de les Fuercies Armaes con un mosaicu n'honor a Chung-hee ([[1973]]).]] A pesar de la crecedera económica del país, nos últimos años aumentaron les voces contraries a Chung-hee pola so [[autoritarismu]]. El [[17 d'ochobre]] de 1972, Park, inspiráu tamién pola decisión tomada pol so homólogu filipín [[Ferdinand Marcos]], comunicó al país la declaración de la llei marcial y la disolución de l'Asamblea Nacional. Anque l'entamu de rellaciones diplomátiques ente Estaos Xuníos y la República Popular China amenaba rocees na alministración surcoreana, la causa principal foi la so situación de debilidá na Asamblea. Al mes siguiente aprobóse la [[Cuarta República de Corea del Sur]] con una nueva llei fundamental, la Constitución Yushin», que daba plenos poderes al presidente. Ente otres midíes podía llindar derechos como la [[llibertá d'espresión]], escoyer a un terciu de los diputaos de l'Asamblea Nacional, y establecer condiciones estrictes a les eleiciones presidenciales que, na práutica, namái él podía cumplir. Tol procesu conocióse como [[Restauración d'Ochobre (Corea del Sur)|Restauración d'Ochobre]]. Ensin nengún rival que pudiera face-y frente, Chung-hee aseguróse la reeleición presidencial en 1972 y en 1978. El [[15 d'agostu]] de [[1974]], un [[Chongryon|norcoreanu residente en Xapón]] intentó asesinar a Chung-hee mientres un actu oficial del [[Gwangbokjeol|Día de la Independencia]]. Los disparos nun algamar al presidente pero sí a la so esposa Yuk Young-soo, que finó a les poques hores.<ref name=":5" /> L'atentáu dexó en puntu muertu cualquier conversación de paz con Corea del Norte.<ref name=":3">{{cita web |títulu = El presidente surcoreanu, implicáu en sobornos a congresistes d'Estaos Xuníos|url = https://elpais.com/diario/1976/10/28/internacional/215305209_850215.html|sitiuweb = El País|fecha = 28 d'ochobre de 1976|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|idioma = |nome = |apellíu = }}</ref> La fía del presidente, [[Park Geun-hye]], pasó a exercer como [[Primer dama|primer dama en funciones]].<ref name=":9">{{cita web |títulu = Park Geun-hye|url = http://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/asia/corea_del sur/park_geun_hye|sitiuweb = CIDOB|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015}}</ref> Esta etapa de Chung-hee tuvo marcada por una deriva autoritaria, escándalos de corrupción y persecución a líderes opositores.<ref name=":5" /> En 1975, el presidente fixo valir la so posición pa llindar les aiciones de la oposición.<ref name=":2" /> Un añu dempués, el líder opositor [[Kim Dae-jung]] (quien sufriera un intentu de secuestru del KCIA en [[1973]])<ref name=":8">{{cita web |títulu = Kim Dae-jung - Biographical|url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/dae-jung-bio.html|sitiuweb = www.nobelprize.org|editorial = |fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|idioma = en}}</ref> foi arrestáu en [[Seúl]] por impulsar un manifiestu contra'l gobiernu,<ref name=":8" /> y desvelóse que l'alministración surcoreana sobornara presuntamente a congresistes d'Estaos Xuníos p'ameyorar la so imaxe internacional.<ref name=":3" /> La estabilidá de Chung-hee quedó bien tocada dempués de les eleiciones llexislatives de 1978, con victoria en votos del opositor Nuevu Partíu Democráticu. Chung-hee concedió una amnistía a dellos presos políticos pa intentar aselar los ánimos. Sicasí, caltenía'l control de l'Asamblea Nacional pola llei eleutoral y en [[1979]] socatró la espulsión del candidatu opositor [[Kim Young Sam|Kim Young-sam]] de la cámara, según la so suspensión de la política.<ref name=":2" /> Tolos diputaos del partíu opositor presentaron la dimisión en bloque ya inclusive el presidente d'Estaos Xuníos, [[Jimmy Carter]], retiró al so embaxador del país. === Asesinatu === Previu al atentáu qu'acabó cola vida de Park Chung-hee, produxérense manifestaciones en delles de les ciudaes más poblaes del país como [[Busan]], [[Masan]] y [[Seúl]], ante lo que munchos consideraben un [[Dictadura|réxime dictatorial]] tapáu. El [[26 d'ochobre]] de [[1979]], Park Chung-hee foi asesináu por [[Kim Jae-gyu]], direutor de l'[[Serviciu_d'Intelixencia Nacional_de_Corea_del Sur#Axencia_Central_d'Intelixencia Coreana|Axencia Central d'Intelixencia Coreana]], nel intre d'una cena privada n'instalaciones del gobiernu.<ref name=":4" /> Según la versión oficial de los fechos, Chung-hee taba criticando a Jae-gyu la so supuesta dexadez pa encalorar les manifestaciones contra la so persona.<ref name=":9" /> Na aición participaron otros axentes de la KCIA y hubo un tirotéu que se saldó con cinco víctimes más, ente elles el guardaespaldes presidencial. De momentu establecióse la llei marcial y los responsables fueron arrestaos.<ref name=":4" /> Jae-gyu declaró nel xuiciu que matara a Chung-hee por un actu de patriotismu», anque otres fontes aluden a medranes de perda de poder.<ref name=":6">{{cita web |títulu = Kim Jae Kyu|url = http://global.britannica.com/biography/Kim-Jae-Kyu|sitiuweb = Encyclopedia Britannica|fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2015|idioma = en}}</ref> Tolos implicaos nel magnicidiu fueron condergaos a muerte y executaos el [[24 de mayu]] de [[1980]].<ref name=":6" /> Park Chung-hee recibió honores d'estáu nel so funeral, el [[3 de payares]] de [[1979]] nel Campusantu Nacional de [[Seúl]].<ref name=":4" /> Del so matrimoniu con Yuk Young-soo tuvo dos fíos; la mayor, [[Park Geun-hye]], ye presidenta electa de Corea del Sur dende [[2013]].<ref name=":7"/> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Primer ministru de Corea del Sur]] * [[Presidentes de Corea del Sur]] * [[Syngman Rhee]] * [[Conseyu Supremu pa la Reconstrucción Nacional]] * [[Restauración d'Ochobre (Corea del Sur)]] * [[Chun Doo-hwan]] == Enllaces esternos == {{commons|Park Chung-hee}} {{Socesión | predecesor = [[Yun Bo-seon]] | títulu = [[Ficheru:Coat of arms of South Korea.svg|25px|Escudu de Corea del Sur]]<br />[[Presidente de Corea del Sur]] | periodu = [[1961]]-[[1979]] | socesor = [[Choi Kyu-hah]] }} {{NF|1917|1979}} {{Tradubot|Park Chung-hee}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Corea del Sur]] [[Categoría:Presidentes de Corea del Sur]] [[Categoría:Dictadores]] [[Categoría:Primeros ministros de Corea del Sur]] [[Categoría:Anticomunistes]] egn0cgrb9cdbdadt6za013i526x6wwd 0 74825 4493858 4492016 2026-05-18T10:06:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493858 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Jack Nicklaus}} {{persona}} '''Jack William Nicklaus''' {{nym}} ye un exgolfista profesional d'[[Estaos Xuníos]], consideráu por munchos como'l meyor golfista de la historia, por ser quien ganó un mayor númberu de [[torneos majors]] (un total de 18 profesionales y 20 si cunten los dos Abiertos d'Estaos Xuníos Aficionáu que ganó en 1959 y 1961).<ref>{{Cita llibru |apellíos= Spencer |nome= Reid |coautores= The Sporting News |editor= |títulu= The Sporting News selects 50 Greatest Golfers |fechaaccesu= |añoacceso= |mesacceso= |edición= |fecha= |añu= |mes= |editorial= The Sporting News |ubicación= |idioma= |isbn= 0892046929 |páxines= }}</ref> La so robusta apariencia y el so pelo dorao diéron-y el nomatu de ''Golden Bear'' (osu doráu).<ref>[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555269/Jack_Nicklaus.html Jack Nicklaus: MSN Encarta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080524042309/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555269/Jack_Nicklaus.html |date=2008-05-24 }}, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]] {{enllaz rotu|Ochobre 2013}}</ref> Nel [[US Open (golf)|Abiertu d'Estaos Xuníos]] de [[1962]] ganó'l so primer tornéu profesional, al empar que foi tamién el so primer major. Nesta ocasión imponer a [[Arnold Palmer]] empezando una enorme rivalidá ente dambos. En [[1966]], ganó'l [[The Masters]] per segundu añu consecutivu, siendo l'únicu en consiguilo hasta esi momentu. Esi añu tamién ganó'l [[The Open Championship|Abiertu británicu]] colo que llogró axudicase a lo menos nuna ocasión tolos torneos majors (consiguiera'l [[Campeonatu de la PGA]] en [[1963]]). Ente [[1971]] y [[1980]], ganó nueve majors más, superando'l récor de 13 majors qu'ostentaba [[Bobby Jones (golfista)|Bobby Jones]]. A los 46 años llogró'l so 18º tornéu major, nel The Masters de [[1986]], siendo'l ganador de más edá d'un tornéu major na hestoria. En [[1990]] xunir al PGA Tour senior y en [[1996]] ganara diez torneos del tour, incluyendo ocho majors. Siguió xugando los cuatro majors del PGA Tour hasta [[2005]], cuando apostó les sos últimes apaiciones nel Abiertu británicu y en The Masters. Amás d'estos títulos entama'l so propiu tornéu del PGA Tour, el [[Memorial Tournament]], escribe llibros sobre téunica de xuegu y autobiográficos, diseña campos de golf (la so compañía ye una de les más importantes del mundu) y tien la so propia marca d'equipamientu de golf, que foi fundada en [[1992]].<ref name="equipacion" /> == Biografía == === Inicio === [[Ficheru:JackNicklaus2006MastersPar3.jpg|thumb|200px|Nicklaus nel fuexu 9 del [[The Masters|Master de Augusta]] de [[2006]].]] Nicklaus nació en [[Columbus (Ohio)|Columbus]], [[Ohio]], fíu d'un farmacéuticu. Vivió nun suburbiu de Upper Arlington y foi al [[Upper Arlington High School]]. Cuando yera neñu venció un casu de [[polio]] y a los 10 años empezó a xugar al [[golf]] realizando 51 llanzamientos en 9 fuexos. A los 12 ganó'l so primer títulu de cinco consecutivos nel tornéu junior del Estáu d'Ohio.<ref name="llibru">{{Cita llibru|apellíos=Nicklaus |nome=Jack |coautores=Bowden, Ken |títulu=Golf My Way |páxines=256 |editorial=William Heinemann Ltd |añu=1974 |isbn=1850514755}}</ref> Ganó'l [[Abiertu d'Ohio]] en [[1956]] a los 16 años, compitiendo contra profesionales. Mientres asistía a la [[Universidá Estatal d'Ohio]], ganó'l títulu d'[[Estaos Xuníos]] aficionáu en dos causes (1959 y 1961) y un [[Campeonatu NCAA]] (1961). Nel [[US Open (golf)|US Open]] de [[1960]] realizó 282 golpes, terminando'l segundu, a dos golpes d'[[Arnold Palmer]]. Representó a los Estaos Xuníos contra [[Gran Bretaña]] ya [[Irlanda]], ganando la [[Walker Cup]] tantu en 1959 como en 1961 (ganó coles mesmes los sos partíos individuales). Tamién foi miembru de la victoria nel [[Troféu Eisenhower]] de 1960, ganando'l títulu non oficial individual con cuatro rondes de 269, un rexistru inda vixente.<ref>[http://www.internationalgolffederation.org/2006/men/FactSheet.html 2006 World Amateur Championship Fact Sheet], internationalgolffederation.org, Consultáu'l 10 de xineru de 2009</ref> Foi nomáu como'l líder mundial aficionáu pola revista [[Golf Digest]] mientres tres años consecutivos, de 1959 a 1961. Tamién ganó dos [[Trans-Mississippi Amateur]]s en 1958 nel [[Club de campu de Prairie Dunes]] y en 1959 nel [[Club de campu Woodhill]]. === Profesional === ==== Primeres victories ==== Empezó la so carrera profesional en [[1962]]. El so primer títulu profesional foi esi mesmu añu ganando a [[Arnold Palmer]] nel playoff en [[Oakmont]] pol [[US Open (golf)|Abiertu d'Estaos Xuníos]]. Nesi momentu nació la rivalidá ente dambos qu'atraxo espectadores de la nueva teunoloxía de [[televisión]].<ref>{{Cita llibru |títulu=Arnie & Jack: Palmer, Nicklaus, and Golf's Gratest Rivalry |autor=O'Connor, Ian |editorial=Houghton Mifflin |fecha= |isbn=0618754466}}</ref> Nel final del añu Nicklaus consiguió dos victories más, nel [[Abiertu de Seattle]] y nel [[Abiertu de Portland]]. Esi añu terminó con unes ganancies de 60.000 dólares, siendo'l terceru nel ranking del añu y nomáu "novatu del añu".<ref name="llibru" /> En [[1963]] ganó dos [[torneos majors]] más, el [[The Masters]] y el [[Campeonatu de la PGA]], amás d'otros trés torneos, ente ellos el [[Tornéu de campeones]]. A final de temporada foi'l segundu na llista de ganancies con 100.000 dólares.<ref name="llibru" /> En [[1964]], nun ganó nengún tornéu major pero foi'l primeru na llista de ganancies, con namái 81.13 dólares de diferencia con al respective de Palmer. Nel [[British Open|Abiertu británicu]] en [[Saint Andrews]] marcó un nuevu récor al realizar los postreros 36 fuexos con 66-68, anque esto nun foi abondu pa ganar el títulu a [[Tony Lema]].<ref name="llibru" /> Ganó'l The Masters en [[1965]] y [[1966]], siendo'l primeru en llograr el títulu en dos causes consecutives del tornéu, y amás batió'l récor del tornéu en 1965 con 271 (foi batíu en [[1997]] por [[Tiger Woods]] con 270). En 1966, tamién ganó l'Abiertu británicu en [[Muirfield]], [[Escocia]], que yera l'únicu major que-y quedaba por axudicase. Con esta victoria convertir nel xugador más nuevu en ganar los cuatro majors (dempués superólu Woods con 24 años), que tamién habíen consiguíu [[Gene Sarazen]], [[Ben Hogan]] y [[Gary Player]]. En [[1971]], llogró ganar otra vegada los cuatro majors, y dempués de ganar el so tercer Abiertu británicu en [[1978]], realizar por tercer vegada. En [[1967]], ganó'l so segundu Abiertu d'Estaos Xuníos nel campu de Baltusrol, batiendo'l récor de Hogan de 72 fuexos con 275 golpes.<ref name="llibru" /> ==== Males resultaos ==== Dempués de la so victoria nel Abiertu d'Estaos Xuníos de 1967 nun ganó nengún tornéu major hasta [[1970]] en St Andrews, siendo amás dende 1968 gasta 1970 el segundu o terceru na llista de ganancies. Aumentó de pesu y perdió condiciones físiques que lu afectaron. A la fin de [[1969]] ameyoró la so condición física y volvió recuperar el so rendimientu.<ref name="hestoria">{{Cita llibru |títulu=Jack Nicklaus: My Story |autor=Nicklaus, Jack |coauthor=Bowden, Ken |editorial=Simon & Schuster Paperbacks |isbn=1416542248}}</ref> En 1970, morrió'l so padre, Charlie Nicklaus. Poco dempués ganó l'Abiertu británicu ganando al americanu [[Doug Sanders]] nun emocionante playoff. Nicklaus llanzó'l so putter al aire dempués del so últimu golpe pola emoción de ganar en St Andrews.<ref>[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1970.php Professional Highlights 1970] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200255/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1970.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> ==== Récores ==== Cola victoria nel Campeonatu de la PGA de [[1971]] en febreru, convertir nel primer golfista en ganar los cuatro majors dos veces na so carrera.<ref name="llibru" /> Nel final del añu ganó amás cuatro títulos más, incluyendo'l Tornéu de campeones y el Campeonatu nacional por equipos, xunto a Arnold Palmer. En [[1972]], ganó los dos primeros majors, el The Masters y l'Abiertu d'Estaos Xuníos, amás d'otros cinco torneos y ser segundu n'otros trés. Sicasí, nun pudo ganar los cuatro majors nel mesmu añu yá que [[Lee Trevino]] repitió nel Abiertu británicu (Nicklaus foi segundu a un namái golpe) y [[Gary Player]] ganó'l Campeonatu de la PGA. Tres l'Abiertu de los Estaos Xuníos igualó'l récor de [[Bobby Jones (golfista)|Bobby Jones]] como'l xugador con más torneos majors na so carrera, y n'agostu de [[1973]] ganó'l Campeonatu de la PGA col que lo superó, con 14. Esi añu ganó otros seis torneos y el premiu al xugador del añu de la PGA per tercer añu y segundu consecutivu. En [[1974]], nun ganó nengún major, pero foi compensáu cola inclusión nel [[Salón de la Fama del Golf Mundial]], siendo unu de los trelce incluyíos dende l'empiezu.<ref>[http://www.wghof.com/hof/member.php?member=1086 Jack Nicklaus in the World Golf Hall of Fame], World Golf Hall of Fame, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> Tres esti honor dixo que yera una alcordanza prestosa dempués de la decepcionante temporada que fixera.<ref>[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1974.php Professional Highlights 1974] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117083025/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1974.php |date=2010-01-17 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> Empezó bien l'añu en [[1975]], ganó'l [[Abiertu Doral-Eastern]], l'[[Heritage Golf Classic|Heritage]] y el The Masters, nel cual batió'l récor de victories, con cinco, que más tarde volvería bater. Tamién anguaño ganó'l Campeonatu de la PGA per cuarta vegada na so carrera, foi nomáu per cuarta vegada xugador del añu de la PGA y ganó'l premiu al atleta del añu pa l'[[American Broadcasting Company]]. Foi otra vegada'l primeru na llista de ganancies en [[1976]], a pesar de competir namái en 16 torneos, nos que ganó namái dos y nengunu un major.<ref>[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1976.php Professional Highlights 1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200306/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1976.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> Coles mesmes ganó esi añu'l premiu al xugador del añu de la PGA per quinta vegada. L'añu [[1977]] ganó'l so 63º títulu, pasando a [[Ben Hogan]] como'l segundu xugador con más títulos na hestoria por detrás namái de [[Sam Snead]]. Esi añu nun ganó nengún major pero quedó en segunda posición nel Abiertu Británicu tres [[Tom Watson (golfista)|Tom Watson]], nel que foi unu de los meyores mano a mano de la hestoria. Nicklaus pegó 65-66 nes dos últimes rondes, namái siendo superáu por Watson, 65-65. Nicklaus dixo que nun taba cualificáu pa dicir si foi'l meyor de frente de la historia pero que, sicasí, pa él fuera'l final más emocionante de la so carrera.<ref>[http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1977.php Professional Highlights 1977] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117082859/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1977.php |date=2010-01-17 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> En ganando l'Abiertu británicu de [[1978]] convertir nel primer golfista en ganar los cuatro torneos majors en trés causes (en 2008 foi igualáu por [[Tiger Woods]]). Esi añu ganó otros trés torneos del PGA Tour, incluyendo'l [[Tournament Players Championship]], amás de ser nomáu deportista del añu pola revista [[Sports Illustrated]]. Dempués d'anguaño nun ganó nengún tornéu hasta xunu de [[1980]], siendo [[1979]] l'únicu añu nel que nun ganó nengún tornéu dende'l so debú como profesional. El so entrenador [[Jack Grout]] y el so amigu [[Phil Rodgers]] ayudáronlu a correxir ciertos aspeutos de la so téunica, inclusive Rodgers vivió mientres un tiempu na casa de Nicklaus.<ref name="hestoria" /> En 1980, namái quedó en trés causes ente los diez primeros, anque dos d'elles fueron les sos victories nel Abiertu d'Estaos Xuníos y el Campeonatu de la PGA. Nos siguientes cinco años namái ganó dos veces nel PGA Tour, el [[Colonial Invitational]] en [[1982]] y el so propiu tornéu, el [[Memorial Tournament]] en [[1984]]. En [[1986]], Nicklaus coronó la so carrera cola so sesta victoria en The Masters en circunstancies increíbles. Convertir a los 46 años nel ganador más vieyu d'un major na hestoria (un rexistru entá vixente). El columnista deportivu [[Thomas Boswell]] dixo al respeutu qu'había coses que posiblemente nun pudieren pasar por ser demasiáu improbables, como que Nicklaus ganara'l The Masters con 46 años.<ref>{{Cita llibru|apellíos=Apfelbaum |nome=Jim |títulu=The Gigantic Book of Golf Quotations |añu=2007 |editorial=Skyhorse Publishing |isbn=1602390142}}</ref> Con esta victoria sumó la so 18º tornéu major. Ganó'l The Masters de 1986 con un putter [[Response ZT]] y el so fabricante, [[MacGregor Golf]], recibió 5.000 pidimientos a otru día de la victoria, cuando se planiara vender namái 6.000 exemplares mientres tol añu. Esta victoria foi la postrera de la so carrera nel PGA Tour. === Senior === Xunir al Champions Tour a los 50 años mientres [[1990]].<ref>[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1990.php Professional Highlights 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200316/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1990.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> Nel so primer tornéu, ganó en [[The Tradition]], que ye unu de los torneos majors del circuitu senior. Esi añu apostó otru major más, el [[Mazda Senior Tournament Players Championship]], que tamién s'axudicó. En [[1991]], ganó trés de los cinco torneos qu'apostó y amás trés fueron majors, l'[[US Open senior (golf)|Abiertu d'Estaos Xuníos senior]], el [[Campeonatu de la PGA senior]] y The Tradition per segundu añu consecutivu. Con estos títulos volvió axudicase la victoria nos cuatro majors del circuitu, esta vegada nel Champions Tour. Dempués d'un añu ensin victories ([[1992]]), volvió ganar l'Abiertu de los Estaos Xuníos senior en [[1993]]. Tamién esi añu axudicóse'l [[Wendy's 3-Tour Challenge]] xunto a [[Chi Chi Rodriguez]] y [[Raymond Floyd]] nel Champions Tour por equipos. Dichu tornéu ganar coles mesmes los dos años siguientes.<ref>[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1993.php Professional Highlights 1993] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114040639/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1993.php |date=2006-11-14 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> En [[1994]], ganó la versión senior del [[Mercedes Championships]] y The Tradition al añu siguiente.<ref>[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1994.php Professional Highlights 1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117083052/http://nicklaus.com/nicklaus_facts/1994.php |date=2010-01-17 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref><ref>[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1995.php Professional Highlights 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200331/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1995.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> Ganó'l so tornéu n.° 100 en [[1996]], cuando s'axudicó The Tradition per cuarta vegada na so carrera. Esti títulu foi'l postreru oficial de la so carrera.<ref>[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1996.php Professional Highlights 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200336/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/1996.php |date=2008-12-01 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> === Final de la so carrera === Tres el so últimu títulu en 1986, foi octavu nel Abiertu de los Estaos Xuníos d'esi añu y séptimu en The Masters del siguiente añu, dempués de lo que nun volvió tar ente los diez primeros hasta [[1990]], que foi sestu. A los 58 años, Nicklaus fixo otru gran tornéu en The Masters de 1998, onde foi sestu con 283 golpes, polos 279 del campeón, [[Mark O'Mexara]].<ref>Scott Michaux, [http://www.augusta.com/masters/stories/040305/pre_3693161.shtml Langer sees time to wear third jacket], The Augusta Chronicle, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref><ref>[https://www.elmundo.es/1998/04/13/deportes/13NN0144.html Mark O'Mexara, campeón col últimu golpe], [[El Mundo (España)|Diariu El Mundo]], Consultáu'l 16 de xineru de 2009</ref> Nel Abiertu d'Estaos Xuníos del añu [[2000]] tuvo 73-82 y nun pasó la corte.<ref>John Garity, [http://www.golf.com/golf/special/article/0,28136,1716703,00.html Open and Shut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603020018/http://www.golf.com/golf/special/article/0,28136,1716703,00.html |date=2009-06-03 }}, Sports Illustrated, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> Esi mesmu añu foi empareyáu con [[Tiger Woods]] y [[Vijay Singh]] nel [[Campeonatu de la PGA]], pero tampoco pasó la corte.<ref>Bob Denney, [http://www.pga.com/pgachampionship/2005/news/pairings_challenge080905.html The Pairings Challenge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702032335/http://www.pga.com/pgachampionship/2005/news/pairings_challenge080905.html |date=2016-07-02 }}, Consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref><ref>[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/majors.php Major Championship Performances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521150136/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/majors.php |date=2009-05-21 }}, Nicklaus.com, consultáu'l 11 de xineru de 2009</ref> Xugó ensin muncha preparación en The Masters del añu [[2005]], un mes dempués de la muerte del so nietu de 17 meses Jake (el neñu del so fíu Steve) el [[1 de marzu]] de 2005. Xugó con Steve como terapia pola pena de la so muerte y foi ésti'l que-y animó por que xugara The Masters per última vegada.<ref>{{cita publicación|apellíu=Van Brimmer |nome=Adam |url=http://www.augusta.com/masters/stories/040905/nicklaus.shtml |títulu=Golden Bear says goodbye |editorial=Morris News Service }}</ref> Esi mesmu añu terminó la so carrera profesional nel Abiertu británicu, xugando en St Andrews el [[15 de xunetu]].<ref>{{cita publicación|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/4645647.stm |títulu=Nicklaus set for St Andrews bow |editorial=[[BBC Sport]] |añu=2006 }}</ref> Xugó con [[Luke Donald]] y [[Tom Watson (golfista)|Tom Watson]] la ronda final.<ref>{{cita publicación|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/4687903.stm |títulu=Woods shines as Nicklaus bows out |editorial=[[BBC Sport]] |añu=2005 }}</ref> L'últimu tornéu competitivu que xugó nos Estaos Xuníos foi'l [[Champions Tour's Bayer Advantage Classic]] en [[Overland Park]], [[Kansas]], el [[13 de xunu]] de 2005. == Fora de la competición == === Diseñador de campos de golf === [[Ficheru:Gleneagles Hotel and grounds.jpg|thumb|200px|[[Hotel Gleneagles]] n'[[Escocia]], col so campu de golf diseñáu por Nicklaus.]] Nicklaus dedica la mayor parte del so tiempu al diseñu de campos de golf y remana una de los diseñadores de campos de golf más importantes del mundu. El so primer diseñu foi'l [[Harbour Town Golf Links]], que foi abiertu pa xugar en [[1969]].<ref name="diseñu" /> Mientres los primeros años, los sos proyeutos fueron creaos xunto a [[Pete Dye]] o con [[Desmond Muirhead]], quien naquellos tiempos yeren los diseñadores de campos de golf más importantes del mundu. El so primer diseñu solu foi'l [[Glen Abbey Golf Course]] en [[Oakville]], [[Ontario]], que s'inauguró en [[1976]].<ref>[http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?SECT=GLENABBEY&GOLF_COURSE_ID=0220 Glen Abbey: Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918193959/http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?SECT=GLENABBEY&GOLF_COURSE_ID=0220 |date=2009-09-18 }}, clublink.ca, Consultáu'l 10 de xineru de 2009</ref> Esti campu sirvió pa la disputa del Abiertu de Canadá mientres munchos años, siendo'l primeru en [[1977]].<ref>[http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?section_id=89&SECT=GLENABBEY&GOLF_COURSE_ID=0220 RBC Canadian Open] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928045516/http://en.clublink.ca/golf/glenabbey/?section_id=89&SECT=GLENABBEY&GOLF_COURSE_ID=0220 |date=2009-09-28 }}, clublink.ca, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> Agora ta en sociedá colos sos cuatro fíos y el so xenru na compañía ''Nicklaus Design''. Nel añu [[2005]] la compañía tenía 299 campos abiertos en tol mundu pa xugar, siendo esto'l 1% de los campos del mundu (esti cálculu foi fechu pola revista [[Golf Digest]] calculando sobre 32.000 campos, la metá aproximao n'[[Estaos Xuníos]]<ref name="diseñu">[http://www.nicklaus.com/design/ Nicklaus Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111185128/https://www.nicklaus.com/design/ |date=2019-11-11 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 10 de xineru de 2009</ref><ref>[http://www.visiteurope.com/ccm/experience/detail/?nav_cat=134&lang=en_US&item_url=/ETC/pan-european/golf-in-europe.ja Golf in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219050156/http://www.visiteurope.com/ccm/experience/detail/?nav_cat=134&lang=en_US&item_url=%2FETC%2Fpan-european%2Fgolf-in-europe.ja |date=2007-12-19 }}, VisitEurope.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref>). Ente los campos que diseñó inclúin La Llomba Golf Club en [[San Luis Potosí (San Luis Potosí)]], el [[Moon Palace Golf Club]] en [[Cancún]],<ref>[http://www.moonpalacecancun.com/es/actividaes-y-amenidades/golf GOLF EN MOON PALACE GOLF & SPA RESORT], palaceresorts.com, Consultáu'l [[6 d'ochobre]] de [[2015]]</ref> el [[Club de Golf Trés Maríes]] en [[Morelia]],<ref>[http://www.ciudad3marias.com/3m/C3M.php Ciudad Tres Maríes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206101447/http://ciudad3marias.com/3m/C3M.php |date=2009-02-06 }}, ciudá3marias.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> el [[Polaris World]] na [[Rexón de Murcia]],<ref>[http://www.nicklausgolftrail.es/nicklausgolftrail/Home.xhtml Bienveníu a la lleenda], nicklausgolftrail.es, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> el [[Muirfield Village]] n'[[Ohio]], el [[Shoal Creek]] en [[Alabama]], el campu del centenariu de la PGA nel [[Hotel Gleneagles]] n'[[Escocia]]<ref>[http://www.nicklaus.com/design/search_open.php?crit_sort=1&name=&state=&4_option=3&country=USA&submit=Search Courses Open for Play], Nicklaus.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> y el [[Nordelta]] Golf Club, en [[Buenos Aires]]. === Escritor === Escribió dellos llibros sobre enseñanza del [[golf]], una autobiografía (''My Story''), un llibru sobre los sos métodos de diseñu de campos y produció dellos videos sobre golf. L'escritor [[Ken Bowden]] de cutiu ayudábalu nestos trabayos. El so llibru ''Golf My Way'' ye unu de los clásicos de tolos tiempos sobre la enseñanza y foi reeditáu en delles ocasiones. Escribió artículos d'instrucción en columnes de revistes, como la [[Golf (revista)|Golf]] o la [[Golf Digest]], cola que ta anguaño acomuñáu. Tamién apaeció como analista y comentarista de [[televisión]] en retresmisiones de golf pa la [[ESPN on ABC]].<ref>[http://www.ew.com/ew/article/0,,317588,00.html U.S. Open Preview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140518190413/http://www.ew.com/ew/article/0,,317588,00.html |date=2014-05-18 }}, ew.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> Dellos de los sos llibros fueron reeditaos, dacuando so títulos distintos, y ''My Story'' inclusive como edición llindada. Una seleición de los sos trabayos principales ye esta:<ref>[http://www.nicklaus.com/nicklaus_books/ Nicklaus Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091118052922/http://www.nicklaus.com/nicklaus_books/ |date=2009-11-18 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> * ''The Greatest Game of All'', por Jack Nicklaus, 1969. * ''Golf My Way'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1974, 1998, 2005. * ''On and Off the Fairway'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1978. * ''Play Better Golf: The Short Game and Scoring'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1987. * ''Play Better Golf: Short Cuts to Lower Scores'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1990. * ''Jack Nicklaus: My Story'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1997 (mas una edición llindada de 225 páxines n'honor a Nicklaus nel Tornéu Memorial 2000). * ''Jack Nicklaus' Lesson Tee'', por Jack Nicklaus, con Ken Bowden, 1998. * ''Nicklaus by Design: Golf Course Strategy and Architecture'', por Jack Nicklaus y Chris Millard, 2002. * ''Jack Nicklaus: Memories and Mementos from Golf's Golden Bear'', por Jack Nicklaus, 2007. * ''Golf and Life'', por Jack Nicklaus y el Dr. John Tickell, 2007. === Otros intereses === Niklaus sigui entamando'l [[Memorial Tournament]] qu'él mesmu creó nel so estáu, [[Ohio]]. Apostar en Muirfield nun campu que tamién diseñó. El precursor a esti tornéu, el [[Columbus Pro-Am]], remató en [[1975]] y al añu siguiente celebróse la primer edición del Memorial. Dichu tornéu ye unu de los más prestixosos del PGA Tour.<ref>{{Cita llibru |apellíos= Nicklaus |nome= Jack |coautores= Bowden, Ken |editor= |títulu= Jack Nicklaus: My Story |fechaaccesu= |añoacceso= |mesacceso= |edición= |fecha= |añu= |mes= |editorial= Simon & Schuster Paperbacks |ubicación= |idioma= |isbn= 1416542248 |páxina= |capítulu= 344-345 }}</ref> Amás tien una marca de equipación de golf, que foi fundada en [[1992]].<ref name="equipacion">[http://www.manta.com/coms2/dnbcompany_649gsp Nicklaus Golf Equipment Company Profile], cobertor.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> Dicha marca dispón de tres clases distintes: la "Golden Bear", la "Jack Nicklaus Signature" y la "Nicklaus Premium", dependiendo del nivel de cada golfista.<ref>[http://www.nicklaus-golf.com/index.html Nicklaus Golf Equipment], Nicklaus-golf.com, Consultáu'l [[10 de xineru]] de [[2009]]</ref> == Palmarés == Mientres la so carrera nel [[PGA Tour]], Nicklaus ganó 18 [[torneos majors]], siendo ésti'l récor de victories. Tien el récor de victories nel [[The Masters|Masters de Augusta]], con seis, y llogró cinco nel [[Campeonatu de la PGA]], cuatro nel [[Abiertu de los Estaos Xuníos (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] y trés nel [[The Open Championship|Abiertu Británicu]]. El golfista ganó 73 torneos del PGA Tour, siendo'l tercer golfista que más tien tres Tiger Woods y [[Sam Snead]], y llogró 286 top 10, segundu nel historial detrás de Snead. Foi n'ocho temporaes el líder en ganancies del PGA Tour (1964, 1965, 1967, 1971, 1972, 1973, 1975 y 1976), segundu en cinco temporaes, y terceru n'otros trés.<ref name="palmares" /> Amás, llogró'l premiu a xugador del añu en cinco causes (1967, 1972, 1973, 1975 y 1976). Per otra parte, xugó en seis causes la [[Ryder Cup]], onde llogró 18,5 puntos en 28 partíos, y encabezó al equipu ensin xugar n'otros dos ediciones. === Majors === {|class="sortable wikitable" |- |width="35"|'''Añu |width="250"|'''Campeonatu |width="80"|'''54 Fuexos |width="165"|'''Marcador |width="70"|'''Marxe |width="350"|'''Finalista |-bgcolor="#FBCEB1" | 1962 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] ||-2 ||-1 (72-70-72-69=283) ||Playoff ¹ ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Arnold Palmer]] |-bgcolor="#D0F0C0" | 1963 ||[[The Masters|Master de Augusta]] ||+1 ||-2 (74-66-74-72=286) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tony Lema]] |-bgcolor="#D8BFD8" | 1963 ||[[Campeonatu de la PGA]] ||-3 ||-5 (69-73-69-68=279) ||2 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Dave Ragan]] |-bgcolor="#D0F0C0" | 1965 ||[[The Masters|Master de Augusta]] <small> (2) ||+5 ||-17 (67-71-64-69=271) ||9 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Arnold Palmer, {{bandera|RSA}} [[Gary Player]] |-bgcolor="#D0F0C0" | 1966 ||[[The Masters|Master de Augusta]] <small> (3) ||Par ||Y (68-76-72-72=288) ||Playoff ²||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Gay Brewer]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tommy Jacobs]] |-bgcolor="#ABCDEF" | 1966 ||[[The Open Championship|Abiertu británicu]] ||-2 ||-2 (70-67-75-70=282) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Doug Sanders]], {{bandera|Gales}} [[Dave Thomas]] |-bgcolor="#FBCEB1" | 1967 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] <small> (2)||-1 ||-9 (71-67-72-65=275) ||4 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Arnold Palmer |-bgcolor="#ABCDEF" | 1970 ||[[The Open Championship|Abiertu británicu]] <small> (2)||-2 ||-5 (68-69-73-73=283) ||Playoff ³||{{bandera|Estaos Xuníos}} Doug Sanders |-bgcolor="#D8BFD8" | 1971 ||[[Campeonatu de la PGA]] <small> (2)||+4 ||-7 (69-69-70-73=281) ||2 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Billy Casper]] |-bgcolor="#D0F0C0" | 1972 ||[[The Masters|Master de Augusta]] <small> (4)||+1 ||-2 (68-71-73-74=286) ||3 golpes ||{{bandera|AUS}} [[Bruce Crampton]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Bobby Mitchell]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tom Weiskopf]] |-bgcolor="#FBCEB1" | 1972 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] <small> (3)||+1 ||+2 (71-73-72-74=290) ||3 golpes ||{{bandera|AUS}} Bruce Crampton |-bgcolor="#D8BFD8" | 1973 ||[[Campeonatu de la PGA]] <small> (3)||+1 ||-7 (72-68-68-69=277) ||4 golpes ||{{bandera|AUS}} Bruce Crampton |-bgcolor="#D0F0C0" | 1975 ||[[The Masters|Master de Augusta]] <small> (5)||-1 ||-12 (68-67-73-68=276) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Tom Weiskopf, {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Johnny Miller]] |-bgcolor="#D8BFD8" | 1975 ||[[Campeonatu de la PGA]] <small> (4)||+4 ||-4 (70-68-67-71=276) ||2 golpes ||{{bandera|AUS}} Bruce Crampton |-bgcolor="#ABCDEF" | 1978 ||[[The Open Championship|Abiertu británicu]] <small> (3)||-1 ||-7 (71-72-69-69=281) ||2 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ben Crenshaw]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Raymond Floyd]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tom Kite]], {{bandera|NZL}} [[Simon Owen]] |-bgcolor="#FBCEB1" | 1980 ||[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] <small> (4)||Par ||-8 (63-71-70-68=272) ||2 golpes ||{{bandera|JPN}} [[Isao Aoki]] |-bgcolor="#D8BFD8" | 1980 ||[[Campeonatu de la PGA]] <small> (5)||+3 ||-6 (70-69-66-69=274) ||7 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Andy Bean]] |-bgcolor="#D0F0C0" | 1986 ||[[The Masters|Master de Augusta]] <small> (6)||-4 ||-9 (74-71-69-65=279) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} Tom Kite, {{bandera|AUS}} [[Greg Norman]] |} ¹ Derrota a Arnold Palmer nel playoff de 18-fuexos - Nicklaus (71), Palmer (74)<br /> ² Derrota a Tommy Jacobs & Gay Brewer nel playoff de 18-fuexos - Nicklaus (70), Jacobs (72), Brewer (78)<br /> ³ Derrota a Doug Sanders nel playoff de 18-fuexos - Nicklaus (72), Sanders (73) === Resultaos añales === [[Ficheru:PresidentsCupCaptainsWhiteHouse.jpg|thumb|200px|El presidente [[George W. Bush]] xunto a [[Tim Finchem]] (comisionado del PGA Tour) y los capitanes Jack Nicklaus y [[Gary Player]] el 13 d'abril de 2005 na oficina oval cola Copa Presidente.]] {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tournament !! 1957 !! 1958 !! 1959 |- |[[The Masters|Master de Augusta]] |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|CUT |- |[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] |align="center"|CUT |align="center"|T41 |align="center"|CUT |- |[[The Open Championship|Abiertu británicu]] |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |- |[[Campeonatu de la PGA]] |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tournament !!1960 !! 1961 !! 1962 !! 1963 !! 1964 !! 1965 !! 1966 !! 1967 !! 1968 !! 1969 |- |[[The Masters|Master de Augusta]] |align="center"|T13 <font size="1">LA</font> |align="center" style="background:yellow;"|T7 |align="center"|T15 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center"|CUT |align="center" style="background:yellow;"|T5 |align="center"|T24 |- |[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] |align="center" style="background:yellow;"|2 <font size="1">LA</font> |align="center" style="background:yellow;"|T4 <font size="1">LA</font> |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center"|CUT |align="center"|T23 |align="center"|T31 |align="center" style="background:yellow;"|3 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center"|T25 |- |[[The Open Championship|Abiertu británicu]] |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|T32 |align="center" style="background:yellow;"|3 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center"|T12 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center" style="background:yellow;"|T6 |- |[[Campeonatu de la PGA]] |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center" style="background:yellow;"|T3 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center"|T22 |align="center" style="background:yellow;"|T3 |align="center"|CUT |align="center"|T11 |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tournament !!1970 !! 1971 !! 1972 !! 1973 !! 1974 !! 1975 !! 1976 !! 1977 !! 1978 !! 1979 |- |[[The Masters|Master de Augusta]] |align="center" style="background:yellow;"|8 |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T3 |align="center" style="background:yellow;"|T4 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T3 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:yellow;"|7 |align="center" style="background:yellow;"|4 |- |[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] |align="center"|T49 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T4 |align="center" style="background:yellow;"|T10 |align="center" style="background:yellow;"|T7 |align="center"|T11 |align="center" style="background:yellow;"|T10 |align="center" style="background:yellow;"|T6 |align="center" style="background:yellow;"|T9 |- |[[The Open Championship|Abiertu británicu]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T5 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:yellow;"|4 |align="center" style="background:yellow;"|3 |align="center" style="background:yellow;"|T3 |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T2 |- |[[Campeonatu de la PGA]] |align="center" style="background:yellow;"|T6 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center"|T13 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T4 |align="center" style="background:yellow;"|3 |align="center"|CUT |align="center"|T65 |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tournament !!1980 !! 1981 !! 1982 !! 1983 !! 1984 !! 1985 !! 1986 !! 1987 !! 1988 !! 1989 |- |[[The Masters|Master de Augusta]] |align="center"|T33 |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center"|T15 |align="center"|WD |align="center"|T18 |align="center" style="background:yellow;"|T6 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T7 |align="center"|T21 |align="center"|18 |- |[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T6 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center"|T43 |align="center"|T21 |align="center"|CUT |align="center" style="background:yellow;"|T8 |align="center"|T46 |align="center"|CUT |align="center"|T43 |- |[[The Open Championship|Abiertu británicu]] |align="center" style="background:yellow;"|T4 |align="center"|T23 |align="center" style="background:yellow;"|T10 |align="center"|T29 |align="center"|T31 |align="center"|CUT |align="center"|T46 |align="center"|T72 |align="center"|T25 |align="center"|T30 |- |[[Campeonatu de la PGA]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T4 |align="center"|T16 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center"|T25 |align="center"|T32 |align="center"|T16 |align="center"|T24 |align="center"|CUT |align="center"|T27 |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tournament !!1990 !! 1991 !! 1992 !! 1993 !! 1994 !! 1995 !! 1996 !! 1997 !! 1998 !! 1999 |- |[[The Masters|Master de Augusta]] |align="center" style="background:yellow;"|6 |align="center"|T35 |align="center"|T42 |align="center"|T27 |align="center"|CUT |align="center"|T35 |align="center"|T41 |align="center"|T39 |align="center" style="background:yellow;"|T6 |align="center"|DNP |- |[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] |align="center"|T33 |align="center"|T46 |align="center"|CUT |align="center"|T72 |align="center"|T28 |align="center"|CUT |align="center"|T27 |align="center"|T52 |align="center"|T43 |align="center"|CUT |- |[[The Open Championship|Abiertu británicu]] |align="center"|T63 |align="center"|T44 |align="center"|CUT |align="center"|CUT |align="center"|CUT |align="center"|T79 |align="center"|T45 |align="center"|60 |align="center"|DNP |align="center"|DNP |- |[[Campeonatu de la PGA]] |align="center"|CUT |align="center"|T23 |align="center"|CUT |align="center"|CUT |align="center"|CUT |align="center"|T67 |align="center"|CUT |align="center"|CUT |align="center"|DNP |align="center"|DNP |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tournament !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 |- |[[The Masters|Master de Augusta]] |align="center"|T54 |align="center"|CUT |align="center"|DNP |align="center"|CUT |align="center"|CUT |align="center"|CUT |- |[[US Open (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] |align="center"|CUT |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |- |[[The Open Championship|Abiertu británicu]] |align="center"|CUT |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|CUT |- |[[Campeonatu de la PGA]] |align="center"|CUT |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |align="center"|DNP |} <font size="1">LA</font> = aficionáu<br /> DNP = non apostáu<br /> WD = mancáu<br /> CUT = nun pasó la corte<br /> "T", posición<br /> En verde amuésense les victories y en mariellu los top-10. === Resumen === * Empiezos - 163 * Victories - 18 * Segundos puestos - 19 * Top 3 - 46 * Top 5 - 57 * Top 10 - 73 === Campeonatos del Champions Tour major === ==== Victories (8) ==== {|{{tablaguapa}} |- |width="35"|'''Añu |width="280"|'''Campeonatu |width="145"|'''Marcador |width="70"|'''Marxe |width="390"|'''Finalista |-bgcolor="#D0F0C0" | [[1990]] ||[[The Tradition]] ||-10 (71-67-68=206) ||4 golpes ||{{bandera|Sudáfrica|1928}} [[Gary Player]] |-bgcolor="#ABCDEF" | [[1990]] ||[[Senior Players Championship]] ||-27 (65-68-64-64=261) ||6 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Lee Trevino]] |-bgcolor="#D0F0C0" | [[1991]] ||[[The Tradition]] <small> (2) ||-11 (71-73-66-67=277) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Phil Rodgers]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Jim Colbert]], {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Jim Dent]] |-bgcolor="#D8BFD8" | [[1991]] ||[[Campeonatu de la PGA senior]] ||-17 (66-66-69-70=271) ||6 golpes ||{{bandera|AUS}} [[Bruce Crampton]] |-bgcolor="#FBCEB1" | [[1991]] ||[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]] ||+2 (72-69-70-71=282) ||Playoff||{{bandera|Puerto Rico}} [[Chi Chi Rodriguez]] |-bgcolor="#FBCEB1" | [[1993]] ||[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]] <small> (2) ||-6 (68-73-67-70=278) ||1 golpe ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tom Weiskopf]] |-bgcolor="#D0F0C0" | [[1995]] ||[[The Tradition]] <small> (3) ||-12 (69-71-69-67=276) ||Playoff ||{{bandera|JPN}} [[Isao Aoki]] |-bgcolor="#D0F0C0" | [[1996]] ||[[The Tradition]] <small> (4) ||-16 (68-74-65-65=272) ||3 golpes ||{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Hale Irwin]] |} ==== Resultaos añales ==== {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tornéu !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 |- |[[The Tradition]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:yellow;"|T9 |align="center" style="background:yellow;"|T4 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center"|T25 |align="center"|T25 |align="center"|DNP |- |[[Campeonatu de la PGA senior]] |align="center" style="background:yellow;"|T3 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T10 |align="center" style="background:yellow;"|T9 |align="center" style="background:yellow;"|9 |align="center" style="background:yellow;"|8 |align="center"|T22 |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center" style="background:yellow;"|T6 |align="center"|DNP |- |[[Senior Players Championship]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center"|T22 |align="center"|DNP |align="center"|T22 |align="center" style="background:yellow;"|T6 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center"|T24 |align="center" style="background:yellow;"|T8 |align="center" style="background:yellow;"|6 |align="center"|DNP |- |[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]] |align="center" style="background:yellow;"|T2 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T3 |align="center" style="background:#00ff00;"|'''1''' |align="center" style="background:yellow;"|T7 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center"|16 |align="center" style="background:yellow;"|T5 |align="center"|T13 |align="center"|DNP |} {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="left"|Tornéu !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 |- |[[The Tradition]] |align="center" style="background:yellow;"|T9 |align="center"|T29 |align="center"|69 |align="center" style="background:yellow;"|T10 |align="center"|DNP |- |[[Campeonatu de la PGA senior]] |align="center"|T12 |align="center"|12 |align="center"|WD |align="center"|CUT |align="center"|WD |- |[[Senior Players Championship]] |align="center"|T34 |align="center"|WD |align="center"|DNP |align="center"|T40 |align="center"|DNP |- |[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]] |align="center"|T21 |align="center" style="background:yellow;"|4 |align="center"|DNP |align="center"|T25 |align="center"|DNP |- |[[Abiertu británicu senior]] |align="center"|-¹ |align="center"|-¹ |align="center"|-¹ |align="center"|T14 |align="center"|DNP |} ¹L'Abiertu británicu senior nun foi incluyíu nel Champions Tour hasta l'añu 2003. DNP = non apostáu<br /> CUT = nun pasó la corte<br /> WD = mancáu<br /> "T", posición<br /> En verde amuésense les victories y en mariellu los top-10. ==== Resumen ==== * Entamos - 50 * Corte - 46 * Victories - 8 * Segundu - 5 * Top 3 - 7 * Top 5 - 9 * Top 10 - 30 === Resume nel PGA Tour === {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" ! Añu !! Torneos !! Victories (Majors) !! 2º !! 3º !! Dineru ($) !! Ranking !! Media |- |1962 |26 |3 (1) |3 |4 |61,868 |align="center" style="background:yellow;"|3 |70.80 |- |1963 |25 |5 (2) |2 |3 |100,040 |align="center" style="background:yellow;"|2 |70.42 |- |1964 |26 |4 |6 |3 |113,284 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |align="center" style="background:#00ff00;"|69.96 |- |1965 |24 |5 (1) |4 |3 |140,752 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |align="center" style="background:#00ff00;"|70.09 |- |1966 |19 |3 (2) |3 |3 |111,419 |align="center" style="background:yellow;"|2 |70.58 |- |1967 |23 |5 (1) |2 |3 |188,998 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |70.23 |- |1968 |22 |2 |3 |1 |155,285 |align="center" style="background:yellow;"|2 |69.97 |- |1969 |23 |3 |1 |0 |140,167 |align="center" style="background:yellow;"|3 |71.06 |- |1970 |19 |3 (1) |3 |2 |142,149 |align="center" style="background:yellow;"|3 |70.75 |- |1971 |18 |5 (1) |3 |3 |244,490 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |align="center" style="background:#00ff00;"|70.08 |- |1972 |19 |7 (2) |3 |0 |320,542 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |align="center" style="background:#00ff00;"|70.23 |- |1973 |18 |7 (1) |1 |1 |308,362 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |align="center" style="background:#00ff00;"|69.81 |- |1974 |18 |2 |3 |0 |238,178 |align="center" style="background:yellow;"|2 |align="center" style="background:#00ff00;"|70.06 |- |1975 |16 |5 (2) |1 |3 |298,149 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |align="center" style="background:#00ff00;"|69.87 |- |1976 |16 |2 |2 |1 |266,438 |align="center" style="background:#00ff00;"|1 |align="center" style="background:#00ff00;"|70.17 |- |1977 |18 |3 |2 |1 |284,509 |align="center" style="background:yellow;"|2 |70.36 |- |1978 |15 |4 (1) |2 |0 |256,672 |align="center" style="background:yellow;"|4 |71.07 |- |1979 |12 |0 |0 |1 |59,434 |71 |72.49 |- |1980 |13 |2 (2) |1 |0 |172,386 |13 |70.86 |- |1981 |16 |0 |3 |0 |178,213 |16 |70.70 |- |1982 |15 |1 |3 |2 |232,645 |12 |70.90 |- |1983 |16 |0 |3 |1 |256,158 |align="center" style="background:yellow;"|10 |70.88 |- |1984 |13 |1 |2 |1 |272,595 |15 |70.75 |- |1985 |15 |0 |2 |1 |165,456 |43 |71.81 |- |1986 |15 |1 (1) |0 |0 |226,015 |34 |71.56 |- |1987 |11 |0 |0 |0 |64,686 |127 |72.89 |- |1988 |9 |0 |0 |0 |28,845 |177 |72.78 |- |1989 |10 |0 |0 |0 |96,594 |129 |72.35 |- |1990 |9 |0 |0 |0 |68,045 |160 |73.71 |- |1991 |8 |0 |0 |0 |123,796 |122 |71.61 |- |1992 |8 |0 |0 |0 |14,868 |223 |72.29 |- |1993 |10 |0 |0 |0 |51,532 |182 |72.96 |- |1994 |8 |0 |0 |0 |11,514 |248 |74.79 |- |1995 |10 |0 |0 |0 |68,180 |179 |72.69 |- |1996 |7 |0 |0 |0 |137,779 |208 |73.50 |- |1997 |7 |0 |0 |0 |85,383 |174 |72.91 |- |1998 |5 |0 |0 |0 |128,157 |172 |71.10 |- |1999 |2 |0 |0 |0 |5,075 |T322 |73.25 |- |2000 |8 |0 |0 |0 |17,244 |229 |73.56 |- |2001 |4 |0 |0 |0 |0 |N/A |73.08 |- |2002 |1 |0 |0 |0 |8,910 |241 |75 |- |2003 |4 |0 |0 |0 |0 |N/A |75.61 |- |2004 |2 |0 |0 |0 |11,130 |251 |74.16 |- |2005 |3 |0 |0 |0 |0 |N/A |75.33 |- ! Carrera !586 !73 (18) !58 !36 !5,734,031 !157<ref>[http://www.pgatour.com/r/stats/current/110.html 2008 PGA TOUR Career Money Leaders], pgatour.com, Consultáu'l 10 de xineru de 2009</ref> !71.80 |} === Victories como aficionáu (7) === * 1958 [[Trans-Mississippi aficionáu]] * 1959 Trans-Mississippi aficionáu, [[Abiertu de los Estaos Xuníos aficionáu]], [[North and South aficionáu]] * 1961 Abiertu de los Estaos Xuníos aficionáu, [[NCAA Championship]] (individual), [[Western aficionáu]] === Victories como profesional (113) === ==== Victories PGA Tour (73) ==== * 1962 (3): '''[[US Open (golf)|U.S. Open]]''', Seattle World's Fair Open Invitational, Portland Open Invitational * 1963 (5): [[Palm Springs Golf Classic]], '''[[Masters de Augusta]]''', [[Mercedes-Benz Championship (PGA Tour)|Tornéu de campeones]], '''[[Campeonatu de la PGA]]''', [[Sahara Invitational]] * 1964 (4): [[Abiertu de Phoenix]], Tornéu de Campeones, [[Whitemarsh Open Invitational]], Portland Open Invitational * 1965 (5): '''Masters de Augusta''', [[Memphis Open Invitational]], [[Thunderbird Classic]], [[Philadelphia Golf Classic]], Portland Open Invitational * 1966 (3): '''Masters de Augusta''', '''[[The Open Championship|Abiertu británicu]]''', Sahara Invitational * 1967 (5): [[Bing Crosby National Pro-Am]], '''U.S. Open''', [[Western Open]], [[Westchester Classic]], Sahara Invitational * 1968 (2): Western Open, [[American Golf Classic]] * 1969 (3): [[Abiertu de San Diego (golf)|Abiertu de San Diego]], Sahara Invitational, [[Kaiser International Open Invitational]] * 1970 (3): [[Byron Nelson Golf Classic]], '''Abiertu británicu''', [[National Four-Ball Championship PGA Players]] * 1971 (5): '''Campeonatu de la PGA''', Tornéu de campeones, Byron Nelson Golf Classic, [[National Team Championship]], [[Walt Disney World Open Invitational]] * 1972 (7): Bing Crosby National Pro-Am, [[Doral-Eastern Open]], '''Masters de Augusta''', '''U.S. Open''', [[Westchester Classic]], [[U.S. Professional Match Play Championship]], Walt Disney World Open Invitational * 1973 (7): Bing Crosby National Pro-Am, [[Greater New Orleans Open]], Tornéu de campeones, [[Atlanta Classic]], '''Campeonatu de la PGA''', [[Ohio Kings Island Open]], Walt Disney World Golf Classic * 1974 (2): [[Hawaiian Open]], [[Tournament Players Championship]] * 1975 (5): [[Doral-Eastern Open]], [[Heritage Golf Classic|Heritage]], '''Masters de Augusta''', '''Campeonatu de la PGA''', [[World Open Golf Championship]] * 1976 (2): Tournament Players Championship, [[Series mundiales de golf]] * 1977 (3): [[Inverrary Classic]], [[MONY Tournament of Champions]], [[Memorial Tournament]] * 1978 (4): Inverrary Classic, [[Tournament Players Championship]], '''Abiertu británicu''', [[Philadelphia Golf Classic]] * 1980 (2): '''U.S. Open''', '''Campeonatu de la PGA''' * 1982 (1): [[Colonial Invitational]] * 1984 (1): Memorial Tournament * 1986 (1): '''Masters de Augusta''' ==== Otres victories (21) ==== * 1956 [[Abiertu d'Ohio]] (como aficionáu) * 1962 [[Series mundiales de golf]] * 1963 Series mundiales de golf, [[Canada Cup]] * 1964 [[Abiertu d'Australia (golf)|Abiertu d'Australia]], Canada Cup * 1966 [[PGA Team Championship]], Canada Cup * 1967 Series mundiales de golf, [[Copa Mundial de Golf]] * 1968 Abiertu d'Australia * 1970 Series mundiales de golf, [[Piccadilly World Match Play Championship]] * 1971 Abiertu d'Australia, Copa Mundial de Golf * 1973 Copa Mundial de Golf * 1975 Abiertu d'Australia * 1976 Abiertu d'Australia * 1978 Abiertu d'Australia * 1983 [[Chrysler Team Championship]] * 1984 [[Skins Game]] === Victories como senior === ==== Victories nel PGA Tour senior (10) ==== * 1990 (2) '''[[The Tradition]]''', '''[[Mazda Senior Tournament Players Championship]]''' * 1991 (3) '''The Tradition''', '''[[Campeonatu de la PGA senior]]''', '''[[Abiertu de los Estaos Xuníos senior]]''' * 1993 (1) '''Abiertu de los Estaos Xuníos senior''' * 1994 (1) [[Mercedes Championships]] * 1995 (1) '''The Tradition''' * 1996 (2) [[GTE Suncoast Classic]], '''The Tradition''' ==== Otres victories como senior (9) ==== * 1991 [[Senior Skins Game]] * 1993 [[Wendy's 3-Tour Challenge]] * 1995 Wendy's 3-Tour Challenge * 1999 Wendy's 3-Tour Challenge, [[Office Depot Father/Son Challenge]], Diners Club Matches * 2000 Hyundai Team Matches * 2005 Wendy's Champions Skins Game * 2007 Wendy's Champions Skins Game === Con Estaos Xuníos === === Como xugador === ==== Aficionáu ==== * [[Walker Cup]]: 1959 (ganador), 1961 (ganador) * [[Eisenhower Trophy]]: 1960 (ganador) ==== Profesional ==== * [[Ryder Cup]]: 1969, 1971 (ganador), 1973 (ganador), 1975 (ganador), 1977 (ganador), 1981 (ganador) * [[Copa Mundial de Golf]]: ** 1963 ''(ganador individual y por equipos con [[Arnold Palmer]])'' **1964 ''(ganador individual y por equipos con Arnold Palmer)'' **1966 ''(ganador por equipos con Arnold Palmer)'' **1967 ''(ganador por equipos con Arnold Palmer)'' **1971 ''(ganador individual y por equipos con [[Lee Trevino]])'' **1973 ''(ganador por equipos con [[Johnny Miller]])'' === Como capitán === * [[Copa Ryder]]: 1983 (ganador), 1987 * [[Copa de Presidentes]]: 1998, 2003, 2005 (ganador), 2007 (ganador) === Condecoraciones y agradecimientos === [[Ficheru:JackNicklausMedalOfFreedom.jpg|thumb|200px|El [[9 de payares]] de [[2005]], el [[presidente]] [[George W. Bush|Bush]] dio a Jack Nicklaus la [[Medaya Presidencial de la Llibertá]] na [[Casa Blanca]].]] Nicklaus llogró'l [[premiu Bob Jones]] (1975), el [[premiu Payne Stewart]] (2000), el deportista del añu pa [[Sports Illustrated]] (1978), l'atleta de la década pa los escritores deportivos nacionales (1979), la personalidá del añu pa la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] (1980), el golfista de la PGA del sieglu polos periodistes y profesionales del golf (1988), l'arquiteutu de campos de golf del añu pa [[Golf World]] (1993), el golfista del sieglu pa la [[Golf Monthly Magacín]], el [[premiu ESPY]] (2001), el [[premiu Muhammad Ali a la lleenda del deporte]] (2003), el [[premiu GCSAA Old Tom Morris]] (2005) y el [[Woodrow Wilson Awards]] ente otros.<ref name="palmares" /> Igualmente foi incluyíu nel [[Salón de la Fama del Golf Mundial]] en [[1974]] y nel [[Salón de la Fama del Golf Canadiense]] en [[1995]].<ref name="palmares">[http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/ Jack Nicklaus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105190536/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts |date=2009-01-05 }}, Nicklaus.com, Consultáu'l 10 de xineru de 2009</ref> Escluyendo a la [[familia real]], foi la primer persona en tener una publicación especial conmemorativa de cinco billetes d'una llibra, emitíos pol [[Royal Bank of Scotland|Bancu Real d'Escocia]].<ref>[http://www.rbs.com/about03.asp?id=ABOUT_US/OUR_HERITAGE/OUR_HISTORY/OUR_BANKNOTES/COMMEMORATIVE_BANKNOTES Commemorative Banknotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015003123/http://www.rbs.com/about03.asp?id=ABOUT_US%2FOUR_HERITAGE%2FOUR_HISTORY%2FOUR_BANKNOTES%2FCOMMEMORATIVE_BANKNOTES |date=2007-10-15 }}, The Royal Bank of Scotland, Consultáu'l [[6 de xineru]] de [[2009]]</ref><ref>[http://www.rampantscotland.com/letter2005b.htm High Fives for Golden Bear], Rampant Scotland, Consultáu'l [[6 de xineru]] de [[2009]]</ref> En [[Columbus (Ohio)|Columbus]], [[Ohio]], fundóse'l [[Muséu Jack Nicklaus]] nel campus de la [[Universidá del Estáu d'Ohio]].<ref>[http://www.nicklausmuseum.org/ Nicklaus Museum], NicklausMuseum.com, Consultáu'l [[6 de xineru]] de [[2009]]</ref> == Ver tamién == * [[Torneos majors]] * == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Jack Nicklaus}} * [http://www.nicklaus.com/ Sitiu oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130829194850/http://www.nicklaus.com/nicklaus_facts/pgatour.php |date=2013-08-29 }} * [http://www.nicklausgolftrail.es/ Polaris World Nicklaus Golf Trail ] * [http://www.nicklausgolf.com/ Equipamientu de Golf Nicklaus] * [http://www.headlinesports.net/advanced_search_result.php?keywords=jack+nicklaus&Submit.x=0&Submit.y=0&Submit=Submit Portaes del Sports Illustrated con Jack Nicklaus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531042842/https://www.3dcartstores.com/ |date=2020-05-31 }} * [http://www.nicklausmuseum.org/ Muséu Nicklaus] * [http://www.pgatour.com/players/00/18/69/ Perfil na páxina oficial del Tour PGA] * [http://golf.about.com/od/jacknicklaus/ Perfil, entrugues y datos sobre Jack Nicklaus en About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017151145/http://golf.about.com/od/jacknicklaus/ |date=2015-10-17 }} {{NF|1940||Nicklaus, Jack}} [[Categoría:Golfistes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones d'Ohio]] r1aiom8fzjs4ulayu39ilzrasivdqw9 0 74840 4493859 4479057 2026-05-18T10:12:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493859 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Jack Roosevelt Robinson''' {{nym}} foi'l primer xugador de béisbol afroamericanu n'ingresar a les [[Grandes Lligues de Béisbol|Lligues Mayores de Béisbol]]. Xugó la mayor parte de la so carrera profesional pa los [[Los Angeles Dodgers|Brooklyn Dodgers]]. Amás de la so destacada carrera como xugador, realizó una firme actividá política y comuñal pola igualdá de derechos y la llucha contra la discriminación. Yera hermanu de [[Mack Robinson]], plata en 200 metros llisos nos [[Xuegos Olímpicos de Berlín 1936]].<ref>[http://bleacherreport.com/articles/1033745-50-most-talented-families-in-sports/page/48 The Robinsons]</ref> === Infancia y mocedá === Jackie foi nietu d'un esclavu y el más pequeñu de seis fíos d'un llabrador, que abandonó la familia seis meses dempués de la so nacencia. Creció en [[Pasadena (California)|Pasadena]], [[California]], pos la so madre camudóse ellí en [[1920]] pa buscar un meyor futuru pa los sos fíos, anque tuvieron de convivir cola discriminación. Foi dende pequeñu un encegoláu ganador en cualquier pasatiempu o deporte nel que participara, amuesa d'ello yera la so esitosa participación como atleta nel ''Pasadena Junior College''. Tiempu dempués ingresó na [[UCLA]], llugar nel qu'espuntó nada menos qu'en cuatro disciplines deportives: ([[Atletismu]], [[Baloncestu|Basketball]], [[Fútbol americanu]] y [[Béisbol]]); ello ye que foi'l primer atleta na hestoria d'esa institución en consiguir esti llogru. Entró a les fuercies armaes na [[Segunda Guerra Mundial]], y consiguió el grau de segundu teniente. La so estancia nel exércitu tuvo un momentu desagradable por cuenta de que, allá una vegada, aguantó a sentase na parte trasera d'un bus, a pesar de recibir una orde per parte de los sos superiores. Foi lleváu ante una corte marcial, pero absolvióse-y de los cargos. Según el so abogáu nun había fundamentos llegales pa dar eses órdenes. Con too y con eso, abandonó l'exércitu con honores. Para [[1945]] xugaba na ''Negru League'' pa los ''Kansas City Monarchs'' nel campocorto. Nesi tiempu, nes Grandes Lligues, el comisionado Happy Chandler, a diferencia del so antecesor, dexaba a los xugadores afroamericanos incorporase a les Mayores. La ocasión foi aprovechada por [[Branch Rickey]], mandatariu de los ''Dodgers'', quien s'averó a Robinson pa contratalo. Rickey, sicasí, alvertía a Robinson que tuviera l'abondu estoicismu pa soportar l'ambiente contrario qu'atoparía al ingresar a la gran carpa; tou un desafíu pa daquién que tenía un temperamentu impulsivu. Robinson debutó nel equipu ''Montreal Royals'', filial de los ''Dodgers'', nel que consiguió un permediu de .349, 40 bases robaes y el títulu de la ''Little World Series''. === Jackie Robinson nes Grandes Lligues === El [[15 d'abril]] de [[1947]] convertir nuna fecha de gran espectación pol debú de Jackie Robinson nes Grandes Lligues, pos yera'l día en que la barrera de la segregación sería superada. Anque nun anotó nengún ''hit'', consiguió la carrera ganadora. Lo que vendría dempués foi lo qu'esaminó la paciencia de Jackie. Según la revista deportiva ''Sports Illustrated'', Robinson sería oxetu d'epítetos racistes no que restaría de la temporada: recibía cartes con amenaces a muerte, llanzadores que tiraben la bola escontra la so cabeza y piernes; y receptores cuspiendo nos sos zapatos. Amás, soportó un intentu de rebelión de dalgunos de los sos compañeros, amenaza de fuelga per parte de los [[St. Louis Cardinals]], y gatos negros tiraos al campu. A pesar de la presión, caltuvo'l control. Por soportar tolos vejámenes con silenciu ganóse adulces el respetu de los sos compañeros y eventualmente, de los sos contrincantes. Coronó la temporada col premiu al Novatu del Añu. Yá para [[1949]] les coses camudaren, pos yera animáu polos sos compañeru, ''umpires'' y rivales. Sicasí, cuando alegaba ante lo que paecía una decisión inxusta, entá yera consideráu un "negru sobeyosu". Esa temporada llogró ser escoyíu como Xugador Más Pervalible con un permediu de bateo de .342, 37 robos, 124 RBI y 122 carreres. Nel terrén de xuegu Robinson resaltaba pol so ímpetu, el so baillotéu nes bases pa desesperar al pitcher y la so capacidá pa ganar l'atención del públicu. Ente les sos marques más importantes alcuéntrase la de robase 19 vegaes el ''home''. Amás, foi bien importante por que los ''Dodgers'' aportaren a seis Series Mundiales, de les diez temporaes que foi parte de la institución, y asistió en seis causes al [[Partíu de les Estrelles de les Grandes Lligues de Béisbol|Partíu d'Estrelles]]. A la fin de la so carrera llogró un permediu de bateo de .311. N'avientu de [[1956]] treslladóse a los ''New York Giants'' pero un mes dempués anunció'l so retiru. === Años finales y fallecimientu === Na [[Serie Mundial]] de [[1972]] apaeció nuevamente frente al públicu, enfermu de [[diabetes]] y casi ciegu. Morrió díes dempués, el 24 d'ochobre. Pa conmemorar los cincuenta años del so ingresu a les Grandes Lligues, nel añu 1997 rindióse-y homenaxe retirando'l númberu del so uniforme (42) de manera definitiva. Ello ye que tola temporada foi dedicada a la so memoria. Anque'l númberu de Robinson foi retiráu en tola lliga, el llanzador panamiegu [[Mariano Rivera]] siguió llevar nel so xerséi hasta retirase por cuenta de la "regla de güelu" (del inglés "grandfather rule"), dexando que lo caltuviera pos lo tenía enantes de ser retiráu. === Lluchador polos derechos civiles === Posterior al so retiru, Robinson destacó como un lluchador contra la segregación racial na so faceta d'empresariu y figura política; tamién s'encargó de proyeutos p'ameyorar la vivienda de los afroamericanos, y rellacionóse con personalidaes como [[Martin Luther King]], según los presidentes estauxunidenses [[Dwight David Eisenhower]], [[John Fitzgerald Kennedy]] y [[Richard M. Nixon]]. Coles mesmes trabayó con ilesies y organizaciones sociales. Dempués de la so muerte, la so esposa fundó la ''Jackie Robinson Foundation'' que da beques escolares coles mires d'ayudar a la mocedá precisada pa concede-yos educación y faer d'ellos ciudadanos útiles. Nuna ocasión, Robinson comentó a un periodista deportivu de [[Nueva Orleans]]: "Nun pretendemos nada especial. Solo pretendemos que nos dexen vivir como viven ustedes, como la nuesa Constitución demandar" === Legáu === En 2013 estrenóse la película ''[[42 (película)|42]]'', que narra la vida de Jackie Robinson, con [[Chadwick Boseman]] nel papel principal, [[Harrison Ford]] como Brand Rickey (quien lo contrató), [[Christopher Meloni]] como Leo Durocher (mánager), [[Lucas Black]] como Pee Wee Reese, [[T.R. Knight]] como Harold Parrot y [[John C. McGinley]] como Rede Barbei, bien apegada a les vicisitúes que tuvo que soportar pol so color de piel. El día 15 d'abril foi declaráu'l "Jackie Robinson Day", nel que la MLB y, especialmente, Los Angeles Dodgers, homenaxen al primer afroamericanu en xugar nes lligues mayores de béisbol d'Estaos Xuníos. == Ver tamién == * [[Moses Fleetwood Walker]] * [[Josh Gibson]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikiquote}} * [http://www.jackierobinson.org/ The Jackie Robinson Foundation] * [http://www.baseballhalloffame.org/hofers/detail.jsp?playerId=121314 Jackie Robinson na web del Salón de la Fama del Béisbol.] * [http://www.baseball-almanac.com/players/player.php?p=robinja02 Estadístiques nes grandes lligues.] * [http://www.time.com/time/covers/0,16641,1101470922,00.html Portada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427101938/http://www.time.com/time/covers/0,16641,1101470922,00.html |date=2009-04-27 }} de la revista ''[[Time]]''. [[1947]]. * ''The Jackie Robinson Story'', película de 1950 dirixida por [[Alfred E. Green]] y col mesmu Robinson como actor principal. ** [[Guión cinematográficu|Guión]] de la película. *** [http://sfy.ru/?script=jackie_robinson_story_1950 Testu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704143049/https://sfy.ru/?script=jackie_robinson_story_1950 |date=2017-07-04 }} (n'inglés) ** [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:The_Jackie_Robinson_Story ''The Jackie Robinson Story''] en [[Commons]]. {{NF|1919|1972|Robinson, Jackie}} {{Tradubot|Jackie Robinson}} [[Categoría:Xugadores de béisbol d'Estaos Xuníos]] 9u76g626ba3ksvaovqtlnz5qk2jfiyu 0 75062 4493590 4473601 2026-05-17T17:08:02Z Fueyo221 103750 4493590 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | | status = LC | status_ref=<ref name=iucn>{{IUCN|assessors=BirdLife International|añu=2009|id=144298|títulu=Fratercula arctica|downloaded=10 d'ochobre de 2010}}</ref> | image = Papageitaucher Fratercula arctica.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Charadriiformes]] | familia = [[Alcidae]] | genus = [[Fratercula]] | species = '''F. arctica''' | binomial = Fratercula arctica | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) | range_map = Atlantic puffin range4.jpg | range_map_caption = Área de reproducción (azul) , la estensión sur de la gama de branu (negru), y la estensión sur de la gama d'iviernu (colloráu). }} {{noaves}} El '''draque'''<ref>{{DALLA|draque}}</ref> (del inglés ''drake'', "coríu machu"), '''aráu'''<ref>{{DALLA|aráu}}</ref>, '''cereceru'''<ref>{{DALLA|cereceru}}</ref> o {{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[caradriforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Alcidae]]. Ye l'únicu [[frairucu]] nativu del [[Océanu Atlánticu]]; dos especies rellacionaes, el frairucu copetudo y el frairucu con cuernos, atopar nel nordeste del [[Pacíficu]]. El frairucu atlánticu cría n'[[Islandia]], [[Noruega]], [[Groenlandia]], [[Newfoundland and Llabrador|Terranova]] y munches islles nel norte del Atlánticu. Nel sur y oeste, la so actividá llega hasta [[Maine]] y a les [[Islles britániques]] nel este. El frairucu atlánticu tien una gran población y una amplia gama. Nun se considera en peligru d'estinción, anque hai amenorgamientu nel númberu. En tierra, tien la típica postura arguta d'un alcidae. Nel mar, naden na superficie y aliméntense principalmente de pequeños pexes, que atrapen somorguiándose na agua, utilizando les sos ales pa la propulsión. El frairucu atlánticu tien una corona y llombu negru, mexelles gris maciu y “pantalones” blancos. Ye anchu, con un picu coloráu y negru visiblemente marcáu y pates naranxes qu'oldeen col so plumaxe. Ésti [[Muda (bioloxía)|muda de piel]] tando nel mar pel hibiernu y dalgunes de les carauterístiques faciales con colores brillosos piérdense. L'apariencia esterna del machu y la fema adultos ye idéntica, sacante que'l machu ye llixeramente más llargu. El mozu tien plumaxe similar pero les sos mexelles son gris escuru. El mozu nun tien ornamientos de colores brillosos na cabeza, el so picu ye menos anchu y ye gris escuru con una punta amarellentada y café, y les sos pates tamién son escures. Los frairucos de poblaciones del norte son típicamente más llargos que los sos equivalentes en partes más al sur. Xeneralmente considérase qu'estes poblaciones son distintes subespecies. El frairucu atlánticu pasa la seronda y l'iviernu en mar abiertu de los fríos mares del norte y torna a la mariña cuando empieza la dómina d'apareyamientu na primavera. Añera nel puntu más altu del [[cantil]] en colonies, cavando una lluriga nel que solamente pon un güevu blancu. El pitucu alimentar de pexe entero y crez rápido. Aproximao dempués de seis selmanes yá tien el plumaxe adultu y ábrese pasu de nueche escontra'l mar. Nada dende la mariña y nun torna a la tierra continental per dellos años. Les colonies tas principalmente n'islles onde nun hai depredadores terrestres, sinón aves adultes y los pitucos tán en peligru de ser atacaos nel aire por [[gavilueta|gaviluetes]] y [[cágalos]]. Dacuando un páxaru como'l [[Stercorarius parasiticus|cágalu árticu]] pue [[Cleptoparasitismo|acoradar]] a un frairucu llegando con pexes, causando que dexe cayer la so presa. L'aspeutu llamativu , el gran pico coloríu, marcha de coríu y el comportamientu d'esta ave dio llugar a llamatos como "payasu del mar" y "pericu del mar". Ye'l símbolu d'ave oficial de la provincia de Canadá de [[Terranova y Labrador]]. ==Taxonomía y etimoloxía== El frairucu Atlánticu ye una especie d'ave marítima que pertenez a los [[Charadriiformes]]. Atópase na [[Familia|familia]] de los [[Alcidae]], qu'inclúi a los guillemots y los [[Synthliboramphus|mérgulos]] y los “Puffins” son familiares cercanos, dambos componen la [[Tribu|tribu]] Fraterculini.<ref>{{cita publicación | apellíu= Guthrie | nome= Daniel A. | last2= Howell | first2= Thomas, W. | last3= Kennedy | first3= George L. | añu= 1999 | títulu= A new species of extinct late Pleistocene puffin (Aves: Alcidae) from the southern California Channel Islands | publicación= Proceedings of the 5th California Islands Symposium | páxines= 525–530 | url= http://faculty.jsd.claremont.edu/dguthrie/Guthrie.pdf | archiveurl= https://web.archive.org/web/20200727194836/http://faculty.jsd.claremont.edu/dguthrie/Guthrie.pdf | archivedate= 2020-07-27 | fechaaccesu= 2015-11-19 }}</ref> El frairucu Atlánticu ye la única especie nel xéneru ''[[Fratercula]]'' que s'atopa nel Océanu Atlánticu. Otros dos especies pueden atopase al nordeste del Pacíficu, el [[Fratercula cirrhata]] (''Fratercula cirrhata'') y el [[Fratercula corniculata]] (''Fratercula corniculata''), el segundu siendo'l familiar más cercanu al “Atlantic Puffin”..<ref>{{Cita llibru | apellíu = Harrison | nome = Peter | títulu = Seabirds | añu = 1988 | editorial = Helm |isbn = 0-7470-1410-8 | páxines = 404–405 }}</ref> El [[nome científicu]] ''Fratercula'' provién del [[Llatín medieval]] ''fratercula'', [[flaire]], que fai referencia al plumaxe negru con blancu qu'asemeya les togues utilizaes nos [[Monacato|monesterios]]<ref name=DSBN>{{Cita llibru |títulu=A Dictionary of Scientific Bird Names |apellíu=Jobling |nome=James A. |añu=1991 |editorial=Oxford University Press |isbn=0-19-854634-3| páxina =164}}</ref> El nome específicu “Arctica” referir a la distribución nel norte de l'ave, siendo deriváu del [[Greek language|Griegu]] ''άρκτος'' ("arktos"), the bear, l'osu, qu'asina mesmu fai referencia a la [[constelación]] del norte, la [[Ursa Major|sietestrellu]].<ref>{{cita web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2315199&redirect=true |títulu=Bear: ''Ursus arctos'' |autor= Liddell, Henry George; Scott, Robert |obra= A Greek-English Lexicon |editorial=Perseus Digital Library |fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}</ref> Inda cuando la especie ye conocida como'l frairucu común, "frailecillo Atlánticu" ye'l nome Inglés encamentáu pol [[Congresu Ornitolóxicu Internacional]].<ref>Gill, Frank, and Minturn Wright, ''[[Birds of the World: Recommended English Names]]'' Princeton University Press, Princeton, N.J. 2006.</ref> Esisten tres subespecies:<ref>{{cita web |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Fratercula_arctica/classification/ |títulu=''Fratercula arctica'': Atlantic Puffin |autor= Myers, P.; Espinosa, R.; Parr, C. S.; Jones, T.; Hammond, G. S.; Dewey, T. A. |añu=2013 |obra=Animal Diversity Web |editorial=University of Michigan Museum of Zoology |fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}</ref> * ''Fratercula arctica arctica'' * ''Fratercula arctica grabae'' * ''Fratercula arctica naumanni'' La única diferencia [[Morfoloxía (bioloxía)|morfolóxica]] ente los trés, ye'l so tamañu. El llargor del cuerpu, de les ales y del picu amonta mientres la llatitú amonta. Por casu, un Frairucu del norte d'Islandia (subspecie ''naumanii'') pesa alredor de 650g y tien una apmplitud d'ala de 186 mm ente que los Faroes (subspecie ''grabae'') pesa 400 g y el llargor de les sos ales mide 158 mm. Los individuos del sur d'Islandia (subspecie ''arctica'') tienen un tamañu entemediu ente los otros dos.<ref>{{cita publicación |autor=Petersen, Aevar |añu=1976 |títulu=Size variables in puffins ''Fratercula arctica'' from Iceland, and bill features as criteria of age |publicación=Ornis Scandinavica |volume=7 |númberu=2 |páxines=185–192 |jstor=3676188 |doi=10.2307/3676188 }}</ref> [[Ernst Mayr]] argumentó que les diferencies nel tamañu son [[Clina|clinal]] y son típicos de variaciones atopaes na población periférica y que nun hai subespecies tienen de ser reconocíos.<ref>{{cita publicación |autor=Mayr, Ernst |añu=1969 |títulu=Discussion: Footnotes on the philosophy of biology |publicación=Philosophy of Science |volume=36 |númberu=2 |páxines=197–202 |jstor=186171 |doi=10.1086/288246 }}</ref> ==Descripción== [[Ficheru:Atlantic Puffin Fratercula arctica.jpg|alt=Head of a puffin showing its colourful beak|thumb|Los frairucos adultos tienen picos coloríos mientres la temporada d'apareyamientu.]] El frairucu Atlánticu tien una estructura sólida con un pescuezu gordu y ales y cola curties. Tien de 28 a 30cm de llargor dende la punta del so gruesu [[Pico|picu]] hasta la cola desafilada. El so valumbu ye de 47 a 63cm y na tierra ta a unos 20cm d'altor. El machu ye, xeneralmente, un pocu más llargu que la fema, pero los colores son los mesmos. Al frente na cabeza, la corona y nuca son de color negru brillante, según les ales y la cola. Un collar anchu y negru estiéndese alredor del pescuezu y el gargüelu. De cada llau de la cabeza hai una gran área en forma de rombu de color gris maciu. Estos parches” na cara estender hasta un puntu en que cuasi s'atopen na parte posterior del pescuezu. La forma de la cabeza una plega que s'estiende dende'l güeyu hasta cada parche, dando l'apariencia d'una llinia gris inferior. El güeyu paez cuasi de forma triangular gracies a un área pequeño y picudo de piel calloso color azul-gris na parte de riba y un parche rectangular na parte de baxo. L'[[Iris|iris]] ye café o azul bien escuro y cada unu tien un aniellu coloráu alredor. Los “pantaloncillos” de l'ave, el pechu, el banduyu y la parte de baxo de la cola son blancos. A la fin de la temporada d'apareyamientu, el plumaxe negru pue perder el rellumu tomar una tonalidá café. Les pates son curties y atópense na parte tras del cuerpu, dando a l'ave la postura arguta na tierra. Dambes pates son de color naranxa brillante, y hai un contraste coles sos garres negru y afiláu.<ref name=boag23>Boag & Alexander (1995) páxs. 19–23</ref> El picu ye bien distintivu. De llau, el picu ye anchu y triangular, pero vistu dende enriba ye estrechu. La metá cercana a la punta ye coloráu-anaranxáu, y la metá cercana a la cabeza ye gris cayuela. Hai una cresta mariella en forma de V dixebrando dambes partes y una tira carnosa mariella na base del picu. Na articulación de los quexales hai una ventana engurriao y mariello. Les proporciones exactes del picu varien según la edá de l'ave. Nel casu d'un individuu inmaduru, el picu llegó al llargor máximu, pero nun ye tan anchu como'l d'un adultu. Col tiempu, el picu afóndase, el cantu cimeru de vuelve curvu y xenérase una plega na base. Conforme l'ave avieya, una o delles ranuras de lleguen a formar na parte colorada.<ref name="boag23" /> L'ave tien una poderosa taragañada.<ref name=geolocator/> [[Ficheru:NIE 1905 Puffin.jpg|left|thumb|alt=Beak before and after moulting|Apariencia del picu y güeyos mientres la temporada d'apareyamientu (esquierda) y dempués de la mesma (derecha).]] La carauterística placa del picu anaranxáu brillante y otres carauterístiques faciales desenvuélvense en primavera. Al rematar la temporada d'apareyamientu, los revestimientos son esaniciaos nuna muda parcial.<ref name=atlanticpuffinref15>{{cita web |url=http://bolt.lakeheadu.ca/~borfor/world/birds/atlantic_puffin.htm |títulu=''Fratercula arctica'' |obra=Boreal Forests of the World |editorial=Faculty of Natural Resources Management, Lakehead University |fechaaccesu=1 de xunetu de 2013}}</ref> Esto fai que'l picu paeza menos anchu, la punta menos brillosa y basar color gris más escuru. Los ornamientos del güeyu piérdense y los güeyos aparenten ser redondos. Coles mesmes, les plumes na cabeza y el pescuezu son reemplazaes y la cara vuélvese más escura.<ref>{{cita web |url=http://www.planetofbirds.com/charadriiformes-alcidae-atlantic-puffin-fratercula-arctica |títulu=Atlantic Puffin (''Fratercula arctica'') |fecha=11 de xineru de 2011 |editorial=Planet of Birds |fechaaccesu=13 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924074036/http://www.planetofbirds.com/charadriiformes-alcidae-atlantic-puffin-fratercula-arctica |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> Esti plumaxe d'iviernu poques vegaes ye vistu por humanos, porque cuando dexen a los sos pitucos, les aves, dirixir al mar y nun tornen a la tierra hasta la siguiente temporada d'apareyamientu. L'ave nueva ye similar al adultu en plumaxe, pero polo xeneral, ye más apagáu, con una cara gris muncho más escura y la punta del picu y les pates de color mariellu-café. Dempués de llograr les sos plumes, dirixir a l'agua y vanse al mar, y nun tornen en dellos años. Mentanto, cada añu'l picu enánchase, la cara se empalidece y les pates y el picu tórnense anaranxaos.<ref name="boag23" /> El frairucu atlánticu tien un vuelu direutu, típicamente 10m sobre'l nivel del mar y más altu qu'otros álcidos sobre l'agua.<ref>{{Cita llibru | apellíu = Sibley | nome = David | títulu = The North American Bird Guide | añu = 2000 |editorial = Pica Press | isbn = 978-1-873403-98-3 | páxines= 252–253 }}</ref> Muévese remando de manera eficiente coles sos pates palmotiaes.<ref name=boag43/> Cuasi siempres ye silenciosu nel mar, sacante los leves ronroneos que fai n'ocasiones al volar. Na colonia d'apareyamientu ye calláu nel suelu, pero na lluriga ruñe de manera similar a una [[sierra llétrica]] siendo acelerada.<ref>{{cita web |url=http://www.allaboutbirds.org/guide/atlantic_puffin/sounds |títulu=Atlantic Puffin: Sound |obra=All about birds |editorial=Cornell Lab of Ornithology |fechaaccesu=29 de xunu de 2013}}</ref> ==Distribución== El frairucu atlánticu ye una ave d'agua frío nel Norte del Océanu Atlánticu. Cría nes mariñes del noroeste d'Europa, los flecos árticos y hasta l'este de Norteamérica. La [[Colonia (bioloxía)|colonia]] más grande ta n'[[Islandia]] onde'l 60% de los frairucos atlánticu del mundu añeren. La colonia más grande nel oeste del Atlánticu (envalorando más de 260,000 pares) atópase na Reserva Ecolóxica de Witless Bay, al sur de [[San Xuan de Terranova]].<ref>{{cita web |url=http://www.env.gov.nl.ca/env/publications/parks/reserves_web.pdf |títulu=Witless Bay Ecological Reserve |autor= |añu=2006 |obra=A guide to our wilderness and ecological reserves |editorial=Government of Newfoundland and Llabrador: Parks & Natural Areas Division |fechaaccesu=18 d'abril de 2014}}</ref> Otres locaciones principales d'apareyamientu inclúin les mariñes norte y oeste de Noruega, les [[islles Faroe]], les islles [[Shetland]] y [[Orkney]], la mariña oeste de [[Groenlandia]] y les mariñes de [[Islla de Terranova|Terranova]]. Colonies más pequeñes tamién s'atopen en British Isles, l'área [[Murmansk]] en Russia, [[Novaya Zemlya]], [[Spitzbergen]], [[Llabrador]], [[Nova Scotia]] y [[Maine]]. La islles paecen particularmente curioses pa les aves pa criar, comparaes con sitios nel continente.<ref name=boag29>Boag & Alexander (1995) páxs. 24–29</ref> Cuando ta nel mar, l'ave estiéndese estensamente al traviés del Océanu Atlánticu del Norte, incluyendo'l [[Mar del Norte]], y llega a entrar al Círculu Árticu. Nel branu, la llende al sur estender del Norte de Francia a Maine y nel iviernu l'ave llega a estendese hasta'l Mar Mediterraneu y [[Carolina del Norte]]. Les agües oceániques tienen una estensión de 15 a 30 millones de quilómetros cuadraos (6 a 12 millones de milles cuadraes) entós cada ave tien más d'un quilómetru cuadráu a la so disposición y nun ye sorprendente qu'escasamente sían vistos fuera del mar.<ref name=boag30>Boag & Alexander (1995) p. 30</ref> En Maine, xuniéronse localizadores [[GPS]] a les pates de los frairucos, almacenando información de la so llocalización. Les aves tienen de ser prindaes de nuevu pa poder tener accesu a la información, lo qu'enzanca la xera. Afayóse qu'una ave había cubiertu 4,800 milles del océanu n'ocho meses, viaxando al norte del [[Mar de Llabrador]] depués al sureste hasta la metá del Atlánticu enantes de tornar a la tierra.<ref name=geolocator>{{cita web |url=http://projectpuffin.audubon.org/cabot-discovery |títulu=Cabot discovery |añu=2013 |obra=Audubon: Project Puffin |editorial=National Audubon Society |fechaaccesu=26 d'agostu de 2013}}</ref> N'aves de llarga esperiencia de vida con pequeñu tamañu como'l frairucu Atlánticu, la tasa de sobrevivencia d'un adultu ye un factor importante qu'inflúi nel ésitu de les especies. Solamente'l 5% de los frairucos [[Anillamiento d'aves|anillanados]] que nun pudieron apaecer de nuevu na colonia, facer na dómina de reproducción. El restu perdió un tiempu ente'l momentu en que salieron de la tierra pel branu y el momentu en que tornaron la siguiente primavera. Les aves pasen l'iviernu espardíos nel océanu, anque hai una los individuos de distintes colonies tienen l'enclín a pasar l'iviernu en distintes árees. Sábese pocu del so comportamientu y la so dieta nel mar pero nun s'atopó nenguna correllación ente factores ambientales, como los cambeos de temperatura y la so tasa de mortalidá. Una combinación de la disponibilidad de comida pel hibiernu y branu puede influyir la sobrevivencia de les aves, yá que los individuos qu'empiecen pel hibiernu en condiciones probes tienen menos probabilidá de sobrevivir qu'aquellos con bones condiciones.<ref>{{cita publicación |autor=Harris, M. P.; Anker-Nilssen, T.; McCleery, R. H. |añu=2005 |títulu=Effect of wintering area and climate on the survival of adult Atlantic puffins ''Fratercula arctica'' in the eastern Atlantic |publicación=Marine Ecology Progress Series |volume=297 |páxines=283–296 |url=http://www.abdn.ac.uk/lighthouse/documents/pdf/harrisetal2005.pdf |doi=10.3354/meps297283 }}</ref> ==Comportamientu== Como delles aves marítimes, el frairucu Atlánticu pasa la mayor parte del añu lloñe de la tierra continental, en mar abiertu, y solo visita la mariña pa criar. Ye una ave sociable y usualmente cría en grandes colonies.<ref name=Atles>{{Cita llibru |títulu=The New Atlas of Breeding Birds in Britain and Ireland: 1988–1991 |páxina= 230| isbn=0-85661-075-5 |editorial=[[T. & A. D. Poyser]] |ubicación=Londres |editor1-first=David Wingham | editor1-last=Gibbons |editor2-first= James B |editor2-last=Reid |editor3-first=Robert A |editor3-last=Chapman |nome=Humphrey Q P |apellíu=Crick |capítulu=Puffin |añu=1993}}</ref> ===Nel mar=== [[Ficheru:Fratercula arctica -Farne Islands, Northumberland, England -taking off-8.jpg|thumb|300px|alt=A puffin taking off from the sea|Frairucu alzando vuelu nes Islles Farne, Inglaterra.]] [[Ficheru:Macareux en pêche (2).jpg|thumb|alt=A puffin floating on the sea|Frairucu nes foles de la mariña norte de Noruega.]] Los frairucos Atlánticos lleven esistencies solitaries cuando s'atopen nel mar y esta parte de les sos vides foi pocu estudiada, una y bones la xera d'atopar una ave nel mar ye terrible. Cuando tán nel mar, el frairucu Atlánticu muévese como un [[Corchu|corchu]], propulsando al traviés de l'agua con poderoses turniaes de les sos pates y calteniéndose voltiáu escontra'l vientu, inda cuando aparentemente fuelguen y duermen. Pasa enforma tiempu nel día afechándose pa caltener les sos plumes ordenaes y esparcen aceite de la glándula. El nidiu plumaxe baxu permanez secu y aprove aislamientu térmicu. De mancomún con otres aves marítimes, la superficie de riba ye negra y la de baxo ye blanca. Esto dexa'l [[Cripsis|camuflaje]], con [[Depredación|depredadores]] aéreos incapaces de reparar a l'ave contra'l fondu escuru d'agua y atacantes submarinos que nun los estremen gracies a que s'entemez col brillosu cielu percima de les foles.<ref name=boag43>Boag & Alexander (1995) páxs. 30–43</ref> Cuando desapiega, el frairucu Atlánticu cute la superficie de l'agua mientres bate les sos ales, enantes de llanzase escontra l'aire.<ref name=atlanticpuffinref15/><ref name="boag43" /> Pa caltener el vuelu, les ales tienen de movese rápido, delles vegaes per segundu.<ref>{{cita publicación |autor= Kovacs, Christopher Y.; Meyers, Ron A. |añu=2000 |títulu=Anatomy and histochemistry of flight muscles in a wing-propelled diving bird, the Atlantic puffin, ''Fratercula arctica'' |publicación=Journal of Morphology |volume=244 |páxines=109–125 |url=http://faculty.weber.edu/rmeyers/meyers-puffin.pdf |doi= 10.1002/(SICI)1097-4687(200005)244:2<109::AID-JMOR2>3.0.CO;2-0 |pmid= 10761049 |númberu= 2 }}</ref> El vuelu de l'ave ye direutu y baxu sobre la superficie de l'agua y puede viaxar a 80km per hora. L'aterrizaxe ye estrañu; o s'estrella contra la cresta d'una fola o, n'agües más seles, fai una baxada rápida. Mientres s'atopa nel mar, el frairucu Atlánticu, lleva a cabu'l so [[Muda (bioloxía)|muda]] añal. Les aves de tierra pierden les sos plumes primaries, un par al empar, pa poder siguir volando, pero'l frairucu camuda toles primaries d'una sola vegada y dexa de volar per completu un mes o dos. La muda, xeneralmente da llugar ente xineru y marzu pero les aves nueves pueden perder les sos plumes un pocu dempués nel añu.<ref name="boag43" /> ===Comida y alimentación=== La dieta del frairucu atlánticu consiste cuasi por completu en pexe, anque examinaciones del estómagu amosaron que dacuando comen [[camarón]], otros [[crustaceu|crustáceos]], [[moluscu|moluscos]] y dellos viérbenes, sobremanera na mariña.<ref>{{cita publicación |autor=Falk, Knud; Jensen, Jens-Kjeld; Kampp, Kaj |añu=1992 |títulu=Winter diet of Atlantic Puffins (''Fratercula arctica'') in the Northeast Atlantic |publicación=Colonial Waterbirds |volume=15 |númberu=2 |páxines=230–235 |jstor=1521457 |doi=10.2307/1521457 }}</ref> Cuando pesquen, naden usando les sos ales semi-estendíes pa "volar" pel agua y les sos pates usar de timón. Nada rápido y algama fondures considerables y permanecer somorguiáu hasta un minutu. Puede comer un pexe bueco d'aproximao 18cm pero les sos preses de normal son más pequeñes, d'aproximao 7cm. Pesca por aciu la vista y puede tragar pexes pequeños mientres s'atopa somorguiáu, pero los más grandes llevar a la superficie. Puede atrapar dellos pexes pequeños nuna somorguiada, deteniendo los primeres nel picu con ayuda de la llingua ranurada mientres atrapa otros. Los dos quexales tán articulaes de tal manera que pueden caltenese de forma paralela, llogrando asina caltener una fila de pexes nel so llugar. Iguar col escesu de sal que s'inxer en parte al traviés del so [[reñón]] y en parte per mediu de la [[escreción]] al traviés de [[glándula|glándules]] especializaes allugaes nes sos fueses nasales.<ref name="boag43" /> ===Na tierra=== [[Ficheru:Fratercula arctica -Skellig Michael, County Kerry, Ireland-8.ogv|thumb|Frairucos atlánticos nun cantil en Skellig Michael, Condáu de Kerry, Irlanda.]] [[Ficheru:Flickr - Rainbirder - Puffin gang.jpg|thumb|alt=Birds on rocks|Colonia de frairucos relaxada.]] Na primavera, les aves madures tornen a la tierra, de normal a la colonia onde salieron del cascarón. Aves que fueron llevaes a otros llaos cuando yeren pitucos amosaron ser fieles al puntu onde fueron lliberaos.<ref>{{cita publicación |autor=Kress, Stephen W.; Nettleship, David N. |añu=1988 |títulu=Re-establishment of Atlantic Puffins (''Fratercula arctica'') at a former breeding site in the Gulf of Maine |publicación=Journal of Field Ornithology |volume=59 |númberu=2 |páxines=161–170 |doi= |pmid= |pmc= |jstor=4513318 }}</ref> Axúntense unos díes nel mar en pequeños grupos enantes de tornar al picu del [[cantil]]. Cada colonia de frairucos subdividir en sub-colonies según estándares físicos. Los primeres en llegar tienen el control de los meyores allugamientos, los llugares p'añerar más deseables son les llurigues empaquetadas en fasteres y tán cubiertes de yerba, enriba nel cantu del cantil onde ye más fácil desapegar. Les aves de normal son [[Monogamia|monógama]]s, pero esto ye resultáu de la fidelidá que tienen a los sos llugares de anidación, más qu'a les sos pareyes. Los postreros en llegar a la colonia atopen los meyores sitios ocupaos y tienen que dir a los cantos, onde hai más riesgu de ser preses. Aves más nueves pueden salir de l'agua per un mes o un pocu más dempués de los adultos y nun atopen un sitiu disponible. Nun críen hasta'l siguiente añu, anque s'atopó que si la tierra que cubre la contorna de la colonia mengua primero que los sub-adultos lleguen, la cantidá de pareyes de anidación esitosos puede aumentar.<ref name=boag65>Boag & Alexander (1995) páxs. 44–65</ref> [[Ficheru:Atlantic Puffins, Scotland.jpg|thumb|alt=Establishing dominance|Frairucos estableciendo dominiu.]] Los frairucos Atlánticos son precavíos cuando s'averen a la colonia y a nengún ave gústalu la tierra de llugares onde nun haya otros frairucos. Faen dellos circuitos na colonia enantes de baxar. Nel suelu pasen enforma tiempu afechándose, espardiendo aceite de la glándula sebácea y l'asitiando cada pluma nel so llugar, ayudar col picu o les garres. Tamién pasen tiempu de pies xunto a la entrada de les sos llurigues ya interactuando coles aves que pasen. El dominiu demostrar cola postura arguta, les plumes del pechu esponxaes y una caminada exageradamente lenta. Aves sumises agachen la cabeza y caltienen el cuerpu de forma horizontal y aflétense, pasando ente los individuos dominantes. Les aves de normal señalen la so intención de dise baxando'l so cuerpu, y dempués cuerren pola rimada, ganando impulsu. Si una ave asústase y vase inesperadamente, puede causar llerza na colonia de llanzase nel aire y xirar alredor. La colonia ye más activa na nueche, con aves de pies fora de les llurigues, folgando na campera o pasiando. Les pistes balerar na nueche, cuando les aves vuelen escontra'l mar, onde pasen la nueche.<ref name="boag65" /> Los frairucos son enérxicos inxenieros de lluriga y reparadores y les fasteres cubiertes de yerba pueden ser minaes por una rede de túneles. Esto fai que la campera ensugar mientres el branu, la vexetación muerre y el suelu secu seya lleváu lloñe pol vientu. Les llurigues n'ocasiones colapsen, y los seres humanos pueden faer qu'esto asoceda por caminar, ensin tener cuidáu, al traviés de rimaes de anidación. Una colonia en perdióse por cuenta de la [[erosión]] cuando había tan pocu suelu que nun podíen formase llurigues.<ref name=boag48>Boag & Alexander (1995) p. 48</ref> Colonies nueves de normal nun empecipien de forma bonal, porque esta ave solo añera en sitios onde otres tán presentes. Sicasí, la sociedá Audubon tuvo ésitu en “Eastern Egg Rock Island” en Maine, onde, dempués de noventa años, frairucos fueron reintroducíos y empezaron a reproducise de nuevu. En 2011 yá había más de 120 pares añerando na pequeña isleta.<ref>{{cita web |url=http://projectpuffin.audubon.org/eastern-egg-rock |títulu=Eastern Egg Rock |obra=Project Puffin |editorial=Audubon |fechaaccesu=11 de xunu de 2013}}</ref> Na islla de May del otru llau del Atlánticu, solu cinco pares de frairucos taben reproduciéndose en 1958 mientres venti años dempués había 10,000 pares.<ref name=boag47>Boag & Alexander (1995) p. 47</ref> ===Reproducción=== [[Ficheru:Grímsey Iceland.JPG|thumb|Típicu frairucu atlánticu n'Islandia.]] [[Ficheru:Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|thumb| ''Fratercula arctica arctica'']] Dempués de pasar l'iviernu solos nel océanu, nun ye claru si'l frairucu Atlánticu atopar cola so pareya fuera de l'agua o si atópense cuando tornen al nial del añu anterior. En tierra dedicar a ameyorar y deshabitar la lluriga. Bien siguíu, unu quedar na entrada, mientres l'otru escava, sacando tierra y sable. Delles aves recueyen tarmos y fragmentos de campera seca pa usalos como materiales pa los niales. Dacuando, tomen materiales debaxo de la tierra, pa traelos y ser refugaos. Amás de construyir niales les aves reparen los sos llazos estableciendo un orde d'importancia. Nesti casu, les aves averar a la otra, moviendo la cabeza de llau a llau, y depués faciendo ruíu colos sos picos. Este paez ser un elementu importante del so [[cortexu]] porque ye repetitivu, y les aves siguen xuntando los picos a lo llargo de la temporada d'apareyamientu.<ref name=boag72>Boag & Alexander (1995) p. 72</ref> El frairucu Atlánticu ye sexualmente maduru a la edá de cuatro, o cinco años. Estes aves añeren en colonies, escaven llurigues en cantiles pastosos o reutilizando furacos primeramente escavaos, tamién pueden añerar en resquiebros o cerca de roques y quixarros. Coles mesmes compite con distintos animales poles llurigues. Tien l'habilidá d'escargatar el so propiu fuexu o movese a unu yá caváu por un [[coneyu]] y ye conocíu por picotiar y sacar al ocupante orixinal. Dalgunes [[pardela|pardelas]] tamién añeren debaxo de la tierra y viven nes sos propies llurigues xunto a los frairucos, y les sos actividaes nes llurigues pueden provocar que s'abrir pasu escontra les llurigues de los frairucos, de tal manera que se pierde'l güevu.<ref name=boag107>Boag & Alexander (1995) p. 107</ref> Son monógamos (tienen una sóla pareya pa tola vida) y curien de manera biparental a la cría. El machu pasa más tiempu curiando y calteniendo el nial mientres la fema dedicar a la incubación y alimentación del pitucu.<ref name=Creelman>{{cita publicación |autor=Creelman, Y.; Storey, A. Y. |añu=1991 |títulu=Sex differences in reproductive behavior of Atlantic Puffins |publicación=The Condor |volume=93 |númberu=2 |páxines=390–398 |jstor=1368955 |doi=10.2307/1368955 }}</ref> Los pitucos riquen de 34 a 50 díes pa [[emplumecer]], el periodu depende de la bayura de la comida. Nos años en qu'hai pocu pexe, tola colonia esperimenta mayor periodu de plumaxe, anque lo normal ye de 38 a 44 díes, pa esti momentu, el pitucu algamó 75% del so pesu. El pitucu puede defecar na entrada de la lluriga, pero de normal nun sale al campu<ref name=boag99>Boag & Alexander (1995) páxs. 85–99</ref> y paez tener un iñerizu inicial escontra la lluz hasta que cuasi tien toles sos plumes.<ref name=Couzens>{{Cita llibru |títulu=The Secret Lives of Puffins |apellíu=Couzens |nome=Dominic |last2= |first2= |añu=2013 |editorial=A. C. Black |isbn=978-1-4081-8667-1 |páxina=149 |url=https://books.google.co.uk/books?id=gX9uAAAAQBAJ&pg=PA149&dq=puffin+incubating&hl=en&sa=X&ei=tLEdUpewGOew7AbRvoCYCQ&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=puffin%20incubating&f=false }}</ref> Anque'l suministru de pexe de los adultos mengua nos últimos díes nel nial, el pitucu nun ye abandonáu, como asocede coles pardelas. En delles ocasiones, un adultu ye reparáu llevando provisiones a un nial inda cuando'l pitucu foise. Mientres los últimos díes debaxo de la tierra, el pitucu desaposiar de la tierra y el plumaxe xuvenil ye reveláu. El so picu relativamente pequeñu y les sos pates son de color escuru yá que escarez de les manches faciales blanques del adultu. El pitucu abandona'l so nial na nueche, cuando'l riesgu de depredación ye menor. Cuando llega'l momentu, dixebrar de la lluriga, polo xeneral, per primer vegada, y camina, cuerre y fai'l so camín escontra'l mar. Nun puede volar correutamente, polo que baxar del cantil ye peligrosu; cuando llega a l'agua rema, y puede tar a tres quilómetros (dos milles) de distancia de la mariña a l'amanecida. Nun se xunta con otros de la so especie y nun torna a la tierra en dos o tres años.<ref name="boag99"/> == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Fratercula arctica}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:TBSpecies]] r91qrnaacligvqefdjjkot10g986l0w 0 75390 4493840 4443215 2026-05-18T08:00:10Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493840 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Aristoloquiacees | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Piperales]] | familia = '''Aristolochiaceae''' | familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]], 1789 | subdivision_ranks = Xéneros | subdivision = * ''[[Aristolochia]]'' * ''[[Asarum]]'' * ''[[Endodeca]]'' * ''[[Isotrema]]'' * ''[[Pararistolochia]]'' * ''[[Saruma]]'' * ''[[Thottea]]'' | synonyms = * Asaraceae Vent. * Lactoridaceae Engl., nom. cons. * Sarumaceae<ref>USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [Base de Datos en Llinia]. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. URL: http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?97 (25 August 2013)</ref> }} Les aristoloquiacees ('''Aristolochiaceae''') son una familia d'[[Magnoliophyta|anxospermes]] del [[Orde (bioloxía)|orde]] [[Piperales]]. Consta de 7&nbsp;[[Xéneru (bioloxía)|xéneros]] y unes 500&nbsp;[[especie|especies]], que se distribúin poles rexones tropicales y la [[Holárticu|holártica]] templada. == Descripción == Esta familia presenta carauterístiques tales como: * [[Yerba|Yerbes]] rizomatosas o [[trepadora|trepadores]] maderices, perennes. Tubérculos hipocotiledonares presentes en delles especies afeches a fuertes cambeos climáticos estacionales. [[Eleocitos]] presentes en diverses partes de la planta, sobremanera na epidermis foliar, con aceites esenciales. [[Indumento]] de pelos uniseriaos, la célula apical dacuando uncinada. * [[Fueya|Fueyes]] alternes (pseudoopuestas en ''[[Asarum]]''), dísticas, simples, enteres, 2-3-lobulaes, palmatilobaes o pedaes, peciolaes, base frecuentemente cordiforme, ensin [[estípula|estípules]] (dacuando apaecen ramines curties axilares con escames sésiles que paecen estípules intrapeciolares, denominaes [[pseudoestípula|pseudoestípules]]), [[vernación]] conduplicada. [[Estoma|Estomes]] anomocíticos. * [[Tarmu|Tarmos]] con ramificación monopódica o simpódica, los [[nuedu (botánica)|nuedos]] 3-lacunares. * [[Flor|Flores]] solitaries o en [[ripidios]], terminales o axilares, frecuentemente caulifloras o ramifloras, perfectes, usualmente epíginas, raramente semiepíginas o cuasi hipóginas, básicamente trímeras. [[Periantu]] univerticiláu (2-verticiláu en ''[[Saruma]]''), usualmente gamotépalu, 1-3-pixín, escasamente 6-pixín, actinomorfo o zigomorfo. [[Androcéu]] de (4-)5-12(-40 o más) [[estame]]s en 1-4 verticilos, usualmente 6 ó 12 en 1 ó 2 verticilos, llibres, o monadelfos, o soldaos al [[Estilu (botánica)|estilu]] formando un [[ginostemo]], [[antera|anteres]] con 2 [[Teca (botánica)|teques]] extrorsas o les esteriores cuasi latrorsas, cada teca 2-esporangiada, dehiscencia por hendidura llonxitudinal, [[conectivu]] frecuentemente prominente apicalmente. [[Xinecéu]] sincárpico (apocárpicu en ''[[Saruma]]''), con 4-6 lóculos, ínfero o semiínfero, estilu únicu con 3-6 lóbulos o bien ramificaos (estílulos dixebraos en ''[[Saruma]]''), [[estigma (botánica)|estigma]] variáu, non capitáu, secu o húmedu, papiloso, [[Óvulu (botánica)|óvulos]] 4-50(-100) por carpelu, horizontales o pendilexos, anátropos, apótropos, bitégmicos, crasinucelaos, [[placentación]] parietal nos ovarios uniloculares, central o axial nos pluriloculares. [[Ficheru:Aristolochia grandiflora 1.jpg|thumb|240px|Flor de ''Aristolochia grandiflora''.]] * [[Frutu]] en [[cápsula (frutu)|cápsula]] septicida y valvular o de dehiscencia irregular, [[plurifolículo]] en ''[[Saruma]]'', [[baga]] indehiscente, abondo seca y de parés grueses en ''[[Pararistolochia]]'', [[esquizocarpo]] en ''[[Aristolochia]]'' del tipu ''Euglypha''. * [[Grana|Granes]] con [[endospermu]] abondosa, oleosu, ensin almidón, dacuando rumináu, [[embrión]] bien pequeñu; [[rafe]] dacuando formando un [[eleosoma]] ariloide. * [[Polen]] inaperturáu, tectáu, [[ectexina]] granular-columelada, sacante en ''[[Saruma]]'' (polen semitectado-reticuláu con sulcus amenorgáu) y en delles especies de ''[[Asarum]]'' y en ''[[Isotrema punjabense]]'' con granos poliforaos o más raramente policolpaos, una alquisición derivada. * [[Cromosoma|Númberu cromosómico]]: ''[[Asarum]]'' presenta cromosomes bien grandes; ''2n'' = 24-52 tendiendo en formes avanzaes a 8-28; conócense los siguientes númberos: en Asaroideae: ''n'' = 6, 12, 13, 18, 20, 26; en Aristolochioideae: (4-)6-7(-28). Supónse que ''x'' = 7. == Ecoloxía == [[Ficheru:Asarum europaeum flower 050403.jpg|thumb|240px|''Asarum europaeum''.]] Delles especies producen fueyes [[Aposematismo#Aposematismo en plantes|aposemáticas]] que sonsañen les d'otres plantes (p. ex.''[[Passiflora]]''), lo que paez tener que ver cola dependencia de los guxanos de les caparines del xéneru ''[[Battus]]'' ([[Papilionidae]]) d'estes plantes. Esta adautación puede ser tamién el motivu de les fueyes palmado-pedaes de ''[[Isotrema platanifolia]]'' y de delles especies de ''[[Aristolochia]]'' mexicanes con fueyes variables. Flores usualmente [[protógina|protógines]], polinización de normal al cargu de [[dípteros]] (''[[Fungivora]]'', [[Ceratopogonidae]], [[Milichiidae]], [[Chloropidae]]). Les flores lleven frecuentemente [[osmóforos]] p'atraer a los polinizadores, produciendo golores a carnuezu, almizclaos, frutales, mofosos o a orina, desenvolviendo estructures qu'asonsañen fungos, con coloraciones oldeaes de púrpura, negru y pardu con mariellu y verde, como de sustancies en descomposición; el tubu del [[periantu]] dacuando conviértese nuna trampa que retién a los visitantes por aciu estrechamientos basales d'abertura pequeña que dan a una cámara final (utrículo) con pubescencia araneiforme y nectarios o pelos uncinaos), aceites resbalizos o [[ramentos]] tiesos que namái los lliberar tres la polinización. Esiste [[autogamia]] en delles especies d'estructura floral senciella, como ''[[Asarum europaeum]]''. La dispersión ye fundamentalmente [[Zoocoria#Mirmecocoria|mirmecócora]] nes especies en que'l rafe de la grana desenvuelve un [[eleosoma]]. Nes demás especies la dispersión ye [[Anemocoria|anemócora]] y les granes presenten frecuentemente ales o espansiones membranoses. La [[Zoocoria#Epizoocoria|epizoocoria]] conocer n'especies con granes pequeñes y pegañoses, como ''Aristolochia odoratissima'' y la hidrocoria en ''Aristolochia clematitis'', ''Aristolochia cornuta'' y ''Aristolochia weddellii'', ente que la [[Zoocoria#Endozoocoria|endozoocoria]] ta documentada en ''Pararistolochia triactina'', la magaya de que los sos frutos güel a banana y sabe como a chirimoya. La mayoría de les especies tropicales viven en hábitats [[Organismu mesófilu|mesófilu]]s de selva, ente que les formes de zones templaes tán afeches a cambeos de temperatura estacional. Ye notable l'asociación trófica con distintos xéneros de caparines ([[Papilionidae]]) en distintes rexones, p. ex., ''[[Battus]]'' n'[[América del Norte]], ''[[Archon (xéneru)|Archon]]'' y ''[[Zerynthia]]'' na [[Paleártica]] y dellos xéneros más n'[[Asia]] oriental. == Fitoquímica == La subfamilia Asaroideae ye rica en [[lignoide]]s en contraste con Aristolochioideae, rica en [[alcaloide]]s basaos na [[benzilisoquinolina]], p. ex. l'[[aristoloquina|acedu aristolóquico]]. [[Flavonol]]es presentes. Rexistróse la presencia d'[[inulina]] en ''[[Aristolochia]]''. == Usos == Por cuenta de les sustancies con actividá farmacolóxica que contienen, les especies d'esta familia xugaron y xueguen un papel importante nes distintes farmacopeas, principalmente ''[[Asarum]]'' polos aceites esenciales de los sos rizomas, ricos en [[sesquiterpenos]] y [[fenilpropanoide]]s y les Aristolochioideae debíu al [[acedu aristolóquico]], deriváu de los [[alcaloide]]s del tipu de les [[aporfina|aporfines]]. L'ácidu aristolóquico ye nefrotóxico y carcinogénico. El so ingestión acomuñóse a un cuadru clínicu carauterizáu por fibrosis intersticial renal rápido progresiva (nefropatía por yerbes chines) que conduz de forma rápida a la insuficiencia renal crónica, xunto cola apaición de tumores uroteliales del tracto urinariu superior. De forma tradicional, estes sustancies usáronse en obstetricia (d'ende deriva'l nome del xéneru ''[[Aristolochia]]'', que significa ''bon partu''), y pa curar picadures de culiebres y escorpiones. Anque s'atribuyeren distintes propiedaes terapéutiques a los estractos de delles d'estes especies, nun esiste nenguna evidencia científica que la soporte. Delles especies de ''[[Asarum]]'' y ''[[Aristolochia]]'' cultívense como ornamentales. == Posición sistemática == Les aristoloquiacees son un grupu primitivu d'[[Magnoliophyta|anxospermes]]. Usualmente rellacionar coles [[Annonaceae|anonacees]] polos calteres que se demostraron plesiomorfos; por otros calteres, como la gamotepalia, la monadelfia y les peculiaridaes de les granes, rellacionar tamién coles [[Myristicaceae|miristicacees]]. Les estructures que la rellacionaben coles [[Rafflesiaceae|raflesiacees]], como la diafragma, los procesos estilares y la cubierta seminal fueron refugaes como meres converxencies polos analises de filoxenia molecular, que demuestren que forma un cláu coles [[Lactoridaceae|lactoridacees]] y les [[Hydnoraceae|hidnoracees]] (Neinhuis ''et al''., 2005, ver referencia). El APW (Angiosperm Phylogeny Website) considera que forma parte del orde [[Piperales]], siendo'l grupu hermanu de les [[Lactoridaceae|lactoridacees]] (cf. [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html AP-website]). == Taxones incluyíos == :''Introducción teórica en [[Taxonomía]] [[Ficheru:Pararistolochia promissa3.jpg|thumb|Flor de ''Pararistolochia promissa''.]] La familia estrémase claramente en dos subfamilies monofiléticas, netamente dixebraes por numberosos calteres: [[Asaroideae]] y [[Aristolochioideae]]. '''[[Asaroideae]]''' [[Otto Christian Schmidt|O.C. Schmidt]], 1935: Yerbes non trepadores. Crecedera simpódico. Flores solitaries, terminales, hipóginas a epíginas, ensin constricción (diafragma) dixebrando'l periantu del ovariu. Periantu non caducu tres la antesis. Contién dos xéneros, que s'estremen como sigue: * Periantu en 2 verticilos. Carpelos cuasi apocárpicos. Frutu en plurifolículo de dehiscencia ventral. :''[[Saruma]]'' [[Daniel Oliver (botánicu)|Oliv.]], 1889. Suroeste de China. * Periantu nun verticilu, raramente el verticilu internu presente en forma d'estructures subulaes. Ovariu sincárpico. Frutu en cápsula de dehiscencia irregular. :''[[Asarum]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Holárticu. [[Ficheru:Aristolochia californica flower 2004-02-23.jpg|thumb|Flor de ''Isotrema californicum''.]] '''[[Aristolochioideae]]''': Yerbes a plantes maderices, frecuentemente trepadores. Crecedera monopódico. Flores netamente epíginas, con constricción (diafragma) dixebrando'l periantu del ovariu, si solitaries, non terminales. periantu rápido caducu tres la antesis. La división en tribus y subtribus ye bien revesosa, pero los datos moleculares dexen estremar una caña basal (el xéneru ''[[Thottea]]''), grupu hermanu del restu de la subfamilia, compuestu por dos cañes distintes, ''[[Isotrema]]'' + ''[[Endodeca]]'' y ''[[Pararistolochia]]'' + ''[[Aristolochia]]''. Esti últimu xéneru foi tentativamente estremáu por dellos autores, pero nun s'algamó un consensu xeneral (para más detalles, vease Huber, 1993, en referencies). Pueden dixebrase los xéneros usando la siguiente clave: * Periantu actinomorfo. Ovariu 4-locular. :''[[Thottea]]'' [[Christen Friis Rottbøll|Rottb.]], 1783. Sur y sureste d'Asia, Indonesia, Malasia, Filipines. * Periantu zigomorfo. Ovariu 5-6-locular. :* Ginostemo 3-lobuláu. Anteres arrexuntaes por pareyes. ::* Ginostemo sésil o subsésil, los sos segmentos carnosos, grandes. Arbustos o subarbustos erectos o cambiadizos. :::''[[Isotrema]]'' [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]], 1819. Asia templada y tropical hasta Sumatra y Java, América del Norte y central. ::* Ginostemo estipitáu, cupular, los sos segmentos membranosos, delgaos. Yerbes rizomatosas. :::''[[Endodeca]]'' [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]], 1828. Norteamérica central y oriental. :* Ginostemo 5-12-lobuláu. Anteres equidistantes. ::* Llimbu del periantu 3-lobuláu, raramente 6-lobuláu. Ginostemo con 6 o más lóbulos. Frutu baga indehiscente, abondo seca y de parés grueses. :::''[[Pararistolochia]]'' [[John Hutchinson|Hutch.]] & [[John McEwan Dalziel|Dalziel]], 1928. África tropical, sureste d'Asia, Nueva Guinea. ::* Llimbu del periantu peltáu, 2-llabiáu o cortáu oblicuamente. Ginostemo 5-6-lobuláu. Fruto cápsula o esquizocarpo. :::''[[Aristolochia]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Subcosmopolita, ausente de climes bien fríos. == Taxonomía == El xéneru foi descritu por [[Antoine Laurent de Jussieu]] y espublizóse en ''[[Genera Plantarum]]'' 72–73. 1789.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/42000021 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=25 d'agostu de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Xardín Botánicu de Missouri]]}}</ref> == Ver tamién == * [[Historia de la botánica]] * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Aristolochiaceae#Descripción|Descripción de les aristoloquiacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{Cita llibru | autor = Huber, H. | capítulu = Aristolochiaceae. | títulu = Kubitzki, K., Rohwer, J.G. & Bittrich, V. (Editores). The Families and Genera of Vascular Plants. II. Flowering Plants - Dicotyledons. | añu = 1993 | editorial = Springer-Verlag: Berlín | id = ISBN 3-540-55509-9 }} * {{cita publicación | autor = Neinhuis, C., Wanke, S, Hilu, K.W., Müller, K. & Borsch, T. | títulu = Phylogeny of Aristolochiaceae based on parsimony, likelihood, and Bayesian analyses of trnL-trnF sequences. | añu = 2005 | publicación = Plant Systematics and Evolution | volume = 250 | númberu = | id = p. 7-26 }} * {{Cita web| |apellíu = Watson, L., and Dallwitz, M.J. |títulu = The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Version: 29th July 2006. |añu = 1992 onwards |Edición = |Lugar = |ID = |url = http://delta-intkey.com |fechaaccesu = 29 de payares de 2006 }} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat}} * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/maps/aristolochiaceae.gif Mapa, pero falta Sudamérica por rellenar] * [http://www.mytho-fleurs.com/images/Delabroye-viviegos-3/Saruma%20henryi.JPG ''Saruma henryi''] * [https://web.archive.org/web/20120221054233/http://www.eart-h.com/photos/thotgr9.jpg Flor de ''Thottea grandiflora''] * [https://web.archive.org/web/20070612153546/http://mpeixoto.sites.uol.com.br/aristo/holostilys.jpg ''Aristolochia reniformis''] {{Tradubot|Aristolochiaceae}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aristolochiaceae| ]] [[Categoría:Esguiladores]] [[Categoría:TBSpecies]] ks6l2ecydi5sb7a1gxm5a1g7zopjrw9 0 75622 4493577 4279858 2026-05-17T15:30:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493577 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Hydatellaceae | image = Trithuria submersa - Flickr - Kevin Thiele.jpg | image_caption = ''[[Trithuria submersa]]'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Liliopsida]] | subclassis = [[Commelinidae]] | ordo = [[Nymphaeales]] | familia = '''Hydatellaceae''' (familia nᵘ2 en LAPG III 2009<ref name="LAPG III 2009">Elspeth Haston, James E. Richardson, Peter F. Stevens, Mark W. Chase, David J. Harris. The Linear Angiosperm Phylogeny Group (LAPG) III: a linear sequence of the families in APG III Botanical Journal of the Linnean Society, Vol. 161, Non. 2. (2009), páxs. 128-131. doi:10.1111/j.1095-8339.2009.01000.x Key: citeulike:6006207 pdf: http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.01000.x/pdf</ref>) | familia_authority = O.Hamann (1976) | subdivision_ranks = Xéneros | subdivision = Ver testu }} '''Hydatellaceae''' ye una familia de plantes acuátiques de Australasia y la India. Inclúi dos xéneros: ''[[Hydatella]]'' y ''[[Trithuria]]''. La familia foi reconocida por sistemes de [[clasificación]] modernos como'l [[sistema de clasificación APG III]] (2009<ref name="APG III 2009">{{cita publicación |autor=The Angiosperm Phylogeny Group III ("APG III", n'orde alfabéticu: Brigitta Bremer, Kåre Bremer, Mark W. Chase, Michael F. Fay, James L. Reveal, Douglas E. Soltis, Pamela S. Soltis y Peter F. Stevens, amás collaboraron Arne A. Anderberg, Michael J. Moore, Richard G. Olmstead, Paula J. Rudall, Kenneth J. Sytsma, David C. Tank, Kenneth Wurdack, Jenny Q.-Y. Xiang y Sue Zmarzty) |coautor= |añu=2009 |títulu=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III. |revista=Botanical Journal of the Linnean Society |volume= |númberu=161 |páxines=105-121 |id= |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |formatu=pdf |fechaaccesu= |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |archivedate=2017-05-25 }}</ref>) y el [[APW]]eb (2001 d'equí p'arriba<ref name="APW">{{cita web |url =http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/ |títulu =Angiosperm Phylogeny Website (Versión 9, xunu del 2008, y actualizáu dende entós) |fechaaccesu = 12 de xineru de 2009 |apellíu = Stevens |nome =P. F. |coautor = |año =2001 d'equí p'arriba |mes = |formatu = |obra = |idioma = inglés |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref>) que la asignen al orde [[Nymphaeales]]. == Descripción== Son plantes acuátiques. Les [[fueya|fueyes]] son simples concentraes alredor d'un curtiu [[tarmu]] basal. La planta ta somorguiada y remanecen de l'agua añalmente, los raigaños permanecen so l'agua nel sustratu. Les plantes son hidrófilas. Les flores alcuéntrase en [[recímanu|recímanos]]. Los [[frutu|frutos]] son [[aqueniu|aquenios]].<ref>T.D. Macfarlane, L. Watson and N.G. Marchant (Editors) (2000 onwards). Western Australian Genera and Families of Flowering Plants. Western Australian Herbarium. Version: August 2002. FloraBase: [http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/flora?f=040a&level=f&id=040a Hydatellaceae]. Accessed 20 March 2007.</ref> ==Ecoloxía== Atópense solamente en [[Australasia]] y la [[India]]. ==Filoxenia== :''Introducción teórica en [[Filoxenia]] Hydatellaceae foi per munchos años considerada cercana a [[Poales]], según tamién d'incluyir en [[Centrolepidaceae]]. Sicasí, los [[estudios filoxenéticos]] demostraron que se topa incluyida dientro de [[Nymphaeales]] y, poro, representa unu de los más antiguos llinaxes d'[[anxosperma|anxospermes]].<ref name="Saarela">Saarela, Jeffery M., Hardeep S. Rai, James A. Doyle, Peter K. Endress, Sarah Mathews, Adam D. Marchant, Barbara G. Briggs & Sean W. Graham. 2007. Hydatellaceae identified as a new branch near the base of the angiosperm phylogenetic tree. ''Nature'' 446:312-315.</ref> == Taxonomía == :''Introducción teórica en [[Taxonomía]] La familia foi reconocida pol APG III (2009<ref name="APG III 2009" />), el Linear APG III (2009<ref name="LAPG III 2009" />) asignó-y el númberu de familia 2. La familia yá fuera reconocida pol APG II (2003<ref name="APG II 2003">{{Cita publicación |autor=APG II |añu=2003 |títulu=An Update of the Angiosperm Phylogeny Group Classification for the orders and families of flowering plants: APG II. |revista=Botanical Journal of the Linnean Society |númberu=141 |páxines=399-436 |url=http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x |formatu=pdf |fechaaccesu=12 de xineru de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190928071947/http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x |archivedate=2019-09-28 }}</ref>) magar n'otru orde. 2 xéneros: * ''[[Hydatella]]'' * ''[[Trithuria]]'' == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} :* [http://delta-intkey.com/angio/www/Hydatell.htm Hydatellaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424062016/http://delta-intkey.com/ |date=2006-04-24 }} in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards). ''[http://delta-intkey.com/angio/ The families of flowering plants]: descriptions, illustrations, identification, information retrieval.'' Version: 27th April 2006. http://delta-intkey.com. :* [http://www.ubcbotanicalgarden.org/potd/2007/03/hydatellaceae_1.php Hydatellaceae photographs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812114700/http://www.ubcbotanicalgarden.org/potd/2007/03/hydatellaceae_1.php |date=2010-08-12 }} :* [http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/flora?f=040a&level=g&id=335 ''Hydatellela'' in western Australia] :* [http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/flora?f=040a&level=g&id=336 ''Trithuria'' in western Australia] :* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&id=178426&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock NCBI Taxonomy Browser] :* [http://www.csdl.tamu.edu/FLORA/cgi/gateway_family?fam=Hydatellaceae links at CSDL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201034508/http://www.csdl.tamu.edu/FLORA/cgi/gateway_family?fam=Hydatellaceae |date=2008-12-01 }} :* [http://www.rsnz.org/publish/nzjb/1976/24.pdf Orixinal paper recognising the family] {{Tradubot|Hydatellaceae}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hydatellaceae]] [[Categoría:TBSpecies]] d5y66g27apkn3bm67jhcuv9d1vaxsdz 0 80138 4493805 4350183 2026-05-18T05:54:22Z Limotecariu 735 4493805 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250319090934}} {{rexón}} '''Redonda''' ye una pequeña islla o castru despobláu nes [[islles de Barloventu]] y que forma parte, como dependencia, d'[[Antigua y Barbuda]], teniendo pocu más de 1,6 km². == Historia == Nel so segundu viaxe al Nuevu Mundu, [[Cristóbalo Colón]] afayó la islla y bautizóla como ''Santa María la Redonda.'' Acordies colo escrito pol so fíu Hernando Colón na so ''[[Vida del Almirante]]'' los indíxenes llamábenla ''Ocamaniro.'' Sicasí, como la islla yera un peñón de pocu más d'un Quilómetru cuadráu, nun representaba nengún interés pa les potencies arreyaes na colonización d'América y, por sieglos foi abellugu de [[Piratería|corsarios]]. L'interés pola islla empezó a finales del [[sieglu XIX]] cuando'l [[Reinu Xuníu]] la anexonó a les sos posesiones en [[1872]] -tarreciendo que los [[Estaos Xuníos d'América|d'Estaos Xuníos]] lo ficieran primeru- en busca d'esplotar el fosfatu d'alúmina qu'abonda na islla y que ye producíu por guanu de alcatraces. Sicasí, la islla fuera reclamada pol banqueru [[República d'Irlanda|irlandés]] afincáu na islla vecina de [[Montserrat]], [[Matthew Dowdy Shiel]] en [[1865]] pa celebrar la nacencia del so primer fíu home, Matthew Phipps Shiell, a quien coronó como rei de Redonda en [[1880]] nuna ceremonia presidida pol obispu d'Antigua. Mientres años los Shiell oxetaron la posesión de la islla ante la Oficina Colonial Británica ensin ésitu, anque se-yos dexó siguir usando'l títulu real. Anguaño'l Reinu de Redonda ye per un sitiu un xuegu lliterariu y el monarca actual ye l'escritor [[España|español]] [[Javier Marías]], pero por otru hai quien reclama'l títulu como verdaderu, el casu más notable ye'l de William Leonard Gates, quien se autonombra rei Leo. Redonda tuvo habitada en formando parte del [[Imperiu británicu]] por cuenta de la esplotación de los depósitos de [[fosfatu]], que la so estracción añal rondaba les 7,000 [[Tonelada|tonelaes]]. En [[1901]] la población de la islla constaba de más o menos 120 persones, pero foi desocupada dende la [[Primer guerra mundial]] y permaneció asina dende entós. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles|Redonda]] [[Categoría:Antigua y Barbuda]] oyji8qs0t4u34717p9tviyzox45iess 0 80292 4493785 4474576 2026-05-18T05:43:28Z Limotecariu 735 4493785 wikitext text/x-wiki {{xeografía}} '''Yap''' (llamada '''Wa'ab''' polos autóctonos de la islla) ye una islla de les Carolines del [[océanu Pacíficu]] occidental, amás del estáu más al oeste de los [[Estaos Federaos de Micronesia]]. La islla” de Yap consiste en realidá en cuatro islles continentales bien cercanes, xuntes y xuníes nun [[petón de coral]] y dafechu formáu d'una edificación de la Placa Euroasiática. El terrén ta formáu principalmente per llombes ondulantes densamente cubiertes de vexetación. Los [[Banzáu|banzaos]] allinien gran parte de la vera. Una barrera esterna de petones arrodia les islles, zarrando una llaguna ente los petones colindantes y el cantu internu de la barrera. [[Ficheru:Yap_Islands.png|miniaturadeimagen|Mapa de la Islla Yap.]] Colonia ye la capital del estáu de Yap. Alministra a Yap y a unos 130 atolones qu'algamen al este y sur por unos 800 km (500 el mio). La población en 2003 foi de 6.300 persones en Colonia y otros diez municipalidaes. L'estáu tien un área total de 102 km². == Historia == Les islles Yap fueron el centru d'un área cultural que diba dende les [[Paláu|islles Paláu]] hasta les islles Chuuk. D'esti periodu queden numberoses ruines y el conocíu usu de los discos de piedra como moneda. Probablemente fueron vistes polos portugueses en 1526, pero les islles Yap quedaron oficialmente so dominiu español dempués de ser redescubiertas pol español Francisco Lazeano en 1686. N'agostu de 1885, mientres la crisis de les Carolines, foi ocupada per Alemaña y restituyida a [[España]] n'avientu por aciu papal, dexando -y ésta a [[Alemaña]] una estación naval que se convertiría en centru de comunicación naval alemán hasta la [[Primera guerra mundial|Primer Guerra Mundial.]] Llegaron a Yap minoríes de chamorros que falen un amiestu d'español, [[Llingües austronésiques|austronesiu]], xaponés y alemán y profesen la relixón católica. De la dómina colonial caltiénse'l ''Spanish Fort.'' En setiembre de 1914 foi ocupada poles tropes xaponeses y foi cedida a [[Xapón]] nel Tratáu de Versalles en 1919. Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] la islla  convirtióse en campu de batalla ente Xapón y Estaos Xuníos. A la fin de la guerra Yap foi ocupada poles tropes d'Estaos Xuníos. Estaos Xuníos caltuvo l'alministración de la islla como la del restu de les Carolines so un fideicomiso de la [[Organización de les Naciones Xuníes|ONX]], el Territoriu en Fideicomiso de les Islles del Pacíficu hasta 1986 que pasaron a tener un estatus de más autonomía. El 22 d'avientu de 1990, Yap, Chuuk, Pohnpei y Kosrae independizáronse formando la Federación d'estaos de Micronesia. == Economía == [[Ficheru:Yap_Stone_Money.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|150x150px|[[Moneda]] tradicional de los Yap.]] Los habitantes d'esta islla entá caltienen les sos tradiciones más aneyes. La población de la islla y los atolones que la arrodien xube a los 6.300 habitantes. Pa caltener vivu'l so comerciu, los yap utilicen un interesáu sistema monetariu, basáu nel intercambiu de piedres de distintes dimensiones, denominaes piedres rai; les más grandes algamen a midir cuatro metros y un pesu de cinco tonelaes. El valor de “la moneda de cambéu” varia en función del tamañu de la roca. Por casu, con una moneda de 10 centímetros puede mercase un gochu, con una de cuatro metros, puede adquirise tou un pobláu. Los habitantes de la zona conocen el nome y la historia de tolos propietarios de les grandes piedres. == Galería == <gallery> File:Colonia_Sunset.jpg|Atapecer en Colonia File:Mvey0290.jpg| </gallery> == Ver tamién == * [[Islles Carolines]] * Organización territorial de los [[Estaos Federaos de Micronesia]] * [[Piedres rai]] == Enllaces esternos == * [http://www.yapnetworker.com Noticies sobre Yap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718084102/http://www.yapnetworker.com/ |date=2007-07-18 }} (n'inglés). * [http://www.pacificworlds.com/yap/visitors/mission.cfm Misiones relixoses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321220528/http://www.pacificworlds.com/yap/visitors/mission.cfm |date=2006-03-21 }} (n'inglés). == Referencies == {{llistaref}} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estaos Federaos de Micronesia]] i1ldk7k0jm78jhkyja014x2yfv62bpy 0 83488 4493769 4147944 2026-05-18T05:36:09Z Limotecariu 735 4493769 wikitext text/x-wiki '''Bloomsbury Publishing''' ye una casa editorial independiente, asitiada en [[Londres]] y conocida poles sos [[Novela|noveles]] lliteraries. Foi nomada Editorial del añu [[1999]] y [[2000]]. El crecimientu de Bloomsbury los últimos años ye debíu principalmente a la serie de [[Harry Potter]] de la escritora [[Joanne Rowling|J. K. Rowling]]. La empresa foi fundada en [[1986]] por [[Nigel Newton]], qu'enantes fora emplegáu d'otres empreses de la industria editorial. Foi puesta a flote como una empresa pública certificada en 1995, encumbrando £ 5.5 millones, cantidá que s'usó pa financiar la estensión de la empresa en llibros de tapa blanda y en llibros pa neños. Una emisión gratuita d'aiciones en partes en 1998 fizo que la empresa ascendiera a un capital de £ 6.1 millones netos, que foron usaos pa espandir la empresa, sobre manera pa mercar sucursales d'[[Estaos Xuníos d'América]]. En 2000 Bloomsbury adquirió A&C Black Plc, y en 2002 adquirió ''Whitakers Almanack.'' Esta foi siguida d'otres alquisiciones menores. En 2007, Bloomsbury publicó Bloomsbury 21, una serie de publicación de 21 de los sos llibros más populares pa celebrar el so 21 aniversariu. == Sellos == * A & C Black ** Christopher Helm Publishers ** Pica Press ** T & A D Poyser * Berlin Verlag * Bloomsbury * Bloomsbury USA * Walker & Company == Autores de los que s'espubliza'l so trabayu == * [[Margaret Atwood]] * [[John Berger]] * [[Benjamin Cheever]] * [[Susanna Clarke]] * [[Nora Ephron]] * [[Carlos Fuentes]] * [[William Goldman]] * [[Nadine Gordimer]] * [[David Halberstam]] * [[Patricia Highsmith]] * [[JT LeRoy]] * [[Jay McInerney]] * [[Bahiyyih Nakhjavani]] * [[Michael Ondaatje]] * [[Joanne Rowling|J. K. Rowling]] * [[Angie Sage]] * [[Edward Said]] * [[Ben Schott]] * [[Hunter S. Thompson]] * [[Lord Whimsy]] * [[Mark Walden]] * [[Neil Gaiman]] ''Ente otros'' == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.bloomsbury.com/ Páxina Oficial de Bloomsbury] [[Categoría:Editoriales del Reinu Xuníu]] awzd2ir4dcere5dbj9eq2g9dhmv48ix 0 87504 4493754 4167631 2026-05-18T05:30:16Z Limotecariu 735 4493754 wikitext text/x-wiki {{Comida}} La '''carne de pitu''' (denominar a los texíos procedentes del [[Gallus gallus domesticus|pitu]]), ye bien frecuente atopala en munchos platos y preparaciones de la culinaria de tol mundu. El so carne considérase un alimentu básico y ye por esta razón pola que s'inclúi nel [[índiz de precios al consumu]]. [[Ficheru:Mueso Patatas- Pollo.jpg|thumb|Pollu con [[Solanum tuberosum|papes]]]] == Carauterístiques del pitu.== Del [[Pollu (futbolista)|pitu]] peracábense distintos partes del so buche siendo '''bien apreciaos les pates ("manes de pitu"), la [[cresta (carúncula)|cresta]] (sirvíes dacuando como [[tapa (alimentu)|tapes]]), les ales (unu de los platos más conocíos son los ''[[buffalo wings]]'' [[Gastronomía d'Estaos Xuníos|d'Estaos Xuníos]]), les piernes (zanques de pitu), la pechuga y les menudencias ([[fégadu (gastronomía)|fégadu]], corazón, monizuela o pana y buche o contre).''' Les partes de les coraes suelen xeneralmente ser refugaes y nun s'inclúin na alimentación humana, anque na [[Gastronomía de Xapón|cocina Xaponesa]] emplégase dacuando nel [[yakitori]]. Los güesos son aprovechaos por regla xeneral (no que se denomina carcasa o "carapacho" en Venezuela, al igual que'l pescuezu o ''pescuezo'') pa la ellaboración, xunto con diverses [[verdura|verdures]] de lo que se denomina [[caldu de pitu]]. Suelse preparar al calor, la carne nun s'inxer cruda yá que puede tener [[salmonella]]. Les ales y zanques son los cortes más apreciaos, yá que son los que tienen más sabor. Pela so parte, les pates son altamente riques en coláxenu, lo cual ye bien beneficiosu especialmente pa les persones enfermes. == Usos del pitu. == [[Ficheru:Tavuk çorbası.jpg|thumb|''Tavuklu şehriye çorbası'' (sopa de pebíes con pitu) de la [[cocina turca]]. Ye màs común la versión con "[[terbiye]]" (yema de güevu y zusmiu de llimón añadíos a la sopa) pero tamién se consume enforma asina, con "[[Concentráu de tomate|salça]]".]] Suelse emplegar nuna gran variedá de preparaciones que van dende l'asáu a la parrilla ([[Parrillada|barbacoa]]), [[al forno|al fornu]], [[tostar|fritu]], [[guisu|guisáu]] hasta la participación de la so carne na ellaboración de [[sopa|sopes]] o caldos. Puede vese la so carne [[carne picao|picada]] n'[[ensalada|ensalaes]], [[sándwich|sandwiches]] y [[hamburguesa|hamburgueses]] (principalmente la corte llamáu ''pechuga'', yá que por sigo sola tien pocu sabor). Una de les variedaes más frecuentes ye'l [[pitu asáu]] que puede vese nes distintes ciudaes del mundu. Dalgunos de los sos componentes acomuñar a la ellaboración de [[comida rápida|fast food]] y delles cadenes como [[Kentucky Fried Chicken]] especializáronse en sirvir raciones d'esta carne nos sos platos. Cola piel del pitu ye posible tamién ellaborar [[chicharrones]]. == Nutrición del pitu == La carne de pitu suel ser más llixera y de meyor digestibilidad al respective de les carnes coloraes. Amás, tien menor conteníu de [[purina|purines]]; les cualos son responsables de l'apaición de [[hiperuricemia]]. Ye por esta razón que ye encamentada por médicu y nutricionistas. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Chicken dishes}} {{Tradubot|Carne de pollo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Carnes]] [[Categoría:Platos de pitu| ]] 2kojm0voafwjiskxazxj37hs0sz5x7f 0 87547 4493791 4480768 2026-05-18T05:45:42Z Limotecariu 735 4493791 wikitext text/x-wiki {{ficha de comida}} {{Otros usos|Stop Online Piracy Act|el proyeutu de llei conocíu como «SOPA»}} [[Ficheru:Hungarian goulash soup.jpg|thumb|Sopa [[gulash]], típica d'[[Gastronomía d'Hungría|Hungría]].]] La '''sopa''' ye una preparación culinaria que consiste nun [[líquidu]] con sustancia y sabor.<ref name="Conesa" /> En dellos casos tien ingredientes sólidos de pequeñu tamañu somorguiaos nel so volume. Una de les sos carauterístiques principales ye que s'inxer con [[cuyar]]. Si nun tuviera ingredientes sólidos ([[hortoliza|vexetales]] o [[carne|producto cárnicos]]), considérase un [[caldu]] alimenticiu, base de toles sopes. Si se clarifica, va ser un [[consomé]]. La sopa suel venir de una preparación culinaria con evaporamientu, como ye'l [[cocíu]], o por aciu retención de vapores: [[estofado]]. Tradicionalmente, puede entestase añadiendo a la fin de la cocción pan o ceberes, como l'[[arroz]], [[fidéu|fidéos]] o pasta menudo. Suelse sirvir xeneralmente al entamu de cada comida. La primer clasificación suel faese en función de la temperatura de sirvir, esto ye, en [[sopa fría|sopes fríes]] o sopes calientes. == Historia == [[Ficheru:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Soup (1865).jpg|thumb|[[William-Adolphe Bouguereau]] ''Soup'' (1865).]] Ye bien posible que nes primeres preparaciones culinaries humanes fueren remoyaos n'[[agua]] con ingredientes culinarios molíos: daqué similar a [[farrapa|farrapes]] o [[migues]].<ref name="Asoc">{{cita llibru |apellíu=Villegas |nome=Almudena |títulu=El llibru del salmorejo. Historia d'un viaxe milenariu |edición=1ª |añu=2009 |editorial=Almuzara |allugamientu=Córdoba}}</ref> Les [[sopes|sopes de pan]] fueron bien probablemente un alimentu básico de les diverses cultures culinaries mediterránees y europees polo xeneral. La pallabra ''sopa'' —al igual que los sos [[cognáu|cognaos]] ''[[sop]]'', ''soup'' n'inglés, ''soupe'' en francés, ''zuppa'' n'italianu— procede del [[Llingües xermániques occidentales|xermánicu occidental]] ''supp'' (n'[[altu alemán antiguu|alemán antiguu]] "soffa", n'[[idioma anglosaxón|anglosaxón]] "sopp") que se refería a una rebanada de pan cortada en cachos sobre la que s'arramaba un caldu. Foi darréu [[Llatín|llatinizada]] en ''suppa'', en redol a los años 500&nbsp;d.&nbsp;C., calteniendo'l so sentíu orixinal. A lo llargo de la [[Edá Media]] pasó a definir al empar los cachos de pan que se cortaben pa remoyar nun caldu, y el mesmu caldu o líquidu que s'entestaba con pan.<ref>[http://www.cnrtl.fr/definition/soupe ''Diccionariu del Centre national de ressources textuelles et lexicales''. Centru Nacional d'Investigación Científica, Francia] {{n'idioma|fr}}.</ref> == Carauterístiques == Les [[sopes]] tomen el so nome de los ingredientes emplegaos, con propiedaes nutricionales y saporíferas carauterístiques: sopa de [[pexe]], sopa [[xuliana]], sopa d'[[Asparagus officinalis|espárragos]], sopa d'[[Arracacia xanthorrhiza|arracacha]], etcétera. Suelen incorporar productos locales que tán al algame de la mayoría, como nel caldu del [[sancocho]], de diverses gastronomíes como la de [[República Dominicana]] o [[Gastronomía d'Andalucía|Andalucía]] ([[Gastronomía d'España|España]]),<ref name="Conesa">{{cita llibru |apellíu=Pérez Conesa |nome=Joaquín |títulu=El llibru del saber culinariu|añu=2009 |editorial=Alianza Editorial |ubicación=Madrid |isbn=978-84-206-8784-1 |capítulu=Generalidad básiques |páxina=33}}</ref> que se preparar con carnes, [[Musa × paradisiaca|plátanos]], [[Solanum tuberosum|pataques]], vexetales y ayos, pero ensin fideos. Anque los ingredientes vexetales cuécense de cutiu n'agua, cualquier alimentu propenso a ser cocíu pa crear un caldu puede ser emplegáu pa la sopa, como'l [[caldu de pollu|pollu]], el [[carne de gochu gochu]], la [[vaca]], el [[güe]] ([[Sopa de rabu de güe]]), el [[mariscu]], el [[pexe]], el [[xamón]] y los güesos de vacunu. Los condimentos emplegaos con frecuencia son la [[sal]], la [[pimienta]], el [[pimentón]] (o paprika, el [[Petroselinum crispum|perexil]] y toa clase de especies. Delles sopes pueden tener como ingrediente común el [[pan]], que s'añader nel momentu del consumu, xeneralmente preparáu en rebanadas de non demasiada grosez. Ye'l casu de la sopa de cebolla francesa y de la sopa d'ayu española. [[Ficheru:Oyster-Vermicelli.jpg|thumb|[[Vermicelli]] d'[[Ostrea|orca]], una típica [[sopa de fideos]] de Taiwán.]] [[Ficheru:Chilled asparagus soup.jpg|thumb|Crema fría d'espárragos, sirvida con nata fresco, pimienta negra y pimentón.]] Esisten otros ingredientes igualmente indicaos pa entestar esti tipu de platu, como los [[fidéu|fidéos]], les ''estrellitas'' o les ''[[Sopa de lletres (alimentu)|lletres]]'', toos ellos fechos con [[espagueti|pastia]] de [[farina]] y dacuando [[Güevu (alimentu)|güevu]], y el [[arroz]]. Les [[Gastronomía del Sureste Asiáticu|cocines del Sureste Asiáticu]] y les [[Gastronomía d'Asia|cocines asiátiques]] inclúin una gran variedá de [[sopa de fideo|sopes de fideos]] con distintos tipos de caldos de pexe, mariscos y carnes, según diversos tipos de [[fidéu|fidéos]] según los países, siendo éstos un elementu diferenciador de la cocina d'occidente frente a la cocina d'oriente. En delles sopes, añader [[güevu cocíu|güevu duru]] picáu a la fin de la cocción, como na [[sopa de picadiellu]] [[Gastronomía d'Andalucía|andaluza]]. Puédese tamién añader el güevu en crudu a media cocción con cuenta de que se cueza escalfado nel caldu, como na [[sopa d'ayu]]. == Clasificación de les sopes == [[Ficheru:Crema de almejas.JPG|thumb|Crema d'amasueles, la so condición ye presentación con temperatura medio.]] === Según la so densidá === Les sopes suélense clasificar tradicionalmente en dos grandes bloques, según la so densidá: * Sopes clares o llixeres: son les más líquides, nes que'l caldu determina'l sabor. Nesta categoría entren los [[consomé]]s. * Sopes amestaes o cremes nestes sopes, esmagáyense los ingredientes cocíos (xeneralmente verdures) en [[puré]] y amiéstense con nata o con un [[roux]]. Nes sopes llamaes [[velouté]]s, partir d'un roux que s'eslee con un caldu o un [[fumet]], y puede añader yema de güevu.<ref>[http://chefsimon.com/veloute.htm Ellaboración d'una sopa velouté de xampiñones na páxina de Chef Simon.] {{n'idioma|fr}}.</ref> * Una tercer categoría podría englobar los cocíos, [[potaxe]]s (con llegumes) y un cientu de sopes nes que los ingredientes sirvir nel caldu. === Según la so temperatura === Puédense tamién estremar les sopes pola temperatura a la que se sirven, estremándose ente sopes calientes y fríes, sirvíes per debaxo de la [[temperatura ambiente]]. ==== Exemplos de sopes fríes ==== Suelen enfrescar el cuerpu pola so baxa temperatura, polo que se suelen consumir pel branu. * Ucrania: [[Borsch]] (variante fría) * España: [[Gazpachu]]/[[ajoblanco]] * España: [[Salmorejo]] * Rusia: [[Okroshka]] * Bulgaria: [[Tarator]] * Francia: [[Vichyssoise]] === Sopes instantánees === L'inventu deber al químicu orgánicu [[Justus von Liebig]], nos años 1850. Ente 1872 y 1873, l'alemán [[Carl Heinrich Knorr]] y el suizu [[Julius Maggi]] perfeccionaron y comercializaron les sopes deshidratadas ([[sopa instantánea|sopes instantánees]]), de normal llograes por [[liofilización]], de les qu'esiste una gran variedá. Estes marques de sopes tienen fábriques nos países onde se distribúin, lo que dexa que cada país tenga la so propia gama de sopes y reproduza les sos recetes más típiques. Son igualmente conocíes les sopes enllataes. Pueden ser concentraes, riquiendo ser esleíes n'agua, o llistes pa recalentar. Les primeres fueron comercializaes n'Estaos Xuníos por [[Joseph A. Campbell]] en 1899, gracies a un procedimientu inventáu pol so sobrín, el químicu John T. Dorrance. Los americnaos peracaben aproximao 2,5 mil millones de sopes enllataes al añu,{{ensin referencies}} siendo les más consumíes les de tomate, [[crema de xampiñones]], pollu con fideos y [[minestrone]]. == Ver tamién == * [[Sop]] * [[Çorba]] * [[Sopa paraguaya]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Camarero Tabera, Jesús: ''Manual Didácticu de Cocina'', Tomu I (UD 5: Sopes y potages), editáu por Innovación Y Cualificación s.l., Málaga, 2006, {{ISBN|84-96493-95-4}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Soup}} {{AvisuTradubot|Sopa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sopes|Sopes]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] qrnpzz8v7tysh5fkb3zyiy2gej0wihj 0 87699 4493755 4309835 2026-05-18T05:30:34Z Limotecariu 735 4493755 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Millard Fillmore''' {{nym}} foi'l décimu tercer [[presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] de los [[Estaos Xuníos]]. Terminó'l mandatu del so predecesor [[Zachary Taylor]], que finó de causes naturales tres pocu más d'un añu nel poder. Poro, Fillmore foi presidente, pero nunca ganó unes eleiciones. Foi miembru del [[Partíu Anti-Masónicu]] y del [[Partíu Whig de los Estaos Xuníos|Partíu Whig]], del que sería'l so postreru presidente na [[Casa Blanca]]. == Biografía == [[Ficheru:Unidentified Artist - Millard Fillmore - Google Art Project.jpg|left|thumb|upright|Fillmore en 1843.]] Millard Fillmore nació nel [[Condáu de Cayuga]], [[estáu de Nueva York]]. Foi'l segundu fíu d'un total de nueve del matrimoniu ente Nathniel Fillmore y Phoebe Millard, y el mayor de los homes.<ref>{{Cita enciclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761569065/Millard_Fillmore.html|títulu=Millard Fillmore|work=Encarta Encyclopedia|archiveurl=http://www.webcitation.org/query?id=1257052070494645|archivedate=1 de payares de 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029014356/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761569065/Millard_Fillmore.html |date=2009-10-29 }}</ref>Casóse'l 26 de febreru de 1826 con Abigail Powers, a quien conoció mientres estudiaba na Academia New Hope.<ref name="hwwilson">{{cita web |url=http://www.hwwilson.com/Print/Facts%20Pres%20Sample.pdf|títulu=Facts on Millard Fillmore|fechaaccesu=1 d'abril de 2017 }}</ref> Fillmore cuntaba con una llarga carrera política cuando algamó la presidencia. Con venticuatro años yá militaba nel [[Partíu Antimasónico]]. Ente 1829 y 1831 foi miembru de l'[[Asamblea Estatal de Nueva York]], y ente 1833 y 1835 foi congresista na [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos|Cámara de Representantes]], a onde volvió ente 1837 y 1843. Whig dende la fundación del partíu, en 1840 fixo campaña por [[William Henry Harrison|Harrison]] en Nueva York. Sicasí, en 1844 nun llogró ser nomáu a la vicepresidencia pola Convención del so partíu nin ser escoyíu gobernador de Nueva York. La so suerte camudó na Convención whig de 1848, cuando foi incluyíu na candidatura pa la presidencia de Taylor como'l so vicepresidente. == Presidencia == El día 9 de xunetu de 1850 el vicepresidente Fillmore axuntar col agonizante Taylor, cuando ésti yá llevaba cinco díes gravemente enfermu. Dambos ganaren les sos respeutives nominaciones eleutorales na Convención whig de Filadelfia de 1848 ensin cruciar nunca antes una pallabra. Tres la victoria, les rellaciones ente'l curtido militar y el veteranu políticu siguieron siendo casi inesistentes, lo que nun ye sinónimu de males. Esi 9 de xunetu, Fillmore salió de la Casa Blanca convencíu de la gravedá del presidente y, n'efeutu, poques hores dempués diéron-y la noticia del fallecimientu de Taylor a los once menos venticinco de la nueche. Xuró'l cargu a otru día. La so primer midida consistió na destitución de tol gabinete qu'heredara y que tanto lo ignoró mientres la so vicepresidencia. N'asuntos esteriores, Fillmore foi particularmente activu na rexón d'Asia y el Pacíficu, sobremanera no que fai a [[Xapón]], onde taba prohibíu casi tou contautu esterior. Comerciantes y armadores d'Estaos Xuníos queríen «abrir» los sos puertos pal comerciu, y podríen desembarcar ende en casu d'emerxencia ensin ser castigaos.<ref name="Bahles_1"> Bahles, Gerald (2010). "Millard Fillmore: Foreign Affairs". American President: Miller Center of Public Affairs. Retrieved 2010-09-07</ref> Fillmore y el secretariu d'Estáu, [[Daniel Webster]] unviaron al comodoro [[Matthew C. Perry]] p'abrir Xapón a les rellaciones col mundu esterior y anque Perry nun llegó a Xapón hasta dempués del final del mandatu de Fillmore, él ordenó la espedición de Perry. Fillmore tenía dificultaes con al respeutive de Cuba. Munchos suriegos queríen espandir el territoriu d'esclavos nos EE.XX., pero'l compromisu de Missouri y otres lleis torgar. Cuba yera una colonia d'España, onde se practicaba la esclavitú. Poro, dalgunos d'estos suriegos trataron de consiguir que Cuba se anexonase a los EE.XX. como estáu esclavista. L'aventureru venezolanu [[Narciso López]] reclutó a americanos mientres tres espediciones de «[[filibusteru|filibusteros]]» a Cuba, cola esperanza de derrocar a la dominación española. Y anque López y dellos de los sos siguidores fueron acusaos de violación de la Llei de Neutralidá», fueron rápido absueltos polos xuraos del sur.<ref name="Bahles_1"> Bahles, Gerald (2010). "Millard Fillmore: Foreign Affairs". American President: Miller Center of Public Affairs. Retrieved 2010-09-07</ref> Pero la gran dificultá que tuvo qu'encarar Fillmore mientres la so presidencia foi la cuestión de la [[Esclavitú nos Estaos Xuníos|esclavitú]]. Col pasu del tiempu les diferencies ente'l norte y el sur amontárense, cola resultancia de que nel primeru'l movimientu abolicionista cobrara muncha fuercia y el segundu vía como una seria amenaza la posibilidá de trate obligáu a arrenunciar a la esclavitú. Esto paecía probable: cola incorporación de cada vez más estaos a la Unión (en munchos casos nos territorios [[Intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu|arrebataos a Méxicu]]) -tales como [[Florida]] y [[Texas]] con población esclava y [[Iowa]], [[Wisconsin]] y [[California]] ensin ella- el sur víase cada vez más confináu territorialmente, lo que podía romper l'equilibriu ente estaos esclavistes y llibres nel [[Senáu de los Estaos Xuníos|Senáu]], cola inevitable consecuencia qu'esto acarretaría: l'abolición de la esclavitú. [[Ficheru:US 1850.jpg|miniaturadeimagen|317x317px|Mapa de los Estaos Xuníos depués de la so configuración según el Compromisu de 1850. ]] P'atayar esta cuestión presentóse'l [[Compromisu de 1850]], un conxuntu de propuestes que pretendía satisfaer a dambes partes: l'abolicionismu ganaba cola incorporación de California y la prohibición del comerciu d'esclavos na capital federal, Washington D. C. El sur, pela so parte, ganaba la posibilidá d'incorporar nel futuru a [[Utah]] y [[Nuevu Méxicu]] a la Unión como estaos esclavistes, amás d'una llei d'esclavos fuxitivos más restrictiva. El Compromisu de 1850 ye consideráu unu de los postreros grandes alcuerdos pa salvar la Unión y evitar la guerra. Col sofitu del presidente Fillmore, les disposiciones del Compromisu -que'l so predecesor nel cargu, el xeneral Taylor, nun quixo roblar- fuéronse aprobando por separáu ente'l 9 y el 20 de setiembre. Finalmente, el Compromisu saliera alantre, pero nun pudo estenar la medrana a la secesión del sur nin a un enfrentamientu violentu ente esclavistes y abolicionistes. Unos meses antes, un históricu políticu suriegu, el surcarolinés [[John C. Calhoun]], lleera poques selmanes antes de morrer una curtia y lúgubre alvertencia personal: «El sur nun va poder permanecer enforma tiempu más na Unión con honor». Pallabres que se revelaríen profétiques. El gran perxudicáu por esti postreru alcuerdo sobre la esclavitú foi'l mesmu Partíu Whig. Magar que el Compromisu fuera idea d'unu de los sos grandes líderes, [[Henry Clay]], y que foi sofitáu pola Convención de [[Baltimore]] de 1852, el partíu quedó irreversiblemente quebráu pola cuestión de la esclavitú. Al averase les eleiciones de 1852, Fillmore había estáu indecisu mientres enforma tiempu sobre si correr mientres un periodu completu como Presidente o non, pero yera impopular ente los Whigs nortizos por non roblar y faer cumplir la llei d'esclavos fuxitivos polo que'l xeneral [[Winfield Scott]] ganó-y la nominación. Scott foi'l postreru candidatu que'l Partíu Whig presentaría a la presidencia y Fillmore, el postreru whig qu'habitó la Casa Blanca. == Posterior a 1852 == [[Ficheru:DSCN4470 buffalofillmorestatue e.jpg|thumb|upright|La estatua de Fillmore amiesta al conceyu de [[Buffalo (Nueva York)|Buffalo, Nueva York.]]]] En dexando la presidencia y perder esi mesmu añu a la so esposa y al siguiente a una fía, Fillmore viaxó per Europa. En [[Londres]] coincidió col tamién ex presidente [[Martin Van Buren|Van Buren]] na [[Cámara de los Comunes del Reinu Xuníu|Cámara de los Comunes]], y en [[París]] pagó la fianza del periodista [[Horace Greeley]], encarceláu por impagu de deldes. Tando ellí comunicáronlu que'l [[Know Nothing|partíu Know Nothing]] lo nomara pa la presidencia con vistes a les [[Eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 1856|eleiciones de 1856]]. La so candidatura llogró ente 873&nbsp;000 y 874&nbsp;000 votos -la cifra varia d'unes fontes a otres-. Foi'l puntu y final de la so dilatada carrera política. El 10 de febreru de 1858, Fillmore casóse con Caroline McIntosh, una vilba rica y mercó una casa grande en [[Buffalo (Nueva York)|Buffalo]], Nueva York, onde moraríen. L'ex presidente pasó ellí los sos últimos años, retiráu de toa actividá política. Nes eleiciones de 1860, Fillmore sofitó al candidatu [[John C. Bell]] y convirtióse nun constante críticu del Presidente [[Abraham Lincoln]]. Ello ye qu'en 1865 un indignáu ensame rexuntóse ante la casa de Fillmore cuando se conoció la noticia del asesinatu de Lincoln. Magar que nel so discursu de despidida aseguró que dexaba a la nación na sienda de "la paz y la prosperidá", Millard Fillmore foi consideráu yá polos sos contemporáneos un presidente sobreveníu, dubiosu ya ineficaz, que namái supo acompangar ante'l conflictu que s'averaba pola permanencia de la Unión o de la esclavitú. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Millard Fillmore|parcial}} * {{commons}} {{NF|1800|1874|Fillmore, Millard}} {{Presidentes de los Estaos Xuníos d'América}} {{AvisuTradubot|Millard Fillmore}} [[Categoría:Presidentes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Vicepresidentes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] 2jlptgr8in5gkq3ey4v2cz7rc5hvkyb 0 87765 4493776 4489586 2026-05-18T05:39:05Z Limotecariu 735 4493776 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Reikiavik}} {{llocalidá}} '''Reikiavik'''{{cartafueyu|países}}, '''Réikiavik''' o '''Réiquiavic'''<ref>''L'asturianu que vien. Observaciones y suxerencies sobre l'asturianu normativu y el so usu''; Ramón d'Andrés, Publicaciones Ámbitu, s.l., Uviéu, 2008; ISBN: 978-84-96413-48-1.</ref> (n'[[Idioma islandés|islandés]] '''Reykjavík''' {{Audiu|Is-Reykjavík.oga|/ˈreiːcaˌviːk/}}, «badea fumienta»;<ref name="Nonu1">{{cita web|url=https://www.google.com/search?num=100&tbm=bks&q=Reykjavik+%22bahia+fumientu%22&oq=Reykjavik+%22bahia+fumientu%22&gs_l=serp.3...12579.12579.0.13079.1.1.0.0.0.0.135.135.0j1.1.0....0...1c.2.48.serp..1.0.0.wGrYnUESgOM|títulu=Google.com|fechaaccesu=12 de xunetu de 2014|editorial=Google.com}}</ref> oficialmente n'islandés ''Reykjavíkurborg'', «Ciudá de Reikiavik») ye la [[Capital (política)|capital]] y ciudá más poblada d'[[Islandia]]. Asitiada al sur de la badea [[Faxaflói]], nuna zona onde abonden los [[guéiser]]es, el so [[llatitú]] ye de 64ᵘ 08' N, mui cerca del [[círculu polar árticu]], lo que la convierte na capital más septentrional d'un Estáu soberanu. Mientres l'[[iviernu]] solo recibe cuatro hores diaries de [[lluz solar]] y mientres el [[branu]] les nueches son tan clares como'l día. La so población ye de 121&nbsp;960 habitantes (2015),<ref name="hi"/> un terciu de la del país. El [[Höfuðborgarsvæði|distritu de la capital]] algama los 212&nbsp;120 habitantes.<ref name="hi"/> Ye una de les ciudaes más llimpies, verdes y segures del mundu.<ref>{{cita noticia| first = Sun |last = Yunlong |títulu = Reykjavik rated cleanest city in Nordic and Baltic countries |date = 23 d'avientu de 2007 |url = http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm |work = Xinhua News Agency |fechaaccesu = 12 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu = 15 Green Cities |date = 20 de xunetu de 2007 |url = http://grist.org/article/cities3/ |work = Grist |fechaaccesu =12 de xunetu de 2014}}</ref><ref>{{cita noticia |títulu = Iceland among Top 10 safest countries and Reykjavík is the winner of Tripadvisor Awards |date = 12 de xunetu de 2014 |url = http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html |work = TRAVELIO.net |fechaaccesu = 12 de xunetu de 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140221205959/http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html |archivedate = 2014-02-21 }}</ref> == Historia == === Asentamientu === [[Ficheru:Ingolf by Raadsig.jpg|thumb|right|Pintura d'[[Ingólfur Arnarson]] nel momentu qu'establez la ciudá.]] Créese que na zona de Reikiavik fundóse'l primer asentamientu de noruegos, lideraos por [[Ingólfur Arnarson]] escontra [[870]], según rexístrase nel [[Landnámabók]] (el Llibru del Asentamientu). Por cuenta de los vapores de les [[fontes termales]], la ciudá recibió'l nome Reikiavik, que n'[[idioma islandés|islandés]] significa 'badea fumienta'.<ref name="Nonu1"/> === Industrialización === Reikiavik nun ye mentada en nenguna fonte [[Edá Media|medieval]] sinón como una tierra rural. Sicasí, pal [[sieglu XVIII]] diose empiezu a la [[industrialización]] y poro, la crecedera urbana. Los gobernantes de [[Dinamarca]] sofitaron idees d'una industria doméstico n'Islandia qu'ayudaría a traer el progresu tan esperáu a la islla. En [[1752]] l'[[Monarques de Dinamarca|rei de Dinamarca]] donó l'estáu de Reikiavik a la [[Corporación Innréttingar]]; el nome vien del [[Idioma danés|danés]] ''(indretninger)'' que significa «entamador». Na década de [[1750]] construyéronse delles cases p'allugar [[algodón]], industria que foi'l mayor emplegador en Reikiavik y la razón de la so esistencia mientres delles décades. Otres manufactures d'Innréttingar yeren la [[Pesca comercial|pesca]], la estraición del [[sulfuru]], [[agricultura]] y construcción de [[barcu|barcos]]. === Movimientos del comerciu === En [[1786]] l'asentamientu de 302&nbsp;habitantes convertir nun conceyu, la Corona Danesa abolió la so [[monopoliu]] comercial esi mesmu añu y concedió a seis comunidaes alredor de la ciudá una ruta de comerciu esclusiva. Reikiavik yera una d'eses comunidaes y la única en caltener esa comunicación permanentemente. Sicasí, los derechos comerciales inda taben llindaos a los asuntos de la Corona Danesa, y a midida que los comerciantes daneses apoderaron el comerciu islandés, los sos negocios espandiéronse. Dempués de [[1880]], el [[llibre comerciu]] empezó a estendese a tolos países y foi creciendo la influencia de los mercantes islandeses. === Declaración como capital d'Islandia === [[Ficheru:Reykjavik 1860s.jpg|thumb|Reikiavik en [[1860]].]] El [[Movimientu d'independencia d'Islandia|movimientu nacionalista]] ganó muncha influencia mientres el [[sieglu XIX]], y les idees sobre la independencia d'Islandia empezaron a estendese. Como Reikiavik yera la única ciudá d'Islandia, convirtiérase nel puntu de concentración de tales idees. Los partidarios del movimientu independentista sabíen que Reikiavik tenía de ser fuerte pa llograr esi oxetivu. Los años más importantes de la llucha a favor de la independencia fueron clave pa la ciudá. En [[1845]], l'[[Alþingi]], l'Asamblea Xeneral que los islandeses crearen en [[930]] foi reabiertu esta vegada en Reikiavik, dempués de ser suspendíu delles décades tras en [[Þingvellir]], el so allugamientu orixinal. Entós daquella l'Alþingi cumplía les funciones d'una Asamblea Consultiva, que suxería al rei les aiciones a tomar al respective de distintes temes del país. L'allugamientu del Alþingi en Reikiavik fizo que la ciudá convirtiérase efeutivamente na capital d'Islandia. En [[1874]] Islandia recibió la so primer [[Constitución d'Islandia|constitución]] y con ella l'Alþingi llogró dellos poderes [[llexislativu|llexislativos]] llindaos y n'esencia convertir na institución de güei día. El pasu siguiente yera'l de pasar el poder [[poder executivu|executivu]] a Islandia, y ello llogróse gracies a la Casa de Gobiernu en [[1904]] cuando s'estableció la oficina del [[Primer Ministru d'Islandia|Primer Ministru]] en Reikiavik. El mayor pasu a la independencia foi dáu'l [[1 d'avientu]] de [[1918]] cuando'l país convertir n'estáu soberanu de la Corona de Dinamarca. === Ocupación y creación de la República === [[Ficheru:View of Reykjavik, Iceland (8488898834).jpg|thumb|Reikiavik nos [[años 1930]].]] [[Ficheru:Iglesia Libre Reikiavik, Reikiavik, Distrito de la Capital, Islandia, 2014-08-13, DD 088.JPG|miniaturadeimagen|[[Ilesia Llibre de Reikiavik]].]] Nes décades de [[1920]] y [[1930]] la creciente industria pesquero surdió de Reikiavik siendo'l [[bacaláu]]'l principal productu de la industria. Sicasí, pa finales de [[1929]] la [[Gran Depresión]] cutió a la ciudá cola desocupación y conflictos gremiales, de los cualos munchos terminaron en violencia. Na mañana del [[10 de mayu]] de [[1940]], cuatro acorazaos de guerra llegaron a Reikiavik y fondiaron nel puertu. En poques hores, la ocupación [[Aliaos (Segunda Guerra Mundial)|aliada]] completar ensin esguilada de violencia. El gobiernu islandés recibiera de parte del gobiernu británicu'l pidíu pa la ocupación, pero esta siempres fuera tornada, basándose na [[País neutral|política neutral]] adoptada pel país. Nos siguientes años que quedaben de la [[Segunda Guerra Mundial]], los soldaos británicos y darréu d'[[Estaos Xuníos]] construyeron bases en Reikiavik. El númberu de soldaos estranxeros en Reikiavik yera equivalente a la población actual de la ciudá. Los efeutos económicos de la ocupación fueron bien positivos pa la ciudá cuando s'esmorecieron los efeutos de la Gran Depresión y la demanda aumentó como nunca antes. Los británicos construyeron l'[[aeropuertu de Reikiavik]], qu'inda opera, y los d'Estaos Xuníos construyeron l'[[Aeropuertu Internacional de Keflavík]], a unos 50&nbsp;km de la capital. El [[17 de xunu]] de [[1944]] fundóse la República d'Islandia, y un [[Presidente d'Islandia|presidente]] escoyíu por votu popular asumió les funciones del monarca danés. === Crecedera de la posguerra === [[Ficheru:74Skolavördustigur.jpg|thumb|Reikiavik nos [[años 1970]].]] Nos años de posguerra, la crecedera de Reikiavik fortalecióse. Un éxodu de llabradores empezó a poblar la ciudá principalmente por cuenta de les meyores na teunoloxía de l'[[agricultura]] qu'amenorgó la fuercia llaboral d'aquel sector y por cuenta de la esplosión demográfica provocada poles meyores condiciones de vida n'Islandia. El grupu de migración a Reikiavik taba formáu, principalmente, por mozu que llegaron a la ciudá p'algamar el "Suañu de Reikiavik" y col tiempu la capital convertir na ciudá de los neños. La planificación urbana modificar de manera bien notable cola construcción de complexos habitacionales nes zones de los suburbios. En [[1972]], Reikiavik foi sede del campeonatu mundial d'[[axedrez]] ente [[Bobby Fischer]] y [[Boris Spassky]]. === De la década de 1980 hasta'l sieglu XXI === [[Ficheru:Lago Tjörnin, Reikiavik, Distrito de la Capital, Islandia, 2014-08-13, DD 087.JPG|miniaturadeimagen|Llagu [[Tjörnin]] nel centru de la ciudá.]] Nes últimes dos décades, Reikiavik convirtióse nun centru importante de la comunidá global. En [[1986]] foi sede de la [[Cume de Reikiavik|cume]] ente [[Ronald Reagan]] y [[Mikhaíl Gorbachov]], remarcando'l nuevu estatus políticu de Reikiavik. La [[desregulación]] del sector financieru y la revolución informática contribuyeron a un nuevu tresformamientu de Reikiavik. El sector financieru y la [[teunoloxía de la información]] son los principales emplegadores de la ciudá. Reikiavik ye'l principal centru de la [[lliteratura d'Islandia|lliteratura]] y de la [[música d'Islandia]], y contribuyó a la cultura con famoses personalidaes los escritores [[Halldór Laxness]] y [[Arnaldur Indriðason]] o la cantante [[Björk (cantante)|Björk]] y la banda de rock [[Sigur Rós]]. La ciudá foi l'epicentru de les protestes de la [[Crisis financiera n'Islandia de 2008-2009|crisis financiera de 2008 y 2009]]. Nel so barriu financieru atópense les sedes de los bancos [[Landsbanki]], [[Glitnir (bancu)|Glitnir]] y el [[Bancu Kaupthing|Kaupthing]]. == Xeografía == [[Ficheru:Reykjavik Main Image.jpg|thumb|Dende la parte cimera esquierda: Reykjavik vistu de [[Perlan]], vistu dende los teyaos Hallgrímskirkja, Reykjavik vistu de [[Hallgrímskirkja]], Fríkirkjan, el panorama dende Perlan]] Reikiavik ta allugada sobre'l marxe suroeste d'[[Islandia]], na badea [[Faxaflói]]. L'área costera de Reikiavik carauterizar pola presencia de [[península|penínsules]], [[ensenada|ensenaes]], [[estrechu|estrechos]] y pequeñes [[islla|islles]]. La mayor parte de la ciudá de Reikiavik ta allugada sobre la península [[Seltjarnarnes]], pero los suburbios estender al sur y este de la península. Reikiavik ye una ciudá esvalixada; la mayor parte del área urbana presentar na forma de suburbios de baxa densidá y les cases, polo xeneral, atopar a distancies espaciadas. Los vecinderos residenciales esteriores tán más espaciados y ente ellos cuerren les principales arteries del tráficu y hai munchos espacios vacíos con pequeñu valor recreacional o estéticu. Fueron les xeneraciones más nueves la que contribuyeron a esti tipu d'urbanismu. El ríu más grande que traviesa Reikiavik ye l'[[Elliðaá]], que nun ye navegable. El monte más altu de Reikiavik ye'l monte [[Esja]], con 914&nbsp;[[msnm]], que s'alcuentra nel distritu septentrional de [[Kjalarnes]], separáu del restu de la ciudá'l fiordu [[Kollafjörður]]. {{wide image|Reykjavik_Perlan.jpg|1500px|<center>Panorama de Reikiavik vistu dende [[Perlan]] nel que pueden apreciase el monte Akrafjall nel centru y el [[Esja|Monte Esja]] a la derecha.</center>}} {{wide image|Vista de Reikiavik desde Perlan, Distrito de la Capital, Islandia, 2014-08-13, DD 134-145 HDR PAN.JPG|1500px|<center>Panorama de Reikiavik vistu dende [[Perlan]] al cayer el sol pel branu.</center>}} == Demografía == [[Ficheru:Austurstræti01.jpg|thumb|right|Austurstræti, una de les cais del centru tradicional de Reikiavik, ta asitiada nel distritu d'[[El mioðborg]].]] La población de Reikiavik en [[2008]] yera de 119&nbsp;848 habitantes, de los cualos 58&nbsp;762 yeren homes y 58&nbsp;959 muyeres. La población combinada del área metropolitana de Reikiavik en [[2008]] yera de 201&nbsp;585 habitantes. Nenguna otra ciudá islandesa supera los 50&nbsp;000 habitantes, y la aglomeración metropolitana absuerbe a pocu más del 60&nbsp;% de la población total del país. La ciudá ye un gran centru multicultural que presenta un 9&nbsp;% de población estranxera con más de cien nacionalidad distintes.<ref name="hi"/> A la ciudá lleguen de la mesma cientos de turistes, estudiantes y otros residentes temporales, que pueden ser más numberosos que los nativos nel centru de la ciudá.<ref>{{cita web|url=http://www.visir.is/breskir-ferdamenn-fjolmennastir-sem-fyrr/article/2011708089945|títulu=Vísir - Breskir ferðamenn fjölmennastir sem fyrr|fechaaccesu=12 de xunetu de 2014|obra=visir.is}}</ref> L'área metropolitana de Reikiavik ta formada polos seis conceyos d'[[Alftanes]] (2361 habitantes), [[Garðabær]] (9913), [[Hafnarfjörður]] (24&nbsp;839), [[Kópavogur]] (28&nbsp;561), [[Mosfellsbær]] (8147) y [[Seltjarnarnes]] (4428). === Población histórica === [[Ficheru:Austurstræti 1.JPG|thumb|Na actualidá l'área metropolitana de Reikiavik tien más de doscientos mil habitantes.]] {|{{tablaguapa}} border="1" |- style="background:#eee;" !Año||Población ciudá||Población área metropolitana |- |[[1801]] |600 | |- |[[1860]] |1450 | |- |[[1901]] |6321 |8221 |- |[[1910]] |11&nbsp;449 |14&nbsp;534 |- |[[1920]] |17&nbsp;450 |21&nbsp;347 |- |[[1930]] |28&nbsp;052 |33&nbsp;867 |- |[[1940]] |38&nbsp;308 |43&nbsp;483 |- |[[1950]] |55&nbsp;980 |64&nbsp;813 |- |[[1960]] |72&nbsp;407 |88&nbsp;315 |- |[[1970]] |81&nbsp;693 |106&nbsp;152 |- |[[1980]] |83&nbsp;766 |121&nbsp;698 |- |[[1985]] |89&nbsp;868 | |- |[[1990]] |97&nbsp;569 |145&nbsp;980 |- |[[1995]] |104&nbsp;258 | |- |[[2000]] |110&nbsp;852 |175&nbsp;000 |- |[[2005]] |114&nbsp;800 |187&nbsp;105 |- |[[2006]] |115&nbsp;420 |191&nbsp;612 |- |[[2007]] |117&nbsp;721 |196&nbsp;161 |- |[[2008]] |119&nbsp;848 |201&nbsp;585 |- |[[2011]] |119&nbsp;108 |202&nbsp;341 |} [[Ficheru:Administrative map of Reykjavík.png|300 px|thumb|Mapa alministrativu cola división municipal de Reikiavik.]] === Distritos de la ciudá === De siguío se listan los diez distritos de la ciudá: # [[Vesturbær]] # [[El mioðborg]] # [[Hlíðar]] # [[Laugardalur]] # [[Háaleiti]] # [[Breiðholt]] # [[Árbær]] # [[Grafarvogur]] # [[Kjalarnes]] # [[Grafarholt og Úlfarsárdalur]] == Economía == Reikiavik ye'l centru económicu de toa [[Islandia]] yá que nel so términu municipal o n'el so cercanía atopen les sedes de les principales empreses islandeses. La economía de la ciudá al igual que la de la mayoría de les capitales de los [[países desenvueltos]] tien la so base nel sector servicios y tien amás delles industries y llaboratorios de bioteunoloxía o inxeniería xenética. Tanto'l sector secundariu como l'agricultura y la ganadería tienen una importancia mínima dientro de la economía llocal, sicasí pescar si tien una importancia considerable yá que na ciudá atopa'l principal puertu del país que tamién ye unu de los de mayor importancia de tolos [[países nórdicos]]. === Principales empreses === Reikiavik, la capital d'Islandia, ye de la mesma el centru de la principal rexón industrial y empresarial de la islla. Ente les sos principales empreses atópense'l desarrollador de videoxuegos [[CCP Games]], l'aereollinia [[Icelandair]], la cadena radial [[Ríkisútvarpið]] y la empresa inxeniería biomédica [[Össur]]. {{vt|Empreses de Reikiavik}} == Clima == Magar la so llatitú tien un [[clima oceánicu subpolar]]. Gracies a la templada [[corriente del Atlánticu Norte]], Reikiavik tien una temperatura permediu pel branu de 12&nbsp;[[Grau centígradu|°C]], ente qu'en xineru ye de -6&nbsp;°C.<ref>{{cita web|url=http://goscandinavia.about.com/od/cityprofilereykjavik/p/aboutreykjavik.htm|títulu=Go Scandinavia: Reykjavík City Profile|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090929171152/http://goscandinavia.about.com/od/cityprofilereykjavik/p/aboutreykjavik.htm|fechaarchivu=2009-09-29}}</ref> Polo xeneral, [[Islandia]], y en particular, la so capital, escapen al calentamientu rexonal típicu d'[[Eurasia]], productu de la [[contaminación atmosférica]], y, al nun tar la so estación meteológica cerca d'una de les [[islla de calor|islles de calor urbanu]], nun tener la típica deriva productu de la urbanización. Les temperatures baxen poques vegaes per debaxo de los -15&nbsp;℃ pel hibiernu, gracies a que'l clima de la mariña d'Islandia vese moderáu peles agües templaes de la [[corriente del Golfu]]. Tien un [[Clima oceánicu subpolar]] ([[Clasificación climática de Köppen|Köppen]]: ''Cfc''), y la ciudá asitiar na llende norte d'esta zona climática. La so situación na mariña fai que sía una ciudá con abondosu vientu, y pel hibiernu son comunes les airaes. Los branos son frescos, con temperatures que varien ente los 5 y los 13&nbsp;℃, y en delles ocasiones inclusive pueden superase los 20&nbsp;℃. Reikiavik nun ye una ciudá particularmente húmeda, anque la midía añal de díes lluviosos ye de 148. Los branos secos nun son comunes, pero pueden dase. Nel branu de 2007 nun llovió mientres un mes. La primavera ye la estación más soleyera, principalmente mayu. Reikiavik tien una media d'unes 1300 hores de sol al añu,<ref>{{cita web |url=http://en.vedur.is/about-imo/news/2011/nr/2112 |títulu=The weather in Iceland 2010 |fechaaccesu= 29 de xunu de 2013 |editorial=Icelandic Met Office |fecha=21 de xineru de 2011 |idioma=inglés}}</ref> comparable con otres ciudaes del norte d'Europa, como [[Glasgow]], n'[[Escocia]]. La temperatura más baxo foi de -28,5&nbsp;℃, rexistrada'l 21 de xineru de 1918. La temperatura nun baxó de los -20&nbsp;℃ dende'l 30 de xineru de 1971, ente que la más alta rexistróse'l 4 de xunetu de 2015 27&nbsp;℃ en Reykjavik. <!--Infobox begins-->{{Clima |metric_first= Yes |single_line= Yes |location = Reikiavik, Islandia |Jan record high C = 10.7 |Feb record high C = 10.2 |Mar record high C = 13.0 |Abr record high C = 14.7 |May record high C = 20.6 |Xun record high C = 22.4 |Xnt record high C = 25.7 |Ago record high C = 24.8 |Set record high C = 18.5 |Och record high C = 15.7 |Pay record high C = 12.6 |Avi record high C = 12.0 |year record high C = 25.7 |Xin high C = 1.9 |Feb high C = 2.8 |Mar high C = 3.2 |Abr high C = 5.7 |May high C = 9.4 |Xun high C = 11.7 |Xnt high C = 13.3 |Ago high C = 13.0 |Set high C = 10.1 |Och high C = 6.8 |Pay high C = 3.4 |Avi high C = 2.2 |year high C = 7.0 |Xin mean C = -0.5 |Feb mean C = 0.4 |Mar mean C = 0.5 |Abr mean C = 2.9 |May mean C = 6.3 |Xun mean C = 9.0 |Xnt mean C = 10.6 |Ago mean C = 10.3 |Set mean C = 7.4 |Och mean C = 4.4 |Pay mean C = 1.1 |Avi mean C = 0.2 |year mean C = 4.3 |Xin low C = -3.0 |Feb low C = -2.1 |Mar low C = -2.0 |Abr low C = 0.4 |May low C = 3.6 |Xun low C = 6.7 |Xnt low C = 8.3 |Ago low C = 7.9 |Set low C = 5.0 |Och low C = 2.2 |Pay low C = -1.3 |Avi low C = -2.8 |year low C = 1.9 |Xin record low C = -19.7 |Feb record low C = -17.6 |Mar record low C = -16.4 |Abr record low C = -16.4 |May record low C = -7.7 |Xun record low C = -0.7 |Xnt record low C = 1.4 |Ago record low C = -0.4 |Set record low C = -4.4 |Och record low C = -10.6 |Pay record low C = -15.1 |Avi record low C = -16.8 |year record low C = -19.7 |precipitation colour = green |Xin precipitation mm = 75.6 |Feb precipitation mm = 71.8 |Mar precipitation mm = 81.8 |Abr precipitation mm = 58.3 |May precipitation mm = 43.8 |Xun precipitation mm = 50.0 |Xnt precipitation mm = 51.8 |Ago precipitation mm = 61.8 |Set precipitation mm = 66.5 |Och precipitation mm = 85.6 |Pay precipitation mm = 72.5 |Avi precipitation mm = 78.7 |year precipitation mm = 798.8 |unit precipitation days = 1.0 mm |Xin precipitation days = 13.3 |Feb precipitation days = 12.5 |Mar precipitation days = 14.4 |Abr precipitation days = 12.2 |May precipitation days = 9.8 |Xun precipitation days = 10.7 |Xnt precipitation days = 10.0 |Ago precipitation days = 11.7 |Set precipitation days = 12.4 |Och precipitation days = 14.5 |Pay precipitation days = 12.5 |Avi precipitation days = 13.9 |year precipitation days = 148.3 |Xin sun = 26.9 |Feb sun = 51.8 |Mar sun = 111.1 |Abr sun = 140.0 |May sun = 192.0 |Xun sun = 161.3 |Xnt sun = 171.3 |Ago sun = 154.8 |Set sun = 124.8 |Och sun = 83.4 |Pay sun = 38.5 |Avi sun = 12.1 |year sun = 1268.4 |source 1 = Icelandic Meteorological Office<ref>{{cita web |url=http://en.vedur.is/climatology/data/#aa|títulu=Reykjavík 1961-1990 Averages|publisher=[[Icelandic Meteorological Office]] |fechaaccesu=14 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.vedur.is/Medaltalstoflur-txt/Stod_001_Reykjavik.ArsMedal.txt |títulu=Reykjavík Estreme Values |publisher=[[Icelandic Meteorological Office|Icelandic Met Office]] | fechaaccesu=14 de febreru de 2016}}</ref> }} == Alministración == Acordies cola [[Constitución d'Islandia|Llei 45/1998]] la ciudá ye gobernada pol alcalde que ye escoyíu democráticamente polos ciudadanos mayores de 18 años por un plazu de 4 años.<ref>{{cita web|url=http://www.althingi.is/lagas/128b/1998045.html |títulu=1998 nr. 45 3. júní/ Sveitarstjórnarlög |editorial=Althingi.is |fechaaccesu=8 de xunetu de 2009}}</ref> El [[Conseyu de la Ciudá de Reikiavik|Conseyu Municipal]] ta formáu por 15 miembros que s'encarguen d'alministrar los distintos campos de la ciudá sol mandatu del [[Alcaldes de Reikiavik|alcalde de la ciudá]]. [[Ficheru:Reykjavik rooftops.jpg|thumb|Típiques cases [[Islandia|islandeses]] del centru de Reikiavik.]] {{VT|Alcaldes de Reikiavik}} == Tresporte == === Carreteres === [[Ficheru:Strætó.JPG|thumb|170px|Autobús públicu de la ciudá.]] [[Islandia]] tien una de les tases d'automóviles [[per cápita]] más altes del mundu (522 por cada 1000 habitantes)<ref>{{cita web| url=http://www.nationmaster.com/graph/tra_mot_veh-transportation-motor-vehicles| editorial=NationMaster.com| obra=United Nations World Statistics Pocketbook| títulu=Motor vehicles (most recent) by country| fechaaccesu=12 de xunetu de 2014}}</ref> magar lo cual Reikiavik (onde se concentra cerca de la metá de la población nacional) nun sufre problemes graves de conxestión yá que amplies carreteres de dellos carriles escurren por toles zones de la ciudá coneutando asina los distintos barrios y suburbios. A diferencia de capitales nacionales Reikiavik tampoco sufre problemes per falta de places d'estacionamiento yá que estes son abondo abondoses. Amás del tresporte priváu esiste un mediu de tresporte públicu compuestu por autobuses que ye conocíu como [[Strætó bs]]. La [[Hringvegur]] qu'escurre poles contorna de la ciudá coneutar col restu de llocalidaes d'[[Islandia]]. === Puertos === La ciudá tien dos [[Puertu marítimu|puertos marítimos]], el puertu vieyu que ye utilizáu polos pescadores y los cruceros turísticos y el [[puertu de Sundahöfn]] allugáu na zona este que ye'l mayor puertu d'[[Islandia]] y ye'l que s'utiliza pa mercancíes y contenedores. === Ferrocarriles === Por cuenta de lo abrupto que ye'l terrén n'[[Islandia]] nun hai ferrocarriles pero en Reikiavik utilizar a manera d'esposición vieyes llocomotores que sirvieron pa construyir infraestructures tales como l'antiguu puertu. === Aeropuertos === L'[[Aeropuertu de Reikiavik]] que s'atopa asitiáu dientro de la ciudá ye'l que-y da serviciu en vuelos a nivel nacional, vuelos a [[Dinamarca]] o [[Islles Feroe]] y vuelos chárter. El principal aeropuertu que da serviciu a la ciudá y al país enteru ye'l d'[[Aeropuertu Internacional de Keflavík]] que s'atopa asitiáu a 50 km de Reikiavik y cuenta con numberosos destinos internacionales como [[Aeropuertu de París-Charles de Gaulle|París]] o [[Aeropuertu de Madrid-Barajas|Madrid]] que dexen volar a casi cualquier llugar del mundu. == Educación == Los centros d'[[educación cimera]] de la ciudá son: {| {{tablaguapa}} ! Universidá!! Fundación!! Nome n'islandés!! Tipu |- | [[Universidá d'Islandia]] || [[1911]] || ''Háskóli Íslands'' || Pública |- | [[Universidá de Reikiavik]] || [[1998]] || ''Háskólinn í Reykjavík'' || Privada |- | [[Academia d'Artes d'Islandia]] || [[1998]] || ''Listaháskóli Íslands'' || Privada |} == Deportes == [[Ficheru:Handboltahylling4.JPG|thumb|Recibimientu en Reikiavik de la [[Seleición de balonmano d'Islandia|Seleición Nacional de Balonmano]], [[Balonmano nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|subcampeona]] nes [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Olimpiaes de Beixín]].]] Los deportes más populares son el [[fútbol]] y el [[balonmano]] qu'atropen más del 75 % d'aficionaos al deporte. En fútbol, los principales equipos de la ciudá y del país son el [[KR Reykjavík]] y el [[Valur Reykjavík]]. En balonmano destaca la [[Seleición de balonmano d'Islandia]], que tien la so sede na ciudá y que nos [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]] foi [[Balonmano nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|subcampeona olímpica]]. L'estadiu [[Laugardalsvöllur]] que ye'l de mayor capacidá de tol país y el que sirve como sede a la [[Seleición de fútbol d'Islandia|Seleición Nacional de Fútbol]] y al [[Knattspyrnufélagið Fram]] alcuéntrase alcontráu na ciudá. == Llugares d'interés == Na ciudá atopen les instituciones gubernamentales, les llibreríes y los museos, la universidá ya instituciones d'investigación, les oficines centrales de comunicación (radio, televisión y diarios), los teatros profesionales y orquestes, les cortes de xusticia, piscines al campu y estadios de deportes, llinies marítimes, aérees y compañíes de tresporte coleutivu, factoríes y plantes procesadores de pexe. Los edificios más importantes son el Parllamentu (construyíu en [[1881]]) y la casa de Gobiernu (de mediaos del [[sieglu XVIII]]) dambos nel distritu d'[[El mioðborg]], ente'l puertu y el llagu [[Tjörnin]]. Cerca tán la Biblioteca y el Teatru Nacional allugaos xuntos detrás d'una estatua del primer colonizador. Nel área universitaria tán la universidá y los sos hoteles d'estudiantes, el [[Muséu Nacional d'Islandia]] y la Casa Nórdica (diseñada pol famosu arquiteutu finlandés [[Alvar Aalto]]). Hai numberoses ilesies antigües y nueves, ente la vieya [[catedral de Reikiavik|catedral]] cerca del Parllamentu y la peralta nueva [[Hallgrímskirkja]]. El 20 d'agostu de 2011 inauguróse l'edificiu [[Harpa Reikiavik|Harpa]]. El Muséu Folclóricu d'[[Arbaer]], n'unu de los suburbios del este, exhibe vieyes cases de Reikiavik reconstruyíes nel so estilu orixinal, como asina tamién una ilesia rural tradicional y una granxa, dambes con techos de [[turba]] y campera. Unu de los meyores ríos de [[Salmo (xéneru)|salmones]] cuerre al traviés del sector esti de la capital. Hai de solliñar tamién el Xardín botánicu de Reikiavik, [[Hortus Botanicus Reykjavicensis]] que ye'l más grande de cuantos esisten n'[[Islandia]]. {{wide image|Reykjavík panorama1.JPG|1500px|Panorama de la mariña norte de Reikiavik, vistu dende Örfirisey.}} == Ciudadanos pernomaos == * [[Halldór Laxness]]: Escritor ganador del [[Premiu Nobel de Lliteratura]]. * [[Arnaldur Indriðason]]: Escritor [[Islandia|islandés]]. * [[Jóhanna Sigurðardóttir]]: [[Primeros ministros d'Islandia|Exprimera ministra d'Islandia]]. * [[Vigdís Finnbogadóttir]]: Política islandesa, [[Presidente d'Islandia|primer presidenta d'Islandia]] ente [[1980]] y [[1996]]. * [[Hilmar Örn Hilmarsson]]: Xefe [[goði]] de la ''[[Ásatrúarfélagið|Íslenska Ásatrúarfélagið]]'' (Asociación Islandesa de la confesión [[Ásatrú]]). * [[Björk (cantante)|Björk Guðmundsdóttir]]: Cantante y compositora. * [[Hera Björk]]: Cantante islandesa que representó al so país n'[[Festival del Cantar d'Eurovisión 2010|Eurovisión 2010]]. * [[Paul Oscar]]: Cantante que representó al so país nel [[Festival del Cantar d'Eurovisión 1997]]. * [[Selma Björnsdóttir]]: Cantante que representó a [[Islandia]] en dos causes nel [[Festival del Cantar d'Eurovisión]]. * [[Eiður Guðjohnsen]]: Futbolista del [[F.C. Barcelona]] y [[Chelsea F.C.]] ente otros. == Ciudaes hermaniaes == La ciudá de Reikiavik robló protocolos de [[hermanancia de ciudaes]] con: {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{bandera|Venezuela}} [[Caraques]], [[Venezuela]]. * {{bandera|Arxentina}} [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]. * {{bandera|Dinamarca}} [[Copenḥague]], [[Dinamarca]]. * {{bandera|Finlandia}} [[Ḥélsinki]], [[Finlandia]]. * {{bandera|Groenlandia}} [[Nuuk]], [[Groenlandia]]. || * {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Kingston upon Hull]], [[Reinu Xuníu]]. * {{bandera|Noruega}} [[Oslu]], [[Noruega]]. * {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Seattle (Washington)|Seattle]], [[Estaos Xuníos]]. * {{bandera|Suecia}} [[Estocolmu]], [[Suecia]]. * {{bandera|Rusia}} [[San Petersburgu]], [[Rusia]]. || * {{bandera|Islles Feroe}} [[Tórsḥavn]], [[Islles Feroe]]. * {{bandera|Lituania}} [[Vilnius]], [[Lituania]]. * {{bandera|Canadá}} [[Winnipeg]], [[Canadá]]. * {{bandera|Países Baxos}} [[Zevenaar]], [[Países Baxos]] || |} {{ socesión | predecesor = {{bandera|DEU}} [[Weimar]] | títulu = [[Ficheru:EU Insignia.svg|60px]]<br />[[Capital Europea de la Cultura]]<br />xunto con {{bandera|FRA}} [[Aviñon]]<br />{{bandera|NOR}} [[Bergen]]<br />{{bandera|ITA}} [[Boloña]]<br />{{bandera|BEL}} [[Bruxeles]]<br />{{bandera|POL}} [[Cracovia]]<br />{{bandera|FIN}} [[Ḥélsinki]]<br />{{bandera|CZE}} [[Praga]]<br />{{bandera|ESP}} [[Santiago de Compostela]] | periodu = [[2000]] | socesor = {{bandera|NED}} [[Rotterdam]]<br />{{bandera|POR}} [[Porto]] }} == Ver tamién == {{cat persones}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *{{Páxina web|http://www.rvk.is}} * [http://www.backman.is/mapofrvk Backman.is] Mapa de Reikiavik {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Islandia]] [[Categoría:Conceyos d'Islandia]] [[Categoría:Puertos d'Islandia]] nm7o9zx4a9x7e0ft66jwrbytu5b7lqp 0 87782 4493855 4474486 2026-05-18T09:48:19Z -wuppertaler 131935 /* Monumentos */ changed one image (higher resolution) 4493855 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá}} '''Vaduz''' ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|faˈdʊts]]) ye un [[Conceyos de Liechtenstein|conceyu]] y una llocalidá del principáu de [[Liechtenstein]], del que ye la [[Capital (política)|capital]]. Ye la sede del [[arzobispáu de Liechtenstein]] y un importante centru financieru internacional. Vaduz ye la sede de l'alministración del principáu, del [[parllamentu de Liechtenstein|parllamentu]] (''Landtag'') y dende [[1939]] residencia del príncipe [[Xuan Adán II de Liechtenstein|Xuan Adán II]]. La ciudá tien una población de {{persones}}, na so mayoría católicos, y ta asitiada a veres del [[ríu Rin|Rin]], con una estensión de 17,3 km² y a 455 m sobre'l nivel del mar. == Historia == [[Ficheru:2008-05-19 Vaduz Liechtenstein 5515.jpg|thumb|300px|left|Delles cais de Vaduz.]] De xuru la rexón foi poblada dende la [[prehistoria|dómina prehistórica]] según les muertes atopaes apocayá. Na dómina romana yera un puntu d'encruz escontra la rexón xermánica. La ciudá foi fundada probablemente nel [[sieglu XIII]] pol conde de Werdenberg, que construyó un [[castiellu]] defensivu na rexón, que foi aparente p'atraer xente y da-y vida a la ciudá. La primer vegada que se noma'l castiellu ye nel añu [[1322]], y en [[1499]] esti castiellu apaez como escaláu polos [[Suiza|suizos]]. Mientres el [[Renacimientu]] la ciudá vivió una dómina de gran impulsu arquiteutónicu y cultural. Vaduz mentar por primer vegada nel añu [[1150]]. A partir de mediaos del [[sieglu XV]], el conde de Vaduz moró nel castiellu de la ciudá. == Xeografía == La ciudá alcuéntrase asitiada a veres del [[ríu Rin]]. El conceyu cunta con un área principal y cinco [[exclave]]s. Na parte principal llinda al norte col conceyu de [[Schaan]], al este con [[Triesenberg]], al sur con [[Triesen]], y al oeste con [[Buchs (St. Gallen)|Buchs]] y [[Sevelen]] ([[Cantón de St. Gallen]], [[Suiza]]). Gracies a los sos enclaves llinda tamién colos conceyos d'[[Eschen]], [[Gamprin]], [[Planken]] y [[Balzers]]. === Llocalidaes === *[[Ebenholz]] *[[Mühleholz]] == Monumentos == [[Ficheru:Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|thumb|250px|left|Residencia del príncipe en Vaduz, [[Liechtenstein]].]] * Vaduz cuenta con una serie de biblioteques bien surtíes y una formosa catedral, la [[Catedral de San Florián de Vaduz]]. * El castiellu del príncipe: El castiellu foi construyíu na dómina [[medievu|medieval]], pero col pasu del tiempu amestáronse-y dos ales; una d'estilu [[Arquiteutura de la Renacencia|renacentista]] y la otra d'estilu [[Arquiteutura neoclásica|neoclásicu]]. Anguaño'l castiellu ta siendo restauráu. Nun ta dexáu l'accesu al públicu. * El Muséu Nacional de Liechtenstein amuesa una esposición permanente sobre la cultura y la historia natural de Liechtenstein, según esposiciones especiales. Tamién hai'l sellu de correos y un Muséu d'esquí. == Cultura == Gran parte de la economía llocal depende anguaño del sector bancariu. Vaduz ye considerada como una de les capitales de los paraísos fiscales más prósperos del mundu. La ciudá ye rica n'almacenes de moda, dalgunos de los cualos representen el periodu de la Belle époque (cuando Vaduz tenía les meyores rellaciones con [[Viena]]) cuando la ciudá convertir nun centru cultural a nivel européu. Vaduz foi la sede de dellos alcuentros de filósofos, poetes y músicos. La llocalidá cunta con una gran ufierta museística pa la so talla, ente ellos el [[Kunstmuseum Liechtenstein]]. == Turismu == El [[clima continental]] contribúi a que Vaduz sía unu de los destinos preferíos de los turistes estranxeros. La presencia d'una estación termal y d'estaciones d'[[esquí]] dexen que la ciudá pueda ser visitada mientres tol añu. Anque la ciudá nun tenga accesu per ferrocarril, tien escelentes correspondencies por autobús que la conecten con una estación de tren en Suiza. == Deporte == {| {{tablaguapa}} |- !Equipu !Deporte !Competición !Estadiu !Creación |- |[[Fussball Club Vaduz]] |[[Ficheru:Football pictogram.svg|20px]] [[Fútbol]] |{{bandera|SUI}} [[Super Lliga Suiza]] |[[Rheinpark Stadion]] |1932 |} Otros deportes practicaos son el [[baloncestu]], el [[tenis]], el [[balonmano]], la [[natación]] y deportes d'iviernu. Amás, cuenta con un pabellón deportivu onde se practiquen múltiples deportes. == Personalidaes == * [[Alexander Kellner]], paleontólogu. * [[Josef Rheinberger]], músicu. * [[Marcu Ritzberger]], futbolista. * [[Mathias Christen]], futbolista. * [[Medea de Novara]], actriz. * [[Klaus Tschütscher]], políticu. * [[Stephanie Vogt]], tenista. * [[Tina Weirather]], esquiadora. * [[Otmar Hasler]], políticu. * [[Adrian Hasler]], políticu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Vaduz}} * [http://www.vaduz.li/ Sitio web de la ciudá de Vaduz] {{AvisuTradubot|Vaduz}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Liechtenstein]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Conceyos de Liechtenstein]] aqxi8kblp5om6n7hvaukix2ucefv4wg 0 88811 4493707 4493441 2026-05-18T01:30:08Z XabatuBot 43102 Anovar estadístiques 4493707 wikitext text/x-wiki Esta ye una tabla con toles '''[[Wikipedia|Wikipedies]]''', presentaes n'orde decreciente de páxines de conteníu.<ref name="pdc">Les páxines de conteníu son les páxines de los [[Ayuda:Espaciu de nomes espacios de nomes]] que cada comunidá estima que constitúin la enciclopedia —amás del principal o d'artículos, en delles ediciones añaden otros complementarios—, y qu'amás nun son redireiciones y contienen siquier un enllaz internu.</ref> Los datos anóvense caldía automáticamente (última anovación <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude>) <!-- bot table start --> {| class="wikitable sortable col2izq col3izq col4izq" style="text-align: right; margin-bottom: 10px;" ! ! Llingua ! Llingua (llocal) ! {{abreviatura|Cód.|Códigu según ISO ISO 639-1}}<ref>La direición [[Llocalizador de recursos uniforme|URL]] de cada Wikipedia tien la estructura <code>http(s)://'''xx'''.wikipedia.org/wiki/</code>, onde '''xx''' ye la identificación de la llingua d'esa Wikipedia, según el códigu de lletres de la norma [ISO 639]-1.</ref> ! {{abreviatura|P. de cont.|Páxines de conteníu}} ! Páxines ! Ediciones ! {{abreviatura|Almins.|Alministradores}} ! Usuarios ! {{abreviatura|U. activos|Usuarios activos}}<ref>Considérase activos a los usuarios que fixeron dalguna aición nel proyeutu nos postreros 30 díes.</ref> ! Archivos ! {{abreviatura|Fond.|Fondura}}<ref>La fondura ye un mididor de l'actividá nuna Wikipedia qu'amuesa con qué frecuencia anoven les páxines de conteníu. <center><math>Fondura=\frac{Ediciones}{P\acute{a}xines}\cdot \left(\frac{P\acute{a}xines - Art\acute{\imath}culos}{Art\acute{\imath}culos} \right)^{2}</math></center></ref> |- | 1 | [[{{#language:en|ast}}]] | {{lang|en|{{#language:en}}}} | <code>[[:en:|en]]</code> | [[:en:Special:Statistics|7&nbsp;183&nbsp;787]] | [[:en:Special:Statistics|65&nbsp;618&nbsp;934]] | [[:en:Special:Statistics|1&nbsp;349&nbsp;962&nbsp;119]] | [[:en:Special:ListUsers/sysop|810]] | [[:en:Special:ListUsers|52&nbsp;841&nbsp;138]] | [[:en:Special:ActiveUsers|275&nbsp;751]] | [[:en:Special:ListFiles|968&nbsp;492]] | 1&nbsp;361 |- | 2 | [[Cebuanu]] | Sinugboanong | <code>[[:ceb:|ceb]]</code> | [[:ceb:Special:Statistics|6&nbsp;115&nbsp;295]] | [[:ceb:Special:Statistics|11&nbsp;234&nbsp;274]] | [[:ceb:Special:Statistics|36&nbsp;998&nbsp;314]] | [[:ceb:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ceb:Special:ListUsers|142&nbsp;131]] | [[:ceb:Special:ActiveUsers|198]] | [[:ceb:Special:ListFiles|3]] | 2 |- | 3 | [[Idioma alemán|Alemán]] | Deutsch | <code>[[:de:|de]]</code> | [[:de:Special:Statistics|3&nbsp;122&nbsp;568]] | [[:de:Special:Statistics|8&nbsp;543&nbsp;267]] | [[:de:Special:Statistics|264&nbsp;907&nbsp;726]] | [[:de:Special:ListUsers/sysop|163]] | [[:de:Special:ListUsers|5&nbsp;144&nbsp;973]] | [[:de:Special:ActiveUsers|36&nbsp;991]] | [[:de:Special:ListFiles|129&nbsp;608]] | 93 |- | 4 | [[Francés]] | français | <code>[[:fr:|fr]]</code> | [[:fr:Special:Statistics|2&nbsp;758&nbsp;623]] | [[:fr:Special:Statistics|13&nbsp;969&nbsp;380]] | [[:fr:Special:Statistics|235&nbsp;834&nbsp;168]] | [[:fr:Special:ListUsers/sysop|143]] | [[:fr:Special:ListUsers|5&nbsp;813&nbsp;336]] | [[:fr:Special:ActiveUsers|38&nbsp;502]] | [[:fr:Special:ListFiles|78&nbsp;662]] | 279 |- | 5 | [[Idioma suecu|Suecu]] | svenska | <code>[[:sv:|sv]]</code> | [[:sv:Special:Statistics|2&nbsp;625&nbsp;314]] | [[:sv:Special:Statistics|6&nbsp;368&nbsp;365]] | [[:sv:Special:Statistics|59&nbsp;223&nbsp;493]] | [[:sv:Special:ListUsers/sysop|64]] | [[:sv:Special:ListUsers|1&nbsp;035&nbsp;936]] | [[:sv:Special:ActiveUsers|4&nbsp;381]] | [[:sv:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 6 | [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] | Nederlands | <code>[[:nl:|nl]]</code> | [[:nl:Special:Statistics|2&nbsp;219&nbsp;438]] | [[:nl:Special:Statistics|4&nbsp;780&nbsp;281]] | [[:nl:Special:Statistics|71&nbsp;026&nbsp;573]] | [[:nl:Special:ListUsers/sysop|32]] | [[:nl:Special:ListUsers|1&nbsp;560&nbsp;878]] | [[:nl:Special:ActiveUsers|8&nbsp;152]] | [[:nl:Special:ListFiles|20]] | 20 |- | 7 | [[Idioma español|Español]] | español | <code>[[:es:|es]]</code> | [[:es:Special:Statistics|2&nbsp;113&nbsp;480]] | [[:es:Special:Statistics|8&nbsp;648&nbsp;798]] | [[:es:Special:Statistics|173&nbsp;044&nbsp;642]] | [[:es:Special:ListUsers/sysop|54]] | [[:es:Special:ListUsers|7&nbsp;951&nbsp;684]] | [[:es:Special:ActiveUsers|43&nbsp;221]] | [[:es:Special:ListFiles|0]] | 191 |- | 8 | [[Idioma rusu|Rusu]] | русский | <code>[[:ru:|ru]]</code> | [[:ru:Special:Statistics|2&nbsp;100&nbsp;924]] | [[:ru:Special:Statistics|8&nbsp;494&nbsp;214]] | [[:ru:Special:Statistics|152&nbsp;860&nbsp;648]] | [[:ru:Special:ListUsers/sysop|63]] | [[:ru:Special:ListUsers|3&nbsp;957&nbsp;434]] | [[:ru:Special:ActiveUsers|19&nbsp;321]] | [[:ru:Special:ListFiles|265&nbsp;531]] | 167 |- | 9 | [[Idioma italianu|Italianu]] | italiano | <code>[[:it:|it]]</code> | [[:it:Special:Statistics|1&nbsp;969&nbsp;783]] | [[:it:Special:Statistics|8&nbsp;766&nbsp;045]] | [[:it:Special:Statistics|150&nbsp;432&nbsp;737]] | [[:it:Special:ListUsers/sysop|103]] | [[:it:Special:ListUsers|3&nbsp;004&nbsp;963]] | [[:it:Special:ActiveUsers|29&nbsp;716]] | [[:it:Special:ListFiles|123&nbsp;467]] | 204 |- | 10 | [[Idioma polacu|Polacu]] | polski | <code>[[:pl:|pl]]</code> | [[:pl:Special:Statistics|1&nbsp;695&nbsp;193]] | [[:pl:Special:Statistics|4&nbsp;023&nbsp;892]] | [[:pl:Special:Statistics|79&nbsp;582&nbsp;319]] | [[:pl:Special:ListUsers/sysop|95]] | [[:pl:Special:ListUsers|1&nbsp;555&nbsp;917]] | [[:pl:Special:ActiveUsers|9&nbsp;816]] | [[:pl:Special:ListFiles|264]] | 37 |- | 11 | [[Árabe exipcianu]] | مصرى | <code>[[:arz:|arz]]</code> | [[:arz:Special:Statistics|1&nbsp;631&nbsp;692]] | [[:arz:Special:Statistics|2&nbsp;253&nbsp;724]] | [[:arz:Special:Statistics|13&nbsp;040&nbsp;930]] | [[:arz:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:arz:Special:ListUsers|286&nbsp;621]] | [[:arz:Special:ActiveUsers|327]] | [[:arz:Special:ListFiles|1&nbsp;303]] | 1 |- | 12 | [[Chinu mandarín|Chinu]] | 中文 | <code>[[:zh:|zh]]</code> | [[:zh:Special:Statistics|1&nbsp;535&nbsp;896]] | [[:zh:Special:Statistics|8&nbsp;390&nbsp;404]] | [[:zh:Special:Statistics|92&nbsp;386&nbsp;008]] | [[:zh:Special:ListUsers/sysop|61]] | [[:zh:Special:ListUsers|4&nbsp;079&nbsp;334]] | [[:zh:Special:ActiveUsers|14&nbsp;314]] | [[:zh:Special:ListFiles|70&nbsp;160]] | 219 |- | 13 | [[Xaponés]] | 日本語 | <code>[[:ja:|ja]]</code> | [[:ja:Special:Statistics|1&nbsp;502&nbsp;253]] | [[:ja:Special:Statistics|4&nbsp;412&nbsp;577]] | [[:ja:Special:Statistics|109&nbsp;347&nbsp;178]] | [[:ja:Special:ListUsers/sysop|39]] | [[:ja:Special:ListUsers|2&nbsp;637&nbsp;924]] | [[:ja:Special:ActiveUsers|25&nbsp;138]] | [[:ja:Special:ListFiles|6&nbsp;637]] | 93 |- | 14 | [[Idioma ucraín|Ucraín]] | українська | <code>[[:uk:|uk]]</code> | [[:uk:Special:Statistics|1&nbsp;421&nbsp;369]] | [[:uk:Special:Statistics|5&nbsp;327&nbsp;237]] | [[:uk:Special:Statistics|47&nbsp;981&nbsp;436]] | [[:uk:Special:ListUsers/sysop|44]] | [[:uk:Special:ListUsers|905&nbsp;008]] | [[:uk:Special:ActiveUsers|5&nbsp;876]] | [[:uk:Special:ListFiles|114&nbsp;708]] | 68 |- | 15 | [[Árabe]] | العربية | <code>[[:ar:|ar]]</code> | [[:ar:Special:Statistics|1&nbsp;313&nbsp;066]] | [[:ar:Special:Statistics|9&nbsp;129&nbsp;726]] | [[:ar:Special:Statistics|74&nbsp;500&nbsp;133]] | [[:ar:Special:ListUsers/sysop|24]] | [[:ar:Special:ListUsers|2&nbsp;923&nbsp;450]] | [[:ar:Special:ActiveUsers|6&nbsp;468]] | [[:ar:Special:ListFiles|56&nbsp;285]] | 289 |- | 16 | [[Vietnamita]] | Tiếng Việt | <code>[[:vi:|vi]]</code> | [[:vi:Special:Statistics|1&nbsp;301&nbsp;077]] | [[:vi:Special:Statistics|4&nbsp;586&nbsp;598]] | [[:vi:Special:Statistics|75&nbsp;032&nbsp;197]] | [[:vi:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:vi:Special:ListUsers|1&nbsp;058&nbsp;001]] | [[:vi:Special:ActiveUsers|4&nbsp;407]] | [[:vi:Special:ListFiles|27&nbsp;993]] | 104 |- | 17 | [[Samareñu]] | Winaray | <code>[[:war:|war]]</code> | [[:war:Special:Statistics|1&nbsp;266&nbsp;903]] | [[:war:Special:Statistics|2&nbsp;870&nbsp;494]] | [[:war:Special:Statistics|7&nbsp;734&nbsp;885]] | [[:war:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:war:Special:ListUsers|66&nbsp;618]] | [[:war:Special:ActiveUsers|64]] | [[:war:Special:ListFiles|42]] | 4 |- | 18 | [[Portugués]] | Idioma português | <code>[[:pt:|pt]]</code> | [[:pt:Special:Statistics|1&nbsp;171&nbsp;911]] | [[:pt:Special:Statistics|6&nbsp;100&nbsp;256]] | [[:pt:Special:Statistics|72&nbsp;073&nbsp;970]] | [[:pt:Special:ListUsers/sysop|51]] | [[:pt:Special:ListUsers|3&nbsp;413&nbsp;918]] | [[:pt:Special:ActiveUsers|7&nbsp;746]] | [[:pt:Special:ListFiles|67&nbsp;794]] | 209 |- | 19 | [[Idioma persa|Persa]] | فارسی | <code>[[:fa:|fa]]</code> | [[:fa:Special:Statistics|1&nbsp;074&nbsp;904]] | [[:fa:Special:Statistics|6&nbsp;040&nbsp;832]] | [[:fa:Special:Statistics|43&nbsp;663&nbsp;749]] | [[:fa:Special:ListUsers/sysop|38]] | [[:fa:Special:ListUsers|1&nbsp;518&nbsp;627]] | [[:fa:Special:ActiveUsers|1&nbsp;215]] | [[:fa:Special:ListFiles|98&nbsp;321]] | 154 |- | 20 | [[Idioma chechenu|Chechenu]] | нохчийн | <code>[[:ce:|ce]]</code> | [[:ce:Special:Statistics|864&nbsp;036]] | [[:ce:Special:Statistics|1&nbsp;875&nbsp;752]] | [[:ce:Special:Statistics|14&nbsp;992&nbsp;909]] | [[:ce:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ce:Special:ListUsers|45&nbsp;924]] | [[:ce:Special:ActiveUsers|70]] | [[:ce:Special:ListFiles|333]] | 11 |- | 21 | [[Catalán]] | ca | <code>[[:ca:|ca]]</code> | [[:ca:Special:Statistics|793&nbsp;822]] | [[:ca:Special:Statistics|1&nbsp;999&nbsp;264]] | [[:ca:Special:Statistics|37&nbsp;229&nbsp;821]] | [[:ca:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:ca:Special:ListUsers|567&nbsp;278]] | [[:ca:Special:ActiveUsers|2&nbsp;308]] | [[:ca:Special:ListFiles|11&nbsp;393]] | 43 |- | 22 | [[idioma indonesiu|Indonesiu]] | Idioma indonesiu | <code>[[:id:|id]]</code> | [[:id:Special:Statistics|774&nbsp;041]] | [[:id:Special:Statistics|4&nbsp;173&nbsp;725]] | [[:id:Special:Statistics|29&nbsp;211&nbsp;780]] | [[:id:Special:ListUsers/sysop|47]] | [[:id:Special:ListUsers|1&nbsp;692&nbsp;092]] | [[:id:Special:ActiveUsers|9&nbsp;405]] | [[:id:Special:ListFiles|66&nbsp;510]] | 135 |- | 23 | [[Idioma coreanu|Coreanu]] | 한국어 | <code>[[:ko:|ko]]</code> | [[:ko:Special:Statistics|746&nbsp;298]] | [[:ko:Special:Statistics|3&nbsp;533&nbsp;541]] | [[:ko:Special:Statistics|41&nbsp;724&nbsp;023]] | [[:ko:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:ko:Special:ListUsers|1&nbsp;012&nbsp;610]] | [[:ko:Special:ActiveUsers|6&nbsp;219]] | [[:ko:Special:ListFiles|15&nbsp;333]] | 165 |- | 24 | [[Idioma tártaru]] | татарча/tatarça | <code>[[:tt:|tt]]</code> | [[:tt:Special:Statistics|706&nbsp;371]] | [[:tt:Special:Statistics|1&nbsp;457&nbsp;184]] | [[:tt:Special:Statistics|5&nbsp;877&nbsp;203]] | [[:tt:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:tt:Special:ListUsers|60&nbsp;421]] | [[:tt:Special:ActiveUsers|130]] | [[:tt:Special:ListFiles|7&nbsp;043]] | 5 |- | 25 | [[Idioma serbiu|Serbiu]] | српски / srpski | <code>[[:sr:|sr]]</code> | [[:sr:Special:Statistics|704&nbsp;535]] | [[:sr:Special:Statistics|4&nbsp;167&nbsp;397]] | [[:sr:Special:Statistics|30&nbsp;934&nbsp;580]] | [[:sr:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:sr:Special:ListUsers|567&nbsp;605]] | [[:sr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;836]] | [[:sr:Special:ListFiles|40&nbsp;148]] | 179 |- | 26 | [[Noruegu|Noruegu (Bokmål)]] | norsk | <code>[[:no:|no]]</code> | [[:no:Special:Statistics|683&nbsp;713]] | [[:no:Special:Statistics|1&nbsp;910&nbsp;870]] | [[:no:Special:Statistics|25&nbsp;732&nbsp;047]] | [[:no:Special:ListUsers/sysop|37]] | [[:no:Special:ListUsers|711&nbsp;399]] | [[:no:Special:ActiveUsers|2&nbsp;316]] | [[:no:Special:ListFiles|4]] | 43 |- | 27 | [[Turcu]] | Türkçe | <code>[[:tr:|tr]]</code> | [[:tr:Special:Statistics|682&nbsp;052]] | [[:tr:Special:Statistics|3&nbsp;398&nbsp;783]] | [[:tr:Special:Statistics|37&nbsp;122&nbsp;088]] | [[:tr:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:tr:Special:ListUsers|1&nbsp;816&nbsp;505]] | [[:tr:Special:ActiveUsers|5&nbsp;130]] | [[:tr:Special:ListFiles|44&nbsp;601]] | 173 |- | 28 | [[Idioma finlandés|Finlandés]] | suomi | <code>[[:fi:|fi]]</code> | [[:fi:Special:Statistics|618&nbsp;454]] | [[:fi:Special:Statistics|1&nbsp;582&nbsp;160]] | [[:fi:Special:Statistics|23&nbsp;953&nbsp;209]] | [[:fi:Special:ListUsers/sysop|35]] | [[:fi:Special:ListUsers|660&nbsp;151]] | [[:fi:Special:ActiveUsers|3&nbsp;777]] | [[:fi:Special:ListFiles|80&nbsp;113]] | 37 |- | 29 | [[Idioma checu|Checu]] | čeština | <code>[[:cs:|cs]]</code> | [[:cs:Special:Statistics|591&nbsp;901]] | [[:cs:Special:Statistics|1&nbsp;647&nbsp;969]] | [[:cs:Special:Statistics|25&nbsp;855&nbsp;821]] | [[:cs:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:cs:Special:ListUsers|788&nbsp;357]] | [[:cs:Special:ActiveUsers|4&nbsp;963]] | [[:cs:Special:ListFiles|1]] | 50 |- | 30 | [[Idioma húngaru|Húngaru]] | magyar | <code>[[:hu:|hu]]</code> | [[:hu:Special:Statistics|568&nbsp;977]] | [[:hu:Special:Statistics|1&nbsp;616&nbsp;857]] | [[:hu:Special:Statistics|28&nbsp;923&nbsp;796]] | [[:hu:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:hu:Special:ListUsers|639&nbsp;248]] | [[:hu:Special:ActiveUsers|3&nbsp;416]] | [[:hu:Special:ListFiles|9&nbsp;492]] | 61 |- | 31 | [[Rumanu]] | Idioma rumanu | <code>[[:ro:|ro]]</code> | [[:ro:Special:Statistics|543&nbsp;539]] | [[:ro:Special:Statistics|3&nbsp;032&nbsp;858]] | [[:ro:Special:Statistics|17&nbsp;687&nbsp;208]] | [[:ro:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:ro:Special:ListUsers|750&nbsp;676]] | [[:ro:Special:ActiveUsers|2&nbsp;109]] | [[:ro:Special:ListFiles|120&nbsp;203]] | 122 |- | 32 | [[Idioma vascu|Vascu]] | euskara | <code>[[:eu:|eu]]</code> | [[:eu:Special:Statistics|488&nbsp;403]] | [[:eu:Special:Statistics|1&nbsp;043&nbsp;039]] | [[:eu:Special:Statistics|10&nbsp;615&nbsp;980]] | [[:eu:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:eu:Special:ListUsers|193&nbsp;985]] | [[:eu:Special:ActiveUsers|1&nbsp;025]] | [[:eu:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 33 | [[Idioma serbocroata|Serbocroata]] | srpskohrvatski / српскохрватски | <code>[[:sh:|sh]]</code> | [[:sh:Special:Statistics|461&nbsp;600]] | [[:sh:Special:Statistics|4&nbsp;629&nbsp;523]] | [[:sh:Special:Statistics|42&nbsp;578&nbsp;344]] | [[:sh:Special:ListUsers/sysop|8]] | [[:sh:Special:ListUsers|352&nbsp;491]] | [[:sh:Special:ActiveUsers|321]] | [[:sh:Special:ListFiles|9&nbsp;992]] | 750 |- | 34 | [[Idioma malayu|Malayu]] | Bahasa Melayu | <code>[[:ms:|ms]]</code> | [[:ms:Special:Statistics|438&nbsp;702]] | [[:ms:Special:Statistics|1&nbsp;183&nbsp;405]] | [[:ms:Special:Statistics|6&nbsp;835&nbsp;964]] | [[:ms:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ms:Special:ListUsers|395&nbsp;177]] | [[:ms:Special:ActiveUsers|2&nbsp;216]] | [[:ms:Special:ListFiles|17&nbsp;903]] | 17 |- | 35 | [[Urdú]] | اردو | <code>[[:ur:|ur]]</code> | [[:ur:Special:Statistics|423&nbsp;642]] | [[:ur:Special:Statistics|2&nbsp;710&nbsp;181]] | [[:ur:Special:Statistics|10&nbsp;458&nbsp;590]] | [[:ur:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:ur:Special:ListUsers|211&nbsp;682]] | [[:ur:Special:ActiveUsers|404]] | [[:ur:Special:ListFiles|9&nbsp;263]] | 112 |- | 37 | [[Hebréu]] | עברית | <code>[[:he:|he]]</code> | [[:he:Special:Statistics|397&nbsp;051]] | [[:he:Special:Statistics|1&nbsp;660&nbsp;371]] | [[:he:Special:Statistics|43&nbsp;188&nbsp;493]] | [[:he:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:he:Special:ListUsers|1&nbsp;315&nbsp;261]] | [[:he:Special:ActiveUsers|7&nbsp;730]] | [[:he:Special:ListFiles|87&nbsp;819]] | 263 |- | 38 | [[Esperantu]] | Esperanto | <code>[[:eo:|eo]]</code> | [[:eo:Special:Statistics|385&nbsp;163]] | [[:eo:Special:Statistics|864&nbsp;432]] | [[:eo:Special:Statistics|9&nbsp;353&nbsp;220]] | [[:eo:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:eo:Special:ListUsers|254&nbsp;480]] | [[:eo:Special:ActiveUsers|383]] | [[:eo:Special:ListFiles|19&nbsp;715]] | 17 |- | 39 | [[Idioma uzbequistanín|Uzbequistanín]] | oʻzbekcha/ўзбекча | <code>[[:uz:|uz]]</code> | [[:uz:Special:Statistics|341&nbsp;274]] | [[:uz:Special:Statistics|1&nbsp;254&nbsp;331]] | [[:uz:Special:Statistics|6&nbsp;127&nbsp;465]] | [[:uz:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:uz:Special:ListUsers|266&nbsp;710]] | [[:uz:Special:ActiveUsers|808]] | [[:uz:Special:ListFiles|3&nbsp;918]] | 35 |- | 40 | [[Idioma armeniu|Armeniu]] | Հայերեն | <code>[[:hy:|hy]]</code> | [[:hy:Special:Statistics|326&nbsp;701]] | [[:hy:Special:Statistics|1&nbsp;198&nbsp;626]] | [[:hy:Special:Statistics|10&nbsp;744&nbsp;569]] | [[:hy:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:hy:Special:ListUsers|169&nbsp;342]] | [[:hy:Special:ActiveUsers|699]] | [[:hy:Special:ListFiles|12&nbsp;419]] | 64 |- | 41 | [[Idioma danés|Danés]] | dansk | <code>[[:da:|da]]</code> | [[:da:Special:Statistics|314&nbsp;085]] | [[:da:Special:Statistics|984&nbsp;684]] | [[:da:Special:Statistics|12&nbsp;250&nbsp;580]] | [[:da:Special:ListUsers/sysop|25]] | [[:da:Special:ListUsers|564&nbsp;130]] | [[:da:Special:ActiveUsers|1&nbsp;634]] | [[:da:Special:ListFiles|1]] | 57 |- | 42 | [[Idioma búlgaru|Búlgaru]] | български | <code>[[:bg:|bg]]</code> | [[:bg:Special:Statistics|309&nbsp;839]] | [[:bg:Special:Statistics|701&nbsp;964]] | [[:bg:Special:Statistics|12&nbsp;885&nbsp;846]] | [[:bg:Special:ListUsers/sysop|19]] | [[:bg:Special:ListUsers|393&nbsp;421]] | [[:bg:Special:ActiveUsers|1&nbsp;986]] | [[:bg:Special:ListFiles|13]] | 29 |- | 43 | [[Idioma galés|Galés]] | Cymraeg | <code>[[:cy:|cy]]</code> | [[:cy:Special:Statistics|284&nbsp;133]] | [[:cy:Special:Statistics|546&nbsp;022]] | [[:cy:Special:Statistics|14&nbsp;939&nbsp;895]] | [[:cy:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:cy:Special:ListUsers|107&nbsp;686]] | [[:cy:Special:ActiveUsers|147]] | [[:cy:Special:ListFiles|12&nbsp;177]] | 23 |- | 44 | [[Inglés simple]] | Simple English | <code>[[:simple:|simple]]</code> | [[:simple:Special:Statistics|281&nbsp;351]] | [[:simple:Special:Statistics|938&nbsp;413]] | [[:simple:Special:Statistics|10&nbsp;836&nbsp;270]] | [[:simple:Special:ListUsers/sysop|23]] | [[:simple:Special:ListUsers|1&nbsp;781&nbsp;747]] | [[:simple:Special:ActiveUsers|3&nbsp;796]] | [[:simple:Special:ListFiles|36]] | 63 |- | 45 | [[Griegu]] | Ελληνικά | <code>[[:el:|el]]</code> | [[:el:Special:Statistics|268&nbsp;962]] | [[:el:Special:Statistics|751&nbsp;100]] | [[:el:Special:Statistics|11&nbsp;607&nbsp;106]] | [[:el:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:el:Special:ListUsers|505&nbsp;491]] | [[:el:Special:ActiveUsers|2&nbsp;532]] | [[:el:Special:ListFiles|19&nbsp;749]] | 50 |- | 46 | [[Idioma bielorrusu|Bielorrusu]] | беларуская | <code>[[:be:|be]]</code> | [[:be:Special:Statistics|263&nbsp;489]] | [[:be:Special:Statistics|731&nbsp;998]] | [[:be:Special:Statistics|5&nbsp;134&nbsp;154]] | [[:be:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:be:Special:ListUsers|166&nbsp;496]] | [[:be:Special:ActiveUsers|398]] | [[:be:Special:ListFiles|3&nbsp;601]] | 22 |- | 47 | [[Idioma eslovacu|Eslovacu]] | slovenčina | <code>[[:sk:|sk]]</code> | [[:sk:Special:Statistics|259&nbsp;740]] | [[:sk:Special:Statistics|604&nbsp;263]] | [[:sk:Special:Statistics|8&nbsp;191&nbsp;164]] | [[:sk:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:sk:Special:ListUsers|292&nbsp;855]] | [[:sk:Special:ActiveUsers|1&nbsp;315]] | [[:sk:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 48 | [[Idioma estoniu|Estoniu]] | eesti | <code>[[:et:|et]]</code> | [[:et:Special:Statistics|259&nbsp;676]] | [[:et:Special:Statistics|613&nbsp;059]] | [[:et:Special:Statistics|7&nbsp;147&nbsp;448]] | [[:et:Special:ListUsers/sysop|36]] | [[:et:Special:ListUsers|227&nbsp;941]] | [[:et:Special:ActiveUsers|1&nbsp;222]] | [[:et:Special:ListFiles|651]] | 22 |- | 49 | [[Azerbaixanu del sur]] | تۆرکجه | <code>[[:azb:|azb]]</code> | [[:azb:Special:Statistics|244&nbsp;609]] | [[:azb:Special:Statistics|580&nbsp;359]] | [[:azb:Special:Statistics|1&nbsp;588&nbsp;079]] | [[:azb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:azb:Special:ListUsers|61&nbsp;510]] | [[:azb:Special:ActiveUsers|84]] | [[:azb:Special:ListFiles|555]] | 5 |- | 50 | [[Idioma kazaquistanín|kazaquistanín]] | қазақша | <code>[[:kk:|kk]]</code> | [[:kk:Special:Statistics|243&nbsp;700]] | [[:kk:Special:Statistics|667&nbsp;135]] | [[:kk:Special:Statistics|3&nbsp;602&nbsp;396]] | [[:kk:Special:ListUsers/sysop|15]] | [[:kk:Special:ListUsers|177&nbsp;785]] | [[:kk:Special:ActiveUsers|507]] | [[:kk:Special:ListFiles|8&nbsp;700]] | 16 |- | 51 | [[Idioma croata|Croata]] | hrvatski | <code>[[:hr:|hr]]</code> | [[:hr:Special:Statistics|233&nbsp;013]] | [[:hr:Special:Statistics|506&nbsp;336]] | [[:hr:Special:Statistics|7&nbsp;446&nbsp;557]] | [[:hr:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:hr:Special:ListUsers|357&nbsp;689]] | [[:hr:Special:ActiveUsers|1&nbsp;065]] | [[:hr:Special:ListFiles|21&nbsp;111]] | 20 |- | 52 | [[Idioma gallegu|Gallegu]] | galego | <code>[[:gl:|gl]]</code> | [[:gl:Special:Statistics|231&nbsp;461]] | [[:gl:Special:Statistics|572&nbsp;982]] | [[:gl:Special:Statistics|7&nbsp;387&nbsp;837]] | [[:gl:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:gl:Special:ListUsers|169&nbsp;230]] | [[:gl:Special:ActiveUsers|505]] | [[:gl:Special:ListFiles|33]] | 28 |- | 53 | [[Idioma minangkabau|Minangkabau]] | Baso Minangkabau | <code>[[:min:|min]]</code> | [[:min:Special:Statistics|229&nbsp;389]] | [[:min:Special:Statistics|474&nbsp;512]] | [[:min:Special:Statistics|3&nbsp;346&nbsp;667]] | [[:min:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:min:Special:ListUsers|23&nbsp;767]] | [[:min:Special:ActiveUsers|52]] | [[:min:Special:ListFiles|180]] | 8 |- | 54 | [[Idioma lituanu|Lituanu]] | lietuvių | <code>[[:lt:|lt]]</code> | [[:lt:Special:Statistics|225&nbsp;708]] | [[:lt:Special:Statistics|565&nbsp;236]] | [[:lt:Special:Statistics|7&nbsp;826&nbsp;405]] | [[:lt:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:lt:Special:ListUsers|216&nbsp;173]] | [[:lt:Special:ActiveUsers|728]] | [[:lt:Special:ListFiles|27&nbsp;201]] | 31 |- | 55 | [[Idioma azerbaixanu|Azerbaixanu]] | azərbaycanca | <code>[[:az:|az]]</code> | [[:az:Special:Statistics|214&nbsp;515]] | [[:az:Special:Statistics|673&nbsp;972]] | [[:az:Special:Statistics|8&nbsp;882&nbsp;985]] | [[:az:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:az:Special:ListUsers|341&nbsp;137]] | [[:az:Special:ActiveUsers|884]] | [[:az:Special:ListFiles|14&nbsp;565]] | 60 |- | 56 | [[Idioma eslovenu|Eslovenu]] | slovenščina | <code>[[:sl:|sl]]</code> | [[:sl:Special:Statistics|197&nbsp;646]] | [[:sl:Special:Statistics|506&nbsp;840]] | [[:sl:Special:Statistics|6&nbsp;665&nbsp;006]] | [[:sl:Special:ListUsers/sysop|22]] | [[:sl:Special:ListUsers|258&nbsp;803]] | [[:sl:Special:ActiveUsers|795]] | [[:sl:Special:ListFiles|8&nbsp;997]] | 32 |- | 57 | [[Idioma xeorxanu|Xeorxanu]] | ქართული | <code>[[:ka:|ka]]</code> | [[:ka:Special:Statistics|195&nbsp;152]] | [[:ka:Special:Statistics|799&nbsp;526]] | [[:ka:Special:Statistics|5&nbsp;382&nbsp;721]] | [[:ka:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ka:Special:ListUsers|181&nbsp;105]] | [[:ka:Special:ActiveUsers|490]] | [[:ka:Special:ListFiles|15&nbsp;977]] | 65 |- | 58 | [[Idioma bengalín|Bengalín]] | বাংলা | <code>[[:bn:|bn]]</code> | [[:bn:Special:Statistics|187&nbsp;306]] | [[:bn:Special:Statistics|1&nbsp;405&nbsp;779]] | [[:bn:Special:Statistics|8&nbsp;936&nbsp;561]] | [[:bn:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:bn:Special:ListUsers|541&nbsp;924]] | [[:bn:Special:ActiveUsers|2&nbsp;000]] | [[:bn:Special:ListFiles|21&nbsp;491]] | 269 |- | 59 | [[Idioma tamil|Tamil]] | தமிழ் | <code>[[:ta:|ta]]</code> | [[:ta:Special:Statistics|184&nbsp;064]] | [[:ta:Special:Statistics|622&nbsp;693]] | [[:ta:Special:Statistics|4&nbsp;530&nbsp;078]] | [[:ta:Special:ListUsers/sysop|31]] | [[:ta:Special:ListUsers|259&nbsp;349]] | [[:ta:Special:ActiveUsers|441]] | [[:ta:Special:ListFiles|9&nbsp;772]] | 41 |- | 60 | [[Xudeoespañol]] | Ladin | <code>[[:lld:|lld]]</code> | [[:lld:Special:Statistics|183&nbsp;147]] | [[:lld:Special:Statistics|190&nbsp;843]] | [[:lld:Special:Statistics|250&nbsp;962]] | [[:lld:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lld:Special:ListUsers|13&nbsp;370]] | [[:lld:Special:ActiveUsers|30]] | [[:lld:Special:ListFiles|4]] | 0 |- | 61 | [[Idioma tailandés|Tailandés]] | ไทย | <code>[[:th:|th]]</code> | [[:th:Special:Statistics|182&nbsp;811]] | [[:th:Special:Statistics|1&nbsp;177&nbsp;715]] | [[:th:Special:Statistics|12&nbsp;991&nbsp;291]] | [[:th:Special:ListUsers/sysop|18]] | [[:th:Special:ListUsers|547&nbsp;156]] | [[:th:Special:ActiveUsers|2&nbsp;940]] | [[:th:Special:ListFiles|8&nbsp;773]] | 327 |- | 62 | [[Nynorsk|Noruegu (Nynorsk)]] | norsk nynorsk | <code>[[:nn:|nn]]</code> | [[:nn:Special:Statistics|177&nbsp;943]] | [[:nn:Special:Statistics|400&nbsp;592]] | [[:nn:Special:Statistics|3&nbsp;644&nbsp;491]] | [[:nn:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:nn:Special:ListUsers|153&nbsp;657]] | [[:nn:Special:ActiveUsers|209]] | [[:nn:Special:ListFiles|10]] | 14 |- | 63 | [[Idioma hindi|Hindi]] | हिन्दी | <code>[[:hi:|hi]]</code> | [[:hi:Special:Statistics|169&nbsp;316]] | [[:hi:Special:Statistics|1&nbsp;388&nbsp;177]] | [[:hi:Special:Statistics|6&nbsp;539&nbsp;927]] | [[:hi:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:hi:Special:ListUsers|904&nbsp;591]] | [[:hi:Special:ActiveUsers|959]] | [[:hi:Special:ListFiles|4&nbsp;674]] | 244 |- | 64 | [[Idioma macedoniu|Macedoniu]] | македонски | <code>[[:mk:|mk]]</code> | [[:mk:Special:Statistics|161&nbsp;701]] | [[:mk:Special:Statistics|602&nbsp;411]] | [[:mk:Special:Statistics|5&nbsp;548&nbsp;646]] | [[:mk:Special:ListUsers/sysop|12]] | [[:mk:Special:ListUsers|132&nbsp;279]] | [[:mk:Special:ActiveUsers|409]] | [[:mk:Special:ListFiles|8&nbsp;975]] | 68 |- | 65 | [[Idioma letón|Letón]] | latviešu | <code>[[:lv:|lv]]</code> | [[:lv:Special:Statistics|143&nbsp;288]] | [[:lv:Special:Statistics|572&nbsp;233]] | [[:lv:Special:Statistics|4&nbsp;461&nbsp;778]] | [[:lv:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:lv:Special:ListUsers|144&nbsp;466]] | [[:lv:Special:ActiveUsers|555]] | [[:lv:Special:ListFiles|28&nbsp;576]] | 70 |- | 67 | [[Idioma llatín|Llatín]] | Latina | <code>[[:la:|la]]</code> | [[:la:Special:Statistics|141&nbsp;661]] | [[:la:Special:Statistics|294&nbsp;170]] | [[:la:Special:Statistics|3&nbsp;951&nbsp;139]] | [[:la:Special:ListUsers/sysop|21]] | [[:la:Special:ListUsers|206&nbsp;778]] | [[:la:Special:ActiveUsers|217]] | [[:la:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 68 | [[Asturianu]] | asturianu | <code>[[:ast:|ast]]</code> | [[:ast:Special:Statistics|139&nbsp;079]] | [[:ast:Special:Statistics|249&nbsp;338]] | [[:ast:Special:Statistics|4&nbsp;488&nbsp;160]] | [[:ast:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ast:Special:ListUsers|147&nbsp;078]] | [[:ast:Special:ActiveUsers|163]] | [[:ast:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 69 | [[Afrikaans]] | Afrikaans | <code>[[:af:|af]]</code> | [[:af:Special:Statistics|129&nbsp;016]] | [[:af:Special:Statistics|438&nbsp;606]] | [[:af:Special:Statistics|2&nbsp;900&nbsp;113]] | [[:af:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:af:Special:ListUsers|205&nbsp;419]] | [[:af:Special:ActiveUsers|279]] | [[:af:Special:ListFiles|10&nbsp;000]] | 38 |- | 70 | [[Idioma telugu]] | తెలుగు | <code>[[:te:|te]]</code> | [[:te:Special:Statistics|123&nbsp;607]] | [[:te:Special:Statistics|415&nbsp;978]] | [[:te:Special:Statistics|4&nbsp;706&nbsp;495]] | [[:te:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:te:Special:ListUsers|146&nbsp;655]] | [[:te:Special:ActiveUsers|317]] | [[:te:Special:ListFiles|15&nbsp;124]] | 63 |- | 71 | [[Taxiku]] | тоҷикӣ | <code>[[:tg:|tg]]</code> | [[:tg:Special:Statistics|118&nbsp;027]] | [[:tg:Special:Statistics|287&nbsp;266]] | [[:tg:Special:Statistics|1&nbsp;472&nbsp;049]] | [[:tg:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:tg:Special:ListUsers|128&nbsp;119]] | [[:tg:Special:ActiveUsers|114]] | [[:tg:Special:ListFiles|537]] | 11 |- | 72 | [[Suaḥili]] | Kiswahili | <code>[[:sw:|sw]]</code> | [[:sw:Special:Statistics|116&nbsp;557]] | [[:sw:Special:Statistics|224&nbsp;800]] | [[:sw:Special:Statistics|1&nbsp;541&nbsp;917]] | [[:sw:Special:ListUsers/sysop|14]] | [[:sw:Special:ListUsers|88&nbsp;269]] | [[:sw:Special:ActiveUsers|168]] | [[:sw:Special:ListFiles|1&nbsp;208]] | 6 |- | 73 | [[Idioma birmanu|Birmanu]] | မြန်မာဘာသာ | <code>[[:my:|my]]</code> | [[:my:Special:Statistics|110&nbsp;679]] | [[:my:Special:Statistics|268&nbsp;323]] | [[:my:Special:Statistics|1&nbsp;031&nbsp;619]] | [[:my:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:my:Special:ListUsers|139&nbsp;792]] | [[:my:Special:ActiveUsers|310]] | [[:my:Special:ListFiles|2&nbsp;936]] | 8 |- | 74 | [[Idioma albanés|Albanés]] | shqip | <code>[[:sq:|sq]]</code> | [[:sq:Special:Statistics|105&nbsp;775]] | [[:sq:Special:Statistics|325&nbsp;419]] | [[:sq:Special:Statistics|2&nbsp;977&nbsp;223]] | [[:sq:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:sq:Special:ListUsers|186&nbsp;000]] | [[:sq:Special:ActiveUsers|403]] | [[:sq:Special:ListFiles|3&nbsp;434]] | 39 |- | 75 | [[Idioma malgax|Malgax]] | Malagasy | <code>[[:mg:|mg]]</code> | [[:mg:Special:Statistics|102&nbsp;948]] | [[:mg:Special:Statistics|261&nbsp;425]] | [[:mg:Special:Statistics|1&nbsp;138&nbsp;016]] | [[:mg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mg:Special:ListUsers|39&nbsp;409]] | [[:mg:Special:ActiveUsers|107]] | [[:mg:Special:ListFiles|3]] | 10 |- | 76 | [[Idioma marathi|Marathi]] | मराठी | <code>[[:mr:|mr]]</code> | [[:mr:Special:Statistics|101&nbsp;920]] | [[:mr:Special:Statistics|331&nbsp;339]] | [[:mr:Special:Statistics|2&nbsp;680&nbsp;001]] | [[:mr:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:mr:Special:ListUsers|180&nbsp;789]] | [[:mr:Special:ActiveUsers|325]] | [[:mr:Special:ListFiles|2&nbsp;403]] | 41 |- | 77 | [[Idioma ḥausa|Ḥausa]] | Hausa | <code>[[:ha:|ha]]</code> | [[:ha:Special:Statistics|98&nbsp;337]] | [[:ha:Special:Statistics|141&nbsp;226]] | [[:ha:Special:Statistics|837&nbsp;143]] | [[:ha:Special:ListUsers/sysop|16]] | [[:ha:Special:ListUsers|44&nbsp;531]] | [[:ha:Special:ActiveUsers|238]] | [[:ha:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 78 | [[Idioma bosniu|Bosniu]] | bosanski | <code>[[:bs:|bs]]</code> | [[:bs:Special:Statistics|98&nbsp;065]] | [[:bs:Special:Statistics|385&nbsp;871]] | [[:bs:Special:Statistics|3&nbsp;834&nbsp;639]] | [[:bs:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:bs:Special:ListUsers|180&nbsp;314]] | [[:bs:Special:ActiveUsers|303]] | [[:bs:Special:ListFiles|5&nbsp;269]] | 86 |- | 79 | [[Idioma curdu|Curdu]] | kurdî | <code>[[:ku:|ku]]</code> | [[:ku:Special:Statistics|91&nbsp;811]] | [[:ku:Special:Statistics|294&nbsp;221]] | [[:ku:Special:Statistics|2&nbsp;011&nbsp;346]] | [[:ku:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ku:Special:ListUsers|154&nbsp;295]] | [[:ku:Special:ActiveUsers|129]] | [[:ku:Special:ListFiles|555]] | 33 |- | 80 | [[Idioma bretón|Bretón]] | brezhoneg | <code>[[:br:|br]]</code> | [[:br:Special:Statistics|91&nbsp;169]] | [[:br:Special:Statistics|161&nbsp;171]] | [[:br:Special:Statistics|2&nbsp;186&nbsp;156]] | [[:br:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:br:Special:ListUsers|91&nbsp;091]] | [[:br:Special:ActiveUsers|133]] | [[:br:Special:ListFiles|492]] | 8 |- | 81 | [[Idioma occitanu|Occitanu]] | occitan | <code>[[:oc:|oc]]</code> | [[:oc:Special:Statistics|90&nbsp;759]] | [[:oc:Special:Statistics|167&nbsp;148]] | [[:oc:Special:Statistics|2&nbsp;488&nbsp;245]] | [[:oc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:oc:Special:ListUsers|63&nbsp;281]] | [[:oc:Special:ActiveUsers|123]] | [[:oc:Special:ListFiles|306]] | 11 |- | 83 | [[Idioma malabar]] | മലയാളം | <code>[[:ml:|ml]]</code> | [[:ml:Special:Statistics|88&nbsp;061]] | [[:ml:Special:Statistics|553&nbsp;618]] | [[:ml:Special:Statistics|4&nbsp;365&nbsp;967]] | [[:ml:Special:ListUsers/sysop|13]] | [[:ml:Special:ListUsers|204&nbsp;191]] | [[:ml:Special:ActiveUsers|435]] | [[:ml:Special:ListFiles|7&nbsp;472]] | 220 |- | 84 | [[Baxu saxón]] | Plattdüütsch | <code>[[:nds:|nds]]</code> | [[:nds:Special:Statistics|85&nbsp;871]] | [[:nds:Special:Statistics|187&nbsp;077]] | [[:nds:Special:Statistics|1&nbsp;063&nbsp;161]] | [[:nds:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nds:Special:ListUsers|61&nbsp;700]] | [[:nds:Special:ActiveUsers|58]] | [[:nds:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 85 | [[Curdu (Soraní)]] | کوردی | <code>[[:ckb:|ckb]]</code> | [[:ckb:Special:Statistics|81&nbsp;597]] | [[:ckb:Special:Statistics|255&nbsp;971]] | [[:ckb:Special:Statistics|1&nbsp;583&nbsp;237]] | [[:ckb:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:ckb:Special:ListUsers|75&nbsp;234]] | [[:ckb:Special:ActiveUsers|171]] | [[:ckb:Special:ListFiles|3&nbsp;002]] | 28 |- | 86 | [[Idioma lombardu|Lombardu]] | lumbaart | <code>[[:lmo:|lmo]]</code> | [[:lmo:Special:Statistics|80&nbsp;111]] | [[:lmo:Special:Statistics|153&nbsp;201]] | [[:lmo:Special:Statistics|1&nbsp;326&nbsp;678]] | [[:lmo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lmo:Special:ListUsers|52&nbsp;853]] | [[:lmo:Special:ActiveUsers|61]] | [[:lmo:Special:ListFiles|795]] | 7 |- | 87 | [[Idioma kirguís]] | Кыргызча | <code>[[:ky:|ky]]</code> | [[:ky:Special:Statistics|76&nbsp;447]] | [[:ky:Special:Statistics|124&nbsp;296]] | [[:ky:Special:Statistics|646&nbsp;390]] | [[:ky:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ky:Special:ListUsers|47&nbsp;278]] | [[:ky:Special:ActiveUsers|149]] | [[:ky:Special:ListFiles|2&nbsp;679]] | 2 |- | 88 | [[Panyabí occidental]] | پنجابی | <code>[[:pnb:|pnb]]</code> | [[:pnb:Special:Statistics|75&nbsp;480]] | [[:pnb:Special:Statistics|146&nbsp;234]] | [[:pnb:Special:Statistics|704&nbsp;246]] | [[:pnb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pnb:Special:ListUsers|43&nbsp;893]] | [[:pnb:Special:ActiveUsers|59]] | [[:pnb:Special:ListFiles|31]] | 4 |- | 89 | [[Xavanés]] | Basa Jawa | <code>[[:jv:|jv]]</code> | [[:jv:Special:Statistics|75&nbsp;216]] | [[:jv:Special:Statistics|186&nbsp;465]] | [[:jv:Special:Statistics|1&nbsp;746&nbsp;798]] | [[:jv:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:jv:Special:ListUsers|72&nbsp;016]] | [[:jv:Special:ActiveUsers|171]] | [[:jv:Special:ListFiles|4&nbsp;343]] | 20 |- | 90 | [[Idioma aragonés|Aragonés]] | aragonés | <code>[[:an:|an]]</code> | [[:an:Special:Statistics|75&nbsp;204]] | [[:an:Special:Statistics|219&nbsp;684]] | [[:an:Special:Statistics|2&nbsp;410&nbsp;851]] | [[:an:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:an:Special:ListUsers|88&nbsp;770]] | [[:an:Special:ActiveUsers|111]] | [[:an:Special:ListFiles|2&nbsp;190]] | 41 |- | 91 | [[Nepal bhasa]] | नेपाल भाषा | <code>[[:new:|new]]</code> | [[:new:Special:Statistics|74&nbsp;122]] | [[:new:Special:Statistics|269&nbsp;340]] | [[:new:Special:Statistics|1&nbsp;120&nbsp;254]] | [[:new:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:new:Special:ListUsers|30&nbsp;987]] | [[:new:Special:ActiveUsers|29]] | [[:new:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 92 | [[Criollu haitianu|Haitianu]] | Kreyòl ayisyen | <code>[[:ht:|ht]]</code> | [[:ht:Special:Statistics|71&nbsp;909]] | [[:ht:Special:Statistics|93&nbsp;461]] | [[:ht:Special:Statistics|879&nbsp;713]] | [[:ht:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ht:Special:ListUsers|38&nbsp;960]] | [[:ht:Special:ActiveUsers|68]] | [[:ht:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 93 | [[Idioma piamontés|Piamontés]] | Piemontèis | <code>[[:pms:|pms]]</code> | [[:pms:Special:Statistics|71&nbsp;522]] | [[:pms:Special:Statistics|104&nbsp;109]] | [[:pms:Special:Statistics|883&nbsp;762]] | [[:pms:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pms:Special:ListUsers|31&nbsp;591]] | [[:pms:Special:ActiveUsers|52]] | [[:pms:Special:ListFiles|1&nbsp;818]] | 2 |- | 94 | [[Venecianu]] | vèneto | <code>[[:vec:|vec]]</code> | [[:vec:Special:Statistics|69&nbsp;601]] | [[:vec:Special:Statistics|143&nbsp;518]] | [[:vec:Special:Statistics|1&nbsp;226&nbsp;117]] | [[:vec:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:vec:Special:ListUsers|41&nbsp;753]] | [[:vec:Special:ActiveUsers|55]] | [[:vec:Special:ListFiles|724]] | 10 |- | 95 | [[Idioma luxemburgués|Luxemburgués]] | Lëtzebuergesch | <code>[[:lb:|lb]]</code> | [[:lb:Special:Statistics|67&nbsp;277]] | [[:lb:Special:Statistics|142&nbsp;497]] | [[:lb:Special:Statistics|2&nbsp;674&nbsp;716]] | [[:lb:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:lb:Special:ListUsers|70&nbsp;896]] | [[:lb:Special:ActiveUsers|132]] | [[:lb:Special:ListFiles|2&nbsp;539]] | 23 |- | 96 | [[Idioma mazandaraní|Mazandaraní]] | مازِرونی | <code>[[:mzn:|mzn]]</code> | [[:mzn:Special:Statistics|64&nbsp;576]] | [[:mzn:Special:Statistics|107&nbsp;462]] | [[:mzn:Special:Statistics|327&nbsp;213]] | [[:mzn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mzn:Special:ListUsers|45&nbsp;161]] | [[:mzn:Special:ActiveUsers|19]] | [[:mzn:Special:ListFiles|418]] | 1 |- | 97 | [[Idioma baskir|Baskir]] | башҡортса | <code>[[:ba:|ba]]</code> | [[:ba:Special:Statistics|64&nbsp;193]] | [[:ba:Special:Statistics|184&nbsp;762]] | [[:ba:Special:Statistics|1&nbsp;296&nbsp;593]] | [[:ba:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ba:Special:ListUsers|47&nbsp;474]] | [[:ba:Special:ActiveUsers|88]] | [[:ba:Special:ListFiles|1&nbsp;430]] | 25 |- | 98 | [[Idioma irlandés|Irlandés]] | Gaeilge | <code>[[:ga:|ga]]</code> | [[:ga:Special:Statistics|63&nbsp;970]] | [[:ga:Special:Statistics|116&nbsp;458]] | [[:ga:Special:Statistics|1&nbsp;311&nbsp;367]] | [[:ga:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ga:Special:ListUsers|72&nbsp;962]] | [[:ga:Special:ActiveUsers|120]] | [[:ga:Special:ListFiles|1&nbsp;011]] | 8 |- | 99 | [[Idioma sondanés|Sondanés]] | Basa Sunda | <code>[[:su:|su]]</code> | [[:su:Special:Statistics|62&nbsp;797]] | [[:su:Special:Statistics|100&nbsp;564]] | [[:su:Special:Statistics|697&nbsp;670]] | [[:su:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:su:Special:ListUsers|35&nbsp;809]] | [[:su:Special:ActiveUsers|66]] | [[:su:Special:ListFiles|419]] | 3 |- | 100 | [[Ido]] | Ido | <code>[[:io:|io]]</code> | [[:io:Special:Statistics|62&nbsp;126]] | [[:io:Special:Statistics|103&nbsp;958]] | [[:io:Special:Statistics|1&nbsp;117&nbsp;664]] | [[:io:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:io:Special:ListUsers|45&nbsp;606]] | [[:io:Special:ActiveUsers|74]] | [[:io:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 101 | [[Idioma islandés|Islandés]] | íslenska | <code>[[:is:|is]]</code> | [[:is:Special:Statistics|60&nbsp;980]] | [[:is:Special:Statistics|160&nbsp;005]] | [[:is:Special:Statistics|1&nbsp;958&nbsp;710]] | [[:is:Special:ListUsers/sysop|11]] | [[:is:Special:ListUsers|114&nbsp;900]] | [[:is:Special:ActiveUsers|258]] | [[:is:Special:ListFiles|3&nbsp;326]] | 32 |- | 102 | [[Silesianu]] | ślůnski | <code>[[:szl:|szl]]</code> | [[:szl:Special:Statistics|60&nbsp;385]] | [[:szl:Special:Statistics|77&nbsp;011]] | [[:szl:Special:Statistics|384&nbsp;878]] | [[:szl:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:szl:Special:ListUsers|29&nbsp;585]] | [[:szl:Special:ActiveUsers|41]] | [[:szl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 103 | [[Frisón occidental]] | Frysk | <code>[[:fy:|fy]]</code> | [[:fy:Special:Statistics|59&nbsp;995]] | [[:fy:Special:Statistics|179&nbsp;562]] | [[:fy:Special:Statistics|1&nbsp;227&nbsp;945]] | [[:fy:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:fy:Special:ListUsers|57&nbsp;736]] | [[:fy:Special:ActiveUsers|96]] | [[:fy:Special:ListFiles|7&nbsp;683]] | 27 |- | 104 | [[Idioma panyabí oriental|Panyabí oriental]] | ਪੰਜਾਬੀ | <code>[[:pa:|pa]]</code> | [[:pa:Special:Statistics|59&nbsp;573]] | [[:pa:Special:Statistics|192&nbsp;917]] | [[:pa:Special:Statistics|837&nbsp;697]] | [[:pa:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:pa:Special:ListUsers|58&nbsp;769]] | [[:pa:Special:ActiveUsers|139]] | [[:pa:Special:ListFiles|1&nbsp;867]] | 22 |- | 105 | [[Idioma chuvasiu|Chuvasiu]] | Чӑвашла | <code>[[:cv:|cv]]</code> | [[:cv:Special:Statistics|59&nbsp;005]] | [[:cv:Special:Statistics|123&nbsp;006]] | [[:cv:Special:Statistics|872&nbsp;189]] | [[:cv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:cv:Special:ListUsers|39&nbsp;922]] | [[:cv:Special:ActiveUsers|50]] | [[:cv:Special:ListFiles|530]] | 8 |- | 106 | [[Volapük]] | Volapük | <code>[[:vo:|vo]]</code> | [[:vo:Special:Statistics|51&nbsp;314]] | [[:vo:Special:Statistics|169&nbsp;171]] | [[:vo:Special:Statistics|3&nbsp;330&nbsp;294]] | [[:vo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vo:Special:ListUsers|40&nbsp;910]] | [[:vo:Special:ActiveUsers|40]] | [[:vo:Special:ListFiles|0]] | 104 |- | 107 | [[Idioma tagalu|Tagalu]] | Tagalog | <code>[[:tl:|tl]]</code> | [[:tl:Special:Statistics|49&nbsp;078]] | [[:tl:Special:Statistics|249&nbsp;345]] | [[:tl:Special:Statistics|2&nbsp;201&nbsp;286]] | [[:tl:Special:ListUsers/sysop|10]] | [[:tl:Special:ListUsers|160&nbsp;668]] | [[:tl:Special:ActiveUsers|259]] | [[:tl:Special:ListFiles|1&nbsp;712]] | 147 |- | 108 | [[Guilakí|Idioma guilakí]] | گیلکی | <code>[[:glk:|glk]]</code> | [[:glk:Special:Statistics|48&nbsp;297]] | [[:glk:Special:Statistics|57&nbsp;619]] | [[:glk:Special:Statistics|155&nbsp;704]] | [[:glk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:glk:Special:ListUsers|18&nbsp;354]] | [[:glk:Special:ActiveUsers|30]] | [[:glk:Special:ListFiles|811]] | 0 |- | 109 | [[Chinu vu]] | 吴语 | <code>[[:wuu:|wuu]]</code> | [[:wuu:Special:Statistics|48&nbsp;174]] | [[:wuu:Special:Statistics|74&nbsp;982]] | [[:wuu:Special:Statistics|395&nbsp;058]] | [[:wuu:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wuu:Special:ListUsers|220&nbsp;525]] | [[:wuu:Special:ActiveUsers|86]] | [[:wuu:Special:ListFiles|6]] | 2 |- | 110 | [[Idioma igbo|Igbo]] | Igbo | <code>[[:ig:|ig]]</code> | [[:ig:Special:Statistics|46&nbsp;213]] | [[:ig:Special:Statistics|64&nbsp;406]] | [[:ig:Special:Statistics|394&nbsp;715]] | [[:ig:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ig:Special:ListUsers|37&nbsp;544]] | [[:ig:Special:ActiveUsers|124]] | [[:ig:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 111 | [[Zazaki]] | Zazaki | <code>[[:diq:|diq]]</code> | [[:diq:Special:Statistics|42&nbsp;600]] | [[:diq:Special:Statistics|64&nbsp;231]] | [[:diq:Special:Statistics|547&nbsp;987]] | [[:diq:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:diq:Special:ListUsers|33&nbsp;631]] | [[:diq:Special:ActiveUsers|53]] | [[:diq:Special:ListFiles|193]] | 2 |- | 112 | [[Idioma yoruba|Yoruba]] | Yorùbá | <code>[[:yo:|yo]]</code> | [[:yo:Special:Statistics|37&nbsp;223]] | [[:yo:Special:Statistics|62&nbsp;240]] | [[:yo:Special:Statistics|616&nbsp;012]] | [[:yo:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:yo:Special:ListUsers|33&nbsp;815]] | [[:yo:Special:ActiveUsers|81]] | [[:yo:Special:ListFiles|160]] | 4 |- | 113 | [[Idioma balinés|Balinés]] | Bali | <code>[[:ban:|ban]]</code> | [[:ban:Special:Statistics|36&nbsp;870]] | [[:ban:Special:Statistics|75&nbsp;978]] | [[:ban:Special:Statistics|257&nbsp;951]] | [[:ban:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ban:Special:ListUsers|90&nbsp;082]] | [[:ban:Special:ActiveUsers|133]] | [[:ban:Special:ListFiles|141]] | 4 |- | 114 | [[Idioma canarés|Canarés]] | ಕನ್ನಡ | <code>[[:kn:|kn]]</code> | [[:kn:Special:Statistics|35&nbsp;090]] | [[:kn:Special:Statistics|159&nbsp;742]] | [[:kn:Special:Statistics|1&nbsp;368&nbsp;501]] | [[:kn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kn:Special:ListUsers|97&nbsp;476]] | [[:kn:Special:ActiveUsers|128]] | [[:kn:Special:ListFiles|2&nbsp;361]] | 108 |- | 115 | [[Escocés (llingua xermánica)]] | Scots | <code>[[:sco:|sco]]</code> | [[:sco:Special:Statistics|34&nbsp;202]] | [[:sco:Special:Statistics|138&nbsp;332]] | [[:sco:Special:Statistics|909&nbsp;471]] | [[:sco:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sco:Special:ListUsers|130&nbsp;254]] | [[:sco:Special:ActiveUsers|128]] | [[:sco:Special:ListFiles|418]] | 61 |- | 116 | [[Alemánicu]] | Alemannisch | <code>[[:als:|als]]</code> | [[:als:Special:Statistics|31&nbsp;672]] | [[:als:Special:Statistics|75&nbsp;200]] | [[:als:Special:Statistics|1&nbsp;081&nbsp;047]] | [[:als:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:als:Special:ListUsers|118&nbsp;960]] | [[:als:Special:ActiveUsers|114]] | [[:als:Special:ListFiles|598]] | 27 |- | 117 | [[Idioma guyaratín|Guyaratín]] | ગુજરાતી | <code>[[:gu:|gu]]</code> | [[:gu:Special:Statistics|30&nbsp;832]] | [[:gu:Special:Statistics|136&nbsp;167]] | [[:gu:Special:Statistics|899&nbsp;370]] | [[:gu:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gu:Special:ListUsers|85&nbsp;645]] | [[:gu:Special:ActiveUsers|85]] | [[:gu:Special:ListFiles|0]] | 77 |- | 118 | [[Interlingua]] | interlingua | <code>[[:ia:|ia]]</code> | [[:ia:Special:Statistics|30&nbsp;421]] | [[:ia:Special:Statistics|46&nbsp;594]] | [[:ia:Special:Statistics|692&nbsp;875]] | [[:ia:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ia:Special:ListUsers|59&nbsp;210]] | [[:ia:Special:ActiveUsers|62]] | [[:ia:Special:ListFiles|4]] | 4 |- | 119 | [[Kotava]] | Kotava | <code>[[:avk:|avk]]</code> | [[:avk:Special:Statistics|29&nbsp;900]] | [[:avk:Special:Statistics|36&nbsp;360]] | [[:avk:Special:Statistics|147&nbsp;610]] | [[:avk:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:avk:Special:ListUsers|8&nbsp;352]] | [[:avk:Special:ActiveUsers|20]] | [[:avk:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 120 | [[Idioma nepalés|Nepales]] | नेपाली | <code>[[:ne:|ne]]</code> | [[:ne:Special:Statistics|29&nbsp;735]] | [[:ne:Special:Statistics|114&nbsp;030]] | [[:ne:Special:Statistics|1&nbsp;349&nbsp;357]] | [[:ne:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:ne:Special:ListUsers|77&nbsp;697]] | [[:ne:Special:ActiveUsers|136]] | [[:ne:Special:ListFiles|1&nbsp;483]] | 95 |- | 121 | [[Tártaru de Crimea]] | qırımtatarca | <code>[[:crh:|crh]]</code> | [[:crh:Special:Statistics|29&nbsp;699]] | [[:crh:Special:Statistics|58&nbsp;186]] | [[:crh:Special:Statistics|243&nbsp;424]] | [[:crh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:crh:Special:ListUsers|73&nbsp;524]] | [[:crh:Special:ActiveUsers|42]] | [[:crh:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 122 | [[Idioma mongol|Mongol]] | монгол | <code>[[:mn:|mn]]</code> | [[:mn:Special:Statistics|27&nbsp;498]] | [[:mn:Special:Statistics|115&nbsp;253]] | [[:mn:Special:Statistics|855&nbsp;036]] | [[:mn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mn:Special:ListUsers|103&nbsp;491]] | [[:mn:Special:ActiveUsers|231]] | [[:mn:Special:ListFiles|1&nbsp;358]] | 76 |- | 123 | [[Idioma austrobávaru|Bávaru]] | Boarisch | <code>[[:bar:|bar]]</code> | [[:bar:Special:Statistics|27&nbsp;225]] | [[:bar:Special:Statistics|110&nbsp;792]] | [[:bar:Special:Statistics|851&nbsp;839]] | [[:bar:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bar:Special:ListUsers|79&nbsp;999]] | [[:bar:Special:ActiveUsers|66]] | [[:bar:Special:ListFiles|1&nbsp;153]] | 72 |- | 124 | [[Sicilianu]] | sicilianu | <code>[[:scn:|scn]]</code> | [[:scn:Special:Statistics|26&nbsp;323]] | [[:scn:Special:Statistics|55&nbsp;913]] | [[:scn:Special:Statistics|778&nbsp;187]] | [[:scn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:scn:Special:ListUsers|50&nbsp;642]] | [[:scn:Special:ActiveUsers|59]] | [[:scn:Special:ListFiles|1&nbsp;040]] | 18 |- | 125 | [[Idioma cingalés|Cingalés]] | සිංහල | <code>[[:si:|si]]</code> | [[:si:Special:Statistics|25&nbsp;200]] | [[:si:Special:Statistics|174&nbsp;482]] | [[:si:Special:Statistics|789&nbsp;758]] | [[:si:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:si:Special:ListUsers|78&nbsp;011]] | [[:si:Special:ActiveUsers|159]] | [[:si:Special:ListFiles|2&nbsp;946]] | 159 |- | 126 | [[Bishnupriya Manipuri]] | বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী | <code>[[:bpy:|bpy]]</code> | [[:bpy:Special:Statistics|25&nbsp;097]] | [[:bpy:Special:Statistics|63&nbsp;423]] | [[:bpy:Special:Statistics|895&nbsp;522]] | [[:bpy:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bpy:Special:ListUsers|28&nbsp;065]] | [[:bpy:Special:ActiveUsers|26]] | [[:bpy:Special:ListFiles|35]] | 33 |- | 127 | [[Saraiki]] | سرائیکی | <code>[[:skr:|skr]]</code> | [[:skr:Special:Statistics|24&nbsp;642]] | [[:skr:Special:Statistics|33&nbsp;291]] | [[:skr:Special:Statistics|71&nbsp;328]] | [[:skr:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:skr:Special:ListUsers|4&nbsp;299]] | [[:skr:Special:ActiveUsers|19]] | [[:skr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 128 | [[Quechua]] | Runa Simi | <code>[[:qu:|qu]]</code> | [[:qu:Special:Statistics|24&nbsp;523]] | [[:qu:Special:Statistics|58&nbsp;739]] | [[:qu:Special:Statistics|687&nbsp;737]] | [[:qu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:qu:Special:ListUsers|34&nbsp;421]] | [[:qu:Special:ActiveUsers|63]] | [[:qu:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 129 | [[Asamés]] | অসমীয়া | <code>[[:as:|as]]</code> | [[:as:Special:Statistics|24&nbsp;103]] | [[:as:Special:Statistics|124&nbsp;894]] | [[:as:Special:Statistics|606&nbsp;657]] | [[:as:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:as:Special:ListUsers|49&nbsp;369]] | [[:as:Special:ActiveUsers|166]] | [[:as:Special:ListFiles|2&nbsp;413]] | 85 |- | 130 | [[Idioma navajo|Navajo]] | Diné bizaad | <code>[[:nv:|nv]]</code> | [[:nv:Special:Statistics|22&nbsp;667]] | [[:nv:Special:Statistics|36&nbsp;571]] | [[:nv:Special:Statistics|308&nbsp;867]] | [[:nv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nv:Special:ListUsers|20&nbsp;772]] | [[:nv:Special:ActiveUsers|18]] | [[:nv:Special:ListFiles|736]] | 3 |- | 131 | [[Megrelianu]] | მარგალური | <code>[[:xmf:|xmf]]</code> | [[:xmf:Special:Statistics|22&nbsp;332]] | [[:xmf:Special:Statistics|42&nbsp;374]] | [[:xmf:Special:Statistics|250&nbsp;045]] | [[:xmf:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:xmf:Special:ListUsers|22&nbsp;900]] | [[:xmf:Special:ActiveUsers|36]] | [[:xmf:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 132 | [[Bicolano central]] | Bikol Central | <code>[[:bcl:|bcl]]</code> | [[:bcl:Special:Statistics|22&nbsp;147]] | [[:bcl:Special:Statistics|51&nbsp;387]] | [[:bcl:Special:Statistics|305&nbsp;105]] | [[:bcl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:bcl:Special:ListUsers|31&nbsp;155]] | [[:bcl:Special:ActiveUsers|90]] | [[:bcl:Special:ListFiles|798]] | 10 |- | 133 | [[Idioma osetiu|Osetiu]] | Ирон | <code>[[:os:|os]]</code> | [[:os:Special:Statistics|21&nbsp;572]] | [[:os:Special:Statistics|77&nbsp;281]] | [[:os:Special:Statistics|592&nbsp;805]] | [[:os:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:os:Special:ListUsers|27&nbsp;981]] | [[:os:Special:ActiveUsers|30]] | [[:os:Special:ListFiles|149]] | 51 |- | 134 | [[Idioma sindhi|Sindhi]] | سنڌي | <code>[[:sd:|sd]]</code> | [[:sd:Special:Statistics|21&nbsp;476]] | [[:sd:Special:Statistics|80&nbsp;473]] | [[:sd:Special:Statistics|378&nbsp;746]] | [[:sd:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sd:Special:ListUsers|21&nbsp;936]] | [[:sd:Special:ActiveUsers|43]] | [[:sd:Special:ListFiles|159]] | 36 |- | 135 | [[Pashtu]] | پښتو | <code>[[:ps:|ps]]</code> | [[:ps:Special:Statistics|21&nbsp;307]] | [[:ps:Special:Statistics|76&nbsp;992]] | [[:ps:Special:Statistics|363&nbsp;498]] | [[:ps:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ps:Special:ListUsers|38&nbsp;911]] | [[:ps:Special:ActiveUsers|62]] | [[:ps:Special:ListFiles|1&nbsp;817]] | 32 |- | 136 | [[North Frisian|Frisón septentrional]] | Nordfriisk | <code>[[:frr:|frr]]</code> | [[:frr:Special:Statistics|21&nbsp;216]] | [[:frr:Special:Statistics|52&nbsp;754]] | [[:frr:Special:Statistics|280&nbsp;380]] | [[:frr:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:frr:Special:ListUsers|24&nbsp;264]] | [[:frr:Special:ActiveUsers|27]] | [[:frr:Special:ListFiles|1&nbsp;487]] | 12 |- | 137 | [[Idioma oriya|Oriya]] | ଓଡ଼ିଆ | <code>[[:or:|or]]</code> | [[:or:Special:Statistics|20&nbsp;901]] | [[:or:Special:Statistics|87&nbsp;635]] | [[:or:Special:Statistics|586&nbsp;073]] | [[:or:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:or:Special:ListUsers|41&nbsp;541]] | [[:or:Special:ActiveUsers|74]] | [[:or:Special:ListFiles|170]] | 68 |- | 138 | [[Idioma fula|Fula]] | Fulfulde | <code>[[:ff:|ff]]</code> | [[:ff:Special:Statistics|19&nbsp;089]] | [[:ff:Special:Statistics|35&nbsp;027]] | [[:ff:Special:Statistics|162&nbsp;250]] | [[:ff:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ff:Special:ListUsers|13&nbsp;460]] | [[:ff:Special:ActiveUsers|51]] | [[:ff:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 139 | [[Idioma tumbuka|Tumbuka]] | chiTumbuka | <code>[[:tum:|tum]]</code> | [[:tum:Special:Statistics|18&nbsp;807]] | [[:tum:Special:Statistics|39&nbsp;291]] | [[:tum:Special:Statistics|107&nbsp;145]] | [[:tum:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tum:Special:ListUsers|11&nbsp;422]] | [[:tum:Special:ActiveUsers|23]] | [[:tum:Special:ListFiles|138]] | 3 |- | 140 | [[:en:Sakha|Sakha]] | саха тыла | <code>[[:sah:|sah]]</code> | [[:sah:Special:Statistics|18&nbsp;161]] | [[:sah:Special:Statistics|55&nbsp;069]] | [[:sah:Special:Statistics|427&nbsp;511]] | [[:sah:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:sah:Special:ListUsers|28&nbsp;851]] | [[:sah:Special:ActiveUsers|52]] | [[:sah:Special:ListFiles|1&nbsp;765]] | 32 |- | 141 | [[Min Dong]] | Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ | <code>[[:cdo:|cdo]]</code> | [[:cdo:Special:Statistics|16&nbsp;724]] | [[:cdo:Special:Statistics|33&nbsp;609]] | [[:cdo:Special:Statistics|105&nbsp;041]] | [[:cdo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:cdo:Special:ListUsers|24&nbsp;961]] | [[:cdo:Special:ActiveUsers|27]] | [[:cdo:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 143 | [[Gaélicu escocés]] | Gàidhlig | <code>[[:gd:|gd]]</code> | [[:gd:Special:Statistics|16&nbsp;054]] | [[:gd:Special:Statistics|32&nbsp;891]] | [[:gd:Special:Statistics|581&nbsp;852]] | [[:gd:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:gd:Special:ListUsers|32&nbsp;161]] | [[:gd:Special:ActiveUsers|34]] | [[:gd:Special:ListFiles|290]] | 19 |- | 144 | [[:en:Buginese|Buginese]] | ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ | <code>[[:bug:|bug]]</code> | [[:bug:Special:Statistics|15&nbsp;958]] | [[:bug:Special:Statistics|20&nbsp;516]] | [[:bug:Special:Statistics|210&nbsp;184]] | [[:bug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bug:Special:ListUsers|15&nbsp;260]] | [[:bug:Special:ActiveUsers|16]] | [[:bug:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 145 | [[Amáricu]] | አማርኛ | <code>[[:am:|am]]</code> | [[:am:Special:Statistics|15&nbsp;679]] | [[:am:Special:Statistics|46&nbsp;702]] | [[:am:Special:Statistics|391&nbsp;404]] | [[:am:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:am:Special:ListUsers|55&nbsp;954]] | [[:am:Special:ActiveUsers|116]] | [[:am:Special:ListFiles|1&nbsp;357]] | 33 |- | 146 | [[Yiddish]] | ייִדיש | <code>[[:yi:|yi]]</code> | [[:yi:Special:Statistics|15&nbsp;667]] | [[:yi:Special:Statistics|44&nbsp;481]] | [[:yi:Special:Statistics|598&nbsp;999]] | [[:yi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:yi:Special:ListUsers|60&nbsp;728]] | [[:yi:Special:ActiveUsers|55]] | [[:yi:Special:ListFiles|985]] | 46 |- | 147 | [[Ilocanu]] | Ilokano | <code>[[:ilo:|ilo]]</code> | [[:ilo:Special:Statistics|15&nbsp;504]] | [[:ilo:Special:Statistics|70&nbsp;699]] | [[:ilo:Special:Statistics|405&nbsp;329]] | [[:ilo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ilo:Special:ListUsers|19&nbsp;899]] | [[:ilo:Special:ActiveUsers|33]] | [[:ilo:Special:ListFiles|0]] | 73 |- | 148 | [[Idioma limburgués|Limburgués]] | Limburgs | <code>[[:li:|li]]</code> | [[:li:Special:Statistics|15&nbsp;205]] | [[:li:Special:Statistics|68&nbsp;801]] | [[:li:Special:Statistics|484&nbsp;993]] | [[:li:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:li:Special:ListUsers|33&nbsp;333]] | [[:li:Special:ActiveUsers|27]] | [[:li:Special:ListFiles|622]] | 88 |- | 149 | [[:en:Gorontalo|Gorontalo]] | Bahasa Hulontalo | <code>[[:gor:|gor]]</code> | [[:gor:Special:Statistics|15&nbsp;102]] | [[:gor:Special:Statistics|25&nbsp;022]] | [[:gor:Special:Statistics|67&nbsp;196]] | [[:gor:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gor:Special:ListUsers|8&nbsp;469]] | [[:gor:Special:ActiveUsers|25]] | [[:gor:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 150 | [[Idioma santali|Santali]] | Santhali | <code>[[:sat:|sat]]</code> | [[:sat:Special:Statistics|15&nbsp;079]] | [[:sat:Special:Statistics|32&nbsp;134]] | [[:sat:Special:Statistics|188&nbsp;223]] | [[:sat:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sat:Special:ListUsers|10&nbsp;923]] | [[:sat:Special:ActiveUsers|42]] | [[:sat:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 151 | [[Idioma napolitanu|Napolitanu]] | Napulitano | <code>[[:nap:|nap]]</code> | [[:nap:Special:Statistics|14&nbsp;957]] | [[:nap:Special:Statistics|24&nbsp;214]] | [[:nap:Special:Statistics|671&nbsp;577]] | [[:nap:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:nap:Special:ListUsers|34&nbsp;498]] | [[:nap:Special:ActiveUsers|36]] | [[:nap:Special:ListFiles|287]] | 11 |- | 152 | [[Idioma shan|Shan]] | ၵႂၢမ်းတႆးလူင် | <code>[[:shn:|shn]]</code> | [[:shn:Special:Statistics|14&nbsp;710]] | [[:shn:Special:Statistics|35&nbsp;758]] | [[:shn:Special:Statistics|125&nbsp;910]] | [[:shn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:shn:Special:ListUsers|6&nbsp;459]] | [[:shn:Special:ActiveUsers|19]] | [[:shn:Special:ListFiles|78]] | 7 |- | 153 | [[Idioma maithili|Maithili]] | मैथिली | <code>[[:mai:|mai]]</code> | [[:mai:Special:Statistics|14&nbsp;340]] | [[:mai:Special:Statistics|45&nbsp;998]] | [[:mai:Special:Statistics|274&nbsp;272]] | [[:mai:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mai:Special:ListUsers|17&nbsp;103]] | [[:mai:Special:ActiveUsers|29]] | [[:mai:Special:ListFiles|126]] | 29 |- | 154 | [[:en:Upper Sorbian|Upper Sorbian]] | hornjoserbsce | <code>[[:hsb:|hsb]]</code> | [[:hsb:Special:Statistics|14&nbsp;250]] | [[:hsb:Special:Statistics|36&nbsp;475]] | [[:hsb:Special:Statistics|389&nbsp;774]] | [[:hsb:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:hsb:Special:ListUsers|28&nbsp;167]] | [[:hsb:Special:ActiveUsers|34]] | [[:hsb:Special:ListFiles|126]] | 26 |- | 155 | [[Feroés]] | føroyskt | <code>[[:fo:|fo]]</code> | [[:fo:Special:Statistics|14&nbsp;213]] | [[:fo:Special:Statistics|41&nbsp;062]] | [[:fo:Special:Statistics|387&nbsp;394]] | [[:fo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:fo:Special:ListUsers|34&nbsp;586]] | [[:fo:Special:ActiveUsers|48]] | [[:fo:Special:ListFiles|0]] | 34 |- | 156 | [[Idioma emiliano-romañol|Emiliano-romañol]] | emiliàn e rumagnòl | <code>[[:eml:|eml]]</code> | [[:eml:Special:Statistics|14&nbsp;066]] | [[:eml:Special:Statistics|37&nbsp;429]] | [[:eml:Special:Statistics|168&nbsp;368]] | [[:eml:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:eml:Special:ListUsers|31&nbsp;080]] | [[:eml:Special:ActiveUsers|26]] | [[:eml:Special:ListFiles|2&nbsp;918]] | 12 |- | 157 | [[Árabe marroquín]] | اللهجة المغربي | <code>[[:ary:|ary]]</code> | [[:ary:Special:Statistics|13&nbsp;829]] | [[:ary:Special:Statistics|103&nbsp;589]] | [[:ary:Special:Statistics|508&nbsp;038]] | [[:ary:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ary:Special:ListUsers|20&nbsp;157]] | [[:ary:Special:ActiveUsers|96]] | [[:ary:Special:ListFiles|344]] | 207 |- | 160 | [[dagbani]] | dagbanli | <code>[[:dag:|dag]]</code> | [[:dag:Special:Statistics|13&nbsp;784]] | [[:dag:Special:Statistics|24&nbsp;778]] | [[:dag:Special:Statistics|136&nbsp;775]] | [[:dag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dag:Special:ListUsers|7&nbsp;962]] | [[:dag:Special:ActiveUsers|57]] | [[:dag:Special:ListFiles|0]] | 4 |- | 161 | [[Idioma armeniu occidental|Armeniu occidental]] | Արեւմտահայերէն | <code>[[:hyw:|hyw]]</code> | [[:hyw:Special:Statistics|13&nbsp;639]] | [[:hyw:Special:Statistics|29&nbsp;915]] | [[:hyw:Special:Statistics|239&nbsp;871]] | [[:hyw:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:hyw:Special:ListUsers|14&nbsp;333]] | [[:hyw:Special:ActiveUsers|61]] | [[:hyw:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 162 | [[Idioma occidental|Occidental]] | Interlingue | <code>[[:ie:|ie]]</code> | [[:ie:Special:Statistics|13&nbsp;585]] | [[:ie:Special:Statistics|17&nbsp;876]] | [[:ie:Special:Statistics|167&nbsp;640]] | [[:ie:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ie:Special:ListUsers|24&nbsp;222]] | [[:ie:Special:ActiveUsers|41]] | [[:ie:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 163 | [[Idioma karakalpako|Karakalpako]] | Qaraqalpaqsha | <code>[[:kaa:|kaa]]</code> | [[:kaa:Special:Statistics|13&nbsp;083]] | [[:kaa:Special:Statistics|37&nbsp;373]] | [[:kaa:Special:Statistics|227&nbsp;701]] | [[:kaa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:kaa:Special:ListUsers|15&nbsp;911]] | [[:kaa:Special:ActiveUsers|44]] | [[:kaa:Special:ListFiles|89]] | 21 |- | 164 | [[Idioma achenés|Achenés]] | Acèh | <code>[[:ace:|ace]]</code> | [[:ace:Special:Statistics|13&nbsp;059]] | [[:ace:Special:Statistics|28&nbsp;276]] | [[:ace:Special:Statistics|157&nbsp;717]] | [[:ace:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ace:Special:ListUsers|32&nbsp;988]] | [[:ace:Special:ActiveUsers|41]] | [[:ace:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 165 | [[Idioma valón|Valón]] | walon | <code>[[:wa:|wa]]</code> | [[:wa:Special:Statistics|12&nbsp;945]] | [[:wa:Special:Statistics|30&nbsp;928]] | [[:wa:Special:Statistics|424&nbsp;200]] | [[:wa:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:wa:Special:ListUsers|28&nbsp;484]] | [[:wa:Special:ActiveUsers|39]] | [[:wa:Special:ListFiles|765]] | 26 |- | 166 | [[Idioma sánscritu|Sánscritu]] | संस्कृतम् | <code>[[:sa:|sa]]</code> | [[:sa:Special:Statistics|12&nbsp;492]] | [[:sa:Special:Statistics|82&nbsp;508]] | [[:sa:Special:Statistics|498&nbsp;662]] | [[:sa:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sa:Special:ListUsers|45&nbsp;683]] | [[:sa:Special:ActiveUsers|38]] | [[:sa:Special:ListFiles|445]] | 190 |- | 167 | [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]] | Fiji Hindi | <code>[[:hif:|hif]]</code> | [[:hif:Special:Statistics|12&nbsp;328]] | [[:hif:Special:Statistics|57&nbsp;037]] | [[:hif:Special:Statistics|334&nbsp;926]] | [[:hif:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:hif:Special:ListUsers|39&nbsp;778]] | [[:hif:Special:ActiveUsers|71]] | [[:hif:Special:ListFiles|187]] | 77 |- | 168 | [[Idioma zulú|Zulú]] | isiZulu | <code>[[:zu:|zu]]</code> | [[:zu:Special:Statistics|12&nbsp;265]] | [[:zu:Special:Statistics|27&nbsp;067]] | [[:zu:Special:Statistics|123&nbsp;542]] | [[:zu:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:zu:Special:ListUsers|25&nbsp;926]] | [[:zu:Special:ActiveUsers|65]] | [[:zu:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 169 | [[{{#language:zgh|ast}}]] | {{lang|zgh|{{#language:zgh}}}} | <code>[[:zgh:|zgh]]</code> | [[:zgh:Special:Statistics|12&nbsp;229]] | [[:zgh:Special:Statistics|52&nbsp;223]] | [[:zgh:Special:Statistics|176&nbsp;256]] | [[:zgh:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:zgh:Special:ListUsers|39&nbsp;021]] | [[:zgh:Special:ActiveUsers|45]] | [[:zgh:Special:ListFiles|0]] | 36 |- | 170 | [[Idioma camboyanu|Camboyanu]] | ភាសាខ្មែរ | <code>[[:km:|km]]</code> | [[:km:Special:Statistics|12&nbsp;050]] | [[:km:Special:Statistics|37&nbsp;141]] | [[:km:Special:Statistics|335&nbsp;004]] | [[:km:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:km:Special:ListUsers|50&nbsp;414]] | [[:km:Special:ActiveUsers|145]] | [[:km:Special:ListFiles|808]] | 39 |- | 171 | [[:en:Banjar|Banjar]] | Bahasa Banjar | <code>[[:bjn:|bjn]]</code> | [[:bjn:Special:Statistics|11&nbsp;866]] | [[:bjn:Special:Statistics|36&nbsp;014]] | [[:bjn:Special:Statistics|110&nbsp;455]] | [[:bjn:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:bjn:Special:ListUsers|17&nbsp;287]] | [[:bjn:Special:ActiveUsers|40]] | [[:bjn:Special:ListFiles|2]] | 13 |- | 172 | [[Idioma shona|Shona]] | chiShona | <code>[[:sn:|sn]]</code> | [[:sn:Special:Statistics|11&nbsp;622]] | [[:sn:Special:Statistics|20&nbsp;647]] | [[:sn:Special:Statistics|113&nbsp;305]] | [[:sn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sn:Special:ListUsers|20&nbsp;758]] | [[:sn:Special:ActiveUsers|24]] | [[:sn:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 173 | [[Idioma ligur|Ligur]] | Ligure | <code>[[:lij:|lij]]</code> | [[:lij:Special:Statistics|11&nbsp;523]] | [[:lij:Special:Statistics|28&nbsp;315]] | [[:lij:Special:Statistics|269&nbsp;360]] | [[:lij:Special:ListUsers/sysop|7]] | [[:lij:Special:ListUsers|19&nbsp;728]] | [[:lij:Special:ActiveUsers|27]] | [[:lij:Special:ListFiles|32]] | 20 |- | 174 | [[:en:Meadow Mari|Meadow Mari]] | олык марий | <code>[[:mhr:|mhr]]</code> | [[:mhr:Special:Statistics|11&nbsp;325]] | [[:mhr:Special:Statistics|31&nbsp;632]] | [[:mhr:Special:Statistics|202&nbsp;881]] | [[:mhr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mhr:Special:ListUsers|16&nbsp;543]] | [[:mhr:Special:ActiveUsers|27]] | [[:mhr:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 175 | [[tachelhit]] | taclḥit | <code>[[:shi:|shi]]</code> | [[:shi:Special:Statistics|10&nbsp;891]] | [[:shi:Special:Statistics|14&nbsp;977]] | [[:shi:Special:Statistics|78&nbsp;477]] | [[:shi:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:shi:Special:ListUsers|35&nbsp;495]] | [[:shi:Special:ActiveUsers|27]] | [[:shi:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 176 | [[iodioma meitei|meitei]] | ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ | <code>[[:mni:|mni]]</code> | [[:mni:Special:Statistics|10&nbsp;540]] | [[:mni:Special:Statistics|17&nbsp;866]] | [[:mni:Special:Statistics|61&nbsp;713]] | [[:mni:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mni:Special:ListUsers|41&nbsp;123]] | [[:mni:Special:ActiveUsers|27]] | [[:mni:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 177 | [[Idioma cachemir|Cachemir]] | कॉशुर / کٲشُر | <code>[[:ks:|ks]]</code> | [[:ks:Special:Statistics|10&nbsp;501]] | [[:ks:Special:Statistics|24&nbsp;585]] | [[:ks:Special:Statistics|138&nbsp;455]] | [[:ks:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ks:Special:ListUsers|14&nbsp;076]] | [[:ks:Special:ActiveUsers|28]] | [[:ks:Special:ListFiles|88]] | 10 |- | 178 | [[Somalín]] | Soomaaliga | <code>[[:so:|so]]</code> | [[:so:Special:Statistics|10&nbsp;472]] | [[:so:Special:Statistics|31&nbsp;564]] | [[:so:Special:Statistics|297&nbsp;201]] | [[:so:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:so:Special:ListUsers|45&nbsp;232]] | [[:so:Special:ActiveUsers|127]] | [[:so:Special:ListFiles|0]] | 38 |- | 179 | [[:en:Hill Mari|Hill Mari]] | кырык мары | <code>[[:mrj:|mrj]]</code> | [[:mrj:Special:Statistics|10&nbsp;430]] | [[:mrj:Special:Statistics|21&nbsp;499]] | [[:mrj:Special:Statistics|107&nbsp;973]] | [[:mrj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mrj:Special:ListUsers|12&nbsp;277]] | [[:mrj:Special:ActiveUsers|12]] | [[:mrj:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 180 | [[Idioma hakka]] | 客家語/Hak-kâ-ngî | <code>[[:hak:|hak]]</code> | [[:hak:Special:Statistics|10&nbsp;423]] | [[:hak:Special:Statistics|20&nbsp;034]] | [[:hak:Special:Statistics|133&nbsp;776]] | [[:hak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hak:Special:ListUsers|36&nbsp;679]] | [[:hak:Special:ActiveUsers|33]] | [[:hak:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 181 | [[Rusinu]] | русиньскый | <code>[[:rue:|rue]]</code> | [[:rue:Special:Statistics|10&nbsp;244]] | [[:rue:Special:Statistics|22&nbsp;872]] | [[:rue:Special:Statistics|164&nbsp;631]] | [[:rue:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rue:Special:ListUsers|35&nbsp;749]] | [[:rue:Special:ActiveUsers|44]] | [[:rue:Special:ListFiles|87]] | 11 |- | 182 | [[Idioma pampangu|Pampangu]] | Kapampangan | <code>[[:pam:|pam]]</code> | [[:pam:Special:Statistics|10&nbsp;211]] | [[:pam:Special:Statistics|23&nbsp;398]] | [[:pam:Special:Statistics|311&nbsp;554]] | [[:pam:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pam:Special:ListUsers|24&nbsp;689]] | [[:pam:Special:ActiveUsers|29]] | [[:pam:Special:ListFiles|394]] | 22 |- | 183 | [[{{#language:tly|ast}}]] | {{lang|tly|{{#language:tly}}}} | <code>[[:tly:|tly]]</code> | [[:tly:Special:Statistics|10&nbsp;111]] | [[:tly:Special:Statistics|13&nbsp;953]] | [[:tly:Special:Statistics|124&nbsp;521]] | [[:tly:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tly:Special:ListUsers|43&nbsp;739]] | [[:tly:Special:ActiveUsers|39]] | [[:tly:Special:ListFiles|1]] | 1 |- | 184 | [[Uigur]] | ئۇيغۇرچە / Uyghurche | <code>[[:ug:|ug]]</code> | [[:ug:Special:Statistics|9&nbsp;721]] | [[:ug:Special:Statistics|17&nbsp;656]] | [[:ug:Special:Statistics|175&nbsp;257]] | [[:ug:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ug:Special:ListUsers|25&nbsp;567]] | [[:ug:Special:ActiveUsers|37]] | [[:ug:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 185 | [[Kiñaruanda]] | Kinyarwanda | <code>[[:rw:|rw]]</code> | [[:rw:Special:Statistics|9&nbsp;654]] | [[:rw:Special:Statistics|18&nbsp;868]] | [[:rw:Special:Statistics|131&nbsp;019]] | [[:rw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rw:Special:ListUsers|18&nbsp;042]] | [[:rw:Special:ActiveUsers|87]] | [[:rw:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 186 | [[Llingües bihari|Bihari]] | भोजपुरी | <code>[[:bh:|bh]]</code> | [[:bh:Special:Statistics|9&nbsp;036]] | [[:bh:Special:Statistics|81&nbsp;694]] | [[:bh:Special:Statistics|792&nbsp;939]] | [[:bh:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bh:Special:ListUsers|39&nbsp;887]] | [[:bh:Special:ActiveUsers|42]] | [[:bh:Special:ListFiles|54]] | 628 |- | 188 | [[Idioma corsu|Corsu]] | corsu | <code>[[:co:|co]]</code> | [[:co:Special:Statistics|8&nbsp;969]] | [[:co:Special:Statistics|18&nbsp;290]] | [[:co:Special:Statistics|401&nbsp;016]] | [[:co:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:co:Special:ListUsers|27&nbsp;264]] | [[:co:Special:ActiveUsers|48]] | [[:co:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 189 | [[Sesotho sa leboa]] | Sesotho sa Leboa | <code>[[:nso:|nso]]</code> | [[:nso:Special:Statistics|8&nbsp;925]] | [[:nso:Special:Statistics|11&nbsp;887]] | [[:nso:Special:Statistics|54&nbsp;873]] | [[:nso:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nso:Special:ListUsers|8&nbsp;448]] | [[:nso:Special:ActiveUsers|20]] | [[:nso:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 190 | [[:en:West Flemish|West Flemish]] | West-Vlams | <code>[[:vls:|vls]]</code> | [[:vls:Special:Statistics|8&nbsp;338]] | [[:vls:Special:Statistics|23&nbsp;344]] | [[:vls:Special:Statistics|326&nbsp;380]] | [[:vls:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:vls:Special:ListUsers|30&nbsp;851]] | [[:vls:Special:ActiveUsers|32]] | [[:vls:Special:ListFiles|355]] | 45 |- | 191 | [[Idioma tibetanu|Tibetanu]] | བོད་ཡིག | <code>[[:bo:|bo]]</code> | [[:bo:Special:Statistics|8&nbsp;072]] | [[:bo:Special:Statistics|22&nbsp;625]] | [[:bo:Special:Statistics|161&nbsp;294]] | [[:bo:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:bo:Special:ListUsers|35&nbsp;094]] | [[:bo:Special:ActiveUsers|55]] | [[:bo:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 193 | [[Idioma maorí|Maorí]] | Māori | <code>[[:mi:|mi]]</code> | [[:mi:Special:Statistics|8&nbsp;037]] | [[:mi:Special:Statistics|15&nbsp;464]] | [[:mi:Special:Statistics|167&nbsp;180]] | [[:mi:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:mi:Special:ListUsers|22&nbsp;736]] | [[:mi:Special:ActiveUsers|33]] | [[:mi:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 194 | [[Sami septentrional]] | davvisámegiella | <code>[[:se:|se]]</code> | [[:se:Special:Statistics|7&nbsp;907]] | [[:se:Special:Statistics|21&nbsp;124]] | [[:se:Special:Statistics|305&nbsp;835]] | [[:se:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:se:Special:ListUsers|33&nbsp;590]] | [[:se:Special:ActiveUsers|19]] | [[:se:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 195 | [[Idioma erzya]] | эрзянь | <code>[[:myv:|myv]]</code> | [[:myv:Special:Statistics|7&nbsp;869]] | [[:myv:Special:Statistics|31&nbsp;830]] | [[:myv:Special:Statistics|154&nbsp;303]] | [[:myv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:myv:Special:ListUsers|15&nbsp;014]] | [[:myv:Special:ActiveUsers|22]] | [[:myv:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 196 | [[Idioma maltés|Maltés]] | Malti | <code>[[:mt:|mt]]</code> | [[:mt:Special:Statistics|7&nbsp;852]] | [[:mt:Special:Statistics|23&nbsp;780]] | [[:mt:Special:Statistics|329&nbsp;325]] | [[:mt:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mt:Special:ListUsers|27&nbsp;720]] | [[:mt:Special:ActiveUsers|61]] | [[:mt:Special:ListFiles|697]] | 57 |- | 197 | [[Idioma sardu|Sardu]] | sardu | <code>[[:sc:|sc]]</code> | [[:sc:Special:Statistics|7&nbsp;807]] | [[:sc:Special:Statistics|17&nbsp;731]] | [[:sc:Special:Statistics|189&nbsp;612]] | [[:sc:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:sc:Special:ListUsers|29&nbsp;182]] | [[:sc:Special:ActiveUsers|37]] | [[:sc:Special:ListFiles|157]] | 17 |- | 198 | [[Idioma moksha|Moksha]] | мокшень | <code>[[:mdf:|mdf]]</code> | [[:mdf:Special:Statistics|7&nbsp;625]] | [[:mdf:Special:Statistics|23&nbsp;914]] | [[:mdf:Special:Statistics|103&nbsp;177]] | [[:mdf:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mdf:Special:ListUsers|11&nbsp;747]] | [[:mdf:Special:ActiveUsers|16]] | [[:mdf:Special:ListFiles|0]] | 20 |- | 199 | [[Zelandés]] | Zeêuws | <code>[[:zea:|zea]]</code> | [[:zea:Special:Statistics|7&nbsp;268]] | [[:zea:Special:Statistics|13&nbsp;903]] | [[:zea:Special:Statistics|179&nbsp;097]] | [[:zea:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:zea:Special:ListUsers|15&nbsp;816]] | [[:zea:Special:ActiveUsers|21]] | [[:zea:Special:ListFiles|1]] | 11 |- | 200 | [[Idioma córnicu|Córnicu]] | kernowek | <code>[[:kw:|kw]]</code> | [[:kw:Special:Statistics|7&nbsp;160]] | [[:kw:Special:Statistics|14&nbsp;991]] | [[:kw:Special:Statistics|225&nbsp;687]] | [[:kw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:kw:Special:ListUsers|18&nbsp;540]] | [[:kw:Special:ActiveUsers|27]] | [[:kw:Special:ListFiles|6]] | 18 |- | 201 | [[Cabiliu]] | Taqbaylit | <code>[[:kab:|kab]]</code> | [[:kab:Special:Statistics|7&nbsp;138]] | [[:kab:Special:Statistics|18&nbsp;161]] | [[:kab:Special:Statistics|116&nbsp;371]] | [[:kab:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kab:Special:ListUsers|16&nbsp;513]] | [[:kab:Special:ActiveUsers|36]] | [[:kab:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 202 | [[Idioma vepsiu|Vepsiu]] | vepsän kel’ | <code>[[:vep:|vep]]</code> | [[:vep:Special:Statistics|7&nbsp;110]] | [[:vep:Special:Statistics|39&nbsp;078]] | [[:vep:Special:Statistics|187&nbsp;659]] | [[:vep:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:vep:Special:ListUsers|18&nbsp;272]] | [[:vep:Special:ActiveUsers|24]] | [[:vep:Special:ListFiles|0]] | 97 |- | 203 | [[Idioma turcomanu|Turcomanu]] | Türkmençe | <code>[[:tk:|tk]]</code> | [[:tk:Special:Statistics|7&nbsp;106]] | [[:tk:Special:Statistics|17&nbsp;736]] | [[:tk:Special:Statistics|268&nbsp;385]] | [[:tk:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tk:Special:ListUsers|33&nbsp;541]] | [[:tk:Special:ActiveUsers|53]] | [[:tk:Special:ListFiles|332]] | 34 |- | 204 | [[Manx]] | Gaelg | <code>[[:gv:|gv]]</code> | [[:gv:Special:Statistics|7&nbsp;105]] | [[:gv:Special:Statistics|44&nbsp;641]] | [[:gv:Special:Statistics|377&nbsp;899]] | [[:gv:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gv:Special:ListUsers|23&nbsp;208]] | [[:gv:Special:ActiveUsers|33]] | [[:gv:Special:ListFiles|122]] | 236 |- | 205 | [[Chinu gan]] | 贛語 | <code>[[:gan:|gan]]</code> | [[:gan:Special:Statistics|6&nbsp;816]] | [[:gan:Special:Statistics|34&nbsp;489]] | [[:gan:Special:Statistics|401&nbsp;271]] | [[:gan:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gan:Special:ListUsers|85&nbsp;477]] | [[:gan:Special:ActiveUsers|30]] | [[:gan:Special:ListFiles|40]] | 192 |- | 207 | [[Sami inari]] | Anarâškielâ | <code>[[:smn:|smn]]</code> | [[:smn:Special:Statistics|6&nbsp;561]] | [[:smn:Special:Statistics|29&nbsp;627]] | [[:smn:Special:Statistics|153&nbsp;411]] | [[:smn:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:smn:Special:ListUsers|7&nbsp;064]] | [[:smn:Special:ActiveUsers|21]] | [[:smn:Special:ListFiles|0]] | 64 |- | 208 | [[Llingua abḥasiana|Abḥasiu]] | Аҧсшәа | <code>[[:ab:|ab]]</code> | [[:ab:Special:Statistics|6&nbsp;533]] | [[:ab:Special:Statistics|36&nbsp;031]] | [[:ab:Special:Statistics|165&nbsp;771]] | [[:ab:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ab:Special:ListUsers|24&nbsp;825]] | [[:ab:Special:ActiveUsers|47]] | [[:ab:Special:ListFiles|9]] | 94 |- | 209 | [[Picardu]] | Picard | <code>[[:pcd:|pcd]]</code> | [[:pcd:Special:Statistics|6&nbsp;110]] | [[:pcd:Special:Statistics|12&nbsp;173]] | [[:pcd:Special:Statistics|79&nbsp;258]] | [[:pcd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:pcd:Special:ListUsers|21&nbsp;653]] | [[:pcd:Special:ActiveUsers|33]] | [[:pcd:Special:ListFiles|51]] | 6 |- | 210 | [[Idioma guaraní|Guaraní]] | Avañe'ẽ | <code>[[:gn:|gn]]</code> | [[:gn:Special:Statistics|6&nbsp;030]] | [[:gn:Special:Statistics|14&nbsp;191]] | [[:gn:Special:Statistics|137&nbsp;525]] | [[:gn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gn:Special:ListUsers|22&nbsp;765]] | [[:gn:Special:ActiveUsers|40]] | [[:gn:Special:ListFiles|0]] | 18 |- | 211 | [[Idioma udmurtu]] | удмурт | <code>[[:udm:|udm]]</code> | [[:udm:Special:Statistics|5&nbsp;915]] | [[:udm:Special:Statistics|20&nbsp;383]] | [[:udm:Special:Statistics|129&nbsp;866]] | [[:udm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:udm:Special:ListUsers|17&nbsp;469]] | [[:udm:Special:ActiveUsers|23]] | [[:udm:Special:ListFiles|8]] | 38 |- | 212 | [[Franco-provenzal]] | arpetan | <code>[[:frp:|frp]]</code> | [[:frp:Special:Statistics|5&nbsp;827]] | [[:frp:Special:Statistics|18&nbsp;256]] | [[:frp:Special:Statistics|230&nbsp;853]] | [[:frp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:frp:Special:ListUsers|19&nbsp;661]] | [[:frp:Special:ActiveUsers|20]] | [[:frp:Special:ListFiles|0]] | 58 |- | 213 | [[Idioma komi|Komi]] | коми | <code>[[:kv:|kv]]</code> | [[:kv:Special:Statistics|5&nbsp;759]] | [[:kv:Special:Statistics|20&nbsp;092]] | [[:kv:Special:Statistics|148&nbsp;553]] | [[:kv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kv:Special:ListUsers|16&nbsp;840]] | [[:kv:Special:ActiveUsers|23]] | [[:kv:Special:ListFiles|0]] | 46 |- | 214 | [[Idioma caxubiu|Caxubiu]] | kaszëbsczi | <code>[[:csb:|csb]]</code> | [[:csb:Special:Statistics|5&nbsp;573]] | [[:csb:Special:Statistics|9&nbsp;498]] | [[:csb:Special:Statistics|198&nbsp;499]] | [[:csb:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:csb:Special:ListUsers|19&nbsp;480]] | [[:csb:Special:ActiveUsers|33]] | [[:csb:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 215 | [[Idioma lao|Lao]] | ລາວ | <code>[[:lo:|lo]]</code> | [[:lo:Special:Statistics|5&nbsp;526]] | [[:lo:Special:Statistics|16&nbsp;204]] | [[:lo:Special:Statistics|127&nbsp;663]] | [[:lo:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lo:Special:ListUsers|23&nbsp;016]] | [[:lo:Special:ActiveUsers|43]] | [[:lo:Special:ListFiles|39]] | 29 |- | 216 | [[Papiamentu]] | Papiamentu | <code>[[:pap:|pap]]</code> | [[:pap:Special:Statistics|5&nbsp;436]] | [[:pap:Special:Statistics|11&nbsp;161]] | [[:pap:Special:Statistics|190&nbsp;970]] | [[:pap:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:pap:Special:ListUsers|18&nbsp;074]] | [[:pap:Special:ActiveUsers|24]] | [[:pap:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 217 | [[Madurese]] | Madhurâ | <code>[[:mad:|mad]]</code> | [[:mad:Special:Statistics|5&nbsp;313]] | [[:mad:Special:Statistics|15&nbsp;873]] | [[:mad:Special:Statistics|57&nbsp;895]] | [[:mad:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:mad:Special:ListUsers|5&nbsp;010]] | [[:mad:Special:ActiveUsers|46]] | [[:mad:Special:ListFiles|0]] | 14 |- | 218 | [[Llingua aymara]] | Aymar aru | <code>[[:ay:|ay]]</code> | [[:ay:Special:Statistics|5&nbsp;269]] | [[:ay:Special:Statistics|8&nbsp;970]] | [[:ay:Special:Statistics|102&nbsp;484]] | [[:ay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ay:Special:ListUsers|19&nbsp;346]] | [[:ay:Special:ActiveUsers|27]] | [[:ay:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 219 | [[Idioma lingala|Lingala]] | lingála | <code>[[:ln:|ln]]</code> | [[:ln:Special:Statistics|5&nbsp;207]] | [[:ln:Special:Statistics|11&nbsp;925]] | [[:ln:Special:Statistics|135&nbsp;105]] | [[:ln:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ln:Special:ListUsers|15&nbsp;696]] | [[:ln:Special:ActiveUsers|20]] | [[:ln:Special:ListFiles|34]] | 19 |- | 220 | [[Inglés antiguu]] | Ænglisc | <code>[[:ang:|ang]]</code> | [[:ang:Special:Statistics|5&nbsp;204]] | [[:ang:Special:Statistics|22&nbsp;047]] | [[:ang:Special:Statistics|230&nbsp;063]] | [[:ang:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ang:Special:ListUsers|138&nbsp;044]] | [[:ang:Special:ActiveUsers|56]] | [[:ang:Special:ListFiles|264]] | 109 |- | 221 | [[Idioma luganda|Luganda]] | Luganda | <code>[[:lg:|lg]]</code> | [[:lg:Special:Statistics|5&nbsp;111]] | [[:lg:Special:Statistics|9&nbsp;986]] | [[:lg:Special:Statistics|51&nbsp;446]] | [[:lg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lg:Special:ListUsers|11&nbsp;050]] | [[:lg:Special:ActiveUsers|54]] | [[:lg:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 222 | [[pidgin ghanianu]] | Ghanaian Pidgin English | <code>[[:gpe:|gpe]]</code> | [[:gpe:Special:Statistics|5&nbsp;078]] | [[:gpe:Special:Statistics|26&nbsp;316]] | [[:gpe:Special:Statistics|98&nbsp;224]] | [[:gpe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:gpe:Special:ListUsers|5&nbsp;924]] | [[:gpe:Special:ActiveUsers|27]] | [[:gpe:Special:ListFiles|0]] | 65 |- | 223 | [[Normandu]] | Nouormand | <code>[[:nrm:|nrm]]</code> | [[:nrm:Special:Statistics|5&nbsp;060]] | [[:nrm:Special:Statistics|10&nbsp;691]] | [[:nrm:Special:Statistics|221&nbsp;165]] | [[:nrm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nrm:Special:ListUsers|15&nbsp;352]] | [[:nrm:Special:ActiveUsers|10]] | [[:nrm:Special:ListFiles|0]] | 26 |- | 224 | [[Friulanu]] | furlan | <code>[[:fur:|fur]]</code> | [[:fur:Special:Statistics|4&nbsp;954]] | [[:fur:Special:Statistics|11&nbsp;228]] | [[:fur:Special:Statistics|182&nbsp;220]] | [[:fur:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fur:Special:ListUsers|16&nbsp;826]] | [[:fur:Special:ActiveUsers|39]] | [[:fur:Special:ListFiles|296]] | 26 |- | 225 | [[Idioma carelianu|Carelianu]] | Livvinkarjala | <code>[[:olo:|olo]]</code> | [[:olo:Special:Statistics|4&nbsp;786]] | [[:olo:Special:Statistics|14&nbsp;538]] | [[:olo:Special:Statistics|40&nbsp;175]] | [[:olo:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:olo:Special:ListUsers|8&nbsp;627]] | [[:olo:Special:ActiveUsers|19]] | [[:olo:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 226 | [[Idioma twi|Twi]] | Twi | <code>[[:tw:|tw]]</code> | [[:tw:Special:Statistics|4&nbsp;702]] | [[:tw:Special:Statistics|8&nbsp;760]] | [[:tw:Special:Statistics|137&nbsp;457]] | [[:tw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:tw:Special:ListUsers|18&nbsp;213]] | [[:tw:Special:ActiveUsers|34]] | [[:tw:Special:ListFiles|0]] | 12 |- | 227 | [[Lingua Franca Nova]] | Lingua Franca Nova | <code>[[:lfn:|lfn]]</code> | [[:lfn:Special:Statistics|4&nbsp;566]] | [[:lfn:Special:Statistics|7&nbsp;311]] | [[:lfn:Special:Statistics|42&nbsp;849]] | [[:lfn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lfn:Special:ListUsers|16&nbsp;983]] | [[:lfn:Special:ActiveUsers|28]] | [[:lfn:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 228 | [[Idioma lezgianu|Lezgianu]] | лезги | <code>[[:lez:|lez]]</code> | [[:lez:Special:Statistics|4&nbsp;464]] | [[:lez:Special:Statistics|15&nbsp;126]] | [[:lez:Special:Statistics|98&nbsp;139]] | [[:lez:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lez:Special:ListUsers|12&nbsp;821]] | [[:lez:Special:ActiveUsers|20]] | [[:lez:Special:ListFiles|11]] | 37 |- | 229 | [[Mirandés]] | Mirandés | <code>[[:mwl:|mwl]]</code> | [[:mwl:Special:Statistics|4&nbsp;318]] | [[:mwl:Special:Statistics|10&nbsp;767]] | [[:mwl:Special:Statistics|106&nbsp;355]] | [[:mwl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mwl:Special:ListUsers|15&nbsp;170]] | [[:mwl:Special:ActiveUsers|24]] | [[:mwl:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 230 | [[Estremeñu]] | estremeñu | <code>[[:ext:|ext]]</code> | [[:ext:Special:Statistics|4&nbsp;219]] | [[:ext:Special:Statistics|9&nbsp;310]] | [[:ext:Special:Statistics|142&nbsp;682]] | [[:ext:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ext:Special:ListUsers|20&nbsp;158]] | [[:ext:Special:ActiveUsers|34]] | [[:ext:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 231 | [[:en:Saterland Frisian|Saterland Frisian]] | Seeltersk | <code>[[:stq:|stq]]</code> | [[:stq:Special:Statistics|4&nbsp;187]] | [[:stq:Special:Statistics|10&nbsp;850]] | [[:stq:Special:Statistics|124&nbsp;255]] | [[:stq:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:stq:Special:ListUsers|15&nbsp;134]] | [[:stq:Special:ActiveUsers|22]] | [[:stq:Special:ListFiles|381]] | 29 |- | 232 | [[Tswana]] | Setswana | <code>[[:tn:|tn]]</code> | [[:tn:Special:Statistics|4&nbsp;177]] | [[:tn:Special:Statistics|8&nbsp;804]] | [[:tn:Special:Statistics|49&nbsp;985]] | [[:tn:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tn:Special:ListUsers|12&nbsp;657]] | [[:tn:Special:ActiveUsers|54]] | [[:tn:Special:ListFiles|4]] | 7 |- | 233 | [[Náhuatl]] | Nāhuatl | <code>[[:nah:|nah]]</code> | [[:nah:Special:Statistics|4&nbsp;167]] | [[:nah:Special:Statistics|13&nbsp;093]] | [[:nah:Special:Statistics|524&nbsp;559]] | [[:nah:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nah:Special:ListUsers|24&nbsp;529]] | [[:nah:Special:ActiveUsers|19]] | [[:nah:Special:ListFiles|168]] | 184 |- | 234 | [[Tuvanu]] | тыва дыл | <code>[[:tyv:|tyv]]</code> | [[:tyv:Special:Statistics|4&nbsp;126]] | [[:tyv:Special:Statistics|14&nbsp;983]] | [[:tyv:Special:Statistics|52&nbsp;075]] | [[:tyv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tyv:Special:ListUsers|10&nbsp;990]] | [[:tyv:Special:ActiveUsers|12]] | [[:tyv:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 235 | [[Xudeoespañol]] | Ladino | <code>[[:lad:|lad]]</code> | [[:lad:Special:Statistics|4&nbsp;041]] | [[:lad:Special:Statistics|12&nbsp;802]] | [[:lad:Special:Statistics|216&nbsp;295]] | [[:lad:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:lad:Special:ListUsers|24&nbsp;736]] | [[:lad:Special:ActiveUsers|30]] | [[:lad:Special:ListFiles|21]] | 79 |- | 236 | [[Idioma avar|Avar]] | авар | <code>[[:av:|av]]</code> | [[:av:Special:Statistics|4&nbsp;013]] | [[:av:Special:Statistics|18&nbsp;690]] | [[:av:Special:Statistics|97&nbsp;358]] | [[:av:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:av:Special:ListUsers|17&nbsp;508]] | [[:av:Special:ActiveUsers|26]] | [[:av:Special:ListFiles|0]] | 70 |- | 237 | [[{{#language:fon|ast}}]] | {{lang|fon|{{#language:fon}}}} | <code>[[:fon:|fon]]</code> | [[:fon:Special:Statistics|3&nbsp;979]] | [[:fon:Special:Statistics|6&nbsp;025]] | [[:fon:Special:Statistics|32&nbsp;368]] | [[:fon:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fon:Special:ListUsers|2&nbsp;317]] | [[:fon:Special:ActiveUsers|34]] | [[:fon:Special:ListFiles|0]] | 1 |- | 238 | [[{{#language:tok|ast}}]] | {{lang|tok|{{#language:tok}}}} | <code>[[:tok:|tok]]</code> | [[:tok:Special:Statistics|3&nbsp;937]] | [[:tok:Special:Statistics|10&nbsp;287]] | [[:tok:Special:Statistics|58&nbsp;479]] | [[:tok:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:tok:Special:ListUsers|5&nbsp;018]] | [[:tok:Special:ActiveUsers|110]] | [[:tok:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 239 | [[Romanche]] | rumantsch | <code>[[:rm:|rm]]</code> | [[:rm:Special:Statistics|3&nbsp;867]] | [[:rm:Special:Statistics|9&nbsp;858]] | [[:rm:Special:Statistics|172&nbsp;101]] | [[:rm:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rm:Special:ListUsers|23&nbsp;381]] | [[:rm:Special:ActiveUsers|21]] | [[:rm:Special:ListFiles|48]] | 42 |- | 240 | [[:en:Doteli|Doteli]] | डोटेली | <code>[[:dty:|dty]]</code> | [[:dty:Special:Statistics|3&nbsp;723]] | [[:dty:Special:Statistics|22&nbsp;579]] | [[:dty:Special:Statistics|247&nbsp;010]] | [[:dty:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dty:Special:ListUsers|8&nbsp;164]] | [[:dty:Special:ActiveUsers|18]] | [[:dty:Special:ListFiles|3]] | 281 |- | 241 | [[Idioma mon|Mon]] | ဘာသာ မန် | <code>[[:mnw:|mnw]]</code> | [[:mnw:Special:Statistics|3&nbsp;682]] | [[:mnw:Special:Statistics|10&nbsp;791]] | [[:mnw:Special:Statistics|54&nbsp;912]] | [[:mnw:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:mnw:Special:ListUsers|5&nbsp;290]] | [[:mnw:Special:ActiveUsers|19]] | [[:mnw:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 242 | [[Idioma konkani|Konkani]] | गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni | <code>[[:gom:|gom]]</code> | [[:gom:Special:Statistics|3&nbsp;644]] | [[:gom:Special:Statistics|8&nbsp;922]] | [[:gom:Special:Statistics|214&nbsp;263]] | [[:gom:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:gom:Special:ListUsers|11&nbsp;705]] | [[:gom:Special:ActiveUsers|15]] | [[:gom:Special:ListFiles|0]] | 50 |- | 243 | [[Tulu]] | ತುಳು | <code>[[:tcy:|tcy]]</code> | [[:tcy:Special:Statistics|3&nbsp;525]] | [[:tcy:Special:Statistics|21&nbsp;345]] | [[:tcy:Special:Statistics|243&nbsp;979]] | [[:tcy:Special:ListUsers/sysop|5]] | [[:tcy:Special:ListUsers|8&nbsp;874]] | [[:tcy:Special:ActiveUsers|18]] | [[:tcy:Special:ListFiles|12]] | 292 |- | 244 | [[:en:Komi-Permyak|Komi-Permyak]] | Перем Коми | <code>[[:koi:|koi]]</code> | [[:koi:Special:Statistics|3&nbsp;471]] | [[:koi:Special:Statistics|13&nbsp;784]] | [[:koi:Special:Statistics|63&nbsp;910]] | [[:koi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:koi:Special:ListUsers|9&nbsp;856]] | [[:koi:Special:ActiveUsers|11]] | [[:koi:Special:ListFiles|0]] | 41 |- | 245 | [[:en:Lower Sorbian|Lower Sorbian]] | dolnoserbski | <code>[[:dsb:|dsb]]</code> | [[:dsb:Special:Statistics|3&nbsp;444]] | [[:dsb:Special:Statistics|11&nbsp;657]] | [[:dsb:Special:Statistics|147&nbsp;458]] | [[:dsb:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dsb:Special:ListUsers|20&nbsp;972]] | [[:dsb:Special:ActiveUsers|26]] | [[:dsb:Special:ListFiles|0]] | 72 |- | 246 | [[{{#language:bew|ast}}]] | {{lang|bew|{{#language:bew}}}} | <code>[[:bew:|bew]]</code> | [[:bew:Special:Statistics|3&nbsp;294]] | [[:bew:Special:Statistics|7&nbsp;930]] | [[:bew:Special:Statistics|34&nbsp;397]] | [[:bew:Special:ListUsers/sysop|6]] | [[:bew:Special:ListUsers|3&nbsp;550]] | [[:bew:Special:ActiveUsers|110]] | [[:bew:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 247 | [[{{#language:dga|ast}}]] | {{lang|dga|{{#language:dga}}}} | <code>[[:dga:|dga]]</code> | [[:dga:Special:Statistics|3&nbsp;233]] | [[:dga:Special:Statistics|6&nbsp;872]] | [[:dga:Special:Statistics|60&nbsp;928]] | [[:dga:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dga:Special:ListUsers|1&nbsp;700]] | [[:dga:Special:ActiveUsers|9]] | [[:dga:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 249 | [[Idioma maldivianu|Maldivu]] | ދިވެހިބަސް | <code>[[:dv:|dv]]</code> | [[:dv:Special:Statistics|3&nbsp;204]] | [[:dv:Special:Statistics|12&nbsp;501]] | [[:dv:Special:Statistics|137&nbsp;379]] | [[:dv:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dv:Special:ListUsers|28&nbsp;173]] | [[:dv:Special:ActiveUsers|22]] | [[:dv:Special:ListFiles|896]] | 93 |- | 250 | [[Fráncicu ripuariu]] | Ripoarisch | <code>[[:ksh:|ksh]]</code> | [[:ksh:Special:Statistics|3&nbsp;038]] | [[:ksh:Special:Statistics|10&nbsp;809]] | [[:ksh:Special:Statistics|1&nbsp;610&nbsp;280]] | [[:ksh:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:ksh:Special:ListUsers|25&nbsp;185]] | [[:ksh:Special:ActiveUsers|15]] | [[:ksh:Special:ListFiles|0]] | 975 |- | 251 | [[Zhuanganu]] | Vahcuengh | <code>[[:za:|za]]</code> | [[:za:Special:Statistics|3&nbsp;012]] | [[:za:Special:Statistics|5&nbsp;579]] | [[:za:Special:Statistics|42&nbsp;884]] | [[:za:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:za:Special:ListUsers|12&nbsp;489]] | [[:za:Special:ActiveUsers|14]] | [[:za:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 252 | [[Gagauz]] | Gagauz | <code>[[:gag:|gag]]</code> | [[:gag:Special:Statistics|3&nbsp;003]] | [[:gag:Special:Statistics|7&nbsp;647]] | [[:gag:Special:Statistics|75&nbsp;167]] | [[:gag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gag:Special:ListUsers|16&nbsp;616]] | [[:gag:Special:ActiveUsers|27]] | [[:gag:Special:ListFiles|0]] | 24 |- | 253 | [[pa'o]] | ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ | <code>[[:blk:|blk]]</code> | [[:blk:Special:Statistics|2&nbsp;916]] | [[:blk:Special:Statistics|9&nbsp;071]] | [[:blk:Special:Statistics|33&nbsp;287]] | [[:blk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:blk:Special:ListUsers|2&nbsp;973]] | [[:blk:Special:ActiveUsers|13]] | [[:blk:Special:ListFiles|0]] | 16 |- | 254 | [[Idioma buriatu|Buriatu]] | буряад | <code>[[:bxr:|bxr]]</code> | [[:bxr:Special:Statistics|2&nbsp;915]] | [[:bxr:Special:Statistics|11&nbsp;238]] | [[:bxr:Special:Statistics|74&nbsp;506]] | [[:bxr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bxr:Special:ListUsers|17&nbsp;627]] | [[:bxr:Special:ActiveUsers|16]] | [[:bxr:Special:ListFiles|8]] | 54 |- | 255 | [[{{#language:kge|ast}}]] | {{lang|kge|{{#language:kge}}}} | <code>[[:kge:|kge]]</code> | [[:kge:Special:Statistics|2&nbsp;900]] | [[:kge:Special:Statistics|4&nbsp;652]] | [[:kge:Special:Statistics|31&nbsp;915]] | [[:kge:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kge:Special:ListUsers|1&nbsp;495]] | [[:kge:Special:ActiveUsers|9]] | [[:kge:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 256 | [[Idioma ḥawaianu|Ḥawaianu]] | Hawaiʻi | <code>[[:haw:|haw]]</code> | [[:haw:Special:Statistics|2&nbsp;896]] | [[:haw:Special:Statistics|6&nbsp;263]] | [[:haw:Special:Statistics|102&nbsp;836]] | [[:haw:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:haw:Special:ListUsers|21&nbsp;144]] | [[:haw:Special:ActiveUsers|34]] | [[:haw:Special:ListFiles|0]] | 22 |- | 257 | [[Alemán palatín]] | Pälzisch | <code>[[:pfl:|pfl]]</code> | [[:pfl:Special:Statistics|2&nbsp;856]] | [[:pfl:Special:Statistics|7&nbsp;105]] | [[:pfl:Special:Statistics|93&nbsp;234]] | [[:pfl:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pfl:Special:ListUsers|13&nbsp;958]] | [[:pfl:Special:ActiveUsers|13]] | [[:pfl:Special:ListFiles|0]] | 29 |- | 258 | [[Awadhi]] | ქართული | <code>[[:awa:|awa]]</code> | [[:awa:Special:Statistics|2&nbsp;848]] | [[:awa:Special:Statistics|7&nbsp;167]] | [[:awa:Special:Statistics|32&nbsp;529]] | [[:awa:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:awa:Special:ListUsers|5&nbsp;186]] | [[:awa:Special:ActiveUsers|22]] | [[:awa:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 259 | [[Idioma karachái-bálkaro|Karachái-bálkaro]] | къарачай-малкъар | <code>[[:krc:|krc]]</code> | [[:krc:Special:Statistics|2&nbsp;828]] | [[:krc:Special:Statistics|17&nbsp;398]] | [[:krc:Special:Statistics|123&nbsp;833]] | [[:krc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:krc:Special:ListUsers|11&nbsp;967]] | [[:krc:Special:ActiveUsers|17]] | [[:krc:Special:ListFiles|0]] | 189 |- | 260 | [[Sakizaya]] | Sakizaya | <code>[[:szy:|szy]]</code> | [[:szy:Special:Statistics|2&nbsp;737]] | [[:szy:Special:Statistics|6&nbsp;445]] | [[:szy:Special:Statistics|140&nbsp;738]] | [[:szy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:szy:Special:ListUsers|4&nbsp;194]] | [[:szy:Special:ActiveUsers|15]] | [[:szy:Special:ListFiles|0]] | 40 |- | 261 | [[Idioma pangasinense|Pangasinense]] | Pangasinan | <code>[[:pag:|pag]]</code> | [[:pag:Special:Statistics|2&nbsp;623]] | [[:pag:Special:Statistics|6&nbsp;815]] | [[:pag:Special:Statistics|79&nbsp;561]] | [[:pag:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pag:Special:ListUsers|9&nbsp;845]] | [[:pag:Special:ActiveUsers|23]] | [[:pag:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 262 | [[atayal]] | atayal | <code>[[:tay:|tay]]</code> | [[:tay:Special:Statistics|2&nbsp;581]] | [[:tay:Special:Statistics|3&nbsp;327]] | [[:tay:Special:Statistics|65&nbsp;453]] | [[:tay:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tay:Special:ListUsers|2&nbsp;704]] | [[:tay:Special:ActiveUsers|12]] | [[:tay:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 263 | [[Idioma ingusetiu|Ingusetio]] | ГӀалгӀай | <code>[[:inh:|inh]]</code> | [[:inh:Special:Statistics|2&nbsp;524]] | [[:inh:Special:Statistics|17&nbsp;260]] | [[:inh:Special:Statistics|74&nbsp;308]] | [[:inh:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:inh:Special:ListUsers|6&nbsp;190]] | [[:inh:Special:ActiveUsers|20]] | [[:inh:Special:ListFiles|39]] | 147 |- | 264 | [[{{#language:iba|ast}}]] | {{lang|iba|{{#language:iba}}}} | <code>[[:iba:|iba]]</code> | [[:iba:Special:Statistics|2&nbsp;411]] | [[:iba:Special:Statistics|6&nbsp;549]] | [[:iba:Special:Statistics|19&nbsp;108]] | [[:iba:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iba:Special:ListUsers|2&nbsp;308]] | [[:iba:Special:ActiveUsers|20]] | [[:iba:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 265 | [[Idioma xhosa|Xhosa]] | isiXhosa | <code>[[:xh:|xh]]</code> | [[:xh:Special:Statistics|2&nbsp;410]] | [[:xh:Special:Statistics|5&nbsp;633]] | [[:xh:Special:Statistics|40&nbsp;421]] | [[:xh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xh:Special:ListUsers|15&nbsp;896]] | [[:xh:Special:ActiveUsers|17]] | [[:xh:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 266 | [[Idioma kikuyu]] | Gĩkũyũ | <code>[[:ki:|ki]]</code> | [[:ki:Special:Statistics|2&nbsp;368]] | [[:ki:Special:Statistics|4&nbsp;178]] | [[:ki:Special:Statistics|23&nbsp;618]] | [[:ki:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ki:Special:ListUsers|10&nbsp;431]] | [[:ki:Special:ActiveUsers|8]] | [[:ki:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 267 | [[:en:Atikamekw|Atikamekw]] | Atikamekw | <code>[[:atj:|atj]]</code> | [[:atj:Special:Statistics|2&nbsp;078]] | [[:atj:Special:Statistics|3&nbsp;306]] | [[:atj:Special:Statistics|16&nbsp;938]] | [[:atj:Special:ListUsers/sysop|9]] | [[:atj:Special:ListUsers|6&nbsp;075]] | [[:atj:Special:ActiveUsers|22]] | [[:atj:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 268 | [[Novial]] | Novial | <code>[[:nov:|nov]]</code> | [[:nov:Special:Statistics|2&nbsp;070]] | [[:nov:Special:Statistics|5&nbsp;175]] | [[:nov:Special:Statistics|181&nbsp;395]] | [[:nov:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nov:Special:ListUsers|13&nbsp;592]] | [[:nov:Special:ActiveUsers|14]] | [[:nov:Special:ListFiles|0]] | 79 |- | 269 | [[Alemán de Pennsylvania]] | Deitsch | <code>[[:pdc:|pdc]]</code> | [[:pdc:Special:Statistics|2&nbsp;058]] | [[:pdc:Special:Statistics|5&nbsp;926]] | [[:pdc:Special:Statistics|107&nbsp;598]] | [[:pdc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pdc:Special:ListUsers|39&nbsp;243]] | [[:pdc:Special:ActiveUsers|38]] | [[:pdc:Special:ListFiles|0]] | 64 |- | 270 | [[Idioma tonganu|Tonganu]] | lea faka-Tonga | <code>[[:to:|to]]</code> | [[:to:Special:Statistics|2&nbsp;045]] | [[:to:Special:Statistics|5&nbsp;528]] | [[:to:Special:Statistics|43&nbsp;954]] | [[:to:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:to:Special:ListUsers|12&nbsp;804]] | [[:to:Special:ActiveUsers|14]] | [[:to:Special:ListFiles|12]] | 23 |- | 271 | [[Oromu]] | Oromoo | <code>[[:om:|om]]</code> | [[:om:Special:Statistics|1&nbsp;968]] | [[:om:Special:Statistics|5&nbsp;354]] | [[:om:Special:Statistics|45&nbsp;604]] | [[:om:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:om:Special:ListUsers|13&nbsp;844]] | [[:om:Special:ActiveUsers|19]] | [[:om:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 272 | [[Kikongo]] | Kongo | <code>[[:kg:|kg]]</code> | [[:kg:Special:Statistics|1&nbsp;948]] | [[:kg:Special:Statistics|4&nbsp;425]] | [[:kg:Special:Statistics|52&nbsp;276]] | [[:kg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kg:Special:ListUsers|12&nbsp;853]] | [[:kg:Special:ActiveUsers|17]] | [[:kg:Special:ListFiles|0]] | 19 |- | 273 | [[:en:Aramaic|Aramaic]] | ܐܪܡܝܐ | <code>[[:arc:|arc]]</code> | [[:arc:Special:Statistics|1&nbsp;919]] | [[:arc:Special:Statistics|6&nbsp;360]] | [[:arc:Special:Statistics|97&nbsp;544]] | [[:arc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:arc:Special:ListUsers|23&nbsp;745]] | [[:arc:Special:ActiveUsers|20]] | [[:arc:Special:ListFiles|0]] | 82 |- | 274 | [[{{#language:dtp|ast}}]] | {{lang|dtp|{{#language:dtp}}}} | <code>[[:dtp:|dtp]]</code> | [[:dtp:Special:Statistics|1&nbsp;810]] | [[:dtp:Special:Statistics|7&nbsp;481]] | [[:dtp:Special:Statistics|23&nbsp;795]] | [[:dtp:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:dtp:Special:ListUsers|2&nbsp;824]] | [[:dtp:Special:ActiveUsers|16]] | [[:dtp:Special:ListFiles|0]] | 31 |- | 275 | [[fanti]] | fat | <code>[[:fat:|fat]]</code> | [[:fat:Special:Statistics|1&nbsp;795]] | [[:fat:Special:Statistics|4&nbsp;777]] | [[:fat:Special:Statistics|25&nbsp;620]] | [[:fat:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:fat:Special:ListUsers|2&nbsp;442]] | [[:fat:Special:ActiveUsers|6]] | [[:fat:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 276 | [[Sesotho]] | Sesotho | <code>[[:st:|st]]</code> | [[:st:Special:Statistics|1&nbsp;769]] | [[:st:Special:Statistics|5&nbsp;801]] | [[:st:Special:Statistics|38&nbsp;453]] | [[:st:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:st:Special:ListUsers|12&nbsp;693]] | [[:st:Special:ActiveUsers|23]] | [[:st:Special:ListFiles|0]] | 34 |- | 277 | [[Nias]] | Li Niha | <code>[[:nia:|nia]]</code> | [[:nia:Special:Statistics|1&nbsp;769]] | [[:nia:Special:Statistics|4&nbsp;475]] | [[:nia:Special:Statistics|27&nbsp;348]] | [[:nia:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:nia:Special:ListUsers|2&nbsp;823]] | [[:nia:Special:ActiveUsers|7]] | [[:nia:Special:ListFiles|0]] | 14 |- | 278 | [[Wolof]] | Wolof | <code>[[:wo:|wo]]</code> | [[:wo:Special:Statistics|1&nbsp;746]] | [[:wo:Special:Statistics|5&nbsp;578]] | [[:wo:Special:Statistics|107&nbsp;313]] | [[:wo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:wo:Special:ListUsers|17&nbsp;483]] | [[:wo:Special:ActiveUsers|15]] | [[:wo:Special:ListFiles|0]] | 93 |- | 279 | [[{{#language:knc|ast}}]] | {{lang|knc|{{#language:knc}}}} | <code>[[:knc:|knc]]</code> | [[:knc:Special:Statistics|1&nbsp;744]] | [[:knc:Special:Statistics|2&nbsp;669]] | [[:knc:Special:Statistics|28&nbsp;894]] | [[:knc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:knc:Special:ListUsers|1&nbsp;437]] | [[:knc:Special:ActiveUsers|19]] | [[:knc:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 280 | [[Idioma fixanu|Fixanu]] | Na Vosa Vakaviti | <code>[[:fj:|fj]]</code> | [[:fj:Special:Statistics|1&nbsp;724]] | [[:fj:Special:Statistics|4&nbsp;553]] | [[:fj:Special:Statistics|38&nbsp;725]] | [[:fj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:fj:Special:ListUsers|10&nbsp;739]] | [[:fj:Special:ActiveUsers|14]] | [[:fj:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 281 | [[Xamaicanu]] | Patois | <code>[[:jam:|jam]]</code> | [[:jam:Special:Statistics|1&nbsp;719]] | [[:jam:Special:Statistics|3&nbsp;117]] | [[:jam:Special:Statistics|22&nbsp;755]] | [[:jam:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jam:Special:ListUsers|12&nbsp;268]] | [[:jam:Special:ActiveUsers|17]] | [[:jam:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 282 | [[Idioma kikuyu|Kikuyu]] | Kabɩyɛ | <code>[[:kbp:|kbp]]</code> | [[:kbp:Special:Statistics|1&nbsp;714]] | [[:kbp:Special:Statistics|3&nbsp;449]] | [[:kbp:Special:Statistics|18&nbsp;617]] | [[:kbp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kbp:Special:ListUsers|5&nbsp;848]] | [[:kbp:Special:ActiveUsers|5]] | [[:kbp:Special:ListFiles|0]] | 6 |- | 283 | [[gun]] | Gungbe | <code>[[:guw:|guw]]</code> | [[:guw:Special:Statistics|1&nbsp;688]] | [[:guw:Special:Statistics|2&nbsp;993]] | [[:guw:Special:Statistics|44&nbsp;902]] | [[:guw:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:guw:Special:ListUsers|2&nbsp;414]] | [[:guw:Special:ActiveUsers|19]] | [[:guw:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 284 | [[angika]] | अंगिका | <code>[[:anp:|anp]]</code> | [[:anp:Special:Statistics|1&nbsp;685]] | [[:anp:Special:Statistics|5&nbsp;312]] | [[:anp:Special:Statistics|22&nbsp;968]] | [[:anp:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:anp:Special:ListUsers|3&nbsp;768]] | [[:anp:Special:ActiveUsers|12]] | [[:anp:Special:ListFiles|0]] | 20 |- | 285 | [[Cabardianu]] | Адыгэбзэ | <code>[[:kbd:|kbd]]</code> | [[:kbd:Special:Statistics|1&nbsp;669]] | [[:kbd:Special:Statistics|7&nbsp;128]] | [[:kbd:Special:Statistics|48&nbsp;745]] | [[:kbd:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kbd:Special:ListUsers|11&nbsp;529]] | [[:kbd:Special:ActiveUsers|9]] | [[:kbd:Special:ListFiles|0]] | 73 |- | 286 | [[tyap]] | tyap | <code>[[:kcg:|kcg]]</code> | [[:kcg:Special:Statistics|1&nbsp;611]] | [[:kcg:Special:Statistics|7&nbsp;310]] | [[:kcg:Special:Statistics|42&nbsp;959]] | [[:kcg:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kcg:Special:ListUsers|2&nbsp;832]] | [[:kcg:Special:ActiveUsers|15]] | [[:kcg:Special:ListFiles|1]] | 74 |- | 287 | [[N'ko]] | ߒߞߏ | <code>[[:nqo:|nqo]]</code> | [[:nqo:Special:Statistics|1&nbsp;588]] | [[:nqo:Special:Statistics|3&nbsp;455]] | [[:nqo:Special:Statistics|12&nbsp;808]] | [[:nqo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nqo:Special:ListUsers|5&nbsp;878]] | [[:nqo:Special:ActiveUsers|9]] | [[:nqo:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 288 | [[idioma cheyenne|Cheyenne]] | Tsetsêhestâhese | <code>[[:chy:|chy]]</code> | [[:chy:Special:Statistics|1&nbsp;581]] | [[:chy:Special:Statistics|3&nbsp;170]] | [[:chy:Special:Statistics|26&nbsp;832]] | [[:chy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chy:Special:ListUsers|13&nbsp;972]] | [[:chy:Special:ActiveUsers|10]] | [[:chy:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 289 | [[Idioma calmucu|Calmucu]] | хальмг | <code>[[:xal:|xal]]</code> | [[:xal:Special:Statistics|1&nbsp;575]] | [[:xal:Special:Statistics|12&nbsp;504]] | [[:xal:Special:Statistics|92&nbsp;715]] | [[:xal:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:xal:Special:ListUsers|11&nbsp;297]] | [[:xal:Special:ActiveUsers|9]] | [[:xal:Special:ListFiles|0]] | 357 |- | 290 | [[pidgin nixerianu]] | Naijá | <code>[[:pcm:|pcm]]</code> | [[:pcm:Special:Statistics|1&nbsp;558]] | [[:pcm:Special:Statistics|2&nbsp;841]] | [[:pcm:Special:Statistics|30&nbsp;923]] | [[:pcm:Special:ListUsers/sysop|4]] | [[:pcm:Special:ListUsers|3&nbsp;626]] | [[:pcm:Special:ActiveUsers|20]] | [[:pcm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 291 | [[{{#language:kai|ast}}]] | {{lang|kai|{{#language:kai}}}} | <code>[[:kai:|kai]]</code> | [[:kai:Special:Statistics|1&nbsp;543]] | [[:kai:Special:Statistics|3&nbsp;617]] | [[:kai:Special:Statistics|13&nbsp;254]] | [[:kai:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kai:Special:ListUsers|336]] | [[:kai:Special:ActiveUsers|15]] | [[:kai:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 292 | [[Bislama]] | Bislama | <code>[[:bi:|bi]]</code> | [[:bi:Special:Statistics|1&nbsp;486]] | [[:bi:Special:Statistics|3&nbsp;477]] | [[:bi:Special:Statistics|44&nbsp;194]] | [[:bi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bi:Special:ListUsers|15&nbsp;353]] | [[:bi:Special:ActiveUsers|17]] | [[:bi:Special:ListFiles|0]] | 23 |- | 293 | [[Tetun]] | tetun | <code>[[:tet:|tet]]</code> | [[:tet:Special:Statistics|1&nbsp;422]] | [[:tet:Special:Statistics|4&nbsp;169]] | [[:tet:Special:Statistics|70&nbsp;442]] | [[:tet:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:tet:Special:ListUsers|11&nbsp;349]] | [[:tet:Special:ActiveUsers|21]] | [[:tet:Special:ListFiles|0]] | 63 |- | 294 | [[{{#language:bbc|ast}}]] | {{lang|bbc|{{#language:bbc}}}} | <code>[[:bbc:|bbc]]</code> | [[:bbc:Special:Statistics|1&nbsp;422]] | [[:bbc:Special:Statistics|2&nbsp;750]] | [[:bbc:Special:Statistics|16&nbsp;706]] | [[:bbc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:bbc:Special:ListUsers|2&nbsp;533]] | [[:bbc:Special:ActiveUsers|14]] | [[:bbc:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 295 | [[Tok pisin]] | Tok Pisin | <code>[[:tpi:|tpi]]</code> | [[:tpi:Special:Statistics|1&nbsp;415]] | [[:tpi:Special:Statistics|5&nbsp;770]] | [[:tpi:Special:Statistics|89&nbsp;540]] | [[:tpi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tpi:Special:ListUsers|16&nbsp;036]] | [[:tpi:Special:ActiveUsers|12]] | [[:tpi:Special:ListFiles|0]] | 147 |- | 296 | [[Antiguu eslavu eclesiásticu]] | словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ | <code>[[:cu:|cu]]</code> | [[:cu:Special:Statistics|1&nbsp;355]] | [[:cu:Special:Statistics|5&nbsp;954]] | [[:cu:Special:Statistics|86&nbsp;988]] | [[:cu:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cu:Special:ListUsers|29&nbsp;221]] | [[:cu:Special:ActiveUsers|26]] | [[:cu:Special:ListFiles|0]] | 168 |- | 298 | [[frafra]] | gurenɛ | <code>[[:gur:|gur]]</code> | [[:gur:Special:Statistics|1&nbsp;354]] | [[:gur:Special:Statistics|2&nbsp;619]] | [[:gur:Special:Statistics|23&nbsp;127]] | [[:gur:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gur:Special:ListUsers|2&nbsp;234]] | [[:gur:Special:ActiveUsers|11]] | [[:gur:Special:ListFiles|0]] | 8 |- | 299 | [[Lojban]] | Lojban | <code>[[:jbo:|jbo]]</code> | [[:jbo:Special:Statistics|1&nbsp;342]] | [[:jbo:Special:Statistics|6&nbsp;102]] | [[:jbo:Special:Statistics|114&nbsp;234]] | [[:jbo:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:jbo:Special:ListUsers|19&nbsp;623]] | [[:jbo:Special:ActiveUsers|24]] | [[:jbo:Special:ListFiles|0]] | 236 |- | 300 | [[{{#language:mos|ast}}]] | {{lang|mos|{{#language:mos}}}} | <code>[[:mos:|mos]]</code> | [[:mos:Special:Statistics|1&nbsp;326]] | [[:mos:Special:Statistics|2&nbsp;120]] | [[:mos:Special:Statistics|31&nbsp;698]] | [[:mos:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:mos:Special:ListUsers|1&nbsp;615]] | [[:mos:Special:ActiveUsers|12]] | [[:mos:Special:ListFiles|0]] | 5 |- | 301 | [[Idioma ewé|Ewé]] | eʋegbe | <code>[[:ee:|ee]]</code> | [[:ee:Special:Statistics|1&nbsp;324]] | [[:ee:Special:Statistics|4&nbsp;347]] | [[:ee:Special:Statistics|61&nbsp;482]] | [[:ee:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ee:Special:ListUsers|17&nbsp;037]] | [[:ee:Special:ActiveUsers|24]] | [[:ee:Special:ListFiles|0]] | 74 |- | 302 | [[{{#language:kus|ast}}]] | {{lang|kus|{{#language:kus}}}} | <code>[[:kus:|kus]]</code> | [[:kus:Special:Statistics|1&nbsp;323]] | [[:kus:Special:Statistics|2&nbsp;027]] | [[:kus:Special:Statistics|16&nbsp;903]] | [[:kus:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:kus:Special:ListUsers|1&nbsp;132]] | [[:kus:Special:ActiveUsers|10]] | [[:kus:Special:ListFiles|0]] | 2 |- | 303 | [[{{#language:rsk|ast}}]] | {{lang|rsk|{{#language:rsk}}}} | <code>[[:rsk:|rsk]]</code> | [[:rsk:Special:Statistics|1&nbsp;306]] | [[:rsk:Special:Statistics|2&nbsp;842]] | [[:rsk:Special:Statistics|18&nbsp;441]] | [[:rsk:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rsk:Special:ListUsers|2&nbsp;120]] | [[:rsk:Special:ActiveUsers|27]] | [[:rsk:Special:ListFiles|0]] | 9 |- | 304 | [[Idioma tahitianu|Tahitianu]] | reo tahiti | <code>[[:ty:|ty]]</code> | [[:ty:Special:Statistics|1&nbsp;250]] | [[:ty:Special:Statistics|3&nbsp;072]] | [[:ty:Special:Statistics|54&nbsp;164]] | [[:ty:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ty:Special:ListUsers|8&nbsp;664]] | [[:ty:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ty:Special:ListFiles|0]] | 37 |- | 305 | [[{{#language:syl|ast}}]] | {{lang|syl|{{#language:syl}}}} | <code>[[:syl:|syl]]</code> | [[:syl:Special:Statistics|1&nbsp;222]] | [[:syl:Special:Statistics|6&nbsp;494]] | [[:syl:Special:Statistics|30&nbsp;393]] | [[:syl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:syl:Special:ListUsers|1&nbsp;725]] | [[:syl:Special:ActiveUsers|14]] | [[:syl:Special:ListFiles|0]] | 87 |- | 306 | [[{{#language:btm|ast}}]] | {{lang|btm|{{#language:btm}}}} | <code>[[:btm:|btm]]</code> | [[:btm:Special:Statistics|1&nbsp;210]] | [[:btm:Special:Statistics|2&nbsp;725]] | [[:btm:Special:Statistics|12&nbsp;293]] | [[:btm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:btm:Special:ListUsers|1&nbsp;540]] | [[:btm:Special:ActiveUsers|10]] | [[:btm:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 307 | [[seediq]] | seediq | <code>[[:trv:|trv]]</code> | [[:trv:Special:Statistics|1&nbsp;201]] | [[:trv:Special:Statistics|2&nbsp;214]] | [[:trv:Special:Statistics|104&nbsp;137]] | [[:trv:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:trv:Special:ListUsers|2&nbsp;969]] | [[:trv:Special:ActiveUsers|8]] | [[:trv:Special:ListFiles|0]] | 33 |- | 308 | [[Idioma samoanu|Samoanu]] | Gagana Samoa | <code>[[:sm:|sm]]</code> | [[:sm:Special:Statistics|1&nbsp;200]] | [[:sm:Special:Statistics|6&nbsp;245]] | [[:sm:Special:Statistics|48&nbsp;140]] | [[:sm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sm:Special:ListUsers|12&nbsp;161]] | [[:sm:Special:ActiveUsers|13]] | [[:sm:Special:ListFiles|0]] | 136 |- | 309 | [[{{#language:rki|ast}}]] | {{lang|rki|{{#language:rki}}}} | <code>[[:rki:|rki]]</code> | [[:rki:Special:Statistics|1&nbsp;185]] | [[:rki:Special:Statistics|3&nbsp;995]] | [[:rki:Special:Statistics|17&nbsp;905]] | [[:rki:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:rki:Special:ListUsers|1&nbsp;057]] | [[:rki:Special:ActiveUsers|13]] | [[:rki:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 310 | [[{{#language:igl|ast}}]] | {{lang|igl|{{#language:igl}}}} | <code>[[:igl:|igl]]</code> | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;178]] | [[:igl:Special:Statistics|1&nbsp;618]] | [[:igl:Special:Statistics|35&nbsp;760]] | [[:igl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:igl:Special:ListUsers|1&nbsp;391]] | [[:igl:Special:ActiveUsers|16]] | [[:igl:Special:ListFiles|0]] | 3 |- | 311 | [[amis]] | Pangcah / 'Amis | <code>[[:ami:|ami]]</code> | [[:ami:Special:Statistics|1&nbsp;149]] | [[:ami:Special:Statistics|2&nbsp;297]] | [[:ami:Special:Statistics|48&nbsp;711]] | [[:ami:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ami:Special:ListUsers|3&nbsp;630]] | [[:ami:Special:ActiveUsers|22]] | [[:ami:Special:ListFiles|0]] | 21 |- | 312 | [[Idioma suazi|Suazi]] | SiSwati | <code>[[:ss:|ss]]</code> | [[:ss:Special:Statistics|1&nbsp;139]] | [[:ss:Special:Statistics|3&nbsp;473]] | [[:ss:Special:Statistics|42&nbsp;429]] | [[:ss:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ss:Special:ListUsers|10&nbsp;274]] | [[:ss:Special:ActiveUsers|9]] | [[:ss:Special:ListFiles|0]] | 51 |- | 313 | [[:en:Latgalian]] | latgaļu | <code>[[:ltg:|ltg]]</code> | [[:ltg:Special:Statistics|1&nbsp;136]] | [[:ltg:Special:Statistics|3&nbsp;264]] | [[:ltg:Special:Statistics|37&nbsp;698]] | [[:ltg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ltg:Special:ListUsers|8&nbsp;713]] | [[:ltg:Special:ActiveUsers|11]] | [[:ltg:Special:ListFiles|0]] | 41 |- | 314 | [[Sranan]] | Sranantongo | <code>[[:srn:|srn]]</code> | [[:srn:Special:Statistics|1&nbsp;129]] | [[:srn:Special:Statistics|2&nbsp;733]] | [[:srn:Special:Statistics|40&nbsp;049]] | [[:srn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:srn:Special:ListUsers|8&nbsp;965]] | [[:srn:Special:ActiveUsers|8]] | [[:srn:Special:ListFiles|0]] | 30 |- | 315 | [[Idioma chichewa|Chichewa]] | Chi-Chewa | <code>[[:ny:|ny]]</code> | [[:ny:Special:Statistics|1&nbsp;116]] | [[:ny:Special:Statistics|5&nbsp;397]] | [[:ny:Special:Statistics|48&nbsp;418]] | [[:ny:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ny:Special:ListUsers|12&nbsp;708]] | [[:ny:Special:ActiveUsers|11]] | [[:ny:Special:ListFiles|0]] | 132 |- | 316 | [[idioma altái|altái]] | алтай тил | <code>[[:alt:|alt]]</code> | [[:alt:Special:Statistics|1&nbsp;110]] | [[:alt:Special:Statistics|7&nbsp;210]] | [[:alt:Special:Statistics|48&nbsp;848]] | [[:alt:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:alt:Special:ListUsers|4&nbsp;525]] | [[:alt:Special:ActiveUsers|15]] | [[:alt:Special:ListFiles|0]] | 205 |- | 317 | [[Idioma tsonga|Tsonga]] | Xitsonga | <code>[[:ts:|ts]]</code> | [[:ts:Special:Statistics|1&nbsp;083]] | [[:ts:Special:Statistics|4&nbsp;556]] | [[:ts:Special:Statistics|41&nbsp;556]] | [[:ts:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ts:Special:ListUsers|12&nbsp;680]] | [[:ts:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ts:Special:ListFiles|0]] | 94 |- | 318 | [[Lak]] | лакку | <code>[[:lbe:|lbe]]</code> | [[:lbe:Special:Statistics|1&nbsp;080]] | [[:lbe:Special:Statistics|16&nbsp;155]] | [[:lbe:Special:Statistics|55&nbsp;072]] | [[:lbe:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:lbe:Special:ListUsers|9&nbsp;706]] | [[:lbe:Special:ActiveUsers|11]] | [[:lbe:Special:ListFiles|0]] | 664 |- | 319 | [[Criollu guyanés francés]] | Kriyòl Gwiyannen | <code>[[:gcr:|gcr]]</code> | [[:gcr:Special:Statistics|1&nbsp;076]] | [[:gcr:Special:Statistics|2&nbsp;673]] | [[:gcr:Special:Statistics|17&nbsp;681]] | [[:gcr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:gcr:Special:ListUsers|4&nbsp;381]] | [[:gcr:Special:ActiveUsers|13]] | [[:gcr:Special:ListFiles|0]] | 15 |- | 320 | [[Idioma góticu|Góticu]] | 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 | <code>[[:got:|got]]</code> | [[:got:Special:Statistics|1&nbsp;013]] | [[:got:Special:Statistics|4&nbsp;017]] | [[:got:Special:Statistics|48&nbsp;770]] | [[:got:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:got:Special:ListUsers|22&nbsp;849]] | [[:got:Special:ActiveUsers|22]] | [[:got:Special:ListFiles|0]] | 107 |- | 321 | [[Cheroqui]] | ᏣᎳᎩ | <code>[[:chr:|chr]]</code> | [[:chr:Special:Statistics|997]] | [[:chr:Special:Statistics|4&nbsp;028]] | [[:chr:Special:Statistics|51&nbsp;624]] | [[:chr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:chr:Special:ListUsers|31&nbsp;181]] | [[:chr:Special:ActiveUsers|28]] | [[:chr:Special:ListFiles|0]] | 118 |- | 322 | [[Idioma vienda|Vienda]] | Tshivenda | <code>[[:ve:|ve]]</code> | [[:ve:Special:Statistics|894]] | [[:ve:Special:Statistics|2&nbsp;638]] | [[:ve:Special:Statistics|22&nbsp;375]] | [[:ve:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ve:Special:ListUsers|9&nbsp;474]] | [[:ve:Special:ActiveUsers|17]] | [[:ve:Special:ListFiles|0]] | 32 |- | 323 | [[Idioma bambara|Bambara]] | bamanankan | <code>[[:bm:|bm]]</code> | [[:bm:Special:Statistics|889]] | [[:bm:Special:Statistics|3&nbsp;226]] | [[:bm:Special:Statistics|42&nbsp;175]] | [[:bm:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bm:Special:ListUsers|12&nbsp;693]] | [[:bm:Special:ActiveUsers|15]] | [[:bm:Special:ListFiles|0]] | 90 |- | 324 | [[{{#language:nup|ast}}]] | {{lang|nup|{{#language:nup}}}} | <code>[[:nup:|nup]]</code> | [[:nup:Special:Statistics|830]] | [[:nup:Special:Statistics|1&nbsp;584]] | [[:nup:Special:Statistics|20&nbsp;323]] | [[:nup:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:nup:Special:ListUsers|1&nbsp;158]] | [[:nup:Special:ActiveUsers|29]] | [[:nup:Special:ListFiles|0]] | 11 |- | 325 | [[Romanín]] | Romani | <code>[[:rmy:|rmy]]</code> | [[:rmy:Special:Statistics|757]] | [[:rmy:Special:Statistics|2&nbsp;853]] | [[:rmy:Special:Statistics|57&nbsp;285]] | [[:rmy:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rmy:Special:ListUsers|19&nbsp;570]] | [[:rmy:Special:ActiveUsers|16]] | [[:rmy:Special:ListFiles|0]] | 154 |- | 326 | [[Kirundi]] | Kirundi | <code>[[:rn:|rn]]</code> | [[:rn:Special:Statistics|707]] | [[:rn:Special:Statistics|2&nbsp;674]] | [[:rn:Special:Statistics|26&nbsp;932]] | [[:rn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:rn:Special:ListUsers|11&nbsp;359]] | [[:rn:Special:ActiveUsers|15]] | [[:rn:Special:ListFiles|0]] | 78 |- | 327 | [[wayú]] | wayuunaiki | <code>[[:guc:|guc]]</code> | [[:guc:Special:Statistics|702]] | [[:guc:Special:Statistics|1&nbsp;384]] | [[:guc:Special:Statistics|18&nbsp;410]] | [[:guc:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:guc:Special:ListUsers|2&nbsp;693]] | [[:guc:Special:ActiveUsers|27]] | [[:guc:Special:ListFiles|0]] | 13 |- | 328 | [[Idioma adigué|Adigué]] | адыгабзэ | <code>[[:ady:|ady]]</code> | [[:ady:Special:Statistics|643]] | [[:ady:Special:Statistics|4&nbsp;964]] | [[:ady:Special:Statistics|17&nbsp;072]] | [[:ady:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ady:Special:ListUsers|10&nbsp;399]] | [[:ady:Special:ActiveUsers|21]] | [[:ady:Special:ListFiles|0]] | 155 |- | 329 | [[Idioma iñupiaq|Iñupiaq]] | Iñupiak | <code>[[:ik:|ik]]</code> | [[:ik:Special:Statistics|595]] | [[:ik:Special:Statistics|2&nbsp;678]] | [[:ik:Special:Statistics|40&nbsp;503]] | [[:ik:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ik:Special:ListUsers|10&nbsp;330]] | [[:ik:Special:ActiveUsers|7]] | [[:ik:Special:ListFiles|0]] | 185 |- | 330 | [[Idioma chamorru|Chamorru]] | Chamoru | <code>[[:ch:|ch]]</code> | [[:ch:Special:Statistics|561]] | [[:ch:Special:Statistics|2&nbsp;575]] | [[:ch:Special:Statistics|24&nbsp;608]] | [[:ch:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ch:Special:ListUsers|18&nbsp;378]] | [[:ch:Special:ActiveUsers|16]] | [[:ch:Special:ListFiles|0]] | 123 |- | 331 | [[:en:Pontic|Pontic]] | Ποντιακά | <code>[[:pnt:|pnt]]</code> | [[:pnt:Special:Statistics|538]] | [[:pnt:Special:Statistics|2&nbsp;470]] | [[:pnt:Special:Statistics|37&nbsp;374]] | [[:pnt:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pnt:Special:ListUsers|12&nbsp;556]] | [[:pnt:Special:ActiveUsers|9]] | [[:pnt:Special:ListFiles|0]] | 195 |- | 332 | [[{{#language:tdd|ast}}]] | {{lang|tdd|{{#language:tdd}}}} | <code>[[:tdd:|tdd]]</code> | [[:tdd:Special:Statistics|449]] | [[:tdd:Special:Statistics|2&nbsp;420]] | [[:tdd:Special:Statistics|7&nbsp;616]] | [[:tdd:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tdd:Special:ListUsers|1&nbsp;125]] | [[:tdd:Special:ActiveUsers|9]] | [[:tdd:Special:ListFiles|0]] | 61 |- | 333 | [[{{#language:ann|ast}}]] | {{lang|ann|{{#language:ann}}}} | <code>[[:ann:|ann]]</code> | [[:ann:Special:Statistics|435]] | [[:ann:Special:Statistics|935]] | [[:ann:Special:Statistics|5&nbsp;014]] | [[:ann:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ann:Special:ListUsers|1&nbsp;258]] | [[:ann:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ann:Special:ListFiles|0]] | 7 |- | 334 | [[Llingües inuit|Inuit]] | ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut | <code>[[:iu:|iu]]</code> | [[:iu:Special:Statistics|432]] | [[:iu:Special:Statistics|3&nbsp;013]] | [[:iu:Special:Statistics|48&nbsp;829]] | [[:iu:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:iu:Special:ListUsers|42&nbsp;842]] | [[:iu:Special:ActiveUsers|21]] | [[:iu:Special:ListFiles|0]] | 578 |- | 335 | [[Idioma dzongkha|Dzongkha]] | ཇོང་ཁ | <code>[[:dz:|dz]]</code> | [[:dz:Special:Statistics|383]] | [[:dz:Special:Statistics|5&nbsp;779]] | [[:dz:Special:Statistics|39&nbsp;728]] | [[:dz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:dz:Special:ListUsers|13&nbsp;343]] | [[:dz:Special:ActiveUsers|23]] | [[:dz:Special:ListFiles|0]] | 1&nbsp;365 |- | 336 | [[paiwan]] | pinayuanan | <code>[[:pwn:|pwn]]</code> | [[:pwn:Special:Statistics|377]] | [[:pwn:Special:Statistics|637]] | [[:pwn:Special:Statistics|13&nbsp;037]] | [[:pwn:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pwn:Special:ListUsers|2&nbsp;642]] | [[:pwn:Special:ActiveUsers|3]] | [[:pwn:Special:ListFiles|0]] | 10 |- | 337 | [[Sangu]] | Sängö | <code>[[:sg:|sg]]</code> | [[:sg:Special:Statistics|374]] | [[:sg:Special:Statistics|1&nbsp;959]] | [[:sg:Special:Statistics|21&nbsp;761]] | [[:sg:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:sg:Special:ListUsers|7&nbsp;845]] | [[:sg:Special:ActiveUsers|14]] | [[:sg:Special:ListFiles|0]] | 200 |- | 338 | [[Idioma tigriña|Tigriña]] | ትግርኛ | <code>[[:ti:|ti]]</code> | [[:ti:Special:Statistics|364]] | [[:ti:Special:Statistics|3&nbsp;063]] | [[:ti:Special:Statistics|25&nbsp;912]] | [[:ti:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:ti:Special:ListUsers|11&nbsp;390]] | [[:ti:Special:ActiveUsers|10]] | [[:ti:Special:ListFiles|0]] | 465 |- | 339 | [[Idioma dinka|Dinka]] | Thuɔŋjäŋ | <code>[[:din:|din]]</code> | [[:din:Special:Statistics|325]] | [[:din:Special:Statistics|1&nbsp;066]] | [[:din:Special:Statistics|9&nbsp;256]] | [[:din:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:din:Special:ListUsers|7&nbsp;656]] | [[:din:Special:ActiveUsers|8]] | [[:din:Special:ListFiles|0]] | 45 |- | 340 | [[{{#language:nr|ast}}]] | {{lang|nr|{{#language:nr}}}} | <code>[[:nr:|nr]]</code> | [[:nr:Special:Statistics|319]] | [[:nr:Special:Statistics|943]] | [[:nr:Special:Statistics|6&nbsp;270]] | [[:nr:Special:ListUsers/sysop|0]] | [[:nr:Special:ListUsers|1&nbsp;503]] | [[:nr:Special:ActiveUsers|11]] | [[:nr:Special:ListFiles|0]] | 25 |- | 341 | [[Pali]] | पालि | <code>[[:pi:|pi]]</code> | [[:pi:Special:Statistics|302]] | [[:pi:Special:Statistics|1&nbsp;825]] | [[:pi:Special:Statistics|103&nbsp;474]] | [[:pi:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pi:Special:ListUsers|8&nbsp;474]] | [[:pi:Special:ActiveUsers|10]] | [[:pi:Special:ListFiles|1]] | 1&nbsp;442 |- | 342 | [[{{#language:kaj|ast}}]] | {{lang|kaj|{{#language:kaj}}}} | <code>[[:kaj:|kaj]]</code> | [[:kaj:Special:Statistics|259]] | [[:kaj:Special:Statistics|1&nbsp;151]] | [[:kaj:Special:Statistics|24&nbsp;158]] | [[:kaj:Special:ListUsers/sysop|2]] | [[:kaj:Special:ListUsers|515]] | [[:kaj:Special:ActiveUsers|15]] | [[:kaj:Special:ListFiles|0]] | 249 |- | 343 | [[{{#language:ppl|ast}}]] | {{lang|ppl|{{#language:ppl}}}} | <code>[[:ppl:|ppl]]</code> | [[:ppl:Special:Statistics|248]] | [[:ppl:Special:Statistics|1&nbsp;265]] | [[:ppl:Special:Statistics|9&nbsp;744]] | [[:ppl:Special:ListUsers/sysop|3]] | [[:ppl:Special:ListUsers|547]] | [[:ppl:Special:ActiveUsers|13]] | [[:ppl:Special:ListFiles|0]] | 130 |- | 344 | [[{{#language:bdr|ast}}]] | {{lang|bdr|{{#language:bdr}}}} | <code>[[:bdr:|bdr]]</code> | [[:bdr:Special:Statistics|238]] | [[:bdr:Special:Statistics|1&nbsp;354]] | [[:bdr:Special:Statistics|5&nbsp;731]] | [[:bdr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:bdr:Special:ListUsers|1&nbsp;478]] | [[:bdr:Special:ActiveUsers|6]] | [[:bdr:Special:ListFiles|0]] | 93 |- | 345 | [[{{#language:tig|ast}}]] | {{lang|tig|{{#language:tig}}}} | <code>[[:tig:|tig]]</code> | [[:tig:Special:Statistics|62]] | [[:tig:Special:Statistics|498]] | [[:tig:Special:Statistics|6&nbsp;768]] | [[:tig:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:tig:Special:ListUsers|1&nbsp;665]] | [[:tig:Special:ActiveUsers|11]] | [[:tig:Special:ListFiles|0]] | 672 |- | 346 | [[Idioma ndonga|Ndonga]] | Oshiwambo | <code>[[:ng:|ng]]</code> | [[:ng:Special:Statistics|8]] | [[:ng:Special:Statistics|443]] | [[:ng:Special:Statistics|5&nbsp;930]] | [[:ng:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ng:Special:ListUsers|2&nbsp;498]] | [[:ng:Special:ActiveUsers|0]] | [[:ng:Special:ListFiles|0]] | 39&nbsp;578 |- | 347 | [[Choctaw]] | Choctaw | <code>[[:cho:|cho]]</code> | [[:cho:Special:Statistics|6]] | [[:cho:Special:Statistics|202]] | [[:cho:Special:Statistics|4&nbsp;223]] | [[:cho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cho:Special:ListUsers|1&nbsp;946]] | [[:cho:Special:ActiveUsers|1]] | [[:cho:Special:ListFiles|0]] | 22&nbsp;309 |- | 348 | [[Marshallés]] | Ebon | <code>[[:mh:|mh]]</code> | [[:mh:Special:Statistics|4]] | [[:mh:Special:Statistics|207]] | [[:mh:Special:Statistics|4&nbsp;215]] | [[:mh:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mh:Special:ListUsers|2&nbsp;252]] | [[:mh:Special:ActiveUsers|1]] | [[:mh:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;444 |- | 349 | [[Kwanyama]] | Kwanyama | <code>[[:kj:|kj]]</code> | [[:kj:Special:Statistics|4]] | [[:kj:Special:Statistics|115]] | [[:kj:Special:Statistics|3&nbsp;551]] | [[:kj:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kj:Special:ListUsers|1&nbsp;445]] | [[:kj:Special:ActiveUsers|0]] | [[:kj:Special:ListFiles|0]] | 23&nbsp;778 |- | 350 | [[Llingües yi|Yi]] | ꆇꉙ | <code>[[:ii:|ii]]</code> | [[:ii:Special:Statistics|3]] | [[:ii:Special:Statistics|188]] | [[:ii:Special:Statistics|11&nbsp;657]] | [[:ii:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ii:Special:ListUsers|2&nbsp;158]] | [[:ii:Special:ActiveUsers|0]] | [[:ii:Special:ListFiles|0]] | 235&nbsp;792 |- | 351 | [[Hiri motu]] | Hiri Motu | <code>[[:ho:|ho]]</code> | [[:ho:Special:Statistics|3]] | [[:ho:Special:Statistics|130]] | [[:ho:Special:Statistics|3&nbsp;789]] | [[:ho:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ho:Special:ListUsers|1&nbsp;752]] | [[:ho:Special:ActiveUsers|1]] | [[:ho:Special:ListFiles|0]] | 52&nbsp;233 |- | 352 | [[Lorí del norte]] | لۊری شومالی | <code>[[:lrc:|lrc]]</code> | [[:lrc:Special:Statistics|1]] | [[:lrc:Special:Statistics|240]] | [[:lrc:Special:Statistics|140&nbsp;074]] | [[:lrc:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:lrc:Special:ListUsers|5&nbsp;177]] | [[:lrc:Special:ActiveUsers|1]] | [[:lrc:Special:ListFiles|0]] | 33&nbsp;338&nbsp;196 |- | 353 | [[:en:Muscogee|Muscogee]] | Mvskoke | <code>[[:mus:|mus]]</code> | [[:mus:Special:Statistics|1]] | [[:mus:Special:Statistics|116]] | [[:mus:Special:Statistics|3&nbsp;606]] | [[:mus:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:mus:Special:ListUsers|2&nbsp;488]] | [[:mus:Special:ActiveUsers|1]] | [[:mus:Special:ListFiles|0]] | 411&nbsp;115 |- | 354 | [[Idioma nauruanu|Nauruanu]] | Dorerin Naoero | <code>[[:na:|na]]</code> | [[:na:Special:Statistics|0]] | [[:na:Special:Statistics|1&nbsp;813]] | [[:na:Special:Statistics|90&nbsp;007]] | [[:na:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:na:Special:ListUsers|12&nbsp;247]] | [[:na:Special:ActiveUsers|1]] | [[:na:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 355 | [[Llingua Akán|Akan]] | Akan | <code>[[:ak:|ak]]</code> | [[:ak:Special:Statistics|0]] | [[:ak:Special:Statistics|1&nbsp;711]] | [[:ak:Special:Statistics|29&nbsp;897]] | [[:ak:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:ak:Special:ListUsers|13&nbsp;931]] | [[:ak:Special:ActiveUsers|2]] | [[:ak:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 356 | [[Groenlandés]] | kalaallisut | <code>[[:kl:|kl]]</code> | [[:kl:Special:Statistics|0]] | [[:kl:Special:Statistics|1&nbsp;293]] | [[:kl:Special:Statistics|76&nbsp;457]] | [[:kl:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kl:Special:ListUsers|15&nbsp;638]] | [[:kl:Special:ActiveUsers|6]] | [[:kl:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 357 | [[Idioma cree|Cree]] | Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ | <code>[[:cr:|cr]]</code> | [[:cr:Special:Statistics|0]] | [[:cr:Special:Statistics|1&nbsp;273]] | [[:cr:Special:Statistics|41&nbsp;048]] | [[:cr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:cr:Special:ListUsers|22&nbsp;648]] | [[:cr:Special:ActiveUsers|8]] | [[:cr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 358 | [[:en:Norfolk|Norfolk]] | Norfuk / Pitkern | <code>[[:pih:|pih]]</code> | [[:pih:Special:Statistics|0]] | [[:pih:Special:Statistics|1&nbsp;046]] | [[:pih:Special:Statistics|45&nbsp;580]] | [[:pih:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:pih:Special:ListUsers|13&nbsp;015]] | [[:pih:Special:ActiveUsers|3]] | [[:pih:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 359 | [[Idioma afar|Afar]] | Qafár af | <code>[[:aa:|aa]]</code> | [[:aa:Special:Statistics|0]] | [[:aa:Special:Statistics|508]] | [[:aa:Special:Statistics|4&nbsp;694]] | [[:aa:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:aa:Special:ListUsers|4&nbsp;388]] | [[:aa:Special:ActiveUsers|1]] | [[:aa:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 360 | [[Idioma hereru|Hereru]] | Otsiherero | <code>[[:hz:|hz]]</code> | [[:hz:Special:Statistics|0]] | [[:hz:Special:Statistics|176]] | [[:hz:Special:Statistics|4&nbsp;486]] | [[:hz:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:hz:Special:ListUsers|3&nbsp;868]] | [[:hz:Special:ActiveUsers|0]] | [[:hz:Special:ListFiles|0]] | 0 |- | 361 | [[Idioma kanuri|Kanuri]] | Kanuri | <code>[[:kr:|kr]]</code> | [[:kr:Special:Statistics|0]] | [[:kr:Special:Statistics|163]] | [[:kr:Special:Statistics|4&nbsp;644]] | [[:kr:Special:ListUsers/sysop|1]] | [[:kr:Special:ListUsers|5&nbsp;737]] | [[:kr:Special:ActiveUsers|1]] | [[:kr:Special:ListFiles|0]] | 0 |- class="sortbottom" !Total ! ! ! ! 66641036 ! 266189773 ! 3871228710 ! 3368<ref name="repes">Esta suma nun se correspuende col total de persones reales, pos el mesmu usuariu (con o ensin cuenta global nos proyeutos) ye cuntáu tantes vegaes como apaeza en distintes Wikipedias pa esa estadística.</ref> ! 129730037 ! 626544 ! 2904011 ! 130 |} <!-- bot table end --> == Ver tamién == * [[Especial:Todos los wikis de Wikimedia|Llista de wikis de Wikimedia]] * Wikipedia:Llista completa de Wikipedies * [[:w:Wikipedia:Wikipedia articles written in the greatest number of languages|Artículos de Wikipedia escritos nel mayor númberu de llingües]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [[metawiki:List of Wikipedias|Llista de Wikipedias]] en Meta-Wiki {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedies| ]] [[Categoría:Llistes]] oq6zdipivsbx8ewso3ypkfbjodyfbwx 0 90270 4493797 4488739 2026-05-18T05:50:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493797 wikitext text/x-wiki {{xeografía | mapa=Atlánticu Sur }} La '''islla Bouvet'''{{cartafueyu|países}} ({{Lang-no|Bouvetøya}}) ye una islla volcánica, despoblada, y antártica, casi dafechu cubierta por glaciares.<ref>{{cita web |url=http://www.oratlas.com/llibro-mundial/islla-bouvet |títulu=Islla Bouvet - Llibru Mundial de Fechos |autor=CIA |fechaaccesu=26 d'avientu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220627142406/https://www.oratlas.com/llibro-mundial/islla-bouvet |fechaarchivu=2022-06-27 }}</ref> Allúgase nel [[Océanu Atlánticu|océanu Atlánticu Sur]], unos 1600&nbsp;km al norte de [[L'Antártida]] y 2500&nbsp;km al suroeste del [[cabu de Bona Esperanza]] (en [[Sudáfrica]]), polo que-y la considera la islla [[Puntos estremos del mundu|más remota del planeta]]. El centru de la [[islla]] ye un [[cráter volcánicu|cráter]] llenu de [[xelu]] d'un [[volcán]] inactivu, conocíu como'l pandu de Guillermu II.<ref>[http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/an/an1103_full.html ECOREGIONS]</ref> La islla ye un territoriu dependiente de [[Noruega]]. == Xeografía == La islla Bouvet ye'l puntu de tierra firme [[Puntos estremos del mundu|más aislláu del planeta]], yá que '''nun hai tierra firme nin [[Islla|islles]] en 1600&nbsp;km a la redonda'''. Ta asitiada a esa distancia al norte de la [[Tierra de la Reina Maud]] (na [[Antártida Oriental]]), a 1800 km al oeste de les [[Islles Sandwich del Sur]], y a 2500 km al este de les [[Islles del Príncipe Eduardo]], toes elles ensin población. Les tierres habitaes más cercanes son [[Tristan da Cunha]] (archipiélagu [[Reinu Xuníu|británicu]]) a 2254&nbsp;km de distancia, y [[Ciudá del Cabu]], a 2525&nbsp;km. Efeutivamente otres islles del mundu tán más alloñaes de los continentes (por casu [[Islles Pitcairn|Pitcairn]], [[Islla de Pascua]] o [[Tristan da Cunha]]), pero toos elles tienen tierra firme, en forma d'islla o castru, muncho más cerca que Bouvet. Mediu quilómetru al suroeste de la islla principal asoma'l [[Islla Lars|castru Larsøyá]]. Bouvet ta alcontrada nel [[océanu Atlánticu Sur]], aproximao a 250 km al este del [[Puntu triple de Bouvet]], y del monte submarín Spiess.<ref>{{cita llibru |títulu=Gran atles Salvat |añu=1984 |editorial=Salvat |isbn=84-7137-802-7 |páxina=686}}</ref> La islla tien un área de 49 km², de los que'l 93% ta cubiertu por glaciares que bloquien les mariñes sur y este.El llargor perimétricu de les mariñes de la islla ye de 29,6 km, polo xeneral arrodiaos de xelu. Nes mariñes llibres de xelu asomen sableres negres de sable volcánicu. La islla ye ovalada, derrota por una pequeña [[cordal]] que cuerre diagonalmente de nordés a suroeste. El cume de la islla ye'l [[picu Olav]] (tamién conocíu como Olavtoppen), qu'algama los 780 metros d'altitú sobre'l nivel del mar, asitiáu al norte del centru de la islla, abondo próximu a la mariña, darréu al sur del [[cabu Valdivia]]. El segundu cume ye'l ''[[Picu Lykke|Lykketoppen]]'', con 725 msnm, allugáu abondo cerca de la mariña suroeste. Nun tien puertos, polo que ye bien difícil pa una embarcación averase. La forma más fácil d'aportar a la islla ye por helicópteru dende un barcu, y práuticamente el únicu llugar posible ye Nyrøysa (lliteralmente ''Nuevu terremplén'' en noruegu), una plataforma aniciada por un movimientu de tierres ente 1955 y 1958.<ref>{{cita web |url=https://brage.bibsys.non/xmlui//bitstream/handle/11250/173650/Skrifter175.pdf?sequence=1 |títulu=Resultaos de la investigación noruega na Antártida (1976-1979) |fechaaccesu=3 de xunu de 2016 |autor=Norsk polarinstitutt |fecha=1981 |idioma=inglés |editorial=Norsk polarinstitutt }}</ref> Los [[glaciar]]es formen una gruesa capa de [[xelu]] que cai constantemente dende altos cantiles o nes sableres negres de sable volcánicu. == Flora y fauna == Pol clima estremu y el so terrén conxeláu, la vexetación llindar a liquen (unu d'ellos, endémicu de Bouvet) y mofos. Sicasí, la fauna ye más diversa. Identificáronse 12 especies distintes d'aves, y delles de pingüinos. Amás habiten foques y elefantes marinos, que críen fundamentalmente na plataforma de Nyrøysa, únicu llugar accesible. Tamién se repararon ballenes [[Megaptera novaeangliae|yubarta]] y [[Orcinus orca|orques]].<ref>{{cita web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6044 |títulu=Biodiversidad na islla Bouvet - BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Bouvetøya (Bouvet Island) |fechaaccesu=3 de xunu de 2016 |autor=BirdLife International |idioma=inglés |editorial=BirdLife International}}</ref> == Historia == Foi columbrada per primer vegada'l 1 de xineru de [[1739]] por una espedición a bordu del ''Aigle'', que'l so capitán yera'l francés [[Jean Baptiste Charles Bouvet de Lozier]] (1705-86). Sicasí, la posición de la islla nun foi calculada correutamente, asitiada ocho graos escontra l'este, amás de que Bouvet non circunnavegó el so afayu, polo que nun quedó claru si lo que vio yera una islla o si pertenecía a un continente. El marín taba buscando ''la gran tierra austral'', el continente que daquella se pensaba tendría que permediar la masa de los continentes septentrionales conocíos.<ref>{{cita web |url=http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=386020 |títulu=Información xeneral sobre la islla Bouvet (Global Volcanism Program, 2013. Bouvet (386020) in Volcanoes of the World, v. 4.4.3. Venzke, Y (ed.). Smithsonian Institution) |autor=Smithsonian Institution |fecha=3 de xunu de 2016 |añu=2013 |editor=Smithsonian Institution |idioma=inglés}}</ref> En 1772 el capitán [[James Cook]] partió de [[Sudáfrica]] nuna misión p'atopar la islla. Sicasí, al llegar hasta 54ºS 11ºY, onde Bouvet escribiera qu'atopó la islla, nun toparon nada. El capitán Cook entós pensó que Bouvet confundiría un iceber con una islla, polo que decidió abandonar la busca.<ref>Boudewijn Buch - Eilanden (Holanda, 1991)</ref> La islla nun foi redescubierta hasta [[1808]], cuando la detectó [[James Lindsay]], capitán de la compañía ballenera ''Enderby''. A pesar de nun triar la islla, foi'l primeru en definir correutamente la so posición. En redol a esos años, la islla yera llamada tamién Islla Lindsay, pos nun se sabía con certeza si yera la mesma islla que Bouvet topara. El primer desembarcu data d'avientu de [[1822]], por [[Benjamin Morrell]], capitán de la embarcación ''Wasp''. Cazó dalgunes [[foca|foques]] pa tomar les sos pieles y tornó al barcu. El [[10 d'avientu]] de [[1825]] el capitán Norris, directivu de la ''Enderby'', llega a la islla y la llapada [[Liverpool]] (como la ciudá inglesa), y amás reclama la so soberanía como parte del [[Reinu Xuníu]]. Una vegada más, nun se sabía a ciencia cierta si tratar de la islla topada primeramente, y amás aprofió ver una segunda islla cercana, a la que llamó [[Islla Thompson]]. Nin un rastru d'esta postrera quedó. [[Ficheru:Bouvet island 0.jpg|thumb|Mariña sureste en 1898.]] [[Ficheru:Bouvet Island ISS017-E-16161 no text.JPG|thumb|Vista dende la ISS (estación espacial internacional) el 13 de setiembre de 2008.]] En [[1898]], [[Carl Chun]], metanes una espedición a bordu del ''German Valdivia'', visitó la islla pero nun fondió. La primer estancia llarga na islla foi en 1927, cuando la tripulación del ''Norvegia'', del Reinu de [[Noruega]], permaneció cerca d'un mes; ésta ye la base de la reclamación de la islla per parte del capitán de la nave, [[Lars Christiansen]], como territoriu noruegu.<ref>{{cita web |url=http://polarflight-online.tripod.com/polarpers3.htm |títulu=Pioneros Polares: Hjalmar Riiser-Larsen |editorial=(N'inglés) PolarFlight Online - Noticies de les Rexones Polares y Revista d'Información |fecha=5 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080707065719/http://polarflight-online.tripod.com/polarpers3.htm |fechaarchivu=2008-07-07 }}</ref> La islla foi anexonada el 1 d'avientu de 1927, y depués un Decretu Real Noruegu del 23 de xineru de 1928 proclamar territoriu noruegu oficialmente. La islla Bouvet convirtióse entós en territoriu noruegu. El Reinu Xuníu reconocer al añu siguiente. En 1930, un actu en Noruega convirtió a la islla en dependencia del Reinu de Noruega, mas nun parte d'él. Como se comentó antes, el Reinu Xuníu reclamó esti territoriu como so en 1825 (por cuenta de la proclamación de la Compañía Ballenera ''Enderby''), pero arrenunció a él en 1928 en favor de Noruega. El 1 d'avientu d'esi añu una espedición noruega al mandu de [[Harald Horntvedt]] amestar al so país, tomando soberanía oficial el 27 de febreru de [[1930]]. En [[1964]] un [[bote salvavides]] abandonáu foi afayáu na islla, xunto con rastros de provisiones, pero non pudo establecese mientres munchos años si esistíen pasaxeros, nin el barcu de procedencia.<ref>{{cita web |url=https://eosweb.larc.nasa.gov/project/misr/gallery/bouvet_islland |títulu=MISR Image: Bouvet Island |editorial=NASA |fecha=14 de xineru de 2007 }}</ref> Tres les investigaciones del escritor [[Mike Dash]] y los sos collaboradores,<ref>{{cita web |url=https://mikedashhistory.com/2011/02/13/an-abandoned-lifeboat-at-worlds-end/ |títulu=Un bote salvavides abandonáu nel fin del mundu (An abandoned lifeboat at world's end) |fechaaccesu=3 de xunu de 2016 |autor=Mike Dash |idioma=inglés |sitiuweb=A blast from the past}}</ref> propunxéronse en 2016 dos explicación complementaries: la primera ye una espedición de barcos balleneros de la [[Xunión Soviética]] en 1958, qu'abandonaríen el bote y sacupáu a los esploradores n'helicópteru, debíu al mal tiempu.<ref>{{cita web |url=https://www.reddit.com/r/UnresolvedMysteries/comments/4azn5t/the_bouvet_islland_lifeboat_mystery/ |títulu=El misteriu del bote salvavides n'islla Bouvet (The Bouvet Island lifeboat mystery) |fechaaccesu=3 de xunu de 2016 |autor=Qualis Libet |idioma=inglés |sitiuweb=Unresolved mysteries}}</ref> La segunda razón ye la espedición d'un grupu de radioaficionaos en 1962 (posiblemente comandados pol norteamericanu Gus Browning), qu'utilizaríen un pequeñu depósitu metálicu como conexón a tierra del equipu de radio.<ref>{{cita web |url=http://hamgallery.com/qsl/country/BouvetIslland/lh4c.htm |títulu=Gus Browning W4BPD DXpedition |fechaaccesu=3 de xunu de 2016 |autor=K8CX |sitiuweb=K8CX ham gallery }}</ref> En [[1971]] la islla, xunto col so territoriu marítimu, fueron declaraos reserva natural. Nos años cincuenta y sesenta, había un ciertu interés de Sudáfrica n'instalar una estación meteorolóxica, pero les condiciones climátiques tendíen a ser bien contraries. La islla permanez despoblada, pero aun así, en [[1977]] Noruega enllantó la primer estación meteorolóxica. El 22 de setiembre de [[1979]], imáxenes [[Satélite artificial|per satélite]] con rellumos de lluz, emitíos dende un estrechu na zona sur del [[Océanu Índicu]], ente la Islla Bouvet y les [[Islles del Príncipe Eduardo]], fueron interpretaes como aniciaes por esplosiones nucleares. Los rellumos de lluz hasta la fecha nun fueron dafechu resueltos.<ref>{{cita web |url=http://www.damninteresting.com/?p=922 |títulu=The Vela Incident (El Incidente Vela) |autor=Alan Bellows |editorial=(N'inglés) Damn Interesting |fecha=22 d'ochobre de 2007}}</ref> El 19 d'ochobre de [[2007]], l'[[Institutu Polar Noruegu|Institutu Noruegu d'Investigación Polar]] anunció que yá nun detectaba n'imáxenes per satélite la estación d'investigación construyida en 1994. Créese que l'afarada estación foi abasnada escontra'l mar polos fuertes vientos. Un terremotu en 2006 supuestamente debilitó les bases de la estación y especúlase qu'ésta foi una causa, xunto coles poderoses nubes que son comunes na rexón. Una nueva estación científica y meteorolóxica, despoblada, foi alzada en xineru de 2014 por dichu institutu noruegu, principal estudiosu de la islla.<ref>{{cita web |url=http://www.npolar.no/en/bouvetoya/ |títulu=Bouvetøya (Bouvet Island) |fecha=3 de xunu de 2016 |idioma=inglés |editorial=Institutu Noruegu d'Investigación Polar (Norsk Polarinstitutt)}}</ref> El 20 de febreru de 2012, Jason Rodi y el so equipu esguilaron el [[picu Olav]], convirtiéndose nos primeros seres humanos en llogralo. Denominada «Expédition pour le Futur», dexaron amás una [[cápsula del tiempu]] soterrada nel visu, coles sos predicciones pal añu 2062. A otru día, repitieron la fazaña, gracies al inusual bon tiempu reinante.<ref>{{cita web |url=http://notrefutur.org/category/carn%C3%A9-de-voyage/bouvet-island/ |títulu=Faciendo hestoria. Coronando'l llugar más remotu del mundu (Making History. Summiting of the most remote land on Earth) |fechaaccesu=3 de xunu de 2016 |autor=Jason Rodi |idioma=inglés |sitiuweb=Expédition pour le futur - 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200803093434/http://notrefutur.org/category/carn%C3%A9-de-voyage/bouvet-island/ |fechaarchivu=2020-08-03 }}</ref> == Datos de llocalización == * A pesar de ser una islla despoblada, la islla Bouvet tien un [[dominiu de nivel cimeru xeográficu]] propiu n'internet: [[.bv]], anque nun ye usáu.<ref>{{cita web |url=http://www.norid.no/domenenavnbaser/bv-sj.html |títulu=Norid: dominios .bv y .sj en desusu (inglés) |editorial=Norid |fecha=14 de xineru de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.norid.no/domenenavnbaser/bv-sj.html|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}</ref> * Hubo delles espediciones de [[radioaficionáu|radioaficionaos]] qu'allegaron a esta remota islla (les señales de comunicación na islla empiecen con 3E). * La islla Bouvet pertenez a la zona horaria UTC Z: [[Islla Santa Lena|Santa Lena]]/Atlánticu. * A unos 150 km al nordeste de la islla Bouvet (tamién en metá del [[Océanu Atlánticu|Océanu Atlánticu Sur]]) supúnxose la esistencia de la [[islla fantasma]] bautizada como [[islla Thompson]]. Ye posible qu'esta islla, d'esistir, sumiera tres una erupción volcánica asocedida ente 1893 y 1898. == Cultura popular == * La película d'Estaos Xuníos de ciencia ficción [[Alien vs. Predator]] (2004, del direutor [[Paul W. S. Anderson]]) densedólcase na islla Bouvet, anque nuna curtia escena reparase un mapa que lu asitia incorreutamente na posición averada de la [[islla Pedru I]]. == Ver tamién == * [[Noruega]] * [[Océanu Atlánticu]] * [[.bv]] * [[Incidente Vela]] == Referencies == * {{cita llibru | apellíos= LeMasurier |nome= W. Y. | coautores= Thomson, J. W. (eds.) |títulu= Volcanoes of the Antarctic Plate and Southern Oceans |editorial= [[American Geophysical Union]] |fecha=1990 |páxines= 512 pp |isbn= 0-87590-172-7 }} * {{cita llibru | apellíos= Orheim |nome= Olav | autor2= et al títulu= Results from the Norwegian Antarctic Research Expeditions 1976-1979 |editorial= Norsk Polarinstitutt |fecha=1981 |páxines= 133 pp |isbn= 82-90307-16-0 }} {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Atlas of Bouvet Island|Bouvet Island}} * [http://www.panoramio.com/user/5061631/tags/Bouvet Pictures of Bouvet by dutch photographer Dolph Kessler] * [http://archive.today/20120722070720/http://www.btinternet.com/~sa_sa/bouvetoya/bouvetoya.html Information on Bouvet Island] * [https://web.archive.org/web/20070706080832/http://www.70south.com/resources/antarctic-islands/bouvetoya Bouvet Island - Bouvetøya] * {{Enllaz rotu|1=Bouvet Island at Infoplease |2=http://www.infoplease.com/spot/desertislland11.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.qsl.net/wd4ngb/3y0.htm 2000 Bouvet Island amateur radio expedition (3YØC)] * [https://web.archive.org/web/20080112115930/http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Hangar/4073/ftr_cty.html 1990 Bouvet Island amateur radio expedition (3Y5X)] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islla Bouvet]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] l5mnxo69iyqegejo8we2ok9tsfj58k5 0 90405 4493558 4492913 2026-05-17T12:11:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 5 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493558 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:OrteliusWorldMap.jpeg|thumb|200px|[[Mapamundi]] dibuxáu por [[Ortelius]] (1570).]] [[File:Historia Mundi.jpg|thumb|Historia mundi]] La '''historia universal''', '''historia del mundu''', '''historia mundial''' o '''historia de la humanidá''' ye'l conxuntu de fechos y procesos que se desenvolvieron en redol al ser humanu, dende la so apaición hasta l'actualidá.<ref>Williams, H. S. (1904). ''The historians' history of the world''.</ref><ref>Blainey, Geoffery (2000). ''A short history of the world''. Penguin Books, Victoria. ISBN 0-670-88036-1</ref><ref>Gombricth, Ernst H. (2005). ''A little history of the world''. Yale. GB y EE. XX.</ref> Una carauterística pa estremar el momentu en que s'inventa la [[escritura]], porque esta fixo posible espublizar y caltener el [[conocencia]] adquiríu.<ref>Acordies cola ''Encyclopedia Americana'', 1986 ed., Vol. 29, p. 558, «La escritura da permanencia a la conocencia de los homes y déxa-yos comunicar se a grandes distancies.... Ensin l'arte de la escritura nun sería posible la esistencia de la complexa sociedá d'una gran civilización».</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ |títulu=Historia del Mundu, Webster, H. (1921). |fechaaccesu=29 d'abril de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ&pg=PR5&pg=PA27 |títulu=Boston: D.C. Heath. |fechaaccesu=29 d'abril de 2009}}</ref> En dellos casos, la escritura, de la mesma, convirtióse nuna necesidá fundamental dende l'apaición de l'[[agricultura]].<ref>Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies''. Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7</ref><ref>Cohen, Mark Nathan (1977). ''The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture''. New Haven y Londres: [[Yale University Press]]. ISBN 0-300-02016-3.</ref> Esta [[historia]] ta marcada tantu por una socesión gradual de migraciones, intercambios culturales, descubrimientos y [[inventu|inventos]], como por desarrollos bien aceleraos amestaos a cambeos de [[paradigma]] y a [[Revolución|periodos revolucionarios]]. == Nacencia de los Estaos == [[Ficheru:Desembarco_de_Colón_de_Dióscoro_Puebla.jpg|200px|thumb|''Primer desembarcu de Cristóbal Colón n'América'' en 1492. La pintura correspuende a la "Esposición Nacional, Medaya de primer clase" en 1862, por [[Dióscoro Puebla]]]] [[Ficheru:Nagasakibomb.jpg|thumb|200px|Bomba atómica sobre [[Nagasaki]], 9 d'agostu de 1945.]] [[Ficheru:Aldrin Apollo 11 original.jpg|thumb|200px|Buzz Aldrin sobre la superficie llunar, 20 de xunetu de 1969.]] [[Ficheru:United Nations (Member States and Territories).svg|thumb|200px|Miembros de la Organización de les Naciones Xuníes.]] [[Max Weber]] defini [[Estáu]] como «una organización humana que controla de manera esclusiva y llegal l'usu de la fuercia sobre una zona xeográfica específica».<ref>Weber, Max. "Politik als Beruf", en ''Gesammelte Politische Schriften'' (Múnich, 1921), páxs. 396-450. Orixinalmente foi una conferencia na Universidá de Múnich, 1918, publicada en 1919 por Duncker & Humblodt, en Múnich.</ref> Los primeros estaos apaecieron nel [[IV mileniu e.C.]] en [[Mesopotamia]] y n'[[Exiptu]] a veres del ríu [[Nilu]],.<ref>Baines, John y Jaromir Malek. ''The Cultural Atlas of Ancient Egypt'', revised edition. Facts on File, 2000. ISBN 0-8160-4036-2.</ref><ref>Bard, K. A. ''Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt''. NY, NY: Routledge, 1999. ISBN 0-415-18589-0.</ref><ref>Grimal, Nicolas. A History of Ancient Egypt. Blackwell Books, 1992. ISBN 0-631-19396-0.</ref> Nel [[III mileniu e.C.]] surde la [[Cultura del valle del Indo]],<ref>Allchin F., Raymond (ed.). ''The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States''. Nova York: [[Cambridge University Press]], 1995.</ref><ref>Chakrabarti, D. K. ''Indus Civilization Sites in India: New Discoveries''. Mumbai: Marg Publications, 2004. ISBN 81-85026-63-7.</ref><ref>Dani, Ahmad Hassan; Mohen, J-P. (eds.). ''History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC''. Nova York/París: Routledge/UNESCO, 1996. ISBN 0-415-09306-6.</ref> y la [[civilización Caral]] en [[Perú]]. La dómina de los [[Trés augustos y cinco emperadores]] a les veres del [[ríu Mariellu]].<ref>History of China. Edward H. Schafer, Time-Life, Time-Life Books - 1968 - 191 páxines.</ref><ref>History and culture of China. Maurizio Scarpari, Carmen Bolla - 2001 - 292 páxines ISBN 978-5-3082-36</ref><ref>Empire Mythologic. Roger Goepper, Helmut Brinker - 1988 - 460 páxines ISBN 84-01-60748-5</ref> En [[China]] a partir del {{AC|2500}}<ref>{{cita web |url=http://www.hipernova.cl/LibrosResumidos/Antropologia/CanibalesYReyes/OrigenEstado.html |títulu=L'orixe del estáu chinu |fechaaccesu=17 de mayu de 2009 |autor=Wordpress}}</ref>apaez la primer [[dinastía]] testificada pola [[arqueoloxía]] que ye la [[dinastía Xia]].<ref>{{cita web |url=http://www.tudiscovery.com/guia_china/china_dinastias/china_shang/index.shtml |títulu=China Antigua |fechaaccesu=17 de mayu de 2009 |autor=Discovery Channel}}</ref> Nel [[II mileniu e.C.]] remanecieron civilizaciones en [[Creta]], [[Grecia Antigua|Grecia Oriental]] y [[Turquía]].<ref>{{cita web |url=http://abaco.uca.edu.sv/opac/sbusqueda.php?searchText=%5BMATS%5D&CodMat=1.2.21 |títulu=El sieglu II e.C. |fechaaccesu=17 de mayu de 2009 |autor=Florentino Idoate |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090710045631/http://abaco.uca.edu.sv/opac/sbusqueda.php?searchText=%5BMATS%5D&CodMat=1.2.21 |fechaarchivu=2009-07-10 }}</ref> Dende'l sieglu I e.C. desenvolvióse una rede de rutes comerciales entamaes a partir del negociu de la [[seda]] China. Les sos diverses rutes, empezaben na ciudá de [[Chang'an]] (anguaño Xi'an) en China, pasando ente otres por [[Karakorum]] (Mongolia), el [[pasu de Khunjerab]] (China/Paquistán), [[Susa]] (Persia), el [[valle de Fergana]] (Taxiquistán), [[Taxila]] (Paquistán), [[Antioquía]] en Siria, [[Alexandría]] (Exiptu), [[Kazán]] (Rusia) y [[Constantinopla]] a les puertes d'Europa, llegando hasta los reinos hispánicos nel sieglu XV, nes llendes d'Europa y a [[Somalia]] y [[Etiopía]] n'África oriental. Los [[Casines]] de [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] o los [[Manchuria]] de China, consiguieron conquistar a estaos bien desenvueltos y, darréu, integráronse dientro de les sos estructures.<ref>{{cita web |url=http://mx.encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761563609 |títulu=Les Casines |fechaaccesu=12 de mayu de 2009 |autor=MSM Encarta }}</ref> Los europeos consiguieron enclaves imperiales n'[[Indonesia]] y les [[Moluques]], por cuenta de la ausencia de poderes políticos o militares fuertes na rexón. Nel sieglu XV navegantes chinos como [[Zheng He]] y portugueses como [[Enrique'l Navegante]], impulsaos pol espardimientu de la [[brúxula]], la cartografía y la construcción de grandes naves, establecieron rutes comerciales que conectaron Europa, África y Asia. En 1492 el navegante xenovés [[Cristóbal Colón]] llegó al [[Descubrimientu d'América|continente americanu]], en 1498 el portugués [[Vasco da Gama]] conectó Europa cola India y en 1522 [[Juan Sebastián Elcano]] circunnavegaría per primer vegada'l globu (1519-1522). A fines del sieglu XVI conformó una gran rede de comerciu marítimu al traviés del océanu Pacíficu con centros portuarios en [[Lima]], [[Panamá]], [[Manila]], [[Cantón (China)|Guangzhou]] y [[Xiamen]]. Simultáneamente españoles y portugueses abrieron ruta naviera pa comerciar esclavos secuestraos n'África y vendíos n'América. Nel sieglu XVI, les meyores de la [[ciencia]] como'l d'[[Andreas Vesalio]] en [[medicina]] y [[Nicolás Copérnico]] y [[Galileo Galilei]] en [[astronomía]] camudaron la visión del mundu (pa los europeos, siquier). Sentaron asina les bases pa una serie de descubrimientos: la [[Gravedá|teoría de la gravedá]] d'[[Isaac Newton]], el principiu de que toa vida vien de otra vida de [[Lazzaro Spallanzani]], el descubrimientu de los [[microorganismu|microorganismos]] por [[Anton van Leeuwenhoek]], la [[vacunación]] d'[[Edward Jenner]], etcétera. Per otra parte, el progresu de la [[Medicina]] con investigadores como [[Louis Pasteur]]. A entamos del sieglu XVII navegantes europeos llegaron a [[Australia]]. Namái la [[Polinesia]] quedó fora, y aun así, les civilizaciones del [[océanu Pacíficu]] fueron sumaes nel sieglu XVIII ([[islla de Pascua]] en 1722, [[Ḥawai]] pol capitán [[James Cook|Cook]]). Coles mesmes, fueron confirmaes per primer vegada les hipótesis sobre'l míticu continente austral, al recibise reportes de la esistencia de [[L'Antártida]]. Por esta dómina produciéronse les [[revolución lliberal|revoluciones lliberales]]. Los esfuercios d'inventores como [[Thomas Newcomen]] y [[James Watt]] llevaron a la invención, a finales del sieglu XVIII, de la [[máquina de vapor]]. La industrialización punxo en manes de les potencies coloniales europees nueves armes pa la guerra, como por casu el [[rifle|rifle de retrocarga]], el [[acorazáu]] o l'[[ametralladora]], lo que-yos dio la supremacía sobre los exércitos. N'Europa mientres el [[sieglu XVIII]], el desenvolvimientu del [[conocencia]] y la [[teunoloxía]], algamó una [[masa crítico]] que fizo posible la [[Revolución industrial]].<ref>{{cita web |url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=102816164 |títulu=Charles. Understanding the Industrial Revolution (2000). Online edition |fechaaccesu=29 d'abril de 2009}}</ref> Empezó la [[contaminación]] de los [[ecosistema|ecosistemes]], la [[estinción]] de les especies y el consiguiente amenorgamientu de la [[biodiversidá]]. Les emisiones de [[dióxidu de carbonu]] dende mediaos del sieglu XIX, como productu de la quema masiva de combustibles fósiles ([[carbón]], [[petroleu]]), xeneró'l [[efeutu ivernaderu]]. Escontra 1835, los seres humanos algamaron per primer vegada los mil millones d'habitantes na so historia. Nel pasu de los sieglos XIX a XX, el surdimientu de [[Derechu del trabayu|lleis llaborales]] protexó a los [[trabayador]]es y dexó el surdimientu d'una [[clase media]], y de una [[sociedá de consumu]] a gran escala. Esto nun foi ensin dures lluches, nes cualos les organizaciones de trabayadores ([[sindicatu|sindicatos]]) fueron munches vegaes prohibir y escorrer. Adulces, toles rexones y poblaciones del globu cayeron sol poder d'unu o otru estáu hasta que, por aciu el [[Tratáu de Berlín de 1878]], el Reinu Xuníu, l'Imperiu austrohúngaru, Francia, l'Imperiu alemán, el Reinu d'Italia, Rusia y l'Imperiu otomanu atribuyéronse los últimos territorios sacupaos, sacante [[L'Antártida]].<ref>{{cita web |url=http://geography.about.com/cs/politicalgeog/a/berlinconferenc.htm |títulu=Conferencia en Berlín, de 1884-1885 pa distribuyir África. |fechaaccesu=29 d'abril de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161203161045/http://geography.about.com/cs/politicalgeog/a/berlinconferenc.htm |fechaarchivu=2016-12-03 }}</ref> Nel sieglu XX, l'escosamientu de los territorios mundiales pa ser colonizaos, llevó a les potencies europees a topetar unes con otres. En [[1914]], un incidente menor (l'asesinatu del archiduque [[Francisco Fernando d'Austria]]) desamarró la [[Primer Guerra Mundial]] hasta 1918. Sicasí, la [[paz]] nun foi satisfactoria. Dempués de la Primer Guerra Mundial producióse la [[crisis de 1929|Gran Depresión]] y la [[Guerra Civil Española]] (1936-1939) y la [[revolución rusa de 1917]]. Nel añu 1939 españó la [[Segunda Guerra Mundial]], na cual enfrentáronse les potencies Aliaes ([[Gran Bretaña]], [[Xunión Soviética]], [[Estaos Xuníos]], [[Francia Llibre]], [[Polonia]], [[China]] y munchos más) contra la Exa ([[Alemaña nazi]], [[Italia]], [[Xapón]]). A partir del final de la Segunda Guerra Mundial en 1946, remaneció un orde bipolar encabezáu por [[Estaos Xuníos]] y la [[Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques|Xunión Soviética]]. Dambos buscaben el dominiu mundial, pero la medrana al arsenal [[bomba atómica |nuclear]] enemigu llevar a evitar la confrontación abierta. Por eso, a esti periodu llámase-y la [[guerra fría]]. Munchos países d'[[Europa del Este]], xunir a la Xunión Soviética y formaron el [[pactu de Varsovia]]. La intensidá de les hostilidaes ente Estaos Xuníos y la Xunión Soviética foi esguilando hasta llegar a la [[crisis de los misiles]] de 1962. Por cuenta de esto, dambes potencies emponer a rellaciones más cordiales, surdiendo asina la [[Détente]]. Na década de 1980, Estaos Xuníos embarcar nuna nueva carrera armamentista. En respuesta, la Xunión Soviética buscó reformase y abrir nun procesu llamáu [[Perestroika]], que salióse de control, y llevó al esmantelamientu final de la Xunión Soviética y del bloque comunista (1989-1991). Intentóse crear un nuevu orde mundial tendiente a evitar repitir los horrores de les guerres mundiales, y pa eso creóse la [[Organización de les Naciones Xuníes]] (ONX) en 1945, qu'en 1948 formuló la [[Declaración Universal de los Derechos Humanos]]. Pero la ONX foi relativamente insolvente pa contener a Estaos Xuníos y a la Xunión Soviética. Estos, pela so parte, sofitaron viviegamente la [[descolonización]], desmantelando los imperios coloniales de [[Francia]], [[Inglaterra]] y otros países europeos, como una manera d'intervenir direutamente nes nueves repúbliques. Asina, a la exa "este-oeste" (XRSS-EE. XX.) sumóse una exa "Norte Sur" (países ricos y países probes). A los países más probes y atrasaos llamar el [[Tercer Mundu]], por non tener mayor cabida en nengún de los otros dos mundos, el del capitalismu d'Estaos Xuníos o'l del socialismu soviético. El desenvolvimientu de la [[cohetería]] na primer metá del sieglu XX, dexó per primer vegada al ser humanu unviar más allá de l'atmósfera, naves y satélites robóticos primeru, y sondes tripulaes dempués. La esploración del espaciu desendolcar nel marcu de la llamada [[carrera espacial]] ente la Xunión Soviética y los Estaos Xuníos; dempués del derrumbe de la primera, la esploración volvióse una empresa de collaboración internacional. Asina, la [[MIR (estación espacial)|Estación Espacial MIR]] foi reemplazada pola [[Estación Espacial Internacional]]. En 1969, el [[Apolo XI]] llega primer vuelu tripuláu a la [[Lluna]]. En [[1977]] empieza la misión [[Voyager]], destinada a esplorar l'esterior del [[sistema solar]]. En 1983 la sonda [[Pioneer 10]], llega hasta la [[heliopausa]], la llende más remota del sistema solar, y abandona definitivamente este. En 1990, entra n'órbita'l [[Telescopiu Espacial Hubble]], el primer telescopiu allugáu más allá de l'atmósfera. Na primer metá del sieglu XX se masificó l'usu del [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] y na segunda metá del mesmu sieglu se masifica l'usu de la [[televisión]]. Los progresos en materia electrónico lleven al desenvolvimientu del [[ordenador]]. En [[1943]] entra n'operaciones el [[ENIAC]], el primer ordenador. A entamos del sieglu XXI se masificó l'usu d'[[Internet]], que fai posible l'intercambiu d'información a llargues distancies y en curtiu tiempu. == Nacencia de los Supra Estaos (1990 d. C.-2017 d. C.) == Nesti periodu, los trataos cobren mayor puxanza. Asina en 1990 roblóse'l [[Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte]], en 1991 fúndase la [[Mercosur]], en 1993 naz la [[Xunión Europea]], en 1995 establezse la [[Organización Mundial del Comerciu]] en 1996 confórmase la [[Comunidá Andina]], en 2001 naz la [[Xunión Africana]], en 2014 surdi [[Xunión Euroasiática]]. * ''' La [[Xunión Europea]] (1993-2017)''' Ta compuesta por [[Estáu miembru de la Unión Europea|ventiocho Estaos]] europeos y foi establecida cola entrada a valir del [[Tratáu de la Unión Europea]] (TUE), el [[1 de payares]] de [[1993]].<ref name="trataos">{{cita web |url=http://europa.eu/abc/treaties/index_es.htm |títulu=Trataos y legislación |añu=2007 |obra=El portal de la Unión Europea |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101006210627/http://europa.eu/abc/treaties/index_es.htm |fechaarchivu=2010-10-06 }}</ref> Con esi actu, la supraestructura «Unión Europea» aunía y fundábase sobre los trés [[Comunidaes Europees]] presistentes —la [[Comunidá Europea del Carbón y del Aceru]] (CECA), la [[Comunidá Europea de la Enerxía Atómica]] (Euratom) y la [[Comunidá Económica Europea]] (CEE/CE)— y añadía-yos la [[Política esterior y de seguridá común de la Unión Europea|política esterior común]] y la cooperación xudicial y policial, formando un sistema complexu conocíu como «los trés pilastres». Sicasí, cola entrada a valir, el 1 d'avientu de 2009, del [[Tratáu de Lisboa]], la Unión Europea asocedió, por completu anque con ciertes particularidaes, a les Comunidaes Europees y asumió con ello la so personalidá xurídica única como [[suxetu de Derechu internacional]].<ref>{{cita web |url=http://europa.eu/lisbon_treaty/glance/external_relations/index_es.htm |títulu=Tratáu de Lisboa: la Unión Europea nel Mundu |añu=2009 |obra=Portal de la Unión Europea |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2011 }}</ref> === El choque de civilizaciones === Per otra parte, [[Samuel P. Huntington]] nel so llibru ''[[Choque de civilizaciones]]'' plantegó la tesis de que'l mundu nun se ta globalizando por completu sinón que se tán formando grandes civilizaciones y bien distintes ente sigo. Les civilizaciones descrites pueden arrexuntase en: *La '''civilización euro-norteaméricana''': Falen el [[Idioma inglés]] y el [[Idioma alemán]]. El so sistema d'escritura ye l'[[Alfabetu llatín|abecedariu]]. Se práutica'l llaicismu. Apuerten a cerca de mil millones. *La '''civilización musulmana''': Falen el [[Idioma árabe]]. El so sistema d'escritura ye l'[[Alfabetu árabe|Alifato]]. la so relixón mayoritaria ye l'Islam, Son más de mil millones y concéntrense nel norte d'África y Asia Central. *La '''civilización hindú''': Falen l'[[Hindi|Idioma Hindi]]. El so sistema d'escritura ye'l [[Devanágari]], y la so relixón ye l'hinduismu. Son más de mil millones y concéntrense na india. *La '''civilización sínica''': Falen el [[Idioma chinu]]. El so sistema d'escritura ye'l [[Escritura chino|Rénwù]]. La so relixón ye confucianismu, budismu, taoísmu y otres privaes. Son más de mil millones y atópense en China y Asia oriental. *La '''civilización llatinoamericana''': Falen el [[Idioma español]] y el [[Idioma portugués]]. Escriben col [[Alfabetu llatín|abecedariu]]. La so relixón ye'l [[Ilesia católica|cristianismu]]. Son un pocu más de 600 millones de persones. *La '''civilización sub-saḥariana''': Son más de 700 millones de persones. Viven en probeza. Tienen relixones animistas. *La '''civilización eslava''': Falen el [[Idioma rusu]]. El so sistema d'escritura ye l'[[Alfabetu cirílicu|alfabetu cirilico]]. La so relixón ye'l cristianismu ortodoxu. Son más de 250 millones de persones. *La '''civilización xudía''': Son pocos pero de gran influencia. Falen en [[Idioma hebréu]] y escriben col [[Alef bet|Alef-Bet]] la so relixón, el xudaísmu. == División de la Historia == {|class="wikitable right" border="4" width="20%" cellpadding="3" cellspacing="3" bordercolor="#CD950C" align="right" |----- |rowspan="1" colspan="4" bgcolor="#FF8C69" align="center"|'''División de la [[Historia]] Europea según [[Cristóbal Cellarius]]''' |----- |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDCDB4" align="center"|<small>[[Prehistoria]] |----- |rowspan="2" colspan="1" style="font-size: 125%;" bgcolor="#FFEC8B" align="center"|<small>'''[[Edá Antigua]]''' |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CAFF70" align="center"|<small>[[Antigüedá clásica]] |----- |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDC673" align="center"|<small>[[Antigüedá tardía]] |----- |rowspan="3" colspan="1" style="font-size: 125%;" bgcolor="#FFE7BA" align="center"|<small>'''[[Edá Media]]''' |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CAFF70" align="center"|<small>[[Alta Edá Media]] |----- |rowspan="2" colspan="2" style="font-size: 125%;" bgcolor="#FFEC8B" align="center"|<small>[[Baxa Edá Media]] |rowspan="1" colspan="1" style="font-size: 125%;" bgcolor="#FFE7BA" align="right"|<small>[[Plena Edá Media]] |----- |rowspan="1" colspan="1" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDC673" align="right"|<small>[[Crisis de la Edá Media]] |----- |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDCDB4" align="center"|<small>[[sieglu XV]] |----- |rowspan="2" colspan="1" style="font-size: 125%;" bgcolor="#FFEC8B" align="center"|<small>'''[[Edá Moderna]]''' </font color="#473C8B"> |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CAFF70" align="center"|<small>[[sieglu XVI]] |----- |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDC673" align="center"|<small>[[sieglu XVII]] |----- |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDCDB4" align="center"|<small>[[sieglu XVIII]] |----- |rowspan="3" colspan="1" style="font-size: 125%;" bgcolor="#FFE7BA" align="center"|<small>'''{{tc|Edá Contemporánea|color=#473C8B}}''' |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CAFF70" align="center"|<small>[[sieglu XIX]] |----- |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDC673" align="center"|<small>[[sieglu XX]] |----- |rowspan="1" colspan="4" style="font-size: 125%;" bgcolor="#CDCDB4" align="center"|<small>[[sieglu XXI]] |} La historia universal suel ser estremada en [[periodización|periodos históricos]]. Los historiadores marxistes estremen cuatro grandes periodos: [[comunismu primitivu]], [[esclavismu]], [[feudalismu]] y [[capitalismu]]. L'alemán [[Cristóbal Cellarius]] en 1685, estremó la historia en tres edad: [[Edá Antigua|antigua]], [[Edá Media|media]] y [[Edá Moderna|moderna]]. Sicasí, felicidá periodización ye namái válida pa la historia europea.<ref name="GunderF-2008">{{cita llibru |apellíu=GUNDER FRANK |nome=Andre |títulu=Re-empobinar: la economía global na era del predominiu asiáticu |capítulu=Introducción la historia mundial real frente a la teoría social eurocéntrica |editorial=PUV |añu=2008 |allugamientu=Valencia |isbn=9788437071510 |páxines=31-82}}</ref><ref name="Dussell-2007-PL">{{cita llibru |apellíu=DUSSELL |nome=Enrique |títulu=Política de la lliberación. Historia mundial y crítica |editorial=Trotta |añu=2007 |ubicación=Madrid |isbn=9788481649246}}</ref><ref name="Mignolo-2000">{{cita llibru |apellíu=MIGNOLO |nome=Walter |títulu=La colonialidad del saber: eurocentrismu y ciencies sociales |capítulu=La colonialidad a lo llargo y a lo ancho: l'hemisferiu occidental nel horizonte colonial de la modernidá editorial=CLACSO |añu=2000 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9509231517 |páxines=55-86}}</ref> <ref name="Quijano-2000">{{cita llibru |apellíu=QUIJANO |nome=Aníbal |títulu=La colonialidad del saber: eurocentrismu y ciencies sociales |capítulu=Colonialidad del poder, eurocentrismu y América Llatina |editorial=CLACSO |añu=2000 |allugamientu=Buenos Aires |isbn=9509231517 |páxina=201}}</ref> * La [[Edá Antigua]]. N'[[Europa]] entiende dende alredor del añu {{AC|3000}}<ref>[https://www.google.com.ar/search?q=edá+antigua&hl=es&biw=1016&bih=548&prmd=i&tbs=tl:1&tbo=o&ei=6LexTJ3bM8P58AaWypyiCQ&sa=X&oi=timeline_result&ct=title&resnum=15&ved=0CFIQ5wIwDg Edá antigua (cronoloxía)]</ref> hasta alredor del 476 d.C.<ref>Topo, William W. & William Kelly Simpson. ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997.</ref><ref>Sasson, Jack. ''The Civilizations of the Ancient Near East'', Nueva York, 1995.</ref><ref>Van de Mieroop, Marc. ''History of the Ancient Near East: Ca. 3000-323 B.C.'', Blackwell Publishers, 2003.</ref> * La [[Edá Media]],<ref name=autogenerated1>{{cita web |url=http://www.fordham.edu/halsall/ |títulu=Internet Medieval Sourcebook Project |fechaaccesu=29 d'abril de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.the-orb.net/ |títulu=The Online Reference Book of Medieval Studies |fechaaccesu=29 d'abril de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.the-orb.net/|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> N'[[Europa]] entiende dende l'añu 476{{esd}}d.{{esd}}C. ([[Imperiu romanu d'Occidente cayida del Imperiu romanu d'Occidente]]), hasta l'añu 1453{{esd}}d.{{esd}}C. ([[Cayida de Constantinopla|cayida del Imperiu romanu d'Oriente]]) * La [[Edá Moderna]],<ref>Rice Jr., Eugene, F. ''The Foundations of Early Modern Europe: 1460-1559''. W. W. Norton & Co., 1970.</ref> N'[[Europa]] entiende dende l'añu 1453{{esd}}d.{{esd}}C. hasta'l [[1789]]. * La [[Edá Contemporánea]]. N'[[Europa]] entiende dende'l 14 de xunetu de 1789, cola [[Revolución francesa]] y llega hasta los nuesos díes. == El Paleolíticu == Per otru llau, la [[xenética]] y l'[[Paleontoloxía|estudio de los fósiles]] dicen que los modernos ''[[Homo sapiens]]'' apaecieron, tamién n'África, hai unos 200.000 años,<ref>{{cita web |url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html |títulu=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? por Donald Johanson |fechaaccesu=29 d'abril de 2009}}</ref><ref>José Antonio Chamizo Guerrero. Ciencies naturales, Historia del mundu y Desenvolvimientu Humanu. ISBN 970-18-9991-1</ref> Ye tamién nel [[Paleolíticu]] cuando se desenvuelve'l [[llinguaxe]] y xeneralízase el [[Funeral|sotierro de los muertos]].<ref>{{cita web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792/pg_1 |títulu=Evolving in their graves: early burials hold clues to human origins - research of burial rituals of Neanderthals. |fechaaccesu=29 d'abril de 2009 |urlarchivu=http://archive.today/7ApE|fechaarchivu=28 de xunu de 2012}}</ref> Probablemente los entierros tuvieron como unu de los sos oxetivos despintar la [[Podrizu|descomposición de los cuerpos]], ya indicar una comprensión más avanzada del conceutu de la [[muerte]]. Nun determináu momentu, los humanos empezaron a faer usu del [[fueu]] tantu pa calecer como pa cocinar los sos [[alimentu|alimentos]].<ref>{{cita web |url=http://www.nngglatina.org/monograficos/energia/prehistoria.htm |títulu=El descubrimientu del fueu por parte del home. |fechaaccesu=29 d'abril de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.nngglatina.org/monograficos/energia/prehistoria.htm|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Nesta fase, los seres humanos dependieron de la [[carroña]], la [[caza]] y la [[collecha]]; yeren [[nómada|nómaes]], y nun teníen la capacidá de producir el so propiu alimentu. Tamién s'afataben con diversos oxetos y ye nesti periodu cuando apaecen les primeres [[Arte prehistórico|manifestaciones artístiques]]. Hai unos 50.000 años, los seres humanos empezaron a establecese por tol planeta. Primero, n'[[África]], dempués llegaron a [[Asia Central]], dende onde se dirixeron, per un sitiu, escontra [[Europa]], y pol otru, escontra [[América]] cruciando'l [[Estrechu de Bering]].<ref>{{cita web |url=http://www.plosgenetics.org/article/info:doi/10.1371/journal.pgen.0030185 |títulu=Genetic Variation and Population Structure in Native Americans |fechaaccesu=29 d'abril de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url=http://andreanaranjo.wordpress.com/2007/12/10/teoria-del%20poblamientu-de-america-pol%20estrechu-de-bering-vixente/ |títulu=Teoría del poblamientu d'América per mediu del Estrechu de Bering |fechaaccesu=29 d'abril de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071216054343/http://andreanaranjo.wordpress.com/2007/12/10/teoria-del |fechaarchivu=2007-12-16 }}</ref> La rápida [[Colonización|colonización humana]] d'[[América del Norte]] y d'[[Oceanía]] tuvo llugar mientres la glaciación, nuna dómina en que les actuales zones templaes yeren desaxeradamente inhóspitas. A la fin de la última glaciación, hai aproximao unos 12.000 años, l'home yá habita casi la totalidá de les zones llibres de [[xelu]] del mundu.<ref>Danilo J. Anton: ''Diversidá, globalización y la sabiduría de la naturaleza'' (302 páxines), 2000. ISBN 0-88936-885-6,</ref> Les últimes árees colonizaes fueron les [[Polinesia|islles de la Polinesia]], que foi ocupada a lo llargo del [[sieglu IX|primer mileniu]] de la nuesa era. Les sociedaes de [[Caza-recoyida|cazadores-pañadores]] yeren, polo xeneral, de pequeñes dimensiones, y yá desenvolvíen un tipu d'estratificación social; tamién establecieron contactos con otres sociedaes percorriendo, en dellos casos, grandes distancies, como ye'l casu de los [[aborixe australianu|aboríxenes australianos]]. Col tiempu, la mayor parte d'estes sociedaes o se tresformaron n'[[estáu|estaos]] [[Agricultura|agrícoles]] más poderosos, o fueron esterminaes o absorbíes por otros grandes estaos; dellos grupos siguieron sobreviviendo aislaos del restu y, na actualidá, inda siguen esistiendo en delles rexones bien remotes. == El Mesolíticu == L'[[Oriente Mediu]] foi una de les primeres rexones en desenvolver la so [[agricultura]], poro, adelantráronse al [[Mesolíticu]] y empezaron a falar d'[[Epipaleolítico]]. El [[mesolíticu]] ({{lang-el|μεσο-}} [''meso-''], «mediu», y {{lang|el|λίθος}} [''líthos''], «piedra»; que quier dicir Edá Media de Piedra) empecipia a la fin del [[Paleolíticu]], hai aproximao unos [[VIII mileniu e.C.|10.000 años]],<ref name="Escolares">{{cita web |url=http://www.escolares.net/trabayos_interior.php?Id=242 |títulu=El Mesolíticu |fechaaccesu=1 de mayu de 2009}}</ref> y remata col desenvolvimientu de l'[[agricultura]], anque esta fecha inicial varia según les determinaes peculiaridaes de cada rexón. En delles zones llegó a durar unos cuantos milenios, pero en ciertos llugares onde l'agricultura yá esistía, como por casu nel [[Oriente Mediu]], el mesolíticu tuvo una duración curtia y quedó mal definíu,<ref name="Escolares" /> nes rexones pocu afeutaes pola glaciación dacuando prefier falase d'[[Epipaleolítico]].<ref name="Escolares" /> Onde persistió más tiempu foi en sociedaes d'[[Europa del Norte]],<ref>{{cita web |url=http://www.uv.es/~ivorra/Historia/Prehistoria/Mesolitico.htm |títulu=El Mesolíticu, la Prehistoria y la Historia |fechaaccesu=1 de mayu de 2009 |urlarchivu=https://archive.today/afql|fechaarchivu=28 de xunu de 2012}}</ref> yá que teníen bayura d'alimentos por cuenta de que vivíen en zones pantanoses apaecíes de resultes del [[cambéu climáticu]]. Estes condiciones favorecieron la esistencia de distintos ritmos nel desenvolvimientu, como puede reparase analizando les muertes de les cultures [[Aziliense]] y [[Maglemosiense]].<ref>{{cita web |url=http://www.enciclonet.com/documento/maglemosiense/ |títulu=Les antigües cultures nel Mesolíticu |fechaaccesu=1 de mayu de 2009}}</ref> La persistencia del Mesolíticu retrasó la llegada del Neolíticu, que se produz alredor del [[VII mileniu e.C.|7000 e.C. ]]<ref>{{cita web |url=http://www.laguia2000.com/la-prehistoria/el-neolitico |títulu=El Neolíticu |fechaaccesu=1 de mayu de 2009}}</ref> Sicasí, topáronse poques muertes d'esti periodu y estos llindar xeneralmente a residuos alimenticies, pero cabo destacar que nes [[viesca|región montiegues]] apaecen los primeros signos de [[deforestación]]. Esta práutica nun se xeneralizó sinón hasta'l neolíticu, que ye cuando l'agricultura empezó a riquir del usu de grandes espacios de cultivu. En munches zones, el Mesolíticu carauterizar pola esistencia de ferramientes de xiles, pa oxetos destinaos a la [[pesca]], aixes de piedra y artefautos de madera, como por casu [[canoa|canoes]] y [[Arcu (arma)|arcos]] que s'atoparon en dellos llugares. Estos oxetos productu del [[teunoloxía|progreso teunolóxicu]] desenvolviéronse primero n'África, acomuñaos cola cultura [[aziliense]], antes d'estendese escontra Europa al traviés de dos zones: la [[península ibérica]] y el [[Llevante mediterraneu]].<ref>{{cita web |url=http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=es&base=es_wiki_10&page=showid&id=20051 |títulu=La cultura Aziliense |fechaaccesu=1 de mayu de 2009}}</ref> == El Neolíticu == El [[Neolíticu]] —que quier dicir, la «nueva edá de piedra»— ye onde se produz el primer periodu de desenvolvimientu [[teunoloxía|teunolóxicu]] y [[socioloxía|social]].<ref>{{cita web |url=http://sepiensa.org.mx/contenidos/historia_mundo/prehist/neolitico/neolit_1.htm |títulu=¿Qué pasó mientres la revolución Neolítica? |fechaaccesu=3 de mayu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://sepiensa.org.mx/contenidos/historia_mundo/prehist/neolitico/neolit_1.htm|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Esta etapa empecipióse hai unos 12.000 años (nel [[X mileniu e.C.|10.000 e.C. ]]) y caracterizóse pola creación de los primeros poblaos y pola apaición de l'[[agricultura]], la [[ganadería]], y la [[metalurxa]].<ref>Bellwood, Peter: ''First farmers: the origins of agricultural societies''. Blackwell Publishers, 2004. ISBN 0-631-20566-7</ref><ref>{{cita web |url=http://worldmuseumofman.org/neolithic1.htm |títulu=Muséu Mundial del Home, la etapa Neolítica |fechaaccesu=3 de mayu de 2009 |añu=2005}}</ref> La incorporación d'esti cambéu de vida traxo cambeos na alimentación y, d'esta manera, aprender a fabricar [[pan]] y a ellaborar [[bébores alcohóliques]]. === L'agricultura === {{AP|Historia de l'agricultura}} El desenvolvimientu de l'agricultura tuvo numberoses consecuencies, dalgunes d'elles de gran trescendencia pa la historia de la humanidá.<ref>{{cita web |url=http://html.rincondelvago.com/agricultura_2.html |títulu=La evolución de l'Agricultura |fechaaccesu=3 de mayu de 2009}}</ref> Una de les más importantes foi la medría de les concentraciones humanes que s'entamaron y llegaron a formar [[estáu|estaos]]. Entá asina, siguieron esistiendo pueblos nómades, como los aboríxenes d'[[Australia]] o los [[San|boiximanos]] del sur d'África, que nun utilizaron l'agricultura, y si facer, foi nuna dómina más recién.<ref>{{cita llibru |apellíos=Oliphant |nome=Margaret |editorial=Ebury |títulu=The Atlas of the Ancient World: Charting the Great Civilizations of the Past |añu=1992 |isbn=0-09-177040-8}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Brinton |nome=Crane |editorial=Prentice-Hall |títulu=A History of Civilization: Prehistory to 1715 |edición=6ta. Edición |añu=1984 |allugamientu=Englewood Cliffs, N.J. |isbn=0-13-389866-0}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Chisholm |nome=kane |editorial=Usborne |títulu=Early Civilization |añu=1991 |allugamientu=Englewood Cliffs, N.J. |isbn=1-58086-022-2}}</ref> A mediaos del [[X mileniu e.C.]] producióse un cambéu crucial que ye'l desenvolvimientu de l'agricultura, cambéu calificáu como "revolución" pol historiador australianu [[Vere Gordon Childe|Gordon Childe]];<ref>Gordon Childe acuñó los términos de revolución neolítica» y «revolución urbana», que enfatizan la relevancia de los procesos de tresformamientu, percima de les carauterístiques que definen un periodu d'una manera estándar.</ref> tuvo llugar na zona del [[Creciente Fértil]], y escontra el [[VII mileniu e.C.|7000 e.C.]] estender a otros llugares, como al [[Civilización del valle del Indo|valle del Indo]], a [[Antiguu Exiptu|Exiptu]] ([[VI mileniu e.C.|6000 e.C. ]]), y a [[China]] ([[V mileniu e.C.|5000 e.C. ]]).<ref>{{cita llibru |apellíu=Ánxeles González |nome=María|coautor=Patricia van Rhijn |títulu=Historia universal dende empiezos del home |edición=1ra. edición |añu=1994|mes=Setiembre |isbn=970-18-8903-7 |páxines=21, 22 |capítulu=1}}</ref> Per otru llau, en [[Mesoamérica]] tamién s'atoparon [[Arqueoloxía|restos arqueolóxicos]] que confirmen que l'agricultura yá se practicaba nesti llugar nel [[sieglu XXVIII e.C.|2700 a. C]].<ref>Mazoyer, Marcel y Laurence Roudart: ''A history of world agriculture: from the neolithic age to the current crisis''. Nueva York: Monthly Review Press, 2006. ISBN 1-58367-121-8</ref> A partir del [[VI mileniu e.C.|5500 e.C.]] xeneralizóse'l desenvolvimientu del [[Riego|regadío]] entamáu y del usu, per parte de los [[Sumeria|sumerios]], de [[mano d'obra]] especializada. La investigación tradicional tendió a concentrase na rexón del llamáu [[Creciente Fértil]] pero los estudios arqueolóxicos realizaos nel [[América|continente americanu]], según nel este y sureste d'[[Asia]], amuesen que ciertos sistemes agrícoles qu'utilizaben distintos tipos de cultivos y que funcionaben col sofitu de determinaos animales, podríen desenvolvese de manera paralela práuticamente na mesma dómina.<ref>{{cita web |url=http://www.el-pasado.com/index.php?option=com_content&view=article&id=179:la historia-de-l'agricultura-ye-diez-mil-anos-mas-antigua&catid=51:antropologia&Itemid=70 |títulu=L'agricultura dende hai diez mil años... |fechaaccesu=3 de mayu de 2009 |añu=2005}}</ref> Ye, pos, el desenvolvimientu de l'agricultura'l que crea les condiciones necesaries pa faer posible la emerxencia de sociedaes complexes, llamaes "civilizaciones", la formación d'[[estáu|estaos]] y l'apaición de [[mercáu|mercaos]]. Y, de manera paralela, el [[Historia de la teunoloxía|desenvuelvo de la teunoloxía]] dexó al home exercer un control de la naturaleza y [[Tresporte|desenvolver sistemes de tresporte]] y [[Mediu de comunicación|red de comunicación]].<ref>{{cita web |url=http://mirtme.wordpress.com/tecnologia-de-la-informacion-y-la-comunicacion/cambeos-que-la-tecnologia-tuvo--en-la sociedá-aspeutos-sociales-culturales-y-profesionales/ |títulu=Los cambeos que la teunoloxía provocó-y a la sociedá |fechaaccesu=17 de mayu de 2009 |autor=Wordpress }}</ref> == [[Edá de los Metales]] == [[Ficheru:Egyptian metal workers.png|thumb|200px|[[Cobre|Fundición de cobre]] en murales funerarios exipcios.]] L'usu de los [[metal]]es, el [[bronce]] y el [[fierro]], suplantaron el [[xil]] y otros materiales pedreses qu'hasta esi momentu yeren la materia básico pa la ellaboración de ferramientes agrícoles, armes y materiales de construcción; esto fixo posible'l poder disponer d'oxetos más duraderos y eficientes. Dempués del [[cobre]], afayáronse nueves aleaciones del cobre col [[estañu]] o'l [[plomu]], que xuntos dieron llugar a un nuevu productu, el [[bronce]]; esti nuevu material ye menos maleable, pero más duru. Un reblincón teunolóxicu dar col usu de la [[forxa]], estos fornos d'alta temperatura fixeron posible la [[Ferrería|manipulación del fierro]] pa producir ferramientes entá más resistentes. Esta secuencia teunolóxica configuró la denominación de les distintes etapes de la edá de los metales: la [[edá del cobre]], la [[edá del bronce]], la [[edá del fierro]]. Toos estos metales yá yeren conocíos pol [[Home de Cro-Magnon|home preneolítico]], pero esti nun apoderaba les [[Fundición (metalurxa)|téuniques pa la so ellaboración]] y manipulación, téuniques que riquíen de [[Fundición (metalurxa)|temperatures bien altes]]. Les [[ferramienta|ferramientes]], [[armes]] y adornos de cobre o bronce yeren el material básico nel [[sieglu XXXI e.C.|3000 e.C.]] Darréu, nel [[Mediterraneu oriental]], nel [[Oriente Próximu]] y en [[China]] enllantóse, de manera xeneralizada, l'usu del [[fierro]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Ánxeles González |nome=María|coautores=Rhijn van Patricia |títulu=Historia universal dende empiezos del home |edición=1ra. edición |añu=1994|mes=Setiembre |isbn=970-18-8903-7 |páxina=35|capítulu=3}}</ref> == Historia de Eurasia == {{AP|Historia Antigua}} A partir del {{AC|III mileniu}} surdieron grandes civilizaciones, creadores d'imperios territorial y orgánicamente más vastos cada vez. Los principales nucleos de civilización fueron los siguientes: === China === [[Ficheru:Greatwall-SA3.jpg|thumb|200 px|La [[Gran Muralla China]]]] [[Ficheru:Territories of Dynasties in China.gif|200px|thumb|Mapa políticu animáu de les dinastíes na historia de China.]] * '''[[Trés augustos y cinco emperadores| Los trés augustos y los cinco emperadores]]''' fueron los gobernantes de [[China]] anteriores a la primer dinastía [[Dinastía Xia|Xia]]. A pesar del calter llexendariu de les hestories ye posible que nel orixe d'estes lleendes atopen personaxes reales, xefes tribales del {{AC|III mileniu}} que llograríen victories militares previes a la unificación de la posiblemente llexendaria dinastía Xia. Les fontes históriques chines coinciden nel númberu de trés augustos y cinco emperadores, pero les identidaes d'éstos varien según les fontes, esistiendo versiones diverses tantu pa los augustos como pa los emperadores. * '''[[Dinastía Xia]] (2100 e.C. -1600 e.C. )'''. La dinastía Xia que según les cróniques chines duraría del {{AC|sieglu XXI}} al {{AC|sieglu XVI}}, ta considerada la primer dinastía na historia [[china]]. Les [[memories históriques]] de [[Torca Qian]] recueyen los nomes de los 17 reis d'esta dinastía. Alredor de los ríos [[Yangtsé]] y [[Huang-ho]] surdió la cultura [[Xia]] y la cultura [[Shang]]. Esta venció ante los invasores [[Zhou]], que gobernaron China mientres la primer metá del {{AC|I mileniu}} * '''[[Dinastía Shang]] (1600 e.C. -1046 e.C. )''' La dinastía Shang siguió a la llexendaria [[dinastía Xia]] y precedió a la [[dinastía Zhou]] ({{AC|1122}}-{{AC|256}}). Especúlase que foi fundada por un líder rebalbu que destronó al (entá llexendariu) últimu gobernante Xia. En [[1951]] foi atopáu en [[Erligang]], nes proximidaes de l'actual ciudá de [[Zhengzhou]], provincia de [[Henan]], el primer xacimientu arqueolóxicu de la denomada [[cultura de Erligang]] ({{AC|1600}}-{{AC|1400}}), de la [[Edá del Bronce]] en [[China]]. Munchos arqueólogos chinos creen que Zhengzhou alcuéntrase onde tuviera una antigua capital de la dinastía Shang, lo qu'identificaría la cultura de Erligang como unu de los entamos de la dinastía Shang.[[Torca Qian]] diz nes sos ''[[Memories históriques]]'' que la dinastía Shang treslladó la so capital seis vegaes. El postreru y más importante treslláu, a la ciudá de [[Yin (ciudá)|Yin]] (殷) en{{AC|1350}}, condució a la dómina dorada de la dinastía. [[Shang Zhou]], l'últimu rei Yin, suicidóse dempués de que'l so exércitu fuera derrotáu pol pueblu [[Dinastía Zhou|Zhou]]. Les lleendes dicen que'l so exércitu traicionó-y xuniéndose a los rebeldes. Tanto les lleendes [[coreanes]] como les chines manifiesten qu'un desencantáu príncipe Yin llamáu Jizi (箕子, Jīzi), que refugó dexar el poder a los zhou, dexó China cola so guarnición y fundó l'estáu de [[Choseon]] cerca de l'actual [[Pyongyang]], el primer estáu coreanu. Anque Jizi ye mentáu solo unes poques vegaes nes ''Memories históriques'', piénsase que la historia de la so marcha a Choseon nun ye sinón un mitu. * '''[[Dinastia Zhou]] (1046 e.C. -256 e.C. )''' A finales del periodu Zhou crecieron dos grandes escueles filosófiques, el [[confucionismo]] y el [[taoísmu]]. * '''[[Primaveres y Serondes |El periodu de les Primaveres y Serondes]]''' De la mesma, nel {{AC|sieglu VI}}, l'antigua hexemonía Zhou se trizó en dellos reinos, que entraron nun estáu crónicu de guerra, mientres el periodu de [[Primaveres y Serondes]]. * '''[[Reinos Combatientes | Los Reinos Combatientes]] (221 e.C. )''' De normal ye consideráu como la segunda parte de la [[Dinastía Zhou|dinastía Zhou oriental]]. El rei de Zhou actuaba puramente como un emperador títere. El nome de periodu de los Reinos Combatientes provién del [[Rexistru de los Reinos Combatientes]] compilado nos primeros años de la [[dinastía Han]]. La fecha del empiezu del periodu de los Reinos Combatientes ta en disputa. Mientres frecuentemente cítase'l {{AC|475}} como'l so entamu, siguiendo al periodu de les Primaveres y Serondes; n'otres ocasiones méntase'l {{AC|403}}, la fecha de la tripartición del estáu de [[Jin (estáu)|Jin]], como l'empiezu d'esti periodu. El periodu de los Reinos Combatientes, en contraste al periodu de les Primaveres y Serondes, foi un periodu nel que los señores de la guerra rexonales amestaron estaos más pequeños al so alredor y consolidaron el so mandatu. El procesu empezó nel periodu de les Primaveres y Serondes, y pol [[sieglu III e.C.]], siete grandes estaos algamaren cierta prominencia. Estos Siete Reinos Combatientes (戰國七雄, ''Zhànguó Qīxióng'', lliteralmente, "Los siete héroes ente los reinos combatientes") yeren [[Estáu Qi|Qi]] (齊), [[Estáu Chu|Chu]] (楚), [[Estáu Yan|Yan]] (燕), [[Estáu Han Han]] (韓), [[Estáu Zhao|Zhao]] (趙), [[Estáu Wei|Wei]] (魏) y [[Estáu Qin|Qin]] (秦). Otra señal d'esti desplazamientu nel poder foi un cambéu nos títulos: los señores de la guerra entá se consideraben duques (公 ''gōng'') del rei de la dinastía Zhou, pero empezaron a llamase a sí mesmos reis (王 ''wáng''), pa implicar el significáu de que se teníen como iguales del rei de Zhou. * '''[[Dinastía Qin]] (221 e.C. -206 e.C. )''' El nome ''Qín'', que tien una pronunciación similar n'asturianu a "chin", ye unu de los posibles oríxenes de la pallabra [[China]]. La unificación de China nel 221 e.C. sol primer emperador [[Qin Shi Huang]], nome que podría traducise como "El augusto emperador fundador de los Qin", marcó los empiezos de la China imperial, periodu que duró (con ciertes interrupciones) hasta la cayida de la [[dinastía Qing]] en [[1912]]. La dinastía Qin dexó'l legáu d'un estáu centralizao y burocrático que sería siguíu nes dinastíes socesives. El rei de Qin, Zheng, se autoproclamó "Primer emperador", una fórmula de títulos acutada enantes pa deidaes y los [[Trés augustos y cinco emperadores|mitolóxicos gobernantes]] de China. Ye conocíu polos historiadores como Qin Shi Huang, ''Primer emperador de Qin''. A la muerte del emperador [[Qin Shi Huang]] sobrevieno una nueva guerra civil. * '''[[Dinastia han|Imperiu han]] (206 e.C. -220 d. C.)'''. Nel añu 206 e.C. , el xeneral [[Liu Bang]] unificó nuevamente a China, siguiendo de siguío unos cuatro sieglos de relativa paz y estabilidá política. El poder foi exercíu pola [[Han Anterior]] o Han Occidental y la [[Han Posterior]] o Han Oriental, ente los sieglos [[sieglu II e.C.|II e.C.]] y [[sieglu II|II d. C.]]. * '''[[Tres Reinos]] (220 e.C. -280 d. C.) ''' Nun estrictu sentíu académicu referir al periodu entendíu ente la fundación de [[Wei (reinu)|Wei]] nel [[220]] y la conquista de los [[Wu (reinu)|Wu]] pola [[Dinastía Jin (265-420)|dinastía Jin]] nel [[280]]. Sicasí, munchos historiadores chinos amplíen el puntu del empiezu d'esti periodu a la [[rebelión de los turbantes mariellos]] nel [[184]]. * '''[[Dinastía Jin (265-420) | La dinastía Jin]] (265 d. C.-420 d. C.)''' ([[chinu tradicional]]: 晉; [[Wade-Giles]]: Chin⁴; [[pinyin]]: Jìn) gobernó dende l'añu [[265]] al [[420]]. Esta dinastía foi fundada pola familia Torca (司馬), descendientes del xeneral y políticu del estáu de [[Wei (reinu)|Cao Wei]], [[Torca Yi]]. * '''[[Dieciséis Reinos]] (304 d. C.-439 d. C.)''' Ente los años [[304]] y [[439]] el norte de China travesó una etapa de fragmentación política y de caos. Estos dieciséis reinos fueren formaos por pueblos d'etnia non china. * '''[[Dinastíes Meridionales y Septentrionales]]''' Precisamente sería otru pueblu d'etnia non china, los [[tuoba]], los que consiguieren unificar el norte de China al ganar a toos estos pequeños estaos y proclamar la dinastía Wei del Norte nel añu [[440]]. Cola unificación del norte, China queda estremada en dos estaos: Unu nel norte, nel que se van asoceder les llamaes dinastíes septentrionales: Wei del Norte, Wei del Este, Wei del Oeste, Qi del Norte y Zhou del Norte; y otru nel sur, nel que, al ser derrocáu l'últimu emperador Jin en [[420]], asocediéronse cuatro dinastíes na corte de Jiankang: los Song, Qi, Liang y Chen. * '''[[Dinastía Sui]] (581 d. C.-618 d. C.)''' Nel añu [[581]] [[Yang Jian]], xeneral del exércitu de la dinastía Zhou del Norte, facer col poder y proclamó una nueva dinastía: los Sui. Ocho años dempués, en [[589]], la dinastía Sui ganaba a la débil dinastía Chen del sur, colo que consiguía la reunificación del sur y el norte. Tres la reunificación, empecipióse una etapa de reformes institucionales y d'afitamientu del poder central. Nesta dómina construyó la [[Gran Canal de China|Gran Canal]] y amplióse la [[Gran Muralla China]]. Tamién foi una dómina de promoción del [[budismu]]. Nel añu [[604]], [[Yang Guang]] asocedió al so padre nel tronu quién morrió asesináu nel añu [[617]]. Empecipióse entós, una socesión de guerres llabradores, que rematen con tomar del poder por Li Yuan, nel añu 618, que funda la dinastía Tang, con capital en Xi'an. * '''[[Dinastía tang]] (618 d. C.-439 d. C.)''' Nel añu [[618]], un añu dempués de la muerte del últimu emperador Sui, el militar [[Li Yuan]] asumía'l poder como emperador Gaozu de la nueva dinastía Tang. Nel añu [[624]], [[Li Shimin|Taizong]] asoceder nel tronu. Tres la muerte violenta del primer herederu al tronu, un segundu fíu del emperador xubió al tronu como emperador Gaozong en [[649]]. A partir de payares de 660, agravóse l'estáu de salú del emperador Gaozong, y la Emperatriz Wu empezó a gobernar dende la solombra. Tres la muerte del emperador, nel añu 683, foi'l so tercer fíu, l'emperador Tang Zhongzong, quien xubió al tronu, pero al cabu de seis selmanes, Wu usó'l so poder pa destituyilo y da-y el tronu a otru fíu so, l'emperador Tang Ruizong, que, como'l so hermanu, gobernaría de manera nominal por un periodu curtiu, hasta que la so madre decidió ratificar de manera pública y oficial el so poder, convirtiéndose na primer, y única, muyer na historia de China qu'ocupó'l tronu imperial. Nel añu [[705]], la emperatriz Wu, que, según les cróniques esistentes, tenía yá 80 años d'edá, foi derrocada y el so fíu l'emperador Zhongzong retomó'l poder, restaurando la dinastía Tang. Tres dellos años de lluches internes, l'emperador [[Emperador Xuanzong de Tang|Xuanzong]] consolidaría'l poder de la dinastía. China nesti periodu vivió una dómina de rellumanza cultural, con inventos como la [[pólvora]] o la [[brúxula]]. Nel añu [[904]], el dirixente militar [[Zhu Wen]] llanzó un ataque contra Chang'an, destruyendo la ciudá. A pesar de l'aparente fortaleza del imperiu, el xeneral d'orixe centroasiáticu [[An Lushan]] dirixó unu de los mayores rebeliones chines, la [[rebelión de An Lushan]], que solmenaría los cimientos del estáu chinu nel añu [[755]]. El nuevu emperador [[Emperador Suzong de Tang|Suzong]] llogró finalmente encalorar la rebelión nel añu [[763]]. Finalmente, en [[907]] Zhu Wen fixo matar al últimu emperador Tang y proclamó una nueva dinastía: la dinastía Liang, con capitales nes ciudaes de Luoyang y [[Kaifeng]]. * '''[[Cinco Dinastíes|Periodu de les Cinco Dinastíes y los Diez Reinos]] (907 d. C.-960 d. C.)''' Les cinco dinastíes son les siguientes: ** [[Dinastía Liang posterior]] (907 d. C.-923 d. C.) ** [[Dinastía Tang posterior|Dinastía T'ang posterior]] (923 d. C.-936 d. C.) ** [[Dinastía Jin posterior|Dinastía Chin posterior]] (936 d. C.-947 d. C.) ** [[Dinastía Han posterior]] (947 d. C.-951 d. C.) ** [[Dinastía Zhou posterior|Dinastía Chou posterior]] (951 d. C.-960 d. C.) * '''[[Dinastía Song]] (960 d. C.-1279 d. C.)''' L'[[emperador Taizu de Song]] (960-976) unificó [[China]] al traviés de la conquista d'otres tierres mientres el so reináu, poniendo fin al baturiciu de les [[Cinco Dinastíes y los Diez Reinos]]. Mientres esta dinastía usó'l [[papel moneda]], la [[pólvora]] y la [[brúxula]]. La dinastía Song estremar en dos periodos distintos: el '''Song del Norte''' y el '''Song del Sur'''. Mientres el Song del Norte [[960]]-[[1127]]), la capital Song tuvo na ciudá del norte [[Kaifeng|Bianjing]] (anguaño [[Kaifeng]]) y la dinastía controlaba la mayor parte del interior de China. El Song del Sur ([[Idioma chinu|chinu]]: 南宋, 1127–1279) fai referencia al periodu tres el cual los Song perdieron el control del norte de China frente a la [[Dinastía Jin (1115-1234)|dinastía Jin]]. Mientres esti periodu, la corte Song retirar al sur del [[ríu Yangtze]] y estableció la so capital en [[Hangzhou|Lin'an]]. En 1234, la Dinastía Jin foi conquistada polos mongoles, quien tomaron el control del norte de China, calteniendo precaries rellaciones colos Song del Sur. En 1271, Kublai Kan foi proclamáu [[emperador de China]].<ref>{{Harvnb|Rossabi|1988|p=115}}</ref> Tres dos décades d'enfrentamientos esporádicos, los exércitos de Kublai Kan conquistaron la dinastía Song en 1279.<ref>{{Harvnb|Rossabi|1988|p=76}}</ref> * '''[[Dinastía Yuan]] (1279-1368)''' * '''[[Dinastía Ming]] (1368-1644)''' Nel añu 1351 d. C. un grupu llamáu [[Revuelta de los Turbantes Coloraos | Los Turbantes Coloraos]] alzar en rebelión. [[Zhu Yuanzhang]] yera un llabrador probe y un monxu budista que se xunió a los Turbantes Coloraos en 1352 y forxóse una reputación al casase cola fía adoptiva d'un comandante rebalbu.<ref>Ebrey (1999), 190-1.</ref> En 1356, les fuercies de Zhu tomaron la ciudá de [[Nankín]],<ref name="gascoigne 2003.151">Gascoigne (2003), 151.</ref> la cual convertiríase darréu na capital de los Ming. Col desmoronamiento de la dinastía Yuan, munchos grupos rebalbos empezaron a enfrentase pol control del país. En 1363, Zhu Yuanzhang ganó la batalla del llagu Poyang, na que fuera posiblemente una de les mayores batalles navales de la historia. Gracies al usu de [[Brulote (barcu)|brulotes]], los 200.000 marinos de Zhu consiguieron vencer a los sos rivales magar que yeren cimeros en númberu. La victoria esanició a la última facción rebalba, lo que dexó a Zhu Yuanzhang como dueñu incontestable del ricu valle del [[Yangtsé]] y dexó-y afitar el so poder nel Sur. Tres la sospechosa muerte del xefe de los Turbantes Coloraos cuando yera un invitáu de Zhu en 1367, yá nun había naide que pudiera torgar el so accesu al tronu y fixo públiques les sos ambiciones imperiales al unviar el so exércitu escontra la capital Yuan [[Janbalic|Dadu]] (actual [[Beixín]]) en 1368.<ref name="ebrey cambridge 191">Ebrey (1999), 191.</ref> * '''[[Dinastía Qing]] (1644-1912)''' La dinastía Qing nun foi fundada polos [[chinos han]], sinón polos [[manchú]]es, que tanto güei como na antigüedá son minoría étnica en China. El [[Estáu]] manchú foi formáu por [[Nurhaci]], quién orixinalmente yera un vasallu de la [[dinastía ming]], cuando se declaró emperador del Jin en [[1609]]. Cuando Ligden Khan, el postreru [[Gran Kan]] de los mongoles, morrió nel [[Tíbet]] en 1634, el so fíu [[Ejei]] apurrir a los manchúes y dio-y el gran sellu del emperador de Yuan a [[Hung Taiji]], fíu y socesor de [[Nurhaci]]. La [[dinastía ming]] remató oficialmente cuando l'emperador [[Chongzhen]] de China, últimu emperador ming, suicidóse colgar nun árbol nel parque [[Parque Jingshan|Jingshan]]. [[Beixín]] n'abril de 1644 foi tomada por un líder llamáu [[Li Zicheng]]. [[Wu Sangui]], comandante xeneral de los Ming, fixo una alianza col príncipe manchú, [[Dorgon]], rexente del emperador [[Shunzhi]] de seis años d'edá, fíu del emperador [[Hung Taiji]] que morriera l'añu anterior. Dambos exércitos ganaron a les fuercies rebalbes de [[Li Zicheng]] en batalla'l 27 de mayu de 1644. Y asina los Manchú estableciéronse como una nueva dinastía en China. En 1848 socedió la [[Guerra del Opiu]]. * '''[[República de China (1912-1949)| La República de China (1912-1949)]]''' En 1912 l'últimu emperador Qing, [[Puyi]], foi derrocáu. [[Sun Yat-sen]] apuerta a nomáu Presidente de la República de China. Sicasí, [[Yuan Shikai]], un líder militar, se autoproclamó emperador en [[1915]] [[Sun Yat-sen]] instalar en Cantón, dende onde dirixe'l [[Kuomintang]], el partíu políticu qu'él fundara. [[Chiang Kai-shek]], socesor de Sun Yat-sen al frente del Kuomintang, va consiguir conquistar gran parte de China y establecer en [[Nankín]] la capital de la República de China. [[Chiang Kai-shek]] convertir en presidente de la República. Pero nel añu 1931 d.C. Xapón conquista [[Manchuria]] abandona la capital Nankín, ocupada per Xapón, y repliégase al interior, estableciéndose na ciudá de [[Chongqing]]. Tres el final de la [[Segunda Guerra Mundial]], en [[1945]], Xapón abandona les sos conquistes n'Asia, y China recupera Manchuria y Taiwán. Cuando paecía que'l gobiernu de Chiang Kai-shek podría yá llograr consolidar la estabilidá de la república, el partíu comunista entamó una rebelión armada contra'l Kuomintang. Ésti conviértese nuna guerra civil total a partir de [[1947]]. En contra de les previsiones, los comunistes llogren vencer al exércitu de la República. El gobiernu del [[Kuomintang]] dir a [[Taiwán]]. * '''[[Historia de la República Popular China| La República Popular China]] (1949-2017)''' El [[1 d'ochobre]] de [[1949]], el líder del Partíu Comunista Chinu [[Mao Tse-Tung]] proclama la República Popular China dende la [[puerta de Tian'anmen]] de la [[Ciudá Prohibida]] de [[Beixín]]. Mao foi'l líder máximu de China hasta la so muerte en [[1976]]. Tres la muerte de Mao, el socesor escoyíu por ésti, [[Hua Guofeng]], nun consiguió consolidar el poder, qu'acabó en manes de [[Deng Xiaoping]]. Deng Xiaoping empecipió un procesu de reformes económiques y apertura comercial al restu del mundu. De magar, la economía china consiguió crecer a un ritmu espectacular. Tres la muerte de Deng, el so socesor [[Jiang Zemin]] caltuvo'l poder hasta l'añu 2003, cuando foi sustituyíu por [[Hu Jintao]], que gobernó la China hasta l'añu 2013, añu nel cual foi reemplazáu pol actual presidente [[Xi Jinping]]. === India === * '''[[Abrigos rupestres de Bhimbetka|Bhimbetka]] ''' Los '''abrigos rupestres de Bhimbetka''' componen un sitiu arqueolóxicu asitiaos nel estáu de [[Madhya Pradesh]]. Les pintures fueron afayaes en [[1957]] pol [[arqueólogu]] indiu [[Vishnu Shridhar Wakankar]] (1919-88). Los abrigos presenten delles pintures interesantes qu'amuesen la vida de les persones que vivíen nos covarones, incluyendo escenes de nacencies, dances y bébores, ritos [[relixón|relixosos]] y enterramientos. Les pintures amuesen tamién animales como los [[Bison|bisontes]], los [[Elephantidae|elefantes]], los [[Pavu (xéneru)|pavos]], los [[Rhinocerotidae|rinocerontes]] y los [[Panthera tigris|tigres]]. Según l'arqueóloga [[Yiotsna Kamat]], la dieta principal d'estes tribus yeren frutes, cebolles, miel, carne de puercuspín, xabalín, venado, pexe, tortúes y aves (incluyíu'l pavu real). Nun hai signos de vinu o llicor.<ref>[http://www.kamat.com/jyotsna/blog/blog.php?BlogID=1084 Kamat.com]</ref> * '''[[Mehrgarh]]''' * '''[[Cultura del valle del ríu Indo]] (3300 e. C.-1300 e. C.)'''. Desenvolver dende [[circa|c.]] [[IV mileniu e.C.|3300 e.C.]] hasta c. [[sieglu XIV e.C.|1300 e.C.]] a lo llargo del [[valle del Indo]], n'[[Afganistán]], [[Paquistán]] y el noroeste de la [[India]]. Tomaba cerca d'un centenar d'asentamientos y dos ciudaes importantes: [[Harappa]] y [[Mohenjo-Daro]], dambos sitios en [[Paquistán]]. En xunto entendía l'área más estensa de toles civilizaciones antigües, más d'un millón de quilómetros cuadraos, y travesó dellos [[Etapes de la cultura del valle del Indo|periodos]], siendo la so máxima rellumanza ente'l [[sieglu XXVI e.C.|2600]] y el [[sieglu XX e.C.|1900 e.C.]] Esta cultura sumió escontra [[sieglu XVI e.C.|1500 e.C.]], posiblemente ante los invasores [[arios]]. * '''[[Periodu védicu]] (c. 1500 e.C. -c. 500 e.C. )''' La India consolidóse como una sociedá militarizada, con sistema social de [[casta|castes]], espresáu nel ''[[Rig-veda]]'' (el testu más antiguu de la India, de mediaos del [[II mileniu e.C.|II mileniu e.C. ]]). * '''[[Mahajanapadas]] (c. 600 e.C. -c. 300 e.C. )''' Nel [[sieglu IV e.C.]] floriaron el [[budismu]] y el [[yainismo]]. * '''[[Dinastía Nanda]] (345 e.C. -321 e.C. )''' * '''[[Imperiu Maurya]] (320 e.C. - 180 e.C. )''' A finales del sieglu IV e.C. , un guerreru llamáu [[Chandragupta Maurya]] unificó a la India, dándo-y estabilidá sol [[Imperiu maurya]]. * '''[[Imperiu Śoṅga]] (185 e.C. -75 e.C. )''' * '''[[Dinastía Kanva]] (75 e.C. -30 e.C. )''' * '''[[Imperiu kushán|Kushan]] (30 d. C.-375 d. C.)''' * '''[[Imperiu gupta]] (320 d. C.- 550 d. C.) ''' * '''[[Dinastía chalukya]] (543 d. C.- 743 d. C.) ''' * '''[[Rashtrakuta]] (783 d. C.-952 d. C.) ''' * Hacia l'añu 1000, conquistadores turcos de relixón musulmana ingresaron militarmente, y dende entós el territoriu indostánicu ye musulmán ya hinduista. * '''[[Hoysala| Imperiu Hoysala]] (1026-1343)''' * '''[[Imperiu vijayanagara]] (1336-1646) ''' * '''[[Reinu de Mysore]] (1399-1950)''' Reinu (subordináu al Imperiu Vijayanagara hasta 1565) y principáu vasallu del Reinu Xuníu dempués de 1799 * '''[[Unión de la India]] (1947-1950)''' La [[India]] foi controlada militarmente per Inglaterra dende la conquista de [[Delhi]] en 1804, y caltuvieron el so dominiu a pesar d'una gran rebelión nativa en 1857. * '''[[India|República de la India]] (1950-2017)''' * '''[[Indochina]]''' Comerciantes de la India llevaron nel sieglu VII l'hinduismu hasta'l Sureste d'Asia. So la so influencia, n'Indochina surdió'l [[Imperiu jemer]], que foi poderosu ente los sieglos VIII y XIII, pa ser sustituyíu depués por otros reinos. === Europa Occidental === * '''[[Stonehenge]](2500 e.C. )''' Stonehenge ta formáu por grandes bloques de roques metamórfiques distribuyíos en cuatro circunferencies concéntriques. Cerca tópase la Piedra del Sacrificiu». Enfrente alcuéntrase la Piedra Talón». Ta compuestu d'un gran círculu de grandes [[megalitu|megalitos]] que la so construcción fechar escontra'l [[Sieglu XXV e.C.|2500 e.C. ]]<ref name ="videu">National Geographic [http://ngenespanol.com/2005/10/01/una mirada-a-les tumbes-de-stonehenge-traduccion-del-video/] Una mirada a les tumbes de Stonehenge".</ref> * '''[[Cultura de Hallstatt]] (1200 e.C. -450 e.C. )''' * '''[[Cultura de La Tène]] (475 e.C. -18 e.C. ) ''' * '''[[Celtes]]'''. Los celtes aposentar n'Europa Occidental mientres l'[[I mileniu e.C.]], y la so cultura arrobinar dende España a Polonia, y dende Inglaterra hasta Turquía. Finalmente, fueron ganaos polos romanos, y namái sobrevivió un únicu apartaz, na alloñada [[Irlanda]], hasta qu'esti foi aniquiláu polos [[viquingos]]. * '''[[Invasión bárbara del sieglu III]]''' A partir del periodu microglaciar empecipiáu c. 400 d. C. fueron más numberoses les incursiones militares y los desplazamientos de población nes fronteres del [[imperiu romanu]]. Sacante los pueblos túrquicos, los otros trés yeren [[indoeuropeos]], como los griegos y llatinos. Atendiendo a la so condición etnollingüística, estos pueblos yeren bien distintos ente sigo, pudiendo estremase cuatro grupos culturales: ** '''[[llingües túrquiques|Pueblos túrquicos]]''': como los [[ávaros]], los [[hunos]] y darréu los [[Primitiva Gran Bulgaria|búlgaros del Volga]]. ** '''[[Pueblos eslavos]]''': como los [[vendos]], no que güei ye [[Polonia]], y darréu los [[Llingües eslaves meridionales|eslavos meridionales]] nos [[Balcanes]]. ** '''[[Pueblos iranios]]''': como los [[escites|escito]]-[[sármatas]], ente'l [[Danubiu]] y el [[Tisza]], y los [[alanos]], a veres del [[mar Negru]]. ** '''[[Pueblos xermánicos]]''': como los [[pueblu godu|godos]], [[suevos]], [[vándalos]], [[hérulos]], [[anglos]], [[saxones]], [[xutos]], [[pueblu francu|francos]], [[burgundios]], [[longobardos]] y otros. *'''[[Francia Occidental]] (843 d.C. 987 d.C.)''' *'''[[Antiguu Réxime en Francia|Reinu de Francia]] (987 d.C. 1791 d.C.)''' **Los [[Estaos xenerales de 1789| Estaos xenerales (1789 d.C.)]] **L'[[Asamblea Nacional Constituyente]] (1789 d.C. 1791 d.C.) * '''[[Monarquía constitucional francesa]] (1791 d.C.-1792 d.C.)''' La monarquía constitucional francesa constitúi la primer etapa de la [[Revolución francesa]]. El [[3 de setiembre]] de [[1791]], al xurar la [[Constitución de 1791|Constitución]], [[Lluis XVI]] fai pasar a Francia de monarquía absolutista a [[monarquía constitucional]]. La monarquía constitucional terminó'l 21 de setiembre de 1792 cuando l'Asamblea llexislativa proclamó l'abolición de la monarquía, dando pasu a la [[Primer República Francesa|Primer República francesa]]. * '''[[Primer República Francesa]] (1792 d.C.-1804 d.C.)''' ** La Convención (1792 d.C.-1795 d.C.) ** El Direutoriu (1795 d.C.-1799 d.C.) ** El Consuláu (1799 d.C.-1804 d.C.) * '''[[Primer Imperiu francés | El Primer Imperiu Napoleónicu]] (1804 d.C.-1815 d.C.)''' * ''' La [[Restauración borbónica en Francia]] (1814 d.C.-1830 d.C.)''' Tres la espulsión de [[Napoleón Bonaparte]] en [[1814]], los aliaos restauraron a la [[Casa de Borbón]] nel tronu francés. El periodu que sobrevieno llamóse la ''Restauración'', carauterizada por una aguda reacción conservadora y el reestablecimientu de la [[Ilesia católica]] como poder políticu en [[Francia]]. Pero los gobiernos de [[Lluis XVIII de Francia|Lluis XVIII]] (ente 1814 y 1824) y [[Carlos X de Francia|Carlos X]] (ente 1824 y 1830) tuvieron d'aceptar nueves realidaes como la monarquía constitucional, el parllamentarismu, la redistribución de la tierra realizada mientres les convulsiones de fin del sieglu XVIII y la desapaición de los antiguos gremios artesanales. En [[1830]], [[Carlos X de Francia|Carlos X]] enfrentar a un parllamentu de mayoría lliberal moderáu. Ante esti fechu decretó les 4 ordenances de xunetu, que suspendíen la [[llibertá de prensa]], eslleía l'acabante escoyer Cámara de diputaos, allargaba'l cargu de los diputaos y amenorgaba el so númberu. El pueblu de París bastiar a la cai y consiguió ganar l'exércitu real. Los políticos lliberales aprovechar d'esti sucesu y el rei Carlos X viose forzáu a exiliase. * '''La [[Monarquía de Xunetu]] (1830 d.C.-1848 d.C.)''' Nomóse como nuevu rei a [[Lluis Felipe I de Francia|Lluis Felipe I]] y de esta forma Francia dotar de la Constitución de 1830 de Francia. La denomada Monarquía de Xunetu empezó con «Les Trois Glorieuses» ([[Revolución de 1830|Los Trés Glorioses Xornaes Revolucionaries de París]]) de los díes 27, 28 y 29 de xunetu de 1830, contra'l gobiernu del rei [[Carlos X de Francia|Carlos X]], que terminaron per llevar al tronu francés a [[Lluis Felipe I de Francia|Lluis Felipe de Orléans]]<ref>Según Autor s/d na so obra en francés ''"L'installation symbolique du nouveau régime" que diz asina: "Le 29 août, Louis-Philippe passe en revue la garde nationale de Paris qui l'acclame. « Cela vaut mieux pour moi que le sacre de Reims ! », s'écrie-t-il en embrassant La Fayette. Le 11 octobre, Le nouveau régime décide que des récompenses seront accordées à tous les blessés des « Trois Glorieuses » et crée une médaille commémorative pour les combattants de la révolution de Juillet. En octobre, Le gouvernement présente un projet de loi destiné à indemniser à concurrence de 7 millions les victimes des journées de Juillet. Le 13 août, Le roi a décidé que los armes de la maison d'Orléans (de France au lambel d'argent) orneront désormais le sceau de l'État. les ministres perdent les appellations de Monseigneur et le prédicat d'Excellence pour aportar Monsieur le ministre. Le fils aîné du roi est titré duc d'Orléans et prince royal ; les filles et la sœur du roi sont princesses d'Orléans. Sont adoptées et promulguées des lois revenant sur des mesures impopulaires prises sous la Restauration. La loi d'amnistie de 1816, qui avait condamné à la proscription les anciens régicides, est abrogée, à l'exception de son article 4, qui condamne au bannissement les membres de la famille Bonaparte."</ref> que pertenecía a una caña colateral de la [[Casa de Borbón]], la denomada [[Borbón-Orleans]]. * '''La [[Segunda República Francesa]] (1848 d.C.-1852 d.C.)''' Empieza col gobiernu provisional de 1848 (24 febreru - 9 mayu 1848) foi un gobiernu coleutivu d'enclín republicanu puestu en marcha dempués de la revolución de febreru de 1848 destináu a alministrar l'Estáu hasta la constitución d'una Asamblea Nacional. Depués establecióse la Comisión executiva de la República francesa, que taba compuesta por miembros que igualitariamente asumíen la función de xefes d'Estáu, anque François Arago yera'l presidente titular. La Comisión sesionó del 9 mayu al 28 xunu de 1848, cuando foi designáu Louis Eugène Cavaignac como xefe de gobiernu hasta que se producieron les eleiciones. El [[10 d'avientu]] [[1848]], el primer Presidente de la República francesa ye [[Eleiciones presidenciales de Francia de 1848|escoyíu]] por sufraxu universal masculín: tratar de [[Napoleón III|Luis Napoléon Bonaparte]], el príncipe presidente», sobrín de [[Napoleón Bonaparte]]. La Constitución prevía un mandatu presidencial de cuatro años, ensin posibilidá de reeleición. El [[7 de payares]] [[1852]], per mediu d'un [[plebiscitu]] ponse fin a la Segunda República ya instáurase el [[Segundu Imperiu Francés|Segundu Imperiu]]. Luis Napoleón Bonaparte ye proclamáu como «Napoleón III, Emperador de los franceses», el [[2 d'avientu]] [[1852]], fecha recordatoria de la coronación de Napoleón I y de la [[batalla d'Austerlitz]]. Nesti periodu produció l'[[Abolicionismu|abolición]] de la [[esclavitú]] nes colonies. * '''[[Segundu Imperiu Francés | El Segundu Imperiu Napoleónicu]] (1852 d.C.-1870 d.C.)''' L'Imperiu foi proclamáu'l 2 d'avientu de 1852 (aniversariu de la coronación de [[Napoleón Bonaparte|Napoléon I]]) cuando'l primer y únicu presidente de la [[Segunda República Francesa|Segunda República]], Luis Napoleón Bonaparte, convertir en [[Napoleón III Bonaparte|Napoléon III]], "Emperador de los franceses". Anque un añu antes, Luis Napoleón Bonaparte yá diera un [[Golpe d'Estáu de 1851|golpe d'estáu]], eslleíu el [[Parllamentu francés|parllamentu]] y convirtiérase en dictador, adquiriendo'l cargu de “''prince-président''” (“príncipe-presidente”). La proclamación del Imperiu foi aprobada, un mes antes, por el [[Senáu de Francia|Senáu]], depuráu de cualquier oposición republicana o monárquica, y ratificada por aciu un [[Referendu|plebiscitu]] popular dos selmanes más tarde. * '''[[Tercer República Francesa]] (1870 d.C.-1940 d.C.)''' En 1935 llegalizóse'l [[fuelgo dominical]]. * '''[[Francia de Vichy]] (1940 d.C.-1944 d.C.) ''' * '''[[Gobiernu provisional de la República francesa]] (1944 d.C.-1946 d.C.)''' * '''[[Cuarta República francesa]] (1946 d.C.-1958 d.C.)''' * '''[[Quinta República Francesa]] (1946 d.C.-2017d.C.)''' === Europa Central === * '''El [[Reinu de Soissons]] (457 d. C.-486 d. C.)''' El Reinu de Soissons<ref>{{cita llibru |apellíu=MacGeorge |nome=Penny |títulu=Late Roman Warlords |url=https://books.google.com/books?id=qJt_mPtdo7YC&pg=PA111&dq=%22Kingdom+of+Soissons%22&hl=en&sa=X&ei=a4xAUqjwE4m69QTTwYDwAw&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22Kingdom%20of%20Soissons%22&f=false |fechaaccesu=23 de setiembre de 2013 |añu=2002 |editorial=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-925244-0 |páxines=111-113}}</ref> (tamién llamáu Dominiu de Soissons o Reinu de Siagrio) foi un [[enclave]] galu-romanu centráu alredor de la ciudá de [[Soissons]] que sobrevivió a la [[cayida del Imperiu romanu d'Occidente]], siendo l'últimu territoriu del Imperiu romanu en cayer, nel 486 d. C., diez años dempués de la deposición de [[Rómulo Augusto]] y seis dempués de la muerte de [[Julio Nepote]]. El Reinu de Soissons empezó cuando'l [[Emperador romanu|emperador]] [[Mayoriano]] (457-461) designó a [[Egidio]] como ''[[magister militum]]'' de la Galia romana. Cuando Mayoriano perdió la so autoridá y la so vida frente a [[Ricimero]] en 461, Egidio caltuvo'l so dominiu de la mayor parte de la [[Provincia romana|provincia]] de [[Galia Lugdunense]], creando de facto un Estáu remanente romanu que aportó a conocíu como'l Reinu de Soissons. Nel caos de la Galia del momentu, Egidio caltuvo'l so poder frente a los [[Francos salios|francos]] asitiaos al este y los [[visigodos]] del sur; les sos rellaciones cola [[Bretaña]] romana pueden ser amistoses. Egidio morrió nel añu 464 o 465. El so fíu [[Afranio Siagrio | Syagrius]] heredó'l poder como ''[[Dux (títulu)|Dux]]'' del enclave de ''Suessionum'' ([[Soissons]]). Foi ganáu polos francos na [[batalla de Soissons]] nel añu 486 d. C., Siagrio pidió abellugu a [[Alaricu II]] ([[reinu visigodu de Tolosa]]). Este, en cuenta de recibilo, facer prisioneru y unviar a [[Clodoveo I]], quien mandó degollalo nel 487. El so réxime representó l'últimu exemplu rexistráu d'una autoridá nativa galu-romana na [[Galia]]. *'''El [[Reinu de los francos na dómina merovinxa]] (481 d. C.-800 d. C.)''' [[Ficheru: Franks expansion.gif|thumb|200px|Espansión del reinu Franco.]] Ente los años 355 y 358, l'emperador [[Xulianu l'Apóstata|Xulianu]] intentó apoderar les víes fluviales del Rin sol control de los francos, y una vegada más volvió a pacificarlos. Roma concedió-yos una parte considerable de la [[Gallia Belgica]], momentu a partir del cual pasaron a ser ''foederati'' del Imperiu romanu. D'esta miente, los francos convertir nel primer pueblu xermánicu que s'asitió de manera permanente dientro de territoriu romanu.<ref>http://www.roman-emperors.org/nouest4.htm</ref> Nel añu [[481]], Clodoveo, fíu del rei [[Childerico I]] y de la princesa [[Basina de Turinxa]], aportó al tronu del reinu [[Francos salios|francu salio]], asitiáu na rexón de [[Tournai]] na actual [[Bélxica]]. El títulu de rei nun yera nuevu, pos esti yera dau a los xefes de guerra de les naciones bárbares al serviciu de Roma. Foi [[Clodoveo I]] ([[481]]-[[511]]), quien poles sos campañes militares engrandó verdaderamente el reinu de los francos (''Regnum Francorum'') al este n'[[Alemaña]] y al suroeste en [[Aquitania]], apoderada hasta entós polos [[visigodos]]. Munchos años dempués, el mayordomu de palaciu de tolos reinos merovinxos, [[Pipino el Curtiu]] (fíu del mayordomu [[Carlos Martel]] y descendiente de Pipino el Viejo), llogró destronar al so rei [[Dinastía Merovinxa|merovinxu]] [[Childerico III]] en [[751]], y foi reconocíu rei de los francos y darréu unxíu como rei pol [[Papa | Obispu Romanu]] [[Esteban II]] en [[754]]. [[Pipino el Curtiu]] partió'l reinu a la so muerte en [[768]], ente los sos fíos [[Carlomagno|Carlos]] y [[Carlomán I|Carlomán]]. De toes formes, Carlomán retirar a un monesteriu y morrió poco tiempu dempués, dexando al so hermanu como únicu rei. Ésti pasaría más tarde a ser conocíu como [[Carlomagno]], en francés Charlemagne y n'alemán Karl der Großy. *'''L'[[Imperiu Carolinxu]] (800 d. C.-843 d. C.)'''[[Ficheru:Francia 814.svg|thumb|200px|Imperiu Carolinxu]] El día de Navidá de 800, l'obispu romanu [[Lleón III (papa)| Lleón III]] coronó a Carlomagno como «Emperador que gobierna l'Imperiu romanu», en Roma. Carlomagno tuvo dellos fíos, pero namái unu sobrevivió-y. Foi [[Ludovico Pío|Luis el Piadosu]], quien asocedió al so padre al frente del imperiu unificáu. Luis morrió nel añu [[840 d.C.]], y los sos trés fíos sobrevivientes decidieron partise'l territoriu nel [[Tratáu de Verdún]], en [[843]]. *'''[[Francia Oriental]] (843 d. C.-962 d. C.)''' Por aciu el [[Tratáu de Verdún]] partíase'l reinu de Carlomagno ente los sos trés nietos. La parte oriental, llamada [[Francia Oriental]], recayó en [[Luis el Xermánicu]], que los sos descendientes reinaríen hasta la muerte de [[Lluis IV d'Alemaña|Lluis IV el Neñu]], y que sería'l so últimu rei carolinxu. Tres la muerte de Lluis IV en [[911]], los líderes d'Alemaña, Baviera, Francia y Saxonia inda escoyeron como socesor a un noble de fonduxe francu, [[Conrado I d'Alemaña|Conrado I]]. Pero una vegada muertu, el ''Reichstag'' aconceyáu en 919 na ciudá de [[Fritzlar]] designó al conde de Saxonia, [[Enrique I el Pajarero]] (919-936). Cola eleición d'un saxón, rompíense los últimos llazos col reinu de los francos occidentales. Enrique nomó al so fíu [[Otón I el Grande]] como socesor, quien foi escoyíu rei n'[[Aquisgrán]] en [[936]]. *'''El [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] (962 d. C.-1806 d. C.)''' [[Ficheru: HRR.gif|thumb|200px|right| Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] Conocíu como'l Primer Reich. L'Imperiu formar en 962 so la dinastía saxona cola coronación d'[[Otón I el Grande]] como emperador. El Sacru Imperiu convertir na entidá predominante na Europa central mientres casi un mileniu hasta la so disolución en 1806. *''' La [[Confederación del Rin]] (1806-1813)''' La Confederación del Rin (n'[[Idioma alemán|alemán]]: ''Rheinbund'') foi'l nome que recibió la confederación d'Estaos veceres del [[Primer Imperiu Francés]] creada pol emperador [[Napoleón Bonaparte]] nel marcu de les denominaes [[Guerres Napoleóniques]]. La confederación foi creada primeramente por 16 estaos [[Alemaña|alemanes]] dempués de qu'[[Imperiu austriacu|Austria]] y [[Imperiu Rusu|Rusia]] fueren derrotaes na [[batalla d'Austerlitz]]. El posterior [[Tratáu de Presburgu]] supunxo la creación de la Confederación del Rin. La confederación esistió ente 1806 y 1813.<ref>Hans A. Schmitt (1983). ''Germany Without Prussia: A Closer Look at the Confederation of the Rhine'' German Studies Review 6, Nº 4, páxs. 9-39.</ref> La Confederación eslleióse dempués de la derrota de Napoleón na batalla de Leipzig en 1813. *''' El [[Congresu de Viena]] (1814.-1815)''' El Congresu de Viena foi un alcuentru internacional celebráu na capital [[austria]]ca, convocáu coles mires de restablecer les fronteres d'[[Europa]] tres la derrota de [[Napoleón Bonaparte]] y reorganizar les ideoloxíes polítiques del [[Antiguu Réxime]]. Con éses la so intención yera retornar Europa a la situación anterior a la [[Revolución francesa]] (1789) y amás p'asegurar un [[equilibriu de poder]]. *'''La [[Confederación Xermánica]] (1815-1866)''' La Confederación Xermánica (n'[[idioma alemán|alemán]]: ''Deutscher Bund'', «Confederación Alemana») foi una unión establecida en [[1815]] pol [[Congresu de Viena]] qu'arrexuntó a 39 Estaos alemanes nuna confederación d'Estaos soberanos so la presidencia de la [[Casa d'Habsburgu|Casa d'Austria]]. La Confederación Xermánica terminó como resultáu de la [[guerra austro-prusiana]] de 1866 apostada ente les distintes entidaes que conformaben esta Confederación: l'[[Imperiu austriacu]] y los sos aliaos per un sitiu, y el [[Reinu de Prusia]] y los sos aliaos per otru llau. * '''La [[Confederación Alemana del Norte]] (1866-1871)''' La Confederación Alemana del Norte (n'[[idioma alemán|alemán]]: ''Norddeutscher Bund'') tuvo'l so entamu en [[1867]], tres la disolución de la [[Confederación Xermánica]]. Formada por 22 [[Estáu|Estaos]] del norte d'[[Alemaña]], foi un agrupamientu transitoriu, que duró solo hasta la proclamación del [[Imperiu alemán]] en [[1871]]. El 10 d'avientu de 1870, el Reichstag de la Confederación Alemana del Norte renombró la Confederación como [[Imperiu alemán]] y dio'l títulu d'[[Káiser|emperador alemán]] al rei de Prusia como presidente de la Confederación.<ref name="case139-140">{{harvnb|Case|1902|pp=139–140}}</ref> Mientres el [[Sitiu de París (1870-1871)|Sitiu de París]], el 18 de xineru de 1871, el rei [[Guillermu I d'Alemaña|Guillermu I de Prusia]] foi proclamáu emperador alemán na [[Galería de los Espeyos]] del [[Palaciu de Versalles]].<ref name="case140">{{harvnb|Case|1902|p=140}}</ref> *''' L'[[Imperiu Alemán]] (1871-1918)''' L'Imperiu alemán (n'[[idioma alemán|alemán]]: ''Deutsches Reich'',<ref name="constitution">[[:m:s:de:Verfassung_des_Deutschen_Reiches_(1871)|Constitución alemana de 1871]] (n'alemán)</ref> llamáu por dellos historiadores alemanes ''Kaiserlich Deutsches Reich'' o a cencielles ''Kaiserreich''), foi la forma d'[[Estáu]] qu'esistió n'[[Alemaña]] dende [[Unificación alemana|la so unificación]] y la proclamación de [[Guillermu I d'Alemaña|Guillermu I]] como emperador, el [[18 de xineru]] de [[1871]], hasta [[1918]], cuando se convirtió nuna república dempués de la derrota na [[Primer Guerra Mundial]] y l'abdicación de [[Guillermu II d'Alemaña|Guillermu II]] ([[9 de payares]] de [[1918]]). *'''La [[República de Weimar]] (1919-1933)''' El nome de República de Weimar ye un términu aplicáu pola historiografía posterior, yá que el país caltuvo'l so nome de '''[[Reich alemán|Deutsches Reich]]''' ('Imperiu alemán'). La denominación deber a la ciudá de [[Weimar]], onde s'axuntó l'[[Asamblea Nacional de Weimar|Asamblea Nacional constituyente]] y aprobó la [[Constitución de Weimar|nueva constitución]], el 31 de xunetu y entró a valir el 11 d'agostu de 1919. Esti periodu carauterizar por golpes d'Estáu militares y derechiegos, intentos revolucionarios per parte de la izquierda y fuertes crisis económiques. Toa esta combinación provocó l'ascensu d'[[Adolf Hitler]] y el [[Partíu Nacionalsocialista Obreru Alemán]]. El 5 de marzu de 1933, los nazis llograron la mayoría nes [[Eleiciones parllamentaries d'Alemaña de marzu de 1933|eleiciones]] al [[Reichstag (parllamentu alemán)|parllamentu]], colo que pudieron aprobar el 23 de marzu la [[Llei habilitante de 1933|Llei habilitante]] que, xunto al [[Decretu de la quema del Reichstag]] del 28 de febreru dexóse l'aprobación de lleis ensin la participación del Parllamentu, considérase que significó'l final de la República de Weimar. *''' L'[[Alemaña nazi]] (1933-1945)''' L'Alemaña nazi o nacionalsocialista referir al momentu nel que'l [[Partíu Nacionalsocialista Obreru Alemán]] gobernó'l país. Dempués de que Hitler fuera nomáu [[Canciller d'Alemaña|canciller]] pol presidente [[Paul von Hindenburg]], el [[30 de xineru]] de [[1933]], el Partíu Nazi empezó a esaniciar tola oposición política y a consolidar el so poder. Metanes la [[Gran Depresión]], los nazis restauraron la estabilidá económica y acabaron col desemplegu de mases utilizando los elevaos gastos militares y una economía mista. La torna a la estabilidá económica impulsó la popularidá del réxime. [[Austria]] y [[Checoslovaquia]] fueron anexonaes en 1938 y 1939. En setiembre de 1939 acabó [[Invasión alemana de Polonia de 1939|invadiendo Polonia]], lo que marcó l'empiezu de la [[Segunda Guerra Mundial]] n'[[Europa]]. N'alianza con [[Italia]] y les [[Potencies de la Exa]], Alemaña conquistó la mayor parte d'Europa en [[1940]]. Dempués de la invasión alemana de la [[Xunión Soviética]] en 1941, la marea volver contra'l Tercer Reich, sufriendo graves derrotes militares a partir de 1942. Alemaña foi invadida en 1945 polos soviéticos dende l'este y polos aliaos occidentales dende l'oeste. La negativa de Hitler a almitir la derrota llevó a la destrucción masiva de la infraestructura alemana y la perda innecesaria de vides nos últimos meses de la guerra. Los aliaos llevaron a los líderes nazis sobrevivientes a xuiciu por [[Crime de guerra|crimen de guerra]], [[Crime contra la humanidá|crímenes de lesa humanidá]] y [[guerra d'agresión]] nos [[Xuicios de Núremberg]]. *''' La [[Reunificación alemana]] (1989-2017)''' referir a los cambeos políticu y social socedíos mientres 1989 y 1990 n'Alemaña, que concluyeron na adhesión de l'antigua [[República Democrática Alemana]] (RDA) so la xurisdicción de la [[República Federal d'Alemaña]] (RFA). Tamién favoreció l'apertura de les fronteres ente les Alemañes, lo que desencadenó la cayida del [[Muriu de Berlín]] el 9 de payares de 1989. Los gobiernos de los [[Estaos Xuníos]], el [[Reinu Xuníu]], [[Francia]] y la [[Xunión Soviética]] roblaron el [[Tratáu Dos más Cuatro]], que falló a favor de la reunificación. Tamién convalidó'l Tratáu d'Unificación, preséu llegal qu'autorizó l'adhesión de la RDA na RFA según la [[Llei Fundamental pa la República Federal d'Alemaña|Llei Fundamental d'Alemaña]] el 3 d'ochobre de 1990. Dende 1991, esa fecha celebra'l [[Día de la Unidá Alemana]]. === Mesopotamia === Socesivos asentamientos en [[Mesopotamia]], pallabra qu'en [[Idioma griegu|griegu]] significa «ente ríos» (μέσος, «ente» y ποταμός, «ríu»).<ref>McNeill, Willam H. [1967]. «In The Beginning», A World History, 4th ed. New York: Oxford University Press, 1999, p. 15. ISBN 0-19-511615-1.</ref> * '''[[Periodu d'El Obeid]] (4500 e.C. -3500 e.C. )''': Nesta etapa destaca [[Eridu]], considerada pola [[Mitoloxía sumeria|tradición sumeria]] como la más antigua de les ciudaes de Mesopotamia. L'antigüedá de la ciudá foi demostrada polos arqueólogos a lo llargo del [[sieglu XX]], datándose los niveles más baxos (nivel XIX) de la escavación en redol al [[V mileniu e.C.|4900 e.C.]], a principios del [[periodu d'El Obeid]].<ref name="Leickeridu">{{cita llibru |autor=Leick, Gwendolyn |capítulu=Eridu |títulu=Mesopotamia: la invención de la ciudá |añu=2002 |editorial=Barcelona: Rubí |isbn=84-493-1275-2 }}</ref> Eridu foi quedando clisada pela vecina ciudá d'[[Ur]].<ref name="Leickeridu" /> Nesta primer etapa, los restos cerámicos amuesen un papel significativu de Eridu na rexón. Escontra'l 3800 e.C. (nivel VI) la ciudá cuntaba con un importante templu y un campusantu del que s'afayaron aproximao mil sepultures. Mientres el periodu d'El Obeid l'agricultura avanzó gracies al control de les agües en superficie, por aciu [[téuniques de regadío]] a base de canales.<ref name="enagua1">{{cita llibru |autor=Margueron, Jean-Claude |enllaceautor=Jean-Claude Margueron |capítulu=El dominiu de l'agua |títulu=Los mesopotámicos |añu=2002 |allugamientu=Fuenlabrada |editorial=Cátedra |isbn=84-376-1477-5}}</ref> *'''[[Periodu de Uruk]] (3800 e.C. -3200 e.C. )''' Los afayos más importantes d'esta etapa centrar en [[Uruk]], un poblamientu asitiáu a pocos quilómetros d'El Obeid, nel cursu baxu del Éufrates, que va dar nome al periodu.<ref name="asmov20">{{cita llibru |autor=Asimov, Isaac |capítulu=Los sumerios - Les grandes invenciones |títulu=El Cercanu Empobine |añu=1986 |ubicación=Madrid |editorial=Alianza Editorial |isbn=788420637457}}</ref>La cultura Uruk tuvo'l so centru na zona sur de Mesopotamia, pero les sos traces estender por tol [[Oriente Próximu]] asiáticu. Asina, atópense muestres nel norte de [[Siria]], [[Turquía]] o [[Susa]], nel actual [[Irán]].<ref name="Uruk">{{cita llibru |autor=Margueron, Jean-Claude |capítulu=La puxante civilización de Uruk |títulu=Los mesopotámicos |añu=2002 |editorial=Cátedra |allugamientu=Fuenlabrada |isbn=ISBN 84-376-1477-5}}</ref> Les principales carauterístiques d'esti periodu son l'apaición del [[sellu cilíndricu]], lo monumental de la so arquiteutura, les traces de la so cerámica y l'apaición de la [[escritura]]. Otres meyores fueron la invención de la [[rueda]] y la so primer aplicación fora del tresporte, el [[tornu d'alfareru]].<ref name "utiles">{{cita llibru |autor=Margueron, Jean-Claude |capítulu=El utillaje de la vida diaria: piedra y metal |títulu=Los mesopotámicos |añu=2002 |editorial=Cátedra |allugamientu=Fuenlabrada |isbn=84-376-1477-5}}</ref> A la fin del periodu empezar a utilizar el [[bronce]], producíu a base de [[cobre]] y [[arsénicu]] o [[estañu]].<ref>{{cita llibru |autor=Margueron, Jean-Claude |capítulu=Los primeros usos de los metales |títulu=Los mesopotámicos |añu=2002 |editorial=Cátedra |allugamientu=Fuenlabrada |isbn=84-376-1477-5}}</ref> *'''[[Periodu Yemdet Nasr]] (3200 e.C. -3000 e.C. )''': Producióse'l distanciamientu ente les rexones norte y sur; esta postrera, más poblada. L'alministración abandonó l'ámbitu rexonal y alcontróse en caúna de les ciudaes, que estremáronse más ente sigo. Per primer vegada puede falase de Ciudaes Estáu y Ciudá-Templu. Nesti nivel los afayos de documentos escritos vense amenorgaos considerablemente. Asina, nes rexones perifériques, el so usu sumió por completu; magar se caltuvo na Baxa Mesopotamia. Ye probable que, debíu al calter alministrativu de la mayoría de los testos, yá nun fueren necesarios cuando la burocracia rexonal dexó de funcionar.<ref >{{cita llibru |autor=Leick, Gwendolyn |capítulu=Shuruppak |títulu=Mesopotamia: la invención de la ciudá |añu=2002 |editorial=Barcelona: Rubí |id=84-493-1275-2 }}</ref> *'''[[Periodu Dinásticu Arcaicu]] (2900 e.C. -2334 e.C. )''' * '''[[Imperiu acadiu]] (2334 e.C. -2193 e.C. )''': foi un gran reinu de [[Mesopotamia]] formáu a partir de les conquistes de [[Sargón de Akkad]]. Caltuvo la so máxima rellumanza ente los [[sieglu XXIV e.C.|sieglos XXIV]] y [[sieglu XXII e.C.|XXII e.C.]] nos que s'asocedieron cinco monarques: el mesmu Sargón, los sos fíos [[Rimush]] y [[Manishutusu]], el so nietu [[Naram-Sin]] y el fíu d'este, [[Sharkalisharri]] que gobernaron un total de 141 años. *'''[[Guti (tribu)|La invasión de los Gutis]]''' Tamién llamaos '''gutu''' fueron un pueblu del este del [[Tigris]], qu'habitaba los [[Zagros|montes Zagros]] a finales del tercer mileniu e.C. , que dende'l 2000 e.C. participaron nes lluches por apoderar [[Acad]], reino una parte del cual llegaron a ocupar primero de volao (2180 e.C. -2175 e.C. ) y más tarde por más tiempu (2159 e.C. -2116 e.C. ). Apaecen na [[Historia Universal]] cuando [[Naram-Sin]], rei acadiu, entama una espedición punitiva na so contra. La famosa [[cercu de Naram-Sin]] reflexa'l trunfu militar d'este. Sicasí, un sieglu dempués los gutis atacaron al [[Imperiu acadiu]], desmantelándolo. Los gutis imponer en [[Mesopotamia]] mientres aproximao un sieglu, hasta que &mdash;siendo vencíos primeru pol rei de la ciudá de Uruk, Utu-ḫegal&mdash;, la resurrección política de l'antigua ciudá [[sumeria]] d'[[Ur]] reemplazó'l so poder definitivamente. *'''[[Lagash|La segunda dinastía de Lagash]]''': La invasión de los Gutis nun foi tan devastadora. Les ciudaes del sur sumerico caltuvieron la so independencia y estremáronse por un intensa actividá cultural. Tenemos una numberosa documentación sobremanera en cuanto refier a la dinastía de [[Lagash]]. Ente los ''ensi'' d'estes ciudaes s'evidencia en particular [[Gudea]], pola gran cantidá de testos lliterarios y d'estatues a la so imaxe, que lo fixeron el rei sumerico más famosu.<ref>{{Cita|Liverani 2004|páx. 187|Liverani2004}}</ref> El foi un rei pacíficu, que se dedicó a la construcción de numberoses canales, edificios y templos, de los cualos el más famosu ye l'E-Ninnu, el templu del dios [[Ningirsu]], construyíu en collaboración con otres ciudaes, ensin reparar en gastos.<ref name=bardeschi36>Chiara Dezzi Bardeschi - ''Mesopotamia. La culla della civiltà'' p. 36.</ref> *'''[[Renacimientu sumeriu|La tercer Dinastía de Ur]]''': Mientres el periodu posterior foi [[Uruk]], col reináu d'[[Utu-hegal]] quien llogró una posición predominante. El nuevu monarca venció al xefe de los nómades [[Guti (tribu) |gutis]], [[Tiriqan]], que foi tomáu prisioneru, dempués de lo que nomóse «rei de les cuatro rexones». Utu-hegal foi asocedíu por [[Ur-nammu]], que nun se sabe si pertenecía a la so dinastía o foi un usurpador. Especulóse que podría tratase del so hermanu.<ref name="Leickakkad">{{cita llibru |autor=Leick, Gwendolyn |capítulu=Akkad |títulu=Mesopotamia: la invención de la ciudá |añu=2002 |editorial=Barcelona: Rubí | ISBN = 84-493-1275-2 }}</ref> El nuevu rei esforciar por faer realidá'l títulu qu'heredara; atacó les ciudaes vecines y conquistó Nippur, Uruk, [[Larsa]], Ur, [[Eridu]] y Lagash, que'l so rei Nammahni foi muertu.<ref name = "garelUrIII">{{cita llibru |autor=Garelli, Paul |capítulu=L'Imperiu de Ur y el so heriedu |títulu=El Próximu Oriente asiáticu |añu=1974 |editorial=Barcelona: Labor | ISBN = 84-335-9310-2 }}</ref> Tres esto, decidió treslladar la capital del so Estáu dende Uruk a Ur, fundando una nueva dinastía; la III dinastía de Ur. El motivu d'esti treslláu nun ta claro, anque ye posible que Ur-Nammu fuera gobernador d'esta ciudá antes de recibir el tronu de Uruk.<ref name="Leickakkad" /> [[Ibbi-Ensin]], hermanu [[Shusin]] de foi'l postreru soberanu de la dinastía. Mientres el so reináu tuvo qu'enfrentase a les folaes de los nómades [[amorreos]]. Finalmente, un ataque de los [[elam]]itas y los nómades de los [[montes Zagros]] consiguió tomar Ur, poniendo fin a la dinastía. Esto foi rellatáu nes llamaes ''[[llamentos de Ur]]''. *'''[[Amorreos|Les ciudaes Estáu amorreas]]''' ** [[Isín]]: [[Ishbi-Erra]], súbditu d'[[Ibbi-Ensin]] dixebrar de la tercer dinastía de Ur y fundó una dinastía propia en [[Isín]], al norte de Ur. Anque l'imperiu de Ur nun foi asocedíu por otru Estáu que tomara toa Mesopotamia,<ref name="margAmorr">{{cita llibru |autor=Margueron, Jean-Claude |capítulu=Les dómina de les dinastíes amorritas |títulu=Los mesopotámicos |añu=2002 |editorial=Fuenlabrada: Cátedra | ISBN = 84-376-1477-5}}</ref>Nos años posteriores Ishbi-Erra consiguió una hexemonía parcial nes ciudaes sumeries del sur de Mesopotamia. Ta situación caltener mientres unos 50 años, incluyendo'l reináu de los sos socesores.<ref name = "garelUrIII"/> ** [[Larsa]]: Sicasí, delles ciudaes sumeries nun taben controlaes pola dinastía de Isín. A partir del reináu de [[Lipit-Ishtar]], una d'elles empezó a destacar: yera [[Larsa]]. El florecimientu de Larsa fíxose evidente escontra'l [[sieglu XX e.C.|1930 e.C.]], cuando'l rei [[Gungunum]] conquistó Elam y el valle del [[Diyala]]. Unos cinco años dempués, en conquistando la ciudá de Ur, Gungunum se autonombró «rei de Sumeria y de Acad». El so socesor [[Abisare]] prosiguió la espansión del reinu, conquistando les ciudaes acadias de [[Kish]] y [[Akusum]] según [[Nippur]]. Yá nel [[sieglu XIX e.C.]], el rei [[Bur-Ensin]] de Isín trató de frenar la meyora de Larsa conquistando [[Ur]] y Nippur, pero la so iniciativa tuvo de fracasar yá que escontra mediaos de sieglu, Isín perdiera tou territoriu más allá de la mesma ciudá.<ref name = "garelUrIII" /> *'''[[Imperiu paleobabilónico|L'Imperiu Paleo-Babilónicu]]''' o '''Primer imperiu babilónicu''' al Estáu creáu por [[Hammurabi]] (1792-1750 [[e. C.]]) según la [[Cronoloxía del Antiguu Oriente Mediu|cronoloxía media]]) En Mesopotamia esisten diversos problemes de datación pa esti periodu, de manera que nenguna fecha ye absoluta. Pueden utilizase les [[cronoloxía del Antiguu Oriente Próximu|cronoloxíes]] ''alta'', ''media'' y ''baxa'', que suxeren feches distintes na [[Mesopotamia|Baxa Mesopotamia]]. Sol so mandu [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]], una [[ciudá-estáu]] [[Sumer|sumeria]] en poder d'una dinastía [[amorreos|amorrita]], pasó en pocu más de trenta años a controlar un territoriu más estensu que l'[[Ur|imperiu de Ur]] (dómina de Ur III), anterior poder hexemónicu indiscutible de la rexón.<ref>{{cita llibru |autor=Lévêque, Pierre |páxines=241-244 |títulu=Les primeres civilizaciones. 1. De los despotismos orientales a la ciudá griega |editorial=Akal |añu=1991 |isbn=978-84-76006757 |url=https://books.google.es/books?id=Ed6VgRbmP10C&pg=PA226&dq=imperiu+paleobabil%C3%B3nico&hl=es&ei=4zbPTLvBCs3JswbZpszmAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDsQ6AEwBA#v=onepage&q=imperiu%20paleobabil%C3%B3nico&f=false}}</ref> La [[Reyes de Babilonia|I dinastía]], la amorrea, terminó nel sieglu XVI e.C. , por causa de la invasión del [[Imperiu hitita]]. Poco dempués empecipióse la dinastía [[casita]] de Babilonia o periodu babiloniu entemediu. * '''[[Asiria| L'Imperiu Asiriu]] (1813 e.C. -609 e.C. )''': Escontra'l sieglu VIII e.C. los asirios, un pueblu del norte de [[Mesopotamia]], empecipiaron una vasta espansión militar contra Palestina, llegando inclusive a Exiptu. [[Ficheru:Cyrus' Empire-es.svg|Caldeos y Medos|thumb|200px]] {{Columnes}} * '''[[Caldia| L'Imperiu Neo-Babilónicu]] (626 e.C. -539 e.C. )''' o '''Imperiu Caldéu'''. El rei Asiriu [[Assurbanipal]] morrió nel añu 627 e.C. , casi coles mesmes que'l so súbditu, el rei de Babilonia, [[Kandalanu]]. [[Nabopolasar]], depués d'esitoses campañes contra los asirios en ciudaes como Nippur o Uruk, foi coronáu rei de Babilonia nel 626 e.C. Los reis d'esti imperiu alternaben les sos sedes ente Babilonia y Caldea. Gobernaron hasta [[años 530 e.C.|538 e.C.]], fecha na que los [[Imperiu persa|perses]] tomaron Babilonia. {{Nueva columna}} * '''[[Media (Cercanu Oriente)| Imperiu Medo]] (678 e.C.​-549 e.C.)''' Nel primer cuartu del [[I mileniu e.C.|primer mileniu e.C.]], [[nómada|nómaes]] [[ganadería|ganaderos]] que falaben dalgún tipu de [[idioma|llingua]] indoirania, se infiltraron nos Zagros, asitiándose ente la población nativa. Los guerreros tribales son mentaos per primer vegada polos asirios como enemigos de [[Salmanasar III]] ([[sieglu IX e.C.|858]]-824 e.C. ). Los habitantes de Media taben estremaos en delles tribus pequeñes, y a pesar de que los [[monarca|reis]] asirios fueron capaces d'apoderar a delles d'elles, nunca pudieron conquistar Media totalmente. Ello ye que ye probable que fueren los asirios los responsables de la unificación de les tribus medas. {{Final columnes}} * '''[[Imperiu aqueménida]] (550 e.C.-331 e.C. )''' o '''Primer Imperiu Persa''' [[Ficheru:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|200px|Imperiu Aqueménida so Darío I]] La so espansión territorial empezó, mientres el reináu de [[Ciro II]] (559-530 e.C. ), col'anexón del reinu [[Media (Oriente Mediu)|medo]],<ref name="kuhrt 298"/> y algamó el so máximu apoxéu nel añu 500 e.C. , cuando llegó a tomar parte de los territorios de los actuales estaos de [[Libia]], [[Bulgaria]] y [[Paquistán]], según ciertes árees d'[[El Cáucasu]], [[Sudán]] y [[Asia Central]]. Les grandes conquistes fixeron d'él l'imperiu más grande n'estensión hasta entós.<ref name="kuhrt 298"/> La so esistencia concluyó en [[años 320 e.C.|330 e.C.]] cuando'l postreru de los reis aqueménidas, [[Darío III]], foi vencíu pol conquistador macedoniu [[Alexandru Magnu]].<ref name="kuhrt 298"/> *'''[[Alexandru Magnu|Dómina helenística]] (331 e.C. - 312 e.C. )''': [[Alexandru Magnu]] morrió nel [[años 320 e.C.|323 e.C.]]. *'''[[Imperiu seléucida]] (312 e.C. -63 e.C. )''': Nel añu 312 e.C. Seleuco establecer en [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] esi mesmu añu, tomándose esa fecha como la de la fundación del Imperiu seléucida. Escontra los años [[años 90 e.C.|100 e.C.]], l'antaño terrible Imperiu seléucida tomaba pocu más d'[[Antioquía]] y delles ciudaes [[siria|siries]]. Ente los años [[69 e.C.|69]]-{{AC|64}} Antíoco XIII Asiáticu foi rei seléucida<ref>[[Cicerón]], ''In C. Verrem'' II 4.61, [[Appian]], ''Syriaca'' VIII 49, XI 70, [[Marcu Juniano Justino|Justino]], ''Historiarum Philippicarum T. Pompeyu Trogo'' XL 2.2 (diz que Antíoco IX foi'l so padre). Ver: [http://www.tyndalehouse.com/egypt/ptolemies/selene_i.htm#Selene.28 {{Aut|C.J. Bennett}}, art. Cleopatra Selene queen of Syria, in ''Egyptian Royal Genealogy'', 2002-2008 (n. 28).]</ref> tres la derrota de [[Tigranes II el Grande]], [[Lucio Licinio Luculo|Lúculo]] proclamar rei en [[Antioquía]], como rei veceru.<ref>Apiano, ''Syriaca'' VIII 49, Justin, ''Historiarum Philippicarum T. Pompeii Trogi'' XL 2.2.</ref> Sicasí, [[Pompeyu]] deponer pocu dempués, convirtiendo Siria en provincia romana. Suélse-y considerar como'l postreru de los seléucidas, magar que [[Filipo II Filorromano]] reinó en parte de Siria dempués d'él. [[Ficheru:Greco-BactrianKingdomMap-es.svg|thumb|200px|Mapa referencial de los reinos Grecobactriano, Partu y Seleúcida nel [[180 e.C.|180 e.C. ]]]] {{Columnes}} * '''[[Reinu grecobactriano]] (250 e.C. -125 e.C. )'''. N'Asia Central, pela so parte, al fundise l'Imperiu Seléucida los griegos independizáronse y crearon el reinu de Bactria, dempués de lo cual invadieron la India y destruyeron al [[Imperiu maurya]]. {{Nueva columna}} *'''[[Partos|Imperiu Parto]] (247 e.C. -22 d. C.)''': Esbarrumbáu l'Imperiu seléucida, surdió'l [[Imperiu parto]] en [[Persia]], que gobernó ente'l [[años 220 e.C.|226 e.C.]] y 221. {{Final columnes}} [[Ficheru: ImperioSasánidaCosroesII.svg|thumb|200px|Imperiu sasánida baxu [[Cosroes II]]]] *'''[[Imperiu sasánida]] (226 d. C.-651 e.C. )''' o '''Segundu Imperiu Persa''' Los partos, de la mesma, fueron asocedíos polos sasánidas. La dinastía sasánida foi fundada por [[Ardacher I]] en derrocando al últimu rei [[dinastía arsácida de Partia|arsácida]], [[Artabán IV]] de [[Partia]], y terminó cuando'l postreru [[Shahanshah]] (''Rei de reis'') sasánida [[Yazdgerd III]] ([[632]]-[[651]]) perdió una enllargada guerra de 14 años contra'l primeru de los califatos islámicos. [[Ficheru:ArabianpeninsulaAL.PNG|thumb|200px|Antes de la so muerte en [[632]], Mahoma consolidara'l so dominiu sobre la península d'Arabia.]] *'''[[Islam]] (610 d.C.-632 e.C.)''': Los musulmanes creen qu'en 610 a los cuarenta años d'edá, mientres meditaba, Mahoma tuvo una visión. Les primeres revelaciones fixeron que Mahoma llegara a pensar que taba sol influxu d'una presencia demoníaca, llevándolo cerca del suicidiu. La mediación de la so esposa evitó tal desenllaz y asina Mahoma empezó a predicar contra'l politeísmu de la so propia tribu, la [[quraysh]]í, por cuanto ellos yeren los guardianes de la [[Kaaba]]. Ye por esto que Mahoma y los sos siguidores viéronse escorríos. Ellos fuxeron a Medina nel añu 622 d.C. y asina empezó'l calendariu musulmán. Mahoma llegó a Medina como un mediador, convidáu a resolver querelles ente los bandos árabes de Aws y Khazraj. Llogró esti fin absorbiendo a dambes facciones na comunidá musulmana. Nel añu 628 d.C., la posición de Mahoma yera lo suficientemente fuerte pa decidir la so torna a La Meca. Nel añu 630 d.C, llogro la [[Conquista de La Meca]]. Mahoma finó'l 8 de xunu de 632 d.C. na ciudá de Medina a la edá de 63 años. Abu Bakr, el padre de Aisha, la tercer muyer de Mahoma, foi escoyíu polos líderes de la comunidá musulmana como'l socesor de Mahoma, pos ésti yera'l favoritu de Mahoma. * ''' [[Califatu ortodoxu| El Califatu Ortodoxu]] (632 d. C.-661 d. C.)''' * ''' [[Califatu Omeya | El Califatu Omeya]] (661 d. C.-750 d. C.)''': En 661, una guerra civil llevó a la instauración del [[Califatu Omeya]], conformáu por una casta de señores de la guerra instalaos en [[Damascu]] ([[Siria]]). * ''' [[Califatu abasí | El Califatu Abasí]] (750 d. C.-1258 d. C.)''' [[Ficheru: Abbasid Caliphate most extant.png|thumb|200px|Califatu Abasí hacia l'añu 850 d.C.]] Foi la segunda dinastía de [[califa|califes]] [[suníes]], qu'asocedió a la de los [[califatu omeya|omeyes]]. Tamién se conoz como califatu de Bagdag, una y bones el califatu abasí foi fundáu en [[Kufa]] en 750 y camudó la so capital en 762 a [[Bagdag]]. En 750, estos fueron baltaos por una rebelión promovida nel [[Jorasán]] polos [[Califatu Abasida|abasidas]], quien vivieron una edá d'oru cultural mientres la centuria siguiente; esto, anque surdieron anticalifatos n'[[Califatu Fatimí|Exiptu]] y [[Califatu de Córdoba|España]]. El Califatu Abasida foi reemplazáu pol gobiernu ''de facto'' de los [[selyúcides|turcos selyúcides]], y dempués, los sos últimos restos de poder fueron ablayaos cola conquista de [[Bagdag]] polos [[mongoles]], en 1258. * ''' [[Imperiu selyúcida| L'Imperiu Selyúcida]] (1037 d. C.- 1157 d. C.)''': Dempués de que los abasidas entraren en decadencia, cola irrupción de los [[selyúcides]] (sieglu X), la relixón musulmana siguió estendiéndose escontra rexones entá más alloñaes, incluyendo l'África Central o Indonesia, de la que la so cultura algamó inclusive hasta la Europa cristiana. * '''[[Imperiu mongol]] (1206 d. C.-1368 d. C..)''' [[Ficheru:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Espansión del territoriu mongol.]]: foi'l segundu imperiu más estensu de la historia y el primeru ente los constituyíos por territorios continuos,<ref>[http://www.britishempire.co.uk/timeline/colonies1924.htm «The British Empire in 1924»]</ref><ref name="El País">{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/revista/agostio/Mongolia/encomienda/Gengis/Jan/elpepirdv/20070818elpepirdv_1/Tes |títulu=Mongolia encamentar a Gengis Jan |añu=2007 |obra=[[El País]] 18.08.2007 |fechaaccesu=19 de xunu de 2008}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Díaz Ibáñez |nome=Jorge |títulu=La China imperial nel so contestu medieval (sieglos III-XVII) |añu=2009 |editorial=Arcu Llibros |isbn=847635777X |páxina=55 |ubicación=Madrid |url=https://books.google.com.uy/books?id=I-1FX7ohGj8C&printsec=frontcover&dq=La China imperial+en+el so contestu medieval&hl=en&sa=X&ei=GqinULfBIobU9ATV7oCYDw&ved=0CCwQ6AEwAA |cita=L'imperiu mongol de los sieglos XIII-XIV foi'l más estensu qu'enxamás esistiera.}}</ref><ref>Finlay, ''Pilgrim Art'', p. 151</ref><ref>{{cita llibru |apellíu=Ferguson |nome=Niall |añu=2004 |títulu=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |editorial=Basic Books |idioma=inglés |isbn=0-465-02328-2}}</ref> foi instituyíu por [[Gengis Kan]] a partir del añu [[1206]] y llegó a tener nel so apoxéu una estensión máxima d'unos 33.000 000 [[km²]], tomando dende la [[península de Corea]] hasta'l [[Danubiu]],<ref name="El País" /> y allugando una población de más de 100 millones d'habitantes,<ref>{{Cita web |url=http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080527235437/http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |fechaarchivu=2008-05-27 }}</ref> L'Imperiu mongol se desintegró nuna serie de [[kanatos]], que fueron sometíos unu a unu nel cursu de los seis sieglos siguientes, por invasores rusos y chinos, sumiendo los postreros nel sieglu XIX. * '''[[Imperiu safávida| L'Imperiu safávida]] (1501 d. C.- 1722 d. C.)''' o ([[Idioma persa|persa]]: دودمان صفوی) Los safávidas yeren orixinarios d'[[Ardabil]], una ciudá del [[Azerbaixán iranín]], nesi entós una rexón nel norte d'[[Irán]]. Yeren predominantemente una [[dinastía]] de [[Llingües túrquiques|fala túrquica]] [[azerbaixanu|azerbaixana]], que'l so idioma clásicu yera'l [[persa antiguu|persa]].<ref>{{Cita web |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v13f3/v13f3004a.html |títulu=''Encyclopaedia Iránica''. R. N. Frye. Pueblos d'Irán. (n'inglés) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091215101510/http://www.iranica.com/newsite/articles/v13f3/v13f3004a.html |fechaarchivu=2009-12-15 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.tau.ac.il/dayancenter/mel/lewis.html |títulu=Irán na historia, por Bernard Lewis |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070429144545/http://www.tau.ac.il/dayancenter/mel/lewis.html |fechaarchivu=2007-04-29 }}</ref> Los safávidas crearon un Estáu iranín unificáu ya independiente per primer vegada dende la [[conquista musulmana de Persia]], reafitaron la identidá política iranina y establecieron l'[[Xiísmu|islam chiita]] como la relixón oficial d'Irán. Los safávidas gobernaron Irán ente [[1502]] y [[1722]], añu en qu'invadieron los sos dominios les fuercies [[etnia paxta|paxtes]] de [[Mir Mahmud Hotaki]]. Darréu, en 1736, apoderar del territoriu la [[dinastía afsárida]], anque dellos señores safávidas perduraron hasta [[1760]]. * '''[[Dinastía afsárida | La dinastía Afshárida]] (1785-1925)''' ({{lang-fa|سلسله افشاریان}}) foi una dinastía [[Irán|iranina]] de [[Jorasán]], de la tribu de los turcomanox afshar, que gobernó'l [[Imperiu persa]] nel [[sieglu XVIII]], dómina na que l'imperiu algamó'l so grau más grande dende l'[[Imperiu sasánida]]. * '''[[Dinastía Kayar| La dinastía Kayar]] (1736-1796)''': La dinastía kayar (tamién escritu Qajar, Qadjar o Qājār; {{lang-fa|سلسله قاجاریه o دودمان قاجار}}) foi una familia real d'[[Irán]], d'orixe turcu, que gobernó Persia (Irán) dende 1785 hasta 1925. Primero baxu [[monarquía absoluta]] y depués so monarquía constitucional. La familia Qajar tomó'l control total d'Irán en 1794, al deponer a [[Lutf Ali Khan Zand]], el postreru [[Xa]] (emperador o rei) de la [[dinastía Zand]]. Reafitaron la soberanía persa sobre los anteriores territorios iraninos de [[Xeorxa]] y el [[Cáucasu]]. En 1796, [[Aga Muhammad Kan]] foi coronáu formalmente como [[sah]].<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9062092/Qajar-Dynasty "Qajar Dynasty", ''Encyclopædia Britannica'']</ref> Foi asocedida pola [[Dinastía Pahlaví]] en 1925. *'''[[Dinastía Pahlaví |La Dinastía Pahlaví]] (1925-1979)''': Los Pahlaví fueron la postrera [[dinastía]] de la [[Xa]] en gobernar sobre Irán, ente [[1925]] y [[1979]], hasta'l so derrocamientu pola [[Revolución iranina]]. *'''[[Revolución iranina | La República d'Irán]] (1979-2016)'''<ref name = "Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/islamic_revolution/islamic_revolution.php Islamic Revolution], Iran Chamber.</ref><ref name = "Encarta">[https://web.archive.org/web/20091028082940/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588431/Islamic_Revolution_of_Iran.html Islamic Revolution of Iran], MS Encarta. 2009-10-31.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090227000031/http://internews.org/visavis/BTVPagesTXT/Theislamicrevolution.html The Islamic Revolution], Internews.</ref><ref>[http://www.iranian.com/revolution.html Iranian Revolution].</ref><ref name = "Jubilee">[https://web.archive.org/web/20060806025221/http://www.jubileecampaign.org/home/jubilee/iran_profile.pdf Iran Profile], PDF.</ref><ref>''The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Islamic Revolution'' (Hardcover), ISBN 0-275-97858-3, by Fereydoun Hoveyda, brother of [[Amir Abbas Hoveyda]].</ref> (en [[Idioma persa|persa]]: انقلاب اسلامی, Enghelābe Eslāla mio o انقلاب بیست و دو بهمن) foi'l procesu de movilizaciones que desaguó nel derrocamientu del [[sah]] [[Mohammad Reza Pahleví]] y la consiguiente instauración de la [[República islámica]] anguaño vixente n'Irán. Por ello, suel calificase a la revolución de ''islámica'', anque en realidá foi un movimientu ampliu y heteroxéneu que progresivamente foi siendo hegemonizado pol cleru [[xiísmu|chiíta]] sol lideralgu del [[ayatolá]] [[Ruhollah Khomeini|Khomeini]]. === Llevante mediterraneu === [[Ficheru:Levante 830-es.svg|thumb|200px|Mapa del sureste del [[Llevante mediterraneu|Llevante]], c. 830 a. Y. C.: {{Lleenda|#55b7hala|'''[[Reinu d'Israel]]'''}}{{Lleenda|#f8c300|'''[[Reinu de Xudá]]'''}}{{Lleenda|#b78a11|Estaos fenicios}}{{Lleenda|#7bc4b0|Reinu de Aram-Damasco}}{{Lleenda|#f8a700|Reinu de Ammon}}{{Lleenda|#ba8fba|Reinu de Moab}}{{Lleenda|#f0d91a|Reinu de Edom}}{{Lleenda|#fc9272|Ciudaes-estáu filistees}}]] * '''[[Canaán]]''' *'''[[Reinu d'Israel]] (1050 e.C. - 720 e.C.)''' Nel añu 928 e.C. les tribus del norte remontar contra'l rei Roboam y dixébrense de Xudá. A partir d'esi añu, Israel ye gobernáu por [[ Reyes d'Israel|venti monarques en nueve periodos dinásticos]]. Nel añu 722 e.C. [[Sargón II]] toma la ciudá de [[Samaria]] y lleva numberosos israelites cautivos a Asiria. *'''[[Reinu de Xudá]] (1050 e.C. - 586 e.C.)''' Los hebreos mandaron la ''[[Biblia]]'' a la posteridá. Mientres esti periodu gobernaron la dinastía de Saúl y la dinastía de David. Fueron fuertes baxu [[Salomón]]. Los xudíos fueron deportaos en tres etapes. Nel añu 587 e.C. asocedió la segunda etapa de la deportación a Babilonia. *'''[[Gobernadores de Xudea mientres la dominación persa|Yehud Medinata]] (538 e.C. - 332 e.C.)''' El nome significa "Provincia de Xudá". Foi una provincia del [[Imperiu aqueménida]]. Nel añu 538 e.C. [[Ciro II el Grande| Ciro II]] dexa a los xudíos retornar a [[Xerusalén]]. *'''[[Periodu helenísticu|Dómina helenística]] (332 e.C. - 312 e.C.)''' Nel añu 330 a.C, morrió asesináu l'últimu rei aqueménida. Y [[Alexandru Magnu]] toma'l control. *'''Provincia del imperiu Seleúcida (312 e.C. -142 e.C.)''' * '''[[Asmoneos]](142 e.C. - 40 e.C.)''' Nel añu [[63 e.C.]] el xeneral [[Pompeyu]] dirixir a Xudea. Ellí, atopó a los hermanos Hircano y Aristóbulo, esti postreru, que taba sitiáu pol so hermanu en [[Xerusalén]] y solicitó la intervención romana, ufiertándo-y un pagu a Pompeyu, que aceptó. Depués Aristóbulo acusó a los romanos d'estorsión, lo qu'anició que Pompeyu instalara nel tronu a Hircano y dende entós Xudea y [[Galilea]] volvióse un reinu clientelar de Roma, que magar yera independiente ''[[de iure]]'', taba suxetu a l'autoridá romana. *'''[[Xudea (provincia romana)|Provincia Romana de Iudæa]] (63 e.C. - 132 d. C.)''' Nel añu [[47 e.C.]] [[Antípatro de Idumea]] asocedió a Hircano como procurador de Xudea, siendo nomáu por [[Xuliu César]]. Al morrer Antípatro nel [[44 e.C.]], el so fíu [[Herodes I el Grande]] foi nomáu gobernador pol [[Senáu romanu]] y rei de Xudea nel [[39 e.C.]], magar empezó a reinar dos años dempués. Mientres el so reináu esanició a dellos miembros de los [[Judas Macabéu|Macabeos]], p'asegurase nel tronu. Los romanos llamaron a Herodes «''rei aliáu y amigu del pueblu romanu''» (''rex socius amicusque populi Romani''). Morrió nel añu [[4 e.C.]] y el reinu de Xudea foi estremáu ente cuatro de los sos fíos, que se convirtieron en tetrarcas, magar Roma intervieno de cutio na política interna, hasta'l puntu que l'emperador romanu [[César Augusto]] destituyó del so cargu a un fíu de Herodes. * '''[[Califatu abasí]] (750 d.C. - 945 d. C.)''' * '''[[Califatu fatimí]] (909 d.C. - 1171 d. C.)''' * '''[[Reinu de Xerusalén]] (1099 d.C. - 1291 d. C.)''' * '''[[Sultanatu mamelucu d'Exiptu]] (1250 d.C. - 1517 d. C.)''' * '''Eyalato [[Siria otomana]] (1516 d.C. - 1918 d. C.)''' La '''Declaración Balfour''' (fechada'l [[2 de payares]] de [[1917]]) foi una manifestación formal pública del gobiernu británicu mientres la [[Primer Guerra Mundial]], p'anunciar el so sofitu al establecimientu d'un llar nacional» pal pueblu xudíu na rexón de Palestina, que nesi entós formaba parte del [[Imperiu otomanu]]. La Declaración foi incluyida nuna carta roblada pol ministru de Rellaciones Esteriores británicu ([[Foreign Office]]) [[Arthur James Balfour]] y empobinada a [[Lionel Walter Rothschild]], un líder de la comunidá xudía en Gran Bretaña. *'''[[Mandatu británicu de Palestina]] (1920 d.C. - 1948 d. C.)''' *'''[[Israel| Estáu d'Israel]] (1948 d.C. - 2017 d. C.)''' * '''[[Filisteos]]''' * '''[[Estáu de Palestina]]''' *'''[[Fenicios]]''' Na mariña d'El Líbanu florió [[Fenicia]], un pueblu de mercaderes que saleó hasta [[Gran Bretaña]] en busca de comerciu. *'''Los [[arameos]]''', qu'anque vencieron dempués ante los asirios, fixeron pervivir el so idioma hasta más allá de la dómina de [[Xesucristu]]. === Rusia === * Los territorios rusos fueron colonizaos polos [[Pueblu godu|godos]] en tiempos de los romanos, y dempués polos [[jázaros]] y los [[varegos]] ([[viquingos]]). Estos postreros fundaron [[Kiev]] en 962. *'''[[Rus de Kiev|El Rus de Kiev]] (882-1240)''' La Rus de Kiev foi una [[federación]] de tribus [[eslavos orientales|eslaves orientales]]<ref name="channon">John Channon & Robert Hudson, ''Penguin Historical Atlas of Russia'' (Penguin, 1995), p. 16.</ref> La Rus de Kiev empezó col reináu del [[Oleg de Nóvgorod|príncipe Oleg]] (r. 882-912), quien estendió'l so control de [[Veliki Nóvgorod|Nóvgorod la Grande]] al valle del [[ríu Dniéper]] col fin de protexer el comerciu de les incursiones [[jázaro|jázaras]] nel este y treslladó la so capital a la más estratéxica [[Kiev]].<ref name=channon /> [[Sviatoslav I de Kiev|Sviatoslav I]] (?-972) consiguió la primer gran espansión del control territorial de la Rus de Kiev. [[Vladimiro I de Kiev|Vladimiro el Grande]] (980-1015) [[Cristianización de la Rus de Kiev|introdució la Cristiandá]] col so propiu bautismu y, por decretu, a tolos habitantes de Kiev y más allá. La Rus de Kiev algamó la so mayor estensión baxu [[Yaroslav I el Sabiu|Yaroslav I]] (1019-1054); los sos fíos prepararon y publicaron el primer códigu llegal escritu, el ''[[Xusticia de la Rus]]'' (''Rúskaya Pravda''), pocu dempués de la so muerte.<ref name=concise>Bushkovitch, Paul. ''A Concise History of Russia.'' Cambridge University Press. 2011.</ref> El cayente del Estáu empezó a finales del sieglu XI y mientres el sieglu XII, desintegrándose en dellos poderes rexonales rivales.<ref>[[Paul Robert Magocsi]], ''Historical Atlas of East Central Europe'' (1993), p. 15.</ref> Debilitóse entá más por factores económicos, tales como'l colapsu de los llazos comerciales de la Rus con [[Bizanciu]] por cuenta de la decadencia de [[Constantinopla]]<ref name="occawlonline.pearsoned.com">{{cita web |url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter15/objectives/deluxe-content.html |títulu=Civilization in Eastern Europe Byzantium and Orthodox Europe |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter15/objectives/deluxe-content.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> y el subsiguiente amenorgamientu de les [[Ruta comercial de los varegos a los griegos|rutes comerciales]] nel so territoriu. L'Estáu cayó finalmente cola [[Invasión mongola de Rusia|invasión mongola]] de 1240. *'''[[Principáu de Vladímir-Súzdal| El Principáu de Vladímir-Súzdal]] (1157-1363)''' A mediaos del sieglu XII la [[Rus de Kiev]] se desintegró en tierres y principaos independientes. El principáu ocupó un vastu territoriu nel nordeste de la [[Rus de Kiev]] llindáu, aproximao, pelos ríos [[Volga]], [[Oká]] y [[Dvina Septentrional|Dviná Septentrional]].{{sfn|Рыбаков|1982|p=547}} [[Vladímir II Monómaco]], al asegurar los sos derechos al principáu en [[1093]], treslladó la capital de [[Rostov]] a [[Súzdal]].<ref>[http://bse.sci-lib.com/article127867.html Yury Dolgoruky in Grand Soviet Encyclopedia]</ref> Quince años más tarde ([[1108]]), fortaleció y reconstruyó la ciudá de [[Vladímir]]. A la muerte del príncipe en [[1125]], esta tierra dixebrar de la Rus del Sur, y el so fíu [[Yuri Dolgoruki]] convertir nel so primer príncipe. Treslladó la sede del principáu a Vladímir en [[1157]]. Sicasí, el príncipe nun perdía les esperances d'ocupar el tronu de Kiev y caltenía constantes guerres pol gran principáu. Nuna d'estes batalles Yuri Dolgoruki llogró ocupar [[Moscú]] ([[1147]]). En [[1155]] el príncipe Yuri algama la so meta y conviértese nel [[gran príncipe de Kiev]], pero dos años más tarde ye envelenáu polos boyardos d'esta ciudá. [[Andréi Bogoliubski]], fíu de [[Yuri Dolgoruki]], fuera unviáu pol so padre al norte y convidáu polos boyardos del llugar a gobernar estos territorios. Ye a Andréi el Piadosu a quien tien d'otorgase'l méritu de llevar a Vladímir al so zenit del poder políticu. Andréi foi un gobernante sobromanera dotáu, que trató con desdeñu a los antiguos centros de poder como [[Kiev]]. Dempués de quemar Kiev en [[1169]], refugó aceptar el tronu de Kiev y en llugar d'ello entronizó al so hermanu menor, [[Gleb de Kiev]]. La so capital de Vladímir foi para él una esmolición enforma mayor, y enguapecer con ilesies y monesterios de piedra blanca. Andréi foi asesináu polos boyardos na so residencia suburbana de [[Bogoliúbovo]] en 1174. EN 1238, les hordas mongoles a les órdenes de [[Batu Kan]] tomaron y quemaron Vladímir mientres la [[invasión mongola de Rusia]]. Nin Vladímir, nin nenguna de les ciudaes más antigües, llograron recuperase tres la invasión mongola. El principáu rápido se desintegró n'once pequeños principaos: [[Moscú]], [[Tver]], [[Pereslavl-Zaleski|Pereslavl]], [[Rostov]], [[Yaroslavl]], [[Úglich]], [[Belozersk]], [[Kostromá]], [[Nizhni Nóvgorod]], [[Starodub del Kliazma]] y [[Yúriev-Polski]]. Toos ellos reconocieron nominalmente la soberanía del Gran Príncipe de Vladímir. Los sos gobernantes, una vegada instalaos como grandes príncipes de Vladímir, nin siquier esmolecíense por dexar la capital y establecese permanentemente en Vladímir. Cuando'l [[:en:Peter of Kiev|metropolita Pedro]] treslladó la so sede de Vladímir a Moscú en [[1325]], quedó claro que'l [[Gran Ducáu de Moscú]] asocediera con ésitu a Vladímir como centru principal del poder na Rus nororiental. *'''[[Principáu de Moscú| El Principáu de Moscú]] (1283-1547)''' Cuando'l [[Imperiu mongol]] [[Invasión mongola de Rusia|invadió]] les tierres de la [[Rus de Kiev]], [[Moscú]] yera un pequeñu pueblu del [[Principáu de Vladímir-Súzdal]]. Los mongoles quemaron Moscú nel iviernu de [[1238]]. El primer príncipe moscovita foi, [[Daniel de Moscú|Daniil Aleksándrovich]] (reináu ente [[1283]] y [[1303]]), qu'aseguró'l principáu pa la so familia, los [[Rúrikovich]]. El so fíu, [[Iván I de Rusia]] (reináu ente [[1325]] y [[1340]]), llogró'l títulu de gran príncipe de Vladímir de los líderes mongoles. Él cooperó estrechamente colos mongoles, recaldando tributos d'otros principaos nos que s'estazó la Rus de Kiev. *'''[[Zarato rusu | El Zarato Rusu]] (1547-1721)''' El zarato rusu ye'l nome oficial del Estáu [[Rusia|rusu]] dende tomar del títulu de [[Zar]] por [[Iván IV de Rusia|Iván IV]] en [[1547]] hasta la fundación del [[Imperiu rusu]] por [[Pedru I de Rusia|Pedro'l Grande]] en [[1721]]. *'''[[Imperiu rusu | L'Imperiu Rusu]] (1721-1917)''' La espresión «[[Rusia]] [[Imperiu|imperial]]» designa'l periodu cronolóxicu de la [[Historia de Rusia|historia rusa]] dende la conquista de los territorios entendíos ente'l [[mar Bálticu]] y l'[[océanu Pacíficu]] empecipiada por [[Pedru I de Rusia|Pedru I]] hasta l'emperador [[Nicolás II de Rusia|Nicolás II]] y l'empiezu de la [[Revolución de 1917]]. *'''[[Xunión Soviética | La Xunión Soviética]] (1922-1991)''' La [[Revolución de Febreru]] de 1917, que provocó la cayida del [[Imperiu rusu]], tuvo como socesor al [[Gobiernu Provisional Rusu]], que foi derrocáu pola [[Revolución d'Ochobre]] estableciéndose'l Gobiernu de los [[bolxeviques]] denomináu [[Sovnarkom]]. De siguío, desencadenóse la [[Guerra Civil Rusa]] que foi ganada pol nuevu réxime [[sóviet|soviéticu]]. N'avientu de 1922 [[Tratáu de Creación de la URSS|foi creada la Xunión Soviética]] cola fusión de la [[República Socialista Federativa Soviética de Rusia]], la [[República Federal Socialista Soviética de Transcaucasia]], la [[República Socialista Soviética d'Ucraína]] y la [[República Socialista Soviética de Bielorrusia]]. La Xunión Soviética tuvo un [[Unipartidismu|sistema políticu de partíu únicu]] apoderáu pol [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Partíu Comunista]] hasta 1990<ref>O'Laughlin, Bridget (1975) «Marxist Approaches in Anthropology.» ''Annual Review of Anthropology'' Vol. 4: páxs. 341-70 (October 1975) (doi:10.1146/annurev.an.04.100175.002013).<br />Roseberry, William (1997) «Marx and Anthropology.» ''Annual Review of Anthropology'', Vol. 26: páxs. 25-46 (October 1997) (doi:10.1146/annurev.anthro.26.1.25)</ref> y anque yera una [[Unión política|unión]] [[Federalismu|federal]] de 15 [[Repúbliques de la Xunión Soviética|repúbliques soviétiques]] subnacionales, l'Estáu soviéticu foi estructurado so un [[Gobiernu de la Xunión Soviética|Gobiernu nacional]] y una [[Economía de la Xunión Soviética|economía]] altamente centralizaos. En 1957 la Xunión Soviética punxo n'órbita'l [[Sputnik]], el primer satélite artificial. Depués, en 1961, síguelu [[Yuri Gagarin]], el primer [[astronauta|cosmonauta]]. La primer muyer va ser [[Valentina Tereshkova]], en 1963, y el primer caminante espacial va ser [[Alekséi Leónov]] en 1965. A finales de los años 1980, les [[Repúbliques de la URSS|repúbliques que componíen la Xunión Soviética]] incorporaron llegalmente movimientos escontra la declaración de [[soberanía]] sobre los sos territorios, citando l'Artículu 72 de la [[Constitución de la Xunión Soviética de 1977|Constitución de la URSS]], qu'indicaba que cualquier república integrante de la Xunión Soviética yera llibre de dixebrase.<ref>[http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n12_v42/ai_9119705 The red blues — Soviet politics] por Brian Crozier, ''[[National Review]]'', 25 de xunu de 1990.</ref> El 8 d'avientu de 1991, los presidentes de [[RSFS de Rusia]], [[RSS d'Ucraína]] y [[RSS de Bielorrusia]] roblaron el [[Tratáu de Belavezha]] que declaró oficialmente la [[disolución de la Xunión Soviética]] y l'establecimientu de la [[Comunidá d'Estaos Independientes]] (CEI), nel so llugar. A otru día, el [[Sóviet Supremu de la Xunión Soviética]], el cuerpu gubernamental más altu de la Xunión Soviética, eslleir a sigo mesmu. Tres la [[disolución de la Xunión Soviética]] el 26 d'avientu de 1991, Rusia foi reconocida internacionalmente<ref name=uk>[https://web.archive.org/web/20030731064005/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019744935436 «Country Profile: Russia.»] Foreign & Commonwealth Office of the United Kingdom.</ref> como'l so socesor llegal na escena internacional. *'''[[Rusia | La Federación de Rusia]] (1991-2017)''' La llucha pel centru del poder na Rusia post-soviética y pola naturaleza de les reformes económiques remató na crisis política y el derramamiento de sangre de 1993. A Yeltsin, que representaba la privatización radical, opúnxose-y el parllamentu. Engarráu cola oposición y amenaciáu cola impugnación, Yeltsin "eslleió" el parllamentu,no que puede calificase como golpe d'estáu, el 21 de setiembre y ordenó nueves eleiciones y un referendu pa una nueva constitución. El 4 d'ochobre, Yeltsin ordenó a la Fuercies Especiales y a la élite del exércitu que tomaren l'edificiu del parllamentu. D'esta miente el periodu de transición de la era post-soviética dio al so fin. Aprobóse una nueva constitución por referendu n'avientu de 1993. Rusia pasó a tener un sistema fuertemente presidencial. La privatización radical siguió alantre. [[Vladímir Putin]] asumió la presidencia'l 31 d'avientu de 1999 hasta'l 7 de mayu del 2008 y volvió asumila'l 7 de mayu del 2012, depués del mandatu de [[Dmitri Medvédev]]. === Anatolia === * '''[[Kültepe|Kanes]] (sieglu XVIII-XVII e.C.)''' La primer dinastía qu'exerz la hexemonía n'Anatolia Central so la direición de los reis [[Pithana|Pitkhana]], [[Anitta]] y Tudhaliya. Establecieron la so capital en [[Kültepe|Kanes tamién conocida como Nesa]] y sometieron a los principales Estaos anatolios, ente los que s'atopaben Buruskhattum, Hatti y Zalpa. Esta dinastía nun sobrevivió munchos años y sumió en circunstancies desconocíes.{{Harvnp|Bryce|2001|pp=67 y 89}} * '''[[Imperiu hitita]]'''. Nel sieglu XVIII e.C. , Anatolia foi apoderada pol pueblu de los [[hitites]], quien crearon un gran imperiu que, baxu [[Suppiluliuma I]] y los sos socesores, foi capaz de andar a la tema con Exiptu. * '''[[Imperiu bizantín]]. (395-1453)''' Los bizantinos soportaron les arremetedures de [[pueblos xermánicos|xermanos]] y [[hunos]], pero dempués de la muerte de [[Xustinianu I]] (565) entraron en decadencia, de la que namái salieron gracies al llabor de [[Lleón III el Isaurio]] y los sos socesores. Na dómina de la [[dinastía macedonia]], los bizantinos evanxelizaron a los [[eslavos]]. Dempués de 1071, en que los bizantinos perdieron [[Bari (ciudá)|Bari]] n'Italia y fueron batíos na [[batalla de Manzikert]], entraron en decadencia. *'''[[Imperiu otomanu]] (1299-1923)''' empezó siendo unu más de los pequeños estaos turcos que surdieron n'[[Anatolia|Asia Menor]] mientres la decadencia del [[Selyúcides|Imperiu selyúcida]]. Los turcos otomanos fueron controlando pasu ente pasu a los demás estaos turcos, sobrevivieron a les invasiones mongoles y sol reináu de [[Mehmed II]] ([[1451]]-[[1481]]) acabaron colo que quedaba del [[Imperiu bizantín]]. Mientres el [[sieglu XIX]], diversos territorios del Imperiu otomanu independizáronse, principalmente n'Europa. Les socesives derrotes en guerres y la puxanza de los nacionalismos dientro del territoriu llevaron a la escayencia del poder del imperiu. La so participación na [[Primer Guerra Mundial]] siguíu cola [[Ocupación de Constantinopla]] y el surdimientu de movimientos revolucionarios dientro de Turquía diéron-y el golpe mortal y resultó na [[partición del Imperiu otomanu]]. L'imperiu so la direición d'un [[sultán]] foi abolíu'l [[1 de payares]] de [[1922]] y un añu dempués, el [[califatu]]. Los movimientos revolucionarios que lu habíen derrocáu arrexuntáronse y fundaron el [[23 d'ochobre]] de [[1923]] la [[Turquía|República de Turquía]]. *'''[[Turquía|La República de Turquía]] (1923 d.C. -2017d.C.)''' ye una [[república]] [[democracia|democrática]], [[Estáu unitariu|unitaria]] y [[constitución|constitucional]], que'l so sistema políticu foi establecíu en 1923 sol lideralgu de [[Mustafa Kemal Atatürk]], el más destacáu miembru del [[Movimientu Nacional turcu]], tres la cayida del [[Imperiu otomanu]], cola [[Ocupación de Constantinopla]], de resultes de la [[Primer Guerra Mundial]] y la [[partición del Imperiu otomanu]]. De magar, Turquía rellacionóse cada vez más con [[Occidente]] al traviés de l'afiliación a organizaciones como'l [[Conseyu d'Europa]] (1949), la [[OTAN]] (1952), la [[OCDE]] (1961), la [[OSCE]] (1973) y el [[Grupu de los 20 (países industrializaos y emerxentes)|G-20]] (1999). === Islles asiátiques === * '''[[Xapón]]''' Escontra'l sieglu VII el [[Periodu Yamato|Yamato]], unu de los protorreinos feudales xaponeses, ganó la supremacía del sur del archipiélagu, ya instauró el réxime del [[emperador de Xapón|Mikado]]. Nos sieglos siguientes, la llamada [[Yera Heian]], Xapón vivió una edá d'oru, que terminó dempués una intensa guerra civil en 1056. En 1085, l'últimu emperador con poder efectivu foi derrotáu, principiando asina'l gobiernu de los [[shogún|shogunes]], xefes militares que gobernaben nominalmente en nome del emperador, anque yeren los señores ''de facto'' de Xapón. El réxime de los shogunes alternó dómines d'estabilidá con cruentes guerres civiles, hasta la imposición del [[Shogunato Tokugawa]] en fecha tan tardía como 1603. Tocantes a Xapón, en obligándose-y a abrir al comerciu esterior en 1853, empezó'l so desenvolvimientu mientres la [[Dómina Meiji]] (1868-1912). * '''[[Insulindia]]'''. Na actual Indonesia, pela so parte, surdieron l'[[Imperiu sriviyaia]] primero, y l'[[Imperiu mojopajit]] dempués, antes de la irrupción de los musulmanes dende [[Malaca]]. === Islles europees === *'''[[Inglaterra]]''' ye'l territoriu más estensu y pobláu del Reinu Xuníu. Habitada por pueblos celtes dende'l sieglu V e.C. , foi colonizada polos romanos ente'l [[43|43 d. C.]] y principios del [[sieglu V]]. A partir d'entós foi invadida por una serie de pueblos xermánicos ([[anglos]], [[saxones]] y [[xutos]]) qu'espulsaron a los [[celtes]], parcialmente romanizados, escontra [[Gales]], [[Escocia]], [[Cornualles]] y la [[Bretaña francesa]]. Nel [[sieglu X]], n'aguantando una serie d'ataques [[viquingos]], Inglaterra unificóse políticamente. Tres l'ascensión de [[Xacobu VI d'Escocia]] al tronu d'Inglaterra en [[1603]] y l'anexón d'Escocia per Inglaterra en [[1707]] resulta menos apropiáu estremar la historia d'Inglaterra de la del restu del Reinu Xuníu. Na [[Inglaterra]] del sieglu XVII llevó a la xeneración d'un nuevu sistema políticu, la [[democracia]] con [[separación de poderes]]. Amás, abandonóse'l [[mercantilismo|escuela mercantilista]] [[proteicionismu|proteicionista]], en beneficiu del [[llibrecambismu]]. La [[Revolución Industrial| industrialización]] y la [[producción en serie]] dexaron abaratar los costos de producción. Inglaterra tresformaríase asina na nación más poderosa de la Tierra, y l'[[Imperiu británicu|Imperiu colonial británicu]] llegaría a cubrir la quinta parte de toles tierres remanecíes. *'''[[Dinamarca]]''' *'''[[Islandia]]''' *'''[[Dinamarca]]''' *'''[[Irlanda]]''' === La península ibérica === * '''[[Reinu visigodu]] (418 d.C.-711 d. C.) ''' [[Ficheru: Reino de los visigodos.svg|thumb|200px|Reinu Visigodu.]] El [[Reinu visigodu de Tolosa]] o galovisigodo, con capital na ciudá gala de [[Toulouse|Tolosa]], empezó nel añu [[418]], tres el pactu o ''[[Foederati|foedus]]'' ente los visigodos y [[Imperiu romanu d'Occidente Roma]], y duró hasta'l [[507]], añu nel que'l rei [[Alaricu II]] ye ganáu polos [[Reinu de los francos na dómina merovinxa|francos]] na [[batalla de Vouillé]] y empecípiase l'[[entemediu ostrogodu]]. * '''La [[Conquista musulmana de la península ibérica]] (711 d.C.-1492 d. C.) ''' * '''La [[Reconquista]] (1492 d.C.-1516 d.C.) ''' * '''La [[Casa d'Austria]] (1516 d.C.-1700 d. C.) ''' Ye'l nome col que se conoz a la dinastía [[Casa d'Habsburgu|Habsburgu]] reinante na Monarquía Hispánica nos sieglos [[sieglu XVI|{{versalita|xvi}}]] y [[sieglu XVII|{{versalita|xvii}}]]; dende la [[Carlos I d'España#Socesión de Fernando'l Católicu|proclamación como rei]] de [[Carlos I d'España|Carlos I]] en 1516, hasta la muerte ensin socesión direuta de [[Carlos II d'España|Carlos II]], que provocó la [[Guerra de Socesión española]]. * ''' El [[Reformismu borbónicu| Reinu d'España]] (1700 d.C.-1808 d. C.) ''' * '''La [[Primer República Española]] (1873 d.C.-1874 d. C.) ''' * '''La [[Restauración borbónica n'España]] (1874 d.C.-1931 d. C.) ''' Estender ente finales de [[1874]] (momentu del [[Pronunciamientu de Sagunto|pronunciamientu]] del xeneral [[Arsenio Martínez-Campos Antón]] que dio fin al periodu de la [[Primer República Española]]) y el [[14 d'abril]] de [[1931]] (fecha de proclamación de la [[Segunda República Española|Segunda República]]). El nome alude a la ''recuperación'' del tronu per parte d'un miembru de la [[Llista de reis d'España#Casa de Borb.C3.B3n|Casa de Borbón]], [[Alfonsu XII d'España|Alfonsu XII]], dempués del paréntesis del [[Sexeniu Democráticu]]. La Restauración borbónica carauterizar por una cierta estabilidá institucional hasta la so progresiva decadencia cola [[dictadura de Primo de Rivera]] en [[1923]]. Basar nos cuatro pilastres d'[[Antonio Cánovas del Castillo]]: Rei, Cortes, Constitución y [[turnismo]] (alternanza pacífica ente dos partíos). Esti postreru facilitó'l bipartidismu con dos grandes partíos: el [[Partíu Lliberal-Conservador|Partíu Conservador]] de Cánovas y el [[Partíu Lliberal (España, Restauración)|Partíu Lliberal]] de [[Práxedes Mateo Sagasta|Sagasta]]. Estos partíos fraccionar a la muerte de los sos líderes. El sistema foi [[oligarquía|oligárquicu]] y [[centralismu|centralista]]<ref>{{cita llibru |enllaceautor=[[Joaquín Costa]] |títulu=Oligarquía y caciquismu, Coleutivismu agrariu y otros escritos: (Antoloxía) |fechaaccesu=28 de marzu de 2016}}</ref> * '''La [[Guerra Civil Española]] (1936 d.C.-1939 d. C.) ''' * '''El [[Dictadura de Francisco Franco|Réxime Franquista]] (1939 d.C.-1975 d. C.) ''' La principal traza definitoria del réxime franquista foi qu'una única persona, el ''Xeneralísimu'' [[Francisco Franco|Franco]] —d'ende'l nome col que se conoz—, atropó nes sos manes unos poderes omnímodos{{Harvnp|Moradiellos|2000|pp=19-20|ps=«A pesar de tolos cambeos más o menos fondos operaos nel franquismu mientres la so llarga esistencia, hubo un elementu permanente que nunca sufrió acabamientu dalgunu: l'enorme grau de concentración de l'autoridá omnímoda nuna sola mano y persona»}}.{{Harvnp|Payne|1997|p=6|ps=«Cuando Francisco Franco anunció'l final de la Guerra Civil el 1 d'abril de 1939, yera más poderosu de lo que fuera nengún gobernante na Historia d'España hasta esi momentu. Nengún rei tuviera asemeyáu control y capacidá d'intervención nun réxime autoritariu entamáu del sieglu XX«}} La Llei de Reorganización de l'Alministración Central del Estáu, promulgada pol mesmu Franco solu cuatro meses dempués del final de la [[Guerra Civil Española]], asina lo confirmó al atribuyir al ''Caudiellu'', «invictu y providencial», tolos poderes executivos y llexislativos:{{Harvnp|Moradiellos|2000|p=20}}{{Harvnp|Gil Pecharromán|2008|pp=33}} * '''[[Reináu de Xuan Carlos I d'España]] (1975 d.C.-2014 d. C.) ''' * '''[[Reináu de Felipe VI d'España]] (2014 d.C.-2017 d. C.) ''' === La península escandinava === * '''[[Noruega]]''' Tres la muerte d'[[Haakon VI de Noruega|Haakon VI]] en 1379 y depués de la muerte del so menor fíu, [[Margarita I de Dinamarca]], escoyó adoptar al so sobrín nietu [[Erico de Pomerania]] y llevar a Dinamarca, onde se proclamó rei de dambos países, lo mesmo que de [[Suecia]], dando llugar a la [[Unión de Kalmar]]. Tres la salida de Suecia de la Unión, Noruega permaneció [[Reinu de Dinamarca y Noruega|xunida a Dinamarca]] hasta 1814. Dempués de l'alianza de Dinamarca con [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]], Noruega foi vencida al rei de [[Suecia]] en [[1814]]. [[Ficheru:Kalmar Union ca. 1500.svg|thumb|La [[Unión de Kalmar]] (1397–1523)]] * '''[[Suecia]]''' Nel sieglu XVI, [[Gustavo I de Suecia|Gustavo Vasa]] lluchó por una Suecia independiente, bloquiando un intentu de restaurar la Unión de Kalmar y sellando la fundación de la Suecia actual. Coles mesmes, dixebrar de la [[Ilesia Católica]] y estableció la [[Reforma Protestante|Reforma]]. * '''[[Finlandia]]''' === La península itálica === * '''[[Etruria]]'''. N'Italia surdió la cultura de los etruscos, que gobernó'l norte de la península ente los sieglos X y III e.C. , aproximao, venciendo ante la presión cultural y militar de los romanos. *''' La [[Monarquía Romana]] (753 e.C.-509 e.C.)'''<ref>{{cita llibru |títulu=Instituciones polítiques y sociales de Roma: monarquía y república |url=https://books.google.com/books?id=w7rm6xgVTMYC |editorial=Llibrería-Editorial Dykinson |fecha=1 de xineru de 2007 |fechaaccesu=12 de payares de 2015 |isbn=9788498490046|nome=Antonio|apellíu = Viñes}}</ref> ({{lang-la|Regnum Rōmānum}}) Foi la primer forma [[política]] de gobiernu de la [[ciudá estáu]] de [[Antigua Roma|Roma]], dende'l momentu [[Lleenda|llexendariu]] de la so [[Fundación de Roma|fundación]] el [[21 d'abril]] del [[753 e.C.]] hasta'l final de la [[monarquía]] nel [[509 e.C.]], cuando foi espulsáu'l postreru [[monarca|rei]], [[Tarquinio el Sobeyosu]], instaurándose la [[República romana]]. *'''La [[República Romana]] (509e.C.- 27 e.C.)''' Nel [[Lazio]] (centru d'Italia), la [[República romana]] ([[años 500 e.C.|509 e.C.]] a [[años 30 e.C.|31 e.C. ]]) empecipió una imparable espansión, imponiéndose a los [[etruscos]] primero, y a los [[cartaxineses]] dempués (vease [[guerres púniques]]), y a los [[reinos helenísticos]] al postreru, hasta conquistar tol [[Mar Mediterraneu]], al que llamaron ''Mare Nostrum'' ("Mar Nuesu"). * '''L'[[Imperiu Romanu]] (27 e.C.-476 d.C.)''' L'Imperiu romanu (en [[llatín]]: ''[[Imperium]] Rōmānum'', ''[[SPQR|Senālos tos Populusque Rōmānus]]'' o ''[[Res publica|Rēs pūblica populī rōmānī]]'', ente otros nomes) foi'l tercer periodu de [[Roma Antigua|civilización romana]] na [[Antigüedá clásica]], posterior a la [[República romana]] y carauterizada por una forma de gobiernu [[autocracia|autocrática]]. La nacencia del Imperiu vien precedíu pola espansión de la so capital, [[Roma (antigua)|Roma]], qu'estendió'l so control en redol al [[mar Mediterraneu]]. So la etapa imperial los dominios de Roma siguieron aumentando hasta llegar a la so máxima estensión mientres el reináu de [[Traxanu]], momentu en que tomaba dende l'[[océanu Atlánticu]] al oeste hasta les veres del [[Mar Caspiu]], el [[mar Roxu]] y el [[golfu Pérsicu]] al este, y dende el [[Desiertu d'El Sáḥara]] al sur hasta les tierres montiegues a veres de los ríos [[Rin]] y [[Danubiu]] y la frontera con [[Caledonia]] al norte. La so superficie máxima envalorada sería d'unos 6,5 millones de [[quilómetru cuadráu|km²]]. *'''[[Reinu de Odoacru]] ( 476 d.C.-493 d.C.)''' [[Odoacru]] Foi'l xefe de la tribu [[pueblos xermánicos|xermánica]] de los [[hérulos]], d'orixe [[hérulu]] y [[esciros (tribu)|esciro]]. Na historia destacar por ser quien destituyó al postreru [[emperador romanu]] d'Occidente, [[Rómulo Augústulo]], en [[476]], quien foi deportáu al ''[[Castel dell'Ovo|Castellum Lucullanum]]'' na badea de [[Nápoles]]. Los [[ostrogodos]], al mandu de [[Teodoricu'l Grande]], invadieron el reinu de Odoacru, destruyeron el so exércitu de [[bárbaros]] ''[[foederati]]'' . Hasta la so muerte en [[480]] a manes de Teodoricu, Odoacru titulóse ''rex Italiae'' (''Rei d'Italia'') y como tal foi reconocíu mientres el restu de la so vida. *'''[[Reinu ostrogodu d'Italia]] (493 d.C.-553 d.C.)''' [[Ficheru: Ostrogothic Kingdom.png|thumb|200px|Reinu Ostrogodu.]] El reinu ostrogodu d'Italia foi una entidá política de la península itálica. En conquistando'l [[Reinu de Odoacru]] nel [[493]], lideraos por [[Teodoricu'l Grande|Teodoricu I]] los [[ostrogodu|ostrogodos]] invadieron [[Italia]]. Les sos llendes averaes diben dende la [[Provenza]] hasta [[Iliria]] (incluyendo los actuales países d'[[Eslovenia]], [[Croacia]] y [[Bosnia-Hercegovina]]). Duró hasta'l [[553]], cuando los ostrogodos fueron ganaos pol xeneral bizantín [[Narsés (xeneral bizantín)|Narsés]]. *'''[[Reinu lombardu]] (568 d.C.-774d.C.)''' Foi la entidá estatal constituyida na [[Italia]] de los [[lombardos]] ente [[568]]-[[569]] (invasión d'Italia) y [[774]] (cayida del reinu cola llegada de los [[Pueblu francu|francos]] de [[Carlomagno]]), cola so capital [[Pavía]]. *'''[[Reinu d'Italia (1861-1946)]]''' El Reinu d'Italia (n'[[Idioma italianu|italianu]]: «Regno d'Italia») foi'l nome asumíu'l 17 de marzu de [[1861]] pol estáu surdíu tres la [[Unificación d'Italia|unificación nacional italiana]] ([[1848]]-[[1870]]) liderada por [[Víctor Manuel II d'Italia|Víctor Manuel II]] que se coronó [[Rei d'Italia]] en 1861. La creación del Reinu d'Italia foi la resultancia de los esfuercios alcordaos de los nacionalistes italianos y monárquicos lleales a la [[Casa de Saboya]], reinante hasta esi momentu nel estáu predecesor al Reinu d'Italia, el [[Reinu de Cerdeña]], pa establecer un reinu xuníu que toma tola península italiana. Dende [[1922]] hasta [[1943]] denominar [[Italia fascista]], que ye la dómina del gobiernu del [[Partíu Nacional Fascista]] ente 1922 y 1943 con [[Benito Mussolini]] como xefe de gobiernu. *'''[[Historia de la República italiana| República d'Italia]] (1946 d.C.- 2017 d.C.)''' Estender dende'l [[nacencia de la República italiana]] el [[2 de xunu]] de [[1946]], fecha en qu'un [[referendu]] popular abolió la [[Reinu d'Italia (1861-1946)|monarquía italiana]].<ref>{{cita videu | year =1946 |títulu=Damage Foreshadows A-Bomb Test , 1946/06/06 (1946) | url =http://www.archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test |publicación=[[Universal Newsreel]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2012 |idioma=inglés }}</ref> Una nueva [[Constitución de la República Italiana|constitución]] foi escrita pa la nueva [[Italia|República italiana]], qu'entró a valir el [[1 de xineru]] de [[1948]] y ta en vixencia hasta l'actualidá, pola cual declárase que [[Italia]] ye una «[[república]] [[Democracia|democrática]] fundada nel [[Trabayu (Derechu)|trabayu]]»<ref>[[s:Constitución de la República Italiana#Artículu 1|Artículu 1 de la Constitución de la República Italiana]]</ref> === Grecia === * '''[[Civilización minoica | Islla de Creta]] (3000 a.C - 1450 a.C) '''. Na islla de Creta surdió una [[talasocracia]] que gobernó'l [[Mar Exéu]] hasta cerca de 1.450 e.C. , cuando la so capital de [[Cnossos]] foi escalada polos [[aqueos]]. * '''[[Micenas]]''' Los principales asentamientos aqueos fueron Micenas y [[Tirinto]]; fixéronse famosos pola [[Guerra de Troya]]; y vencieron finalmente frente a tolos invasores, los [[dorios]], hacia l'añu 1100 e.C. * '''[[Edá Escura]]''' dómina na que floriaron [[Homero]] y [[Hesíodo]]. *'''[[Dómina arcaica]] (776 a.C - 499 a.C) '''Convencionalmente l'entamu de la dómina arcaica establecer na primer [[Olimpiada]] (Ὀλυμπιάς, cómputu del tiempu en periodos de cuatro años qu'empieza cola celebración los primeros [[Xuegos Olímpicos]], [[sieglu VIII e.C.|776 e.C. ]]); ente que'l final marcar la [[Revuelta de Xonia]] ([[años 490 e.C.|499 e.C. ]]), cuando los griegos de la mariña d'Asia Menor pidieron l'ayuda de les ciudaes de Grecia continental pa frenar la espansión del [[Imperiu persa]], lo que desaguó nes [[Guerres Médiques]] (492-490 y 480-479 e.C. ). *'''[[Grecia clásica]] (499 a.C - 336 a.C)''' o '''Dómina Clásica''' por antonomasia, ye'l [[periodización|periodu]] de la [[historia de Grecia]] entendíu ente la [[revuelta de Xonia]] (añu [[499 e.C.]], cuando termina la [[Dómina Arcaica]]) y el reináu d'[[Alexandru Magnu]] ([[336 e.C.]]-[[323 e.C.]], cuando empieza la [[Dómina Helenística]]) * '''[[Reinu de Macedonia]] (336 a.C - 168 a.C)''' Nel añu 336 e.C. [[Alexandru Magnu|Alejandro III Magno]] xubió al tronu de Macedonia y foi reconocíu como hegemón de Grecia. Llanzar a la conquista del Imperiu Aqueménida. Tres la so muerte, el so fíu foi proclamáu rei (336 a.C - 309 a.C), anque entá s'atopaba nel banduyu maternu. Por mientres, [[Pérdicas]] y [[Antípatro]] yeren [[rexente]]s. [[Casandro de Macedonia|Casandro]], fíu d'[[Antípatro]] dio un golpe d'Estáu nel l'añu 305 e.C. y fundó la so propia dinastía y la ciudá de [[Tesalónica]]. Fueron vencíos polos romanos nel añu 168 e.C. na [[Tercer guerra macedonia]]. Y convirtiéronse en provincia romana. [[Ficheru:Imperio de Alejandro Magno con ruta.svg|200px|thumb|Mapa de la máxima estensión del imperiu d'Alejandro, con fueya de ruta. Dende Grecia, Mar Exéu y Mediterraneu, Asia Menor, Media, Exiptu, Mesopotamia, Persia, Asia Central ya India.]] == Historia d'África == Les principales antigües cultures africanes: * '''[[Antiguu Exiptu]]'''. L'[[agricultura]] y la [[ganadería]] fueron los dos principales actividaes del [[Antiguu Exiptu]], que alzaron el so [[supremacía]], la so [[riqueza]] y los emplegos na civilización trayéndolo a convertise n'unu de los imperios más poderosos de tola historia.<ref>{{cita web |url=http://html.rincondelvago.com/antiguu-egipto_4.html |títulu=L'Antiguu Exiptu, ¿Un imperiu bien poderosu? |fechaaccesu=3 de mayu de 2009 }}</ref> Alredor del ríu [[Nilu]] surdieron dellos asentamientos neolíticos, los [[Periodu protodinástico d'Exiptu|nomos]], encajonados ente barreres xeográfiques como'l [[desiertu d'El Sáḥara]] y la península del [[Sinaí]], a pesar de lo cual dende temprana dómina comerciaron col Oriente Mediu.<ref>El material del xacimientu de Merimde, El Fayum y el-Omari revelen que'l Baxu Exiptu yera "el llugar yera un centru comercial estratéxicu pa les rellaciones ente l'Oriente Próximu y el valle del Nilu, y que tamién faía d'intermediariu ente les cultures primitives del Altu Egito y aquelles otres rexones distantes" ("Exiptu. El mundu de los faraones", de dellos autores, editáu por Regine Schulz y Matthias Seidel, Editorial Könemann, impresu n'Alemaña, Añu 2004, ISBN 3-8331-1106-2, páxina 11). La mesma fonte añade: "Rexistráronse pruebes importantes de los contactos col Oriente Próximu. Asina, por casu, topáronse barritas de terracota que son similares a los clavos de folla cocío usaos en Mesopotamia na era de Uruk pa decorar los templos".</ref> Hacia l'añu 3100 e.C. , dichos nomos fueron unificaos nun solu gran imperiu so l'autoridá del [[faraón]]. La cultura exipcia desenvolvió los [[xeroglíficu|xeroglíficos]] como forma d'[[escritura]], les [[mastaba|mastabes]], [[Pirámide (arquiteutura)|pirámides]] y [[hipogeos]] como métodos de sepultura, y la [[momificación]] como métodu de inhumación, según una relixón emparentada colos dioses [[Ra (mitoloxía)|Ra]] y [[Osiris]], ente munchos otros. La corona faraónica vivió dómines de crisis y rellumanza, pero siempres dientro de les sos fronteres, hasta qu'invasores esternos, los [[hicsos]], apoderar del Delta per cerca d'una centuria (hacia 1650 e.C. ), hasta que fueron espulsaos. En respuesta, los exércitos exipcios cruciaron el desiertu del Sinaí y espandiéronse hasta'l [[ríu Éufrates]], interviniendo de llenu na política del [[Oriente Mediu]]. Na so etapa de decadencia, la cultura antigua exipcia entá yera lo suficientemente prestixosa como pa inspirar a los reis de [[Kush]] y [[Reinu d'Aksum|Axum]], reinos que surdieron nel [[I mileniu e.C.]] no qu'anguaño ye [[Etiopía]], y qu'inclusive invadieron a Exiptu y gobernar como "Faraones Negros" mientres trés cuartos de sieglu.<ref>Vease "Exiptu. El mundu de los faraones", de dellos autores, editáu por Regine Schulz y Matthias Seidel, Editorial Könemann, ISBN 3-8331-1106-2, páxines 272-273. Tamién l'artículu "Los Faraones Negros", de Robert Draper, publicáu en Revista "National Geographic" n'español, edición de febreru de 2008, Páxines 22-46.</ref> Les socesives crisis invasores vivíes pol [[Imperiu exipciu]] obligaron a constantes movimientos poblacionales dende'l valle del Nilu al restu d'África. *'''[[Imperiu cartaxinés]] (573 a. de C. - 146 a. de C.)''' La ciudá de Cartago, primeramente una [[colonizaciones históriques|colonia]] fenicia. El so [[forma d'Estáu]] evolucionó dende una [[tiranía]] con ciertes carauterístiques [[Monarquía cartaxinesa|monárquica]]s, hasta un sistema dafechu [[República|republicanu]].<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.es/books?id=-CDHAluVy4oC&pg=PA110&lpg=PA110&dq=cartago+sacrificios&source=web&ots=o_QldcBwTO&sig=R-ThXRwb07y_S1ASjL_0r93NHU4&hl=es#PPP1,M1 |títulu=Repúbliques y ciudadanos: modelos de participación cívica nel mundu antiguu |autor=Francisco Marco Simón, Francisco Pina Polu, José Remesal Rodríguez}}</ref>La estensión territorial de los sos dominios formaron un verdaderu '''Imperiu púnicu''' o '''cartaxinés'''. La so crecedera territorial y comercial causó por tol [[Mediterraneu]] diverses guerres coles [[polis]] griegues. Nesta dómina Cartago algamó'l so mayor apoxéu siendo la primer potencia económica y militar del [[Mediterraneu]] occidental. A finales del [[sieglu III e.C.]] entró en contautu cola otra gran república del so tiempu, [[República romana|Roma]], que tamién taba somorguiada nun gran proyeutu de crecedera territorial. El so enfrentamientu materializar nos trés [[guerres púniques]], consideraes como les guerres más trascendentes de l'antigüedá clásica. Cartago siempres resultó ganada y los enfrentamientos nun cesaron hasta'l [[Tercer guerra púnica|esmantelamientu de la República de Cartago]] y la destrucción de la so capital nel [[años 140 e.C.|146 e.C. ]]<ref>Isaac Asimov: ''La República Romana'', páx. 45</ref> === Colonización d'África === A empiezos del sieglu XIX, África yera un continente casi inexplorado, gobernada por reis tribales como [[Shaka Zulu]]. Pero nel intre del sieglu, dellos misioneros y esploradores la cartografiaron casi por completu. *'''[[Colonización francesa d'Arxelia]] (1830 d.C - 1962 d.C)''' *'''[[Xunión Francesa]] (1946 d.C - 1958 d.C)''' La Xunión Francesa foi la entidá política a valir mientres la [[Cuarta República Francesa]] instaurada pola Constitución francesa del [[27 d'ochobre]] de [[1946]]. *'''[[Oubangui-Chari]] (1946 d.C - 1958 d.C)''' *'''[[África Ecuatorial Francesa]](1910 d.C - 1958 d.C)''' En 1900 solo yeren independientes [[Liberia]], [[Abisinia]], [[Libia]], y los últimos apartaces de los [[Afrikáner|bóeres]] taben en procesu d'anexón por [[Inglaterra]] (ver [[guerres de los Bóeres]]). == Historia d'América == De manera dafechu independiente al desenvolvimientu históricu en Afro-Eurasia, surdieron y desenvolviéronse n'[[América]] una serie de civilizaciones, arrexuntaes en grandes tueros: les [[Mesoamérica|civilizaciones mesoamericanes]], les [[civilizaciones andines]] suramericanes, les civilizaciones n'América del Norte (como la cultura [[Anasazi]], la [[confederación iroquesa]] o la cultura [[inuit]]), les islles caribeñes ([[caribes]]), les civilizaciones nes llanures del este suramericanu (como los asentamientos de [[terra preta]] na [[Amazonia]] y los [[Llingües tupí-guaraní|tupí-guaraní]] nel sur del continente. === Mesoamérica hasta 1492 d. C. === [[Ficheru:View from Pyramide de la luna.jpg|thumb|[[Teotihuacán]]]] [[Ficheru:Esferas de Piedra de Costa Rica.JPG|thumbnail|[[Esferes de piedra de Costa Rica]], más de 300 esferolitos [[América precolombina|precolombinos]] de gran perfeición.<ref name="lynch">{{cita publicación |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-03/uok-uok032210.php |títulu=University of Kansas researcher investigates mysterious stone spheres in Costa Rica |autor=Brendan M. Lynch |fecha=22 de marzu de 2010 |fechaaccesu=24 de marzu de 2010}}</ref>]] * '''[[Olmeca]]'''. Nel Sureste del estáu de Veracruz, [[Méxicu]] esistió la cultura [[olmeca]] considerada como la primer cultura mesoamericana. Acredítase-yos como los primeros en desenvolver el calendariu, la escritura y la epigrafía n'América. Ellos espolletaron na mariña del [[Golfu de Méxicu]] ente [[sieglu XIII e.C.|1200 e.C.]] y los alboreceres de la era cristiana, aproximao, teniendo como centros socesivos los asentamientos de [[Zona Arqueolóxica de San Llorienzo|San Llorienzo]], [[La Venta]] y [[Trés Zapotes]]. Dos grandes nucleos culturales recibieron y enllargaron el so legáu: la cultura de los mayes, y la cultura de Teotihuacan y Monte Albán. * '''[[Mayes|Los mayes]]''' espolletaron na rexón qu'anguaño correspuende a Guatemala, Belice, Honduras y los estaos Mexicanos de Yucatán, Campeche, Chiapas, Quintana Roo, al este del antiguu mundu Olmeca. Entamar na xungla, en redol a un modelu d'asentamientu conocíu como [[centru ceremonial]]. Nunca fueron un estáu xuníu. Nel so defectu, cada centru ceremonial constituyóse como una [[teocracia]] militar. Los más fuertes fueron [[Tikal]], [[Calakmul]], [[Zona arqueolóxica de Palenque|Palenque]], [[Copán (sitiu arqueolóxicu)|Copán]] y [[Uaxactún]], ente otros. Estos asentamientos algamaron el so apoxéu nel llamáu Periodu Maya Clásicu, ente 300 y 900 d. C. aproximao, y fueron abandonaos por razones entá non del tou esclariaes. *'''[[Teotihuacan]]''' El [[Valle de Méxicu]] foi controláu, ente 250 y 750 d. C. aproximao, por [[Teotihuacan]], ciudá que yera una de les más poblaes de la Tierra nel so minutu. La influencia cultural de Teotihuacan llegó, al traviés de les rutes comerciales, tan lloñe como l'actual sur d'[[Estaos Xuníos]], onde floriaron asentamientos como [[Sitiu Históricu Estatal de los Túmulos de Cahokia|Cahokia]] o [[Snaketown]], inclusive sieglos dempués del fundimientu de la ciudá madre. En paralelu al Valle de Méxicu, nel [[Valle d'Oaxaca]], florió [[Monte Albán]], la gran ciudá de la cultura [[Cultura zapoteca|zapoteca]]. Hacia l'añu 1000, l'área mesoamericana foi solmenada por invasiones y cambeos nel poder político. *'''[[cultura tolteca| Los Tolteques]]''' Nel Valle de Méxicu, el cayente de Teotihuacan foi acompañáu pol ascensu de [[Tollan-Xicocotitlan|Tula]], capital de la [[cultura tolteca]]; cuando estos de la mesma fueron ganaos polos [[chichimecas]], una facción so emigró escontra'l [[Yucatán]], onde se fundieron con emigrantes de la cultura maya pa consolidar el poder de ciudaes como [[Chichén Itzá]] y [[Mayapán]]. * '''[[Pueblu mixteco|Los Mixteques]]''' Pela so parte, nel Valle d'Oaxaca, Monte Albán tuvo de vence-y el so llugar a los recién llegaos [[Pueblu mixteco|mixteques]]. Mientres el sieglu XIV, el Valle de Méxicu vivió un periodu de relativa paz sol control d'[[Azcapotzalco]], pero cuando esti esbarrumbar en 1428, foi reemplazáu por una nuevu potencia: los tenochas de [[Tenochtitlán]], creadores del [[Imperiu azteca]], la postrera gran potencia rexonal, antes de ser ablayáu polos invasores españoles na guerra de 1519 a 1521. * En [[Costa Rica]] desenvolvióse una complexa cultura allugada siquier dende'l [[VII mileniu e.C.|6000 e.C.]]. Afayáronse oxetos ya influencies artesanales tantu de [[mayes]] (de Guatemala), [[olmeques]] y [[azteques]] (de Méxicu, bien lloñe dende'l norte) como de [[Muiscas|chibchas]] (de Colombia), [[quechuas]] y [[inques]] (dende Perú, bien lloñe nel sur). Por casu esistió una escuela de [[sukías]] llamada [[Monumentu Nacional Guayabo|Guayabo]], allugada en [[Turrialba de Cartago]].<ref>{{cita publicación |apellíu=Zapp |nome=Ivar |títulu=Atlantis in America: Navigators of the Ancient World |añu=1998 |publicación=Publisher Adventures Unlimited Press |isbn=0932813526}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Fonseca Zamora, Oscar |títulu=Historia antigua de Costa Rica: surdimientu y carauterización de la primer civilización costarricense |añu=1992 |id=ISBN 9977-67-192-3 |editorial=Universidá de Costa Rica}}</ref> === El mundu andín hasta 1492 d.C. === {{AP|Civilización andina}} [[Ficheru:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|thumb|[[Machu Picchu]]]] * '''[[Civilización Caral | Caral]]''' N'América, una de les primeres civilizaciones conocíes n'apaecer nel [[III mileniu e.C.|3000 e.C.]] foi la de [[civilización Caral|Caral-Supi]] l'actual [[provincia de Fuécara]] allugada nel área central costera de [[Perú]].<ref name=NewLight>{{cita publicación |títulu=Archaeologists shed new light on Americas' earliest known civilization |editorial=Northern Illinois University |fecha=[[22 d'avientu de 2004]] |url=http://www.niu.edu/PubAffairs/RELEASES/2004/dec/peru.shtml |fechaaccesu=1 de febreru de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070209015324/http://www.niu.edu/PubAffairs/RELEASES/2004/dec/peru.shtml |archivedate=2007-02-09 }}</ref> Otres civilizaciones tamién se desenvolvieron en [[Mesoamérica]], la [[Cordal de los Andes#Andes centrales|Cordal de los Andes centrales]] ([[civilizaciones andines]]) y dellos historiadores sostienen que tamién na [[Amazonia]].<ref name="Wade-Searching">{{cita publicación |autor=Wade, L.|fecha=7 de xineru de 2014|títulu=Searching for the Amazon's Hidden Civilizations|publicación=Science News</ref><ref name="Mann296">{{cita llibru |autor=Mann, Charles |títulu=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |editorial=University of Texas |añu=2005 |isbn=1-4000-3205-9 |páxina=296}}</ref> * '''[[Chavín de Huantar]]''' La primer de les grandes potencies que paecen apoderar la rexón, ye aquella que se consolidó alredor de [[Chavín de Huantar]]. Ye posible que los habitantes d'[[América]] nun conocieren l'usu del fierro con anterioridá a la [[cultura chavín]] ([[sieglu X e.C.|900 e.C. ]]),<ref>{{cita llibru |apellíu=Ánxeles González |nome=María|coautores=Rhijn van Patricia |títulu=Historia universal dende empiezos del home |edición=1ra. edición |añu=1994|mes=Setiembre |isbn=970-18-8903-7 |páxina=126|capítulu=10}}</ref> pero sábese que los [[mochiques|mochicas]] disponíen d'armadures, de cuchiellos y de cacíes de metal.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ánxeles González |nome=María|coautores=Rhijn van Patricia |títulu=Historia universal dende empiezos del home |edición=1ra. edición |añu=1994|mes=Setiembre |isbn=970-18-8903-7 |páxina=124|capítulu=10}}</ref> * '''[[Tiahuanaco]]''', ciudá que controló casi tol mundu andín gracies a una vasta rede de comerciu, y que tuvo'l so contraparte na ciudá d'[[Huari (Ayacucho)|Huari]], emplazada nes cercaníes del [[Océanu Pacíficu]]. Otres potencies relevantes a lo llargo de la historia del mundu andín, son el reinu de los [[moche]], [[Paracas]], [[Naza]] y [[Chimú]]. La influencia cultural andina degoló, les actuales fronteres peruanes, y espardióse escontra Chile nuna direición, y escontra Colombia na otra. En Chile surdieron cultures urbanes tales como la de los [[atacameños]] y los [[diaguitas]]. En Colombia, pela so parte, espolletó la cultura de los [[muiscas]], que llueu s'axuntaron en señoríos militares, siendo'l del [[Zipa|Zipa de Bacatá]] el más poderosu de toos. * '''[[Imperiu incaicu]]''' Nel sieglu XV, nel [[Cuzco|Valle del Cuzco]], consolidóse'l poder militar de los [[quechuas]]. El so rei l'Inca [[Pachacútec]], que salvó a Cuzco de ser conquistada polos [[chancas]] en 1438, entamó una llarga serie de guerres contra los reinos vecinos, sentando asina les bases del [[Imperiu incaicu]]; el so llabor non yá foi militar, sinón que tamién se dedicó a construyir fortaleces y entamar l'alministración y la relixón, creando pa esto últimu'l templu de [[Coricancha]]. Los [[inques]], que teníen poco recursos pa consiguir metales, recurríen al relevu de los sos [[aráu (agricultura)|araos]], siquier mientres la conquista de los [[Chimú]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Ánxeles González |nome=María|coautores=Rhijn van Patricia |títulu=Historia universal dende empiezos del home |edición=1ra. edición |añu=1994|mes=Setiembre |isbn=970-18-8903-7 |páxina=123|capítulu=10}}</ref> La investigación arqueolóxica en [[Perú]] foi pocu desenvuelta pero ye posible que l'[[aceru]] yá esistiera nesa zona primero que n'Europa.<ref>{{cita llibru |apellíu=Ánxeles González |nome=María|coautores=Rhijn van Patricia |títulu=Cronoloxía y supersticiones históriques |edición=1ra. edición |añu=2003|mes=Setiembre |isbn=970-18-8903-7 |páxina=124|capítulu=10}}</ref> L'orde fundáu por Viracocha aguantó casi un sieglu enteru, hasta qu'en 1527, la guerra civil azotó al Imperiu incaicu, enfrentando dos nucleos imperiales: Quito, al norte, y Cuzco al sur. En 1547, en ''Los añales sur-americanos'', [[Francisco Pizarro]] ―el conquistador de Perú― declaró: «Escuché que los altos señores d'esti imperiu [Perú] axúntense cada cuatro años nel País de les Boles, onde al paecer reciben conseyos de grandes sabios». === Colonización de Norteamérica === *'''[[Trece Colonies|les trelce colonies]] (1607 d.C. - 1776 d.C.)''' *'''[[Virreinatu de Nueva Francia]] (1607 d.C. - 1776 d.C.)''' [[Ficheru:French possessions in the Americas (1534-1803).png|thumb|200px|Nueva Francia]] Foi la [[Virreinatu|entidá territorial]] del [[Imperiu colonial francés]] qu'entendía toles colonies franceses de [[Norteamérica]], dende la desaguada del ríu San Llorienzo hasta'l delta del Missisipi, pasando pel territoriu del [[valle d'Ohio]]. La so esistencia puede enmarcase nel periodu que s'estiende dende la esploración del [[río San Llorienzo]] por [[Jacques Cartier]] en [[1534]] hasta la cesión d'estos territorios a [[Gran Bretaña]] tres el [[Tratáu de París (1763)|Tratáu de París]] de [[1763]]. *'''[[Virreinatu de Nueva España]] (1535 d.C. - 1821 d.C.)''' El [[virreinatu]] de Nueva España creóse oficialmente'l [[8 de marzu]] de [[1535]]. El so primer [[Virréis de Nueva España|virréi]] foi [[Antonio de Mendoza y Pacheco]], y la capital del [[virreinatu]] foi la [[Ciudá de Méxicu]], establecida sobre l'antigua [[Méxicu-Tenochtitlan|Tenochtitlan]]. El [[virreinatu]] de Nueva España llegó a tomar los [[territoriu|territorios]] d'[[Imperiu español|España]] en [[América del Norte|Norteamérica]], [[América Central|Centroamérica]], [[Asia]] y [[Oceanía]]. *'''[[Reinu de Guatemala]] (1542 d.C. - 1820 d.C.)''' === Gobernaciones de Suramérica === [[Ficheru:Gobernaciones españolas en América del Sur (1534-1539).svg|thumb|200px]] *'''[[Gobernación de Nueva Castiella]] (1529 d.C. - 1542 d.C)''' *'''[[Gobernación de Nueva Lleón]] (1529 d.C. - ? d.C)''' *'''[[Gobernación de Nueva Toledo]] (1534 d.C. - 1542 d.C)''' *'''[[Gobernación del Río de la Plata y del Paraguay |Gobernación de Nueva Andalucía]] (1534 d.C. - 1566 d.C)''' === Colonización de Suramérica === *'''[[Virreinatu de Perú]] (1542 d.C. - 1824 d.C)''' [[Ficheru:Map of the Viceroyalty of Peru (de jure + de facto).svg|thumb|200px|Perú ]] **'''[[Nuevu Reinu de Granada]] (1550 d.C. - 1717 d.C)''' **'''[[Virreinatu de Nueva Granada]] (1717 d.C. - 1723 d.C y 1739 d.C. - 1810 d.C)''' Foi un [[virreinatu]] establecíu pola [[Monarquía Española]]. Foi creáu pol [[Rei d'España|rei]] [[Felipe V d'España|Felipe V]] en [[1717]] dientro de la nueva política de los [[Casa de Borbón|borbones]] y suspendíu en [[1723]], por problemes financieros, siendo reinstaurado en [[1739]] hasta que'l [[berros independentistes (Colombia)|movimientu independentista]] eslleir de nuevu en [[1810]]. El territoriu foi [[reconquista (Colombia)|reconquistáu]] pol exércitu del rei [[Fernandu VII]] en 1815, siendo nuevamente restauráu, hasta que l'[[Campaña Llibertadora en Colombia|exércitu llibertador]] llogró la[[Independencia de Colombia|independencia definitiva]] del poder español en [[1819]]. La [[Capital (política)|capital]] del virreinatu foi [[Bogotá|Santafé]].<ref name="Reestablecimientu">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/node/45334 |títulu restablezse'l Virreinatu de la Nueva Granada |fechaaccesu=5 d'agostu de 2012 |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.banrepcultural.org/node/45334|fechaarchivu=25 de payares de 2015}}</ref> **'''[[Virreinatu del Río de la Plata]] (1776 d.C. - 1814 d.C)''' A lo llargo del sieglu XVIII, les [[reformes borbóniques]]; tresformaron les dependencies americanes, hasta entós "[[Reinu (entidá política)|reinu]]s" relativamente autónomos, en [[Colonia alministrativa|colonies]] dafechu dependientes y supeditaes a les decisiones tomaes n'España.<ref>{{cita llibru |apellíu=Levene |nome=Ricardo |enllaceautor=Ricardo Levene |títulu=Les indies nun yeren colonies |editorial=Espasa-Calpe |allugamientu=Buenos Aires, Méxicu |añu=1951 }}</ref> Creóse por cuenta d'aquelles reformes polítiques, primero en forma provisional, el [[1 d'agostu]] de [[1776]], y -depués- de manera definitiva, el [[27 d'ochobre]] de [[1777]], por orde del [[Monarca|rei]] [[Carlos III d'España]] y tuvo la so capital na [[ciudá de Buenos Aires]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Kossok |nome=Manfred |títulu=El virreinatu del Río de la Plata; la so estructura económicu social |editorial=Hyspamérica |añu=1986 }}</ref> Nació d'una dixebra del [[Virreinatu de Perú]] ya integró los territorios de les gobernaciones de [[Gobernación del Río de la Plata Bonu Aires]], [[Gobernación del Paraguay|Paraguay]], [[Gobernación del Tucumán|Tucumán]] y [[Gobernación de Santa Cruz de la Sierra|Santa Cruz de la Sierra]], el [[correximientu de Cuyo]] de la [[capitanía xeneral de Chile]] y los correximientos de la [[provincia de Llamargues]]. La trunfante [[Revolución de Mayu]] en [[1810]], asocedida en Buenos Aires, -que fuera precedida poles fracasaes revoluciones de [[Revolución de Chuquisaca|Chuquisaca]] y [[Xunta Tuitiva|La Paz]], dambes de [[1809]] na provincia de Llamargues,- desamarró l'entamu de la [[guerra de la Independencia Arxentina]] que remató cola segregación del virreinatu respeuto del poder español y la so posterior división. El 18 de payares de [[1811]] abandonó'l cargu'l postreru [[virréi]], [[Francisco Javier de Elío]], dexando'l mandu al entós [[gobernador de Montevideo]], [[Gaspar de Vigodet]], quien pasó a ser la máxima autoridá española como capitán xeneral y gobernador de les provincies del [[Ríu de la Plata]]. Vigodet siguió nel so cargu hasta que la [[Sitiu de Montevideo (1812-1814)|rindición de Montevideo]], el 23 de xunu de [[1814]], supunxo'l final del dominiu español nel Ríu de la Plata. *'''[[Capitanía Xeneral de Venezuela]] (1777 d.C. - 1823 d.C)''' Foi una [[entidá territorial]] integrante del [[Imperiu español]], establecida pola [[Reinu d'España|Corona española]] en [[1777]]. Foi gobernada por distintos capitanes xenerales quitando un curtiu periodu cuando gobernó la [[Xunta Suprema de Caracas]] tres l'arrenunciu de [[Vicente Emparan]] hasta [[marzu]] de [[1811]]. *'''[[Capitanía Xeneral de Chile|"Reyno" de Chile]] (1540 d.C. - 1818 d.C)''' ==== Brasil ==== *'''[[Colonización de Brasil |Principáu de Brasil]] (1501 d.C. - 1808 d.C)''' Tocantes a los nativos, la inmensa mayoría d'ellos pereció, víctimes de la guerra, la esplotación económica, y les epidemies. En numberoses rexones, sicasí, sobrevivieron munches etnies indíxenes de sangre casi puro; coles mesmes, especialmente nes ciudaes hispanoamericanes, formóse un estamentu social mestizu ente los indíxenes y los europeos de sangre puro. Nos entamos del [[Imperiu español]] hubo un duru discutiniu filosóficu y llegal sobre l'estatutu que teníen de tener los indios, y el tratu que se-yos tenía que dar, lo que se llamó les [[Discutinios d'Indies]]; finalmente aceptóse que pol bien de los indíxenes (según el conceutu cristianu européu), tenía de protexelos y [[evanxelización d'América|evanxelizalos]], lo que se buscó llevar a cabu por aciu el sistema de la [[encomienda]]. Los resultaos d'esta operación política son aldericaos hasta'l día de güei na historiografía sobre la tema. Amás, sumóse un vastu contingente de población negra, trayida como esclavos dende África. Esta rede de [[trata de negros]] que los europeos montaron nel Atlánticu, esta operación de tráficu d'[[esclavos]] escastóse alredor el sieglu XIX. * '''[[Reinu de Brasil]] (1808 d.C.- 1815 d.C)''' El Reinu de Brasil ye'l nome que recibe l'Estáu a la llegada de la familia real portuguesa y la so Corte, depués de la [[Guerres napoléonicas#La Quinta Coalición|ocupación napoleónica]] de [[Portugal]] en [[1808]]. * '''[[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] (1815 d.C.- 1822 d.C)'''. Tres los alcuerdos del [[Congresu de Viena]] en [[1815]], Brasil quedó reconocíu como reinu poles potencies europees d'entós, lo cual refrendóse al añu siguiente, y el so monarca yera coles mesmes el rei de Portugal. === Independencia de Norteamérica y nacencia de les repúbliques === * '''[[Estaos Xuníos]] (1776 d.C.- 2017 d.C)''' En 1776 proclamó'l so [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos|independencia]]; dempués d'unos cuantos años, en 1787, les [[Trece Colonies]] crearon un únicu Estáu de naturaleza federal, y afitaron les sos atribuciones na [[Constitución de 1787]]; tanto esti cuerpu constitucional como la idea d'una nación republicana, tresformar en modelos y referentes pal restu del mundu. A finales del sieglu XIX, siguiendo la [[Doctrina Monroe]], [[Estaos Xuníos]] empezó a crear una esfera d'influencia na rexón. A esto, el [[Presidente d'Estaos Xuníos|Presidente]] [[Theodore Roosevelt]] llamar el ''[[Gran Garrote]]''. L'exemplu más visible foi la [[Separación de Panamá de Colombia]] y la cesión a Estaos Xuníos d'una zona pa construyir una [[Canal de Panamá|canal tresoceánica]] na rexón. * '''[[Méxicu| Estaos Xuníos Mexicanos]] (1810 d.C.- 2017 d.C)''' [[Francia]] intento invadir [[Méxicu]] (1864-1867, sol gobiernu de [[Benito Juárez]]. * '''[[Canadá]] (1867 d.C.- 2017 d.C)''' === Independencia de Llatinoamérica === * '''[[Provincies Xuníes del Centru d'América]] (1823 d.C.-1824 d.C)''' El 1 de xunetu de 1823, axuntar en Guatemala el congresu, so la presidencia del presbíteru [[José Matías Delgado]], y declaró que les provincies ende representaes yeren [[Declaración d'Independencia absoluta de Centroamérica|independientes d'España, de Méxicu y de toa otra nación]]. El nuevu país tomó'l nome de Provincies Xuníes del Centru d'América. A otru día, 2 de xunetu, los diputaos declaráronse constituyíos n'Asamblea Nacional Constituyente y proclamaron que nella moraba la soberanía nacional, y punxeron en vixencia temporalmente la Constitución de Cádiz. En 22 de payares de [[1824]] l'Asamblea Nacional Constituyente aprobó la Constitución de la [[República Federal de Centro América]]. * '''[[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]] (1811 d.C. - 1816 d.C)''' * '''[[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] (1810 d.C. - 1831 d.C)''' Provincies Xuníes del Río de la Plata ye'l nome utilizáu por el [[estáu]] que, tres el trunfu de la [[Revolución de Mayu]] de 1810, suplantó al Virreinatu del Río de la Plata. L'estáu surdió'l 25 de mayu de 1810, nel marcu de la [[Invasión Napoleónica a España]], cuando una asamblea del [[Cabildru de Buenos Aires]] destituyó definitivamente a el [[virréi]] [[Baltasar Hidalgo de Cisneros]] y lo remplazó por una [[Primer Xunta de Gobiernu (Buenos Aires)|Xunta de Gobiernu]]. Les nueves autoridaes afirmaben gobernar llexítimamente en nome de [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]]. Esto conocióse como la [[Mázcara de Fernandu VII]], que tuvo parcialmente vixente hasta que —en 1816— esti estáu [[Declaración d'independencia de l'Arxentina|declaróse independiente]] ''"del rei Fernandu VII, los sos socesores y metrópolis"''. Anque'l so gobiernu reclamaba xurisdicción sobremanera'l territoriu del virreinatu, les Provincies Xuníes del Río de la Plata nunca llegaron a controlar la totalidá del antiguu virreinatu, que acabó per subdividir se en diversos países. En 1811 independizóse l'actual [[República del Paraguay]], en 1825 l'Altu Perú independizóse formando l'actual [[Bolivia]], y en 1828 la Provincia Oriental llogró la so independencia como estáu, l'actual [[República Oriental del Uruguái]]. * '''[[Imperiu de Brasil]] (1822 d.C.- 1889 d.C)''' Cuando'l rei [[Xuan VI de Portugal|Xuan VI]] retornó finalmente a [[Portugal]], a principios de la década de 1820, la mayoría de los privilexos que se concedieren a Brasil fueron suprimíos, lo que provocó la roxura de los nacionalistes. [[Pedro | Pedru I de Brasil y IV de Portugal]], que permanecía nel país como rexente, aliar colos nacionalistes y sofitó el movimientu constitucionalista portugués pa liderar una revuelta en [[Porto]] en 1820. Primíu pola corte portuguesa por que retornara, Pedro negóse. Retiróse-y el cargu de rexente. Al conocer la noticia, el 7 de setiembre de 1822, desenvainó la so espada y esclamó: «¡Independencia o muerte!» no que se llamó [[Berru de Ipiranga]]. Foi proclamáu [[emperador de Brasil]] el 12 d'ochobre de 1822 y coronáu formalmente'l 1 d'avientu d'esi mesmu añu. === Llatinoamérica repúblicana === * '''[[República Federal de Centro América]] (1824 d.C. -1839 d.C)''' La República Federal de Centro América<ref>{{Cita web |url=http://www.inap.mx/portal/images/pdf/lat/guatemala/constitucion%20de%20la%20republica%201824.pdf |títulu=Constitución de la República Federal de Centro América |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924034135/http://www.inap.mx/portal/images/pdf/lat/guatemala/constitucion%20de%20la%20republica%201824.pdf |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> foi una [[federación]] que surdió de l'[[Asamblea Nacional Constituyente de Centro América|Asamblea Constituyente]] de les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]], el [[22 de payares]] de [[1824]], al traviés de la [[Constitución de la República Federal de Centroamérica de 1824]]. La so capital foi [[Ciudá de Guatemala]] hasta 1834; dempués foi [[Sonsonate]] por un curtiu periodu, y d'últimes [[San Salvador]], de [[1834]] a [[1839]], sicasí, solo'l poder executivo foi'l que se treslladó, ente que los poderes llexislativo y xudicial caltuvieron el so asientu na [[Ciudá de Guatemala]]. La Federación taba formada por cinco Estaos: [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]] ([[Panamá]] foi parte de la [[Gran Colombia]] y [[Belize]] yera una [[Honduras Británica|colonia británica]]). En [[1838]] formóse un sestu Estáu, [[Estáu de Los Altos|Los Altos]], con capital na ciudá de [[Quetzaltenango]], colos territorios del occidente de [[Guatemala]] y el territoriu del actual [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] de [[Chiapas]] ([[Méxicu]]). El territoriu de la Federación tamién incluyía la trupa rexón selvática de [[Belize]], anque yá nesa dómina yera fuerte la presencia británica nun establecimientu comercial na mariña del Atlánticu dende onde se realizaba'l contrabandu inglés escontra'l restu del Ismu. *'''[[Confederación Arxentina]] (1835 d.C.- 1852 d.C)''' foi una [[confederación]] de [[Provincies d'Arxentina|provincies]] qu'esistió mientres la organización de l'actual [[República Arxentina]]. Les provincies formaron una confederación d'[[Estáu soberanu|estaos soberanos]] que delegaban la representación esterior y dellos otros poderes nel gobiernu d'una d'elles. Ye unu de los nomes oficiales de la República Arxentina conforme al artículu 35 de la [[Constitución de la Nación Arxentina]], xunto col de ''República Arxentina'' y ''[[Provincies Xuníes del Río de la Plata]]''. *'''[[Perú|República de Perú]] (1821 d.C.- 2017 d.C)''' Al entamu del procesu, los [[criollu|criollos]] buscaben a cencielles llograr ventayes sociales y económiques, pero la dura represión entamada por [[Fernandu VII]] llevar a la rebelión abierta, y a la independencia. [[España]] trató de recuperar les sos colonies y producióse el [[Combate del Callao]] ente [[España]] contra [[Chile]] y [[Perú]] en 1865-1866. * '''[[Gran Colombia]] (1819 d.C.- 1831 d.C)''' La Gran Colombia [[Estaos sumíos|foi un país]] d'[[América]] creáu en [[1819]] pol [[Congresu de Angostura]] por aciu la [[s:Llei Fundamental de la República de la Gran Colombia|Llei Fundamental de la República]] (ratificada dempués pola so contraparte [[Congresu de Cúcuta|aconceyada en Cúcuta]] en 1821) pola unión de Venezuela y la Nueva Granada nuna sola nación sol nome de '''''República de Colombia''''',<ref>{{cita web |url=http://www.ejercito.mil.co/?idcategoria=276824 |títulu=Ley Fundamental de la República de Colombia |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2014 |obra=Centro d'estudios históricos del Exércitu Nacional de Colombia}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.bdigital.unal.edu.co/214/21/Llei_fundamental_de_la_republica_de_colombia.pdf |títulu=Ley Fundamental de la República de Colombia |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2014 |obra=Biblioteca Luis Ángel Arango}}</ref> Depués xuntáronse Panamá (1821) y Ecuador (1822). Esta república esistió [[De iure|xurídicamente]] ente [[1821]] y [[1831]] y configuróse a partir de la unión de les anteriores entidaes coloniales del [[Virreinatu de la Nueva Granada]], [[Capitanía Xeneral de Venezuela]], [[Presidencia de Quito]] y la [[Provincia Llibre de Guayaquil]].<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis116.htm |títulu=La Gran Colombia, 1819-1830 |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2014 |obra=Biblioteca Luis Ángel Arango |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis116.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}</ref> La [[disolución de la Gran Colombia]] deber a les diferencies polítiques qu'esistíen ente partidarios del [[federalismu]] y el [[centralismu]], según poles tensiones rexonales ente los pueblos qu'integraben la república. *'''[[Haití]]''' Equí [[François Dominique Toussaint-Louverture]] lideró la [[Revolución haitiana]] que ye recordada por ser el primer casu en que los esclavizados abolieron el sistema esclavista de forma autónoma y perdurable nel tiempu ente 1791 y 1804, sentando un precedente definitivu pal fin de la esclavitú nel Mundu. * '''[[Estaos Xuníos de Brasil]] (1889 d.C.- 1968 d.C)''' L'emperador [[Pedru II de Brasil|Pedru II]] foi depuestu'l [[15 de payares]] de [[1889]] por un golpe militar lideráu pol xeneral [[Deodoro da Fonseca]], que proclamó la República y convirtióse nel primer presidente del país. [[Ficheru:Brazil states.gif|200px|thumb|Evolución de la división alministrativa de Brasil]] * '''[[Brasil|República Federativa de Brasil]] (1968 d.C.- 2017 d.C)''' == Historia d'Oceanía == [[Ficheru:Australian states history.gif|thumb|Mapa animáu qu'amuesa la creación de les distintes colonies australianes. Amás, [[Nueva Zelanda]] (non amosada) perteneció a [[Nueva Gales del Sur]] dende [[1788]] hasta [[1840]].]] *'''[[Imperiu tui tonga]] (950-1826)''' Foi un poderosu [[imperiu]] n'[[Oceanía]]. El mesmu tuvo centráu en [[Tonga]], na islla de [[Tongatapu]], y con capital en [[Mu'a]]. Nel so momentu de mayor rellumanza, l'imperiu estender dende [[Niue|Niuē]] a [[Tikopia]]. * '''[[Historia d'Australia |Australia]] (1770-2017)''' Mientres siquier los últimos sieglos, [[Calcuta]] (una ciudá [[india]]) comercializó colos aboríxenes de la mariña norte, particularmente colos [[yolngu]] de la [[tierra de Arnhem]]. El periodista Peter Trickett nel llibru ''Beyond Capricorn'' afirma que'l portugués [[Cristovão de Mendonça]] llegó a [[Botany Bay]] nel añu 1522. Pa empiezos del [[sieglu XVII]], les mariñes occidental y septentrional de lo que llamaren [[Nueva Holanda]] fueren cartografiadas y saleaes na so totalidá polos holandeses. En [[1770]], la espedición del ''[[HM Bark Endeavour|Endeavour]]'' sol comandu del teniente de la [[Marina Real británica]] [[James Cook]] saleó y cartografió la mariña oriental d'Australia, desembarcando nel continente per primer vegada en [[Botany Bay]] el [[29 d'abril]] d'aquel añu. Cook dirixóse depués escontra'l norte y, antes de colase, desembarcó na islla Possession, nel [[estrechu de Torres]], el [[22 d'agostu]] de 1770. Ellí reclamó formalmente l'este d'Australia pal [[Reinu de Gran Bretaña]] y llamar [[Nueva Gales del Sur]]. El [[Reinu Xuníu]] reclamó como propia la parte oeste d'Australia en [[1829]]. El [[1 de xineru]] de [[1901]] les seis [[colonia (alministrativa)|colonies]] [[Reinu Xuníu|britániques]] constituyeron una federación llamada la [[Mancomunidá d'Australia]], primeramente [[Fixi]] y [[Nueva Zelanda]] participaron nesti procesu, pero depués optaron por dixebrar se. Australia sigue siendo, sicasí, una [[monarquía constitucional]] con [[Sabela II del Reinu Xuníu]] como [[Monarquía n'Australia|la so Reina]]. En [[1999]], los votantes refugaron un movimientu pa convertir la nación nuna [[Republicanismu n'Australia|república]] con una mayoría del 55 % de los votos. == Notes y referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * ''[http://geacron.com/home-es/?lang=es&sid=GeaCron963146 Geacron: Atles Históricu Mundial y Cronoloxíes dende 3000 e.C.]'' N'español. * ''[http://www.ecrono.org Ecrono.org: Biblioteca Multimedia y Cronoloxía dende 3000 e.C.] N'español. {{Tradubot|Historia universal}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia temática]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] pirozk2dqcq28u8s5v81doxj37u0rey 0 90431 4493556 4479538 2026-05-17T12:06:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493556 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20170805082814}} {{redirixe equí|Historia de la economía|Historia económica}} {{otrosusos|Historia del pensamientu económicu (llibru)|el llibru de [[Murray Rothbard]]}} [[Ficheru:Wealth of Nations title.jpg|300px|thumb|right|''[[The Wealth of Nations]]'' considérase'l primer llibru modernu d'economía]] La '''historia del pensamientu económicu''' ye la caña de la [[economía]] qu'estudia la historia de los esfuercios intelectuales por entender y esplicar los fenómenos comunes de la naturaleza. Esto ye, que ye la disciplina que trata'l procesu cronolóxicu de la nacencia, desenvolvimientu y cambéu de les distintes idees y distintes economíes en distintes sociedaes, amosando la contribución del pensamientu económicu dominante a la economía moderna. == Antigüedá == {{AP|Pensamientu económicu antiguu}} Atopamos poques idees económiques n'el pensadores griegos: [[Xenofonte]], [[Pitágores]], [[Aristóteles]], [[Platón]] y [[Homero]]. N'unu d'ellos puédese atopar numberoses idees na obra de ''[[La República]]'', de Platón, sobre como s'entamaba la economía na ciudá ideal, y puede utilizase esta obra como un bon acercamientu a los pensadores d'esa dómina. Aristóteles fixo distinciones, en ''[[Oeconomicus]]'' (cabo esclariar qu'esti llibru nun ta escritu na so totalidá por Aristóteles: tamién recibió ayuda d'otros pensadores de la dómina), por casu ente'l comerciu lícitu pal intercambiu de mercaderías y l'incorreutu que namái buscaba'l llogru de ganancies, y estos tópicos sirvieron como base pa establecer la ciencia económica. Pa Aristóteles, ''economía'' ye «la ciencia que s'ocupa de la manera en que s'alministren unos recursos o l'emplegu de los recursos esistentes, col fin de satisfaer les necesidaes que tienen les persones y los grupos humanos». Aristóteles estremó ente economía y crematística. Esti postreru yera utilizáu pa referise al comerciu, a l'actividá d'axustar y arriquecese col tráficu. Depués, na [[Edá Media]], identificamos el pensamientu económicu nos [[Escuela de Salamanca#Econom.C3.ADa|escolásticos]] n'[[Europa]]. == Edá Media == {{AP|Pensamientu económicu medieval}} El pensamientu económicu medieval, desenvolvió'l feudalismu y la filosofía escolástica, y centróse en cuestiones étiques como la probeza y la caridá, el preciu xustu, la rellación conceptual ente'l beneficiu, l'interés y la usura. Los pensadores cristianos de la Edá Media, ente ellos [[Santu Tomás d'Aquino]], aldericaron el problema del preciu y de la ganancia, dende'l puntu de vista de si yera correutu o pecaminosu llograr ganancies a partir del intercambiu de mercaderías. Sobrevivencia temporal más allá de la crisis baxumedieval, estender mientres l'Antiguu Réxime, en que fueron apaeciendo nueves escueles de pensamientu económicu, como'l mercantilismu, que sicasí, en dellos casos, caltuvieron cierta continuidá col pensamientu medieval. Otru de los pensadores na dómina medieval foi Nicolás de Oresme, que consideraba al comerciu beneficiosu y fonte lícita pal llogru de ganancies, pero subordinar al interés del Estáu y de los gobernantes, y a la moral. Lo mesmo asocedía cola moneda. Condergó la so falsificación pa llograr ganancies. Contemporáneamente, n'otros contestos xeográficos, sociales, económicos y culturales, como foi'l casu del Islam medieval, desenvolviéronse otres formes de pensamientu económicu, con notables autores (exemplu: Ibn Jaldún). === Ibn Jaldún === {{AP|Ibn Jaldún}} Ibn Jaldún tamién foi un economista pródigu, que consideró aspeutos como'l trabayu y el valor, la demanda, el costu, los precios y la so independencia, la riqueza como productu social y non individual, el dineru non como sinónimu de riqueza, les clases d'ocupaciones, les fases del desenvolvimientu económicu, les rellaciones de dependencia ente campu y ciudá, les artes y los oficios, la importancia del Estáu dientro de la economía y les consecuencies de la falta d'este, el luxu, necesidaes naturales y normales. Tamién consideró aspeutos de [[finances públiques]], como les tarifes de los impuestos, la distribución d'estos, los gastos sociales de los servicios estatales, un gobiernu como comprador de bienes y servicios, y los efeutos de los gastos del Estáu sobre l'ingresu y les entraes d'impuestos. Dalgunos d'estos aspeutos tomaron años hasta que fueron redescubiertos, por casu por Adam Smith o Karl Marx. Ibn Jaldun consideró que la economía yera un determinante pa los pueblos. Tou esto xaz escritu nel so ''[[magnum opus]]'', el ''[[Muqaddima]]'', escritu'l sieglu XIV. == Economía moderna == === Mercantilismu === {{AP|Mercantilismu}} Nos empiezos de la [[Edá Moderna]] destáquense dos escueles de pensamientu n'Europa. Per un sitiu, de forma paralela al procesu d'afitamientu de los Estaos-Nación monárquicos desenvolver mientres los sieglos XVII y XVIII el mercantilismu; afirmaba que gracies al intercambiu de mercadería y a l'acumuladura d'oru y plata xenerábase la riqueza. Creíen que la riqueza d'un país taba na cantidá d'oru que tenía, y pensaben que'l comerciu con otros países, si yera favorable pa un país, tenía qu'aumentar la so cantidá de metales. Ciscaben al estáu una política favorable a los sos intereses, esto ye, una política que favoreciera los productos nacionales y non la llibre competencia. Coles mesmes, yeren partidarios del proteicionismu frente al llibrecambismu. Realmente nun puede falase d'una escuela mercantilista, pos, pa poder falar d'una escuela tienen d'esistir una serie de carauterístiques que englobe esti términu. Una d'elles ye la presencia d'un maestru que crea un pensamientu'l cual seya siguíu polos miembros de la escuela, amás d'homoxeneidá nel pensamientu. Unu de los principales pensadores nel mercantilismu, foi [[Thomas Mun]], quien espunxo los principios xenerales del mercantilismu nuna de les sos obres. Aconseyaba abstenese del consumu de mercaderías estranxeres na dieta y atabéu; vender siempres caru a los estranxeros lo que nun teníen y baratu lo que pudieren llograr otra manera; usar los barcos propios pa esportar; mercar baratu, no posible en países alloñaos y nun dar oportunidá a competidores cercanos.<ref>Zanetti de Londra, Marta y Gorga de Rago Mirta (2008). ''Economía''. Educación Secundaria. Gram Editora.</ref> === Fisiocracia === {{AP|Fisiocracia}} Como reaición al mercantilismu surde en [[Francia]], a mediaos del sieglu XVIII, la [[Fisiocracia]], que'l so principal activista ye Quesnay, y qu'actúen sobremanera en Francia. Creíen que la economía funcionaba por fluxos ente los distintos componentes de la economía (grupos sociales). Dicíen que la riqueza solo xenérase nes xeres agrícoles, y que l'intercambiu de mercadería, ya inclusive la industria, nun amestaben nengún valor. Cuntaben que los llabradores yeren la clase granible del país porque alimentaben al restu de les clases: les otres dos clases yeren los dueños de la tierra y la clase manera (obreros, artesanos, comerciantes, etc.), llamaos asina porque tomaben coses del mundu natural y solo tresformar, ye dicir que nun creaben nada. '''Cuadru Económicu''' Otru apurra teóricu de la fisiocracia foi la tabla o cuadru económicu, que foi un esquema escurríu por Quesnay pa esplicar l'orixe del productu nato o riqueza qu'entepasa a la consumida nel procesu granible. Nesta tabla apaez la circulación de los productos dende los productores a los terratenientes, y de estos a los sectores maneros; y la torna del dineru al productor. La obra na cual Quesnay espunxo esta circulación ye'l ''Cuadru Económicu'' o ''Tableau Economique'' (1758). Nesti circuitu considerar a les actividaes económiques como un sistema, onde les partes (cañes de l'actividá económica) taben interrellacionaes o coneutaes por rellaciones mutues. === Richard Cantillon === {{AP|Cantillon}} Richard Cantillon foi catalogáu por dellos historiadores del pensamientu económicu como'l padre de la economía moderna. Sicasí, entá se duldar sobre aspeutos claves de la so vida y de la so obra. El ''Essai sur la nature du commerce en général'' (1755), ye la única obra que se-y conoz a Richard Cantillon, manuscritu que circuló a partir de 1734 per Francia, Inglaterra y otros países d'Europa, provocando una influencia central y direuto nos pensadores más importantes del sieglu XVIII y XIX, ya indireuta en delles escueles del pensamientu económicu modernu. Un detalláu estudiu del so Essai va dexar al llector atopar los sos apurras a (1) la epistemoloxía de la economía qu'enmarca tola obra; (2) contribuciones a la microeconomía, onde se destacar la so teoría del valor suxetivu y de la formación de los precios, amás d'una orixinal teoría de la empresarialidad; (3) apurras a la macroeconomía, tomando fundamentalmente la so teoría monetaria y de los ciclos económicos; y (4) la so teoría del comerciu internacional, onde amuesa lo qu'él consideraba les falacias más importantes del mercantilismu. Cantillon foi l'autor más citáu por [[Adam Smith]] en ''[[The Wealth of Nations]]'', pero entá se detecta cierta inxusticia escontra la so orixinalidá nos llibros de testu tradicionales d'historia del pensamientu económicu... === Economía clásica === {{AP|Economía clásica}} [[William Petty]] escribió nel sieglu XVII distintos testos sobre economía moderna. Faló xunto con [[Quesnay]] d'anatomía y de fisioloxía social, estudiaron la renta al traviés de les clases sociales de la mesma que'l sangre ente los diversos órganos del cuerpu humanu. Petty estremó dos factores de producción: el trabayu y la tierra «el trabayu ye'l padre... de la riqueza y la tierra ye la so madre». ==== Adam Smith ==== [[Ficheru:AdamSmith.jpg|left|150px|thumb|Adam Smith]] [[Adam Smith]] desenvolvió teoríes de los sentimientos nel so llibru ''La Teoría de los Sentimientos Morales'' publicáu en 1759: los individuos mover pol interés individual, amor propio y non solamente son movíos por interés individual sinón que nel corazón humanu tienen los sentimientos de simpatía. Smith busco rebatir a [[Thomas Hobbes]] (autor de [[Leviatán]]) y a [[Bernard Mandeville]], quien escribió ''La Fábula de les Abeyes'', que'l so subtítulu ye ''O Vicios Privaos o Virtúes Públiques''. Pa Mandeville, la prosperidá pública ye la resultancia del comportamientu de los vicios. Fundador de la economía como ciencia, Smith escribió'l llibru ''[[The Wealth of Nations]]'', consideráu'l primer tratáu sobre economía política y testu fundacional de la economía clásica. Los sos apurras a la teoría fueron bien amplios, y ente ellos destaca la diferenciación ente preciu y valor d'usu de los bienes. Consideró que'l natural enclín del home a arriquecese ye beneficiosa pal conxuntu de la sociedá, que la división del trabayu y l'especialización traen crecedera na producción. El so conceutu de la mano invisible postula que la crecedera y el desenvolvimientu son procesos naturales provenientes de l'ambición del home por arriquecese y que l'Estáu nun tendría d'intervenir; cuanto más llibre seya la competencia, meyor pal conxuntu de la sociedá. Smith aplica un papel al Estáu. L'Estáu desempeña un papel fundamental, importante na defensa y la xusticia y nel financiamientu d'obres ya instituciones públiques que nun se lleven a cabu polos individuos. ''La Riqueza de les Naciones'' inspiró al restu de los economistes clásicos pa formular les sos teoríes. Defensor del ''[[laissez faire]]'' tocantes a la non intervención del gobiernu nos asuntos económicos. Pa promover el bienestar, los meyores medios son l'estímulu del propiu interés y el desenvolvimientu de la competencia. L'analís del cambéu dinámicu de la sociedá fuelga sobre la teoría de l'acumuladura, sostién que la distribución del ingresu distribuyir ente les diverses clases sociales y de manera preferente, ente capitalistes y los terratenientes. Adam Smith tomó enforma de los fisiócratas. La principal diferencia que lo dixebró d'ellos tuvo na considerancia avera del orixe de la riqueza. Según Smith, la industria y el comerciu, tanto como les actividaes primaries (agricultura, minería, pesca) yeren por igual productores de riqueza. ==== David Ricardo ==== La so obra más importante, ''[[Principios d'economía política y tributación]]'', constitúi la esposición más madura y precisa de la economía clásica; nel prefaciu afirma que «el principal problema de la economía política ye determinar les lleis que regulen la distribución». Con esi fin, [[David Ricardo]] desenvolvió una teoría del valor y una teoría de la distribución. Ente los sos apurras destaca especialmente la [[teoría de la ventaya comparativa]], que defende les ventayes del [[comerciu internacional]] y n'esencia ye una ampliación de la división del trabayu propuesta por Adam Smith. Tamién se-y atribúi la idea qu'afirma que'l salariu real de los trabayadores va permanecer cercanu al nivel de subsistencia anque haya intentos d'amontalos, conocida como la llei de fierro de los salarios, basada de la mesma nes idees de [[Thomas Malthus]]. Amás propunxo la qu'anguaño se conoz como [[equivalencia ricardiana]], una teoría que suxer qu'en delles circunstancies la decisión d'un gobiernu de cómo financiase (utilizando impuestos o por aciu la emisión de [[delda pública]]) puede nun tener efeutu na economía. Irónicamente,{{ensin referencies}} anque esta equivalencia lleva'l so nome, Ricardo nunca tuvo totalmente convencíu. [[Robert Barru]] fixo unes variaciones de la mesma idea utilizando la teoría de les mires racionales. Principales apurras de Ricardo: Teoría del Valor-Trabayu Consideró que'l valor o preciu d'un productu depende d'una serie de factores que son los siguientes: *La utilidá o la capacidá pa satisfaer necesidaes. *El valor de los productos intercambiables provién de la so escasez o de la cantidá de trabayu necesaria pa llogralos. Estableció una esceición; les mercaderías non reproducibles (por casu: estatues y pintures rares, llibros y monedes escases). Nos bienes reproducibles, el valor de cambéu ta rexíu pol trabayu incorporáu a los mesmos. ==== Thomas Malthus ==== Nos sos ''Principios de la Economía Política'', publicáu en 1820, esplicó'l paru basándose na insuficiencia de la demanda. Asina, criticó la llei de los mercaos de J. B. Say, según la cual toa ufierta xenera la so propia demanda. Esta llei afirma que los problemes de la ufierta (costos) son la razón fundamental de les crisis económiques. Al contrariu, [[Thomas Malthus]] esplicó que'l problema fundamental de la economía ye la falta de la demanda efeutiva. Ye unu de los primeros autores que tienen una teoría sobre'l paru. Tamién ye consideráu como'l padre de la [[Demografía]]. Ye conocíu principalmente pol so ''Ensayo sobre'l principiu de la población'' (1798), nel que s'espón el principiu según el cual la población humana crez en [[progresión xeométrica]], ente que los medios de subsistencia facer en [[progresión aritmética]]. Asina, va llegar un puntu nel que la población nun va atopar recursos abondos pa la so subsistencia (catástrofe maltusiana). Malthus apurrió un poderosu argumentu contra la caridá pública o privada. Amás, cargó sobre los probes la culpa de la probeza: si'l trabayador recibía un aumentu de salarios criaba a una familia más grande y, poro, aumentaben la mano d'obra y los salarios baxaben al nivel de la mera subsistencia. Pa Malthus les guerres, enfermedaes y tou aquello qu'amenorgara a la población yera positivu porque d'esa forma la población sobreviviente cuntaba con más recursos. ==== John Stuart Mill ==== Esti autor escribió la meyor síntesis de la Economía Clásica, nel so llibru ''Principios d'Economía Política'' (1848). Nesti llibru, [[John Stuart Mill]] recueyi apurrir fundamentales del restu de los economistes clásicos. Tamién fixo avanzar, de forma importante, la economía clásica. == Economía marxista == {{AP|Economía marxista}} === Karl Marx y Friedrich Engels === [[Ficheru:Karl Marx.jpg|150px|right|thumb|Karl Marx]][[Karl Marx]], estudia a Adam Smith, David Ricardo y a otra gran cantidá d'economistes, amás de filósofos como Hegel (Dialéutica) y Feuerbach (Materialista). Ellabora la teoría llamada materialismu históricu, na cual postula que la sociedá humana evoluciona porque s'atopa en permanente movimientu, tanto económica como culturalmente. Asina, pa Marx la sociedá humana evolucionó de les comunidaes primitives al esclavismu, d'ende al feudalismu, dempués al capitalismu y agoraba que d'ende diría a nueva sociedá. La so obra más conocida ye ''El Capital'', na cual analiza'l funcionamientu del sistema económicu capitalista, tantu na producción como na circulación. Marx ye consideráu un revolucionariu que denuncia'l mutismu de los economistes ante la llucha de clases y la esplotación. Los sos principios más importantes son * la llucha de clases ye la llucha de toles sociedaes clasistes: nel esclavismu esisten esclavos y amos, nel feudalismu vasallos y señores feudales, nel capitalismu son Proletarios y Burgueses. * la etapa capitalista ye una etapa necesaria na sociedá pero non la postrera. * quien producen y xeneren la riqueza de la sociedá, son los trabayadores asalariaos o proletarios, pero ellos nun son propietarios de los medios de producción. * el sistema capitalista namái puede esistir gracies al trabayu asalariáu. * Marx tamién defende la teoría del valor. * La teoría del plusvalor. El trabayador al tresformar col so trabayu les materies primes crea una plusvalía, esto ye, xenera más valor del que tien esta materia, tamién llamáu valor agregáu. Ye por ello que, por casu, una mesa tien más valor qu'una tabla o cachu de madera. Pa Marx esta plusvalía ye la ganancia de los capitalistes. * los emplegaos asalariaos vender por hores y esto convertir en mercancíes, pos vienden la so fuercia de trabayu. * la competencia ente los capitales siempres resulta nun ganador que se fai más y más fuerte, polo que ye más difícil competir con él; asina unos arriquécense mientres otros emprobécense. Por tou esto Marx conclúi que la propiedá sobre los medios de producción ye'l camín p'arriquecese na Sociedá Capitalista, pos d'ésti manera tamién se convierte en propietariu del productu termináu (que tien más valor), gracies al trabayu asalariáu.. Friedrich Engels, el so gran amigu y sofitu incondicional, afaló a Marx pa dar el saltu del campu filosófico al económicu. Los testos publicaos por Marx amuesen una clara influencia nesti sentíu. Delles obres d'economía de Engels son ''La situación de la clase obrera n'Inglaterra'' y ''El Anti-Dürhing''. == Economía neoclásica == {{AP| Marginalismo|economía neoclásica}} Na década de 1870, producióse una rotura cola llinia del analís económicu. Los economistes neoclásicos esplicaron los precios relativos dende'l llau de la demanda amestada, ente que los clásicos espliquen los precios relativos dende'l puntu de vista de los costos (ufierta). Espliquen el valor de los bienes en función de la utilidá marxinal, esto ye, de la última unidá consumida. Esti cambéu teóricu conozse como la "Revolución Marginalista", que foi'l puntu de partida de la nacencia del pensamientu neoclásicu. Hubo trés grandes escueles neoclásiques, nes que destaquen los siguientes economistes: * [[William Jevons]] y [[Alfred Marshall]], de la escuela inglesa de Cambridge, que desenvolvió'l conceutu d'[[Equilibriu parcial]]. * [[Carl Menger]] y [[Eugen von Böhm-Bawerk]], de la escuela austriaca de Viena, que desenvolvió los fundamentos d'una economía suxetivista, y una teoría de los procesos de mercáu qu'abandona la noción d'equilibriu como base del analís económicu. * [[Léon Walras]] y [[Vilfredo Pareto]], de la escuela francesa de Lausanna, que desenvolvió la teoría del [[equilibriu xeneral]] y que creó'l conceutu de "[[utilidá marxinal]]" qu'anició'l marginalismo como corriente del analís económicu. === Valor de los bienes === La última unidá consumida ye la que determina'l preciu del bien. El valor d'un bien vien determináu pol usu menos importante que se fai d'esi bien. Pa ilustrar la teoría, Menger tomó l'exemplu de la paradoxa de l'agua y los diamantes. Al haber muncha agua'l so valor ye menor, esplica, porque'l preciu d'un diamante ye muncho más eleváu que'l de l'agua. Asina'l valor de los bienes ye dafechu suxetivu. === Teoría del equilibriu xeneral === {{AP|Equilibriu xeneral}} Pa Walras la [[teoría económica]] basar en dos supuestos: per una parte cada persona, o empresa tiende a maximizar la so utilidá y per otra parte la demanda de cada bien tien d'igualar a la so ufierta. Sofitar na curva de demanda propuesta por Cournot, pero reparó que solamente s'aplica puramente al intercambiu de dos bienes, polo que s'ocupó de deducir la curva d'ufierta d'unu de los bienes a partir de la curva de demanda del otru. Pa espresar matemáticamente los factores de los que depende la ufierta, usó la teoría de los servicios granibles de Jeanm Baptiste Say (la venta d'una unidá d'un serviciu porta pal so posesor una privación d'utilidá). Concluyó que les funciones de demanda y ufierta d'un productu dependen tantu del so preciu, como de los precios de los demás productos, rentes, costos de producción y otros factores. Los factores económicos proceden por aciu un "tantéu", qu'anque significa respuestes individuales distintes, finalmente resulta nun comportamientu que tiende a maximizar la utilidá. El puntu d'equilibriu de cada mercáu depende de lo qu'asocede nos demás mercaos, polo que la determinación del equilibriu xeneral, de tol mercáu, implica la determinación simultánea del equilibriu parcial de cada mercáu. Walras construyó entós un sistema d'ecuaciones que define l'equilibriu estáticu d'esti sistema de cantidaes interdependientes. La so teoría monetaria partió de la necesidá individual de medios de pagu, análoga a la demanda d'un bien (el dineru), que'l so comportamientu rexir tamién pola utilidá marxinal y ye predecible por aciu "ecuaciones de circulación". [[Alfred Marshall]] yera un profesor na Universidá d'Oxford. El so llabor docente basar nes teoríes de Ricardo y Stuart Mill complementaes coles aportaciones del marginalismo, especialmente de Karl Menger y Léon Walras, conciliando les teoríes ricardianas coles de la escuela austriaca. D'espíritu abiertu, con una sólida formación matemática, histórica y filosófica, introdució nes sos enseñances les crítiques a la Escuela Clásica inglesa (principalmente, Smith, Ricardo, Malthus y Stuart Mill) procedentes del historicismu alemán y del socialismu, según tamién de la escuela marginalista. La síntesis neoclásica», base de la teoría económica moderna. En 1890 publicó la so obra capital, Principios d'economía, que mientres munchos años foi'l principal llibru de testu nes facultaes de tol mundu. Nel primer volume de la obra compaxinó conceutos de la economía clásica como riqueza, producción, trabayu, capital o valor con aportaciones de la escuela marginalista como utilidá y utilidá marxinal. A los factores de la producción (tierra, trabayu, capital) añadió un nuevu factor, el de la organización industrial. Nel 2º volume realizó una esposición del funcionamientu de los mercaos, un analís d'ufierta y demanda y espunxo la so teoría del equilibriu xeneral, de la formación de la ufierta, la incidencia de los monopolios y la distribución de la riqueza nacional. Los problemes más destacaos qu'analizó fueron el de la formación de los precios y la distribución de la renta. Nel primer casu estableció como determinantes del valor d'un bien tanto'l costu de producción como la utilidá. A partir del valor del bien, la formación de los precios vendría dada pola confluencia de la ufierta y la demanda; la primera, determinada polos costos de producción, y la segunda, pola utilidá marxinal. Tamién estableció una rellación ente preciu y cantidá demandada que la so sintaxis gráfica (curves d'ufierta y de demanda) sigue vixente güei día.<ref>{{cita web|autor=Biografíes y Vides|títulu=Alfred Marshall|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/m/marshall_alfred.htm|fechaaccesu=9 d'abril de 2007}}</ref> === El Óptimo de Pareto === {{AP|Eficiencia de Pareto}} Vilfredo Pareto desenvuelve y perfecciona la teoría de Walras. Introduz el conceutu de óptimo económicu qu'anguaño se conoz como'l Óptimo de Pareto. El óptimo ye aquella situación na que nengún individuu puede ameyorar la so situación ensin qu'empiore la de dalgún otru. Por que se dea'l Óptimo de Pareto, ye necesariu qu'haya un sistema de competencia pura y perfecta. Esto significa que se dean estos cinco condiciones: atomicidad de los mercaos (tantu compradores y vendedores que nengún d'ellos pueda influyir individualmente nel preciu del productu), tresparencia y perfecta información (tou individuu conoz perfectamente cuálos son les condiciones del mercáu), llibre entrada y salida del mercáu (nun esisten restricciones por que cualquier empresa pueda producir lo que deseye), llibre movilidá de los factores granibles (tanto'l capital como'l trabayu van a aquella situación según el preciu de los factores), y por fin homoxeneidá del productu (a los consumidores dalos igual a quién mercar si tolos productos son iguales). == Keynesianismo == {{AP|Keynesianismo}} === Keynes y los entamos de la moderna teoría macroeconómica === [[Ficheru:Keynes 1933.jpg|150px|right|thumb|[[John Maynard Keynes]]]] [[John Maynard Keynes]] (1883-1946) nació en [[Cambridge]], educáu n'[[Colexu Eton|Eton]] y na Universidá de Cambridge, onde tuvo como profesores a [[Arthur Pigou]] y [[Alfred Marshall]]. Mientres la [[Primer Guerra Mundial]] trabayó pal Gobiernu británicu, y como'l so representante na [[Conferencia de Paz de París (1919)]]. Les sos observaciones sobre la conferencia afigurar nel so llibru ''The Economic Consequences of the Peace'' (''Les consecuencies económiques de la paz'') (1919) onde argumentó que los arreglos que s'obligaba a pagar a Alemaña a los países victoriosos na guerra yeren escesives y que llevaríen a la economía alemana a la ruina y resultaríen en futuros conflictos pa Europa. La so obra central foi ''[[Teoría xeneral de la ocupación, l'interés y el dineru]]'' na que desafió'l paradigma económicu imperante nel momentu de la publicación en 1936. Nesti llibru Keynes presentó una teoría basada na noción de demanda amestada pa esplicar les variaciones del nivel xeneral d'actividá económica, como les reparaes mientres la Gran Depresión de los años 30. Según la so teoría, l'ingresu total de la sociedá ta definíu pola suma del consumu y la inversión; y nuna situación de desemplegu na qu'esista una capacidá granible non utilizada, «solamente» va poder aumentar l'emplegu y l'ingresu total, amontando primero los gastos, seya en consumu o n'inversión. Contestu históricu: Dómina de crisis, guerres y revoluciones. Ente les dos guerres mundiales, el sistema económicu de la mayoría de los países industrializaos viose afeutáu por una crisis económica y social de dimensiones ensin precedentes. Destrucción pola Primer Guerra, desorganización de les estructures granibles y endeldamientu de los países arreyaos ya invadíos, que siguió a lo llargo de la década del 30. Les graves condiciones de la depresión de fines de la década del 20 empecipiar n'Inglaterra, algamaron a los EE.{{esd}}UU. nel añu 1929 (crac de la Bolsa de Nueva York) y estendiéronse a otros países. Con ello modificáronse les corrientes comerciales y financieres y cola crisis amenorgó'l comerciu internacional. En 1929 s'evidencia la crisis del sistema lliberal. Cartelización, sobreproducción y violentos desaxustes del creitu y de los valores bursátiles. Quiebra de bancos y empreses, cayida de los precios y de la producción, desemplegu persistente y de niveles nunca vistu; miseria, cayida del gastu, foles de descontentu social. Keynes consideró qu'un capitalismu ensin regular nun yera compatible col caltenimientu del plenu emplegu y la estabilidá económica. La so visión: La demanda efeutiva pasó a ocupar un papel preponderante na dinámica del sistema económicu, por considerase que niciaba renta. Supunxo'l gastu agregáu compuestu pol Consumu, la Inversión y el Gastu de Gobiernu. El paru, consideráu involuntariu, pasó a ser l'oxetivu prioritariu a combatir. En materia de política económica, Keynes instruyó a les autoridaes económiques de la dómina, alrodiu de la conveniencia que suponía'l gastu frente a l'austeridá que preconizaren los autores clásicos. Los sos encamientos de política constituyeron paliativos pa salvar al sistema capitalista de la crisis xeneral, y espresaron una filosofía social antimarxista. (defensa de la propiedá privada y oposición al coleutivismu). El planteamientu de Keynes foi macroeconómicu y de curtiu plazu. La so revolución de la economía teórica tuvo precedida por una práutica basada nel intervencionismu, dictada pola necesidá impuesta poles guerres y la crisis. Pa él, la desigualdá del capitalismu conduz inexorablemente a la falta de demanda efeutiva y al paru. Nesi marcu, dada la insuficiencia de demanda efeutiva de la dómina, foi partidariu d'amenorgar les desigualdaes na distribución de la renta y la riqueza pa promover el consumu. La so atención centrar na moderación de les fluctuaciones económiques, na llucha contra'l paru involuntario y nos esfuercios por consiguir un nivel alto y estable d'ocupación de los recursos granibles. Por ello, sostuvo que cuando la inversión nun ye abonda pa llograr el plenu emplegu, l'Estáu tien d'intervenir na economía espandiendo'l gastu públicu pa consiguir un aumentu netu de la demanda efeutiva y la plena ocupación. Non toa crecedera de demanda xenera inflación. Solo nel casu de que la demanda rebase'l puntu de la plena capacidá de producción, l'aumentu de la demanda puede causar una xubida de los precios. Poro, les variaciones de la demanda lleven consigo variaciones na producción qu'inflúin nel usu de les capacidaes granibles esistentes y nel emplegu del trabayu. Encamentó la creación d'empreses públiques pa caltener l'emplegu de llargu plazu. Realizó l'analís del ciclu económicu a partir del nivel del ingresu y del emplegu. La tasa d'interés y la propensión marxinal al consumu son relativamente estables, polo tanto la eficacia marxinal del capital ye la variable de mayor incidencia nel nivel de renta y d'emplegu del sistema. A ello amiéstase'l nivel de gastu públicu y el comportamientu empresariu ante la política monetaria. Fixo una fuerte crítica a les traces financieres, rentistas y especulativos del capitalismu qu'afectaben el nivel d'inversión y d'emplegu. Sicasí estremóse y cuestionó la filosofía social marxista de la propiedá coleutiva de los medios de producción, y procuró establecer paliativos pa la meyora del funcionamientu del capitalismu. Ufiertó una visión alternativa a la de la economía convencional pa faer frente al paru, problema crucial d'esos momentos a nivel mundial. Al respeutu, la so obra como programa d'aición propunxo: aumentar la capacidá de consumu y alzar el volume d'inversión hasta un nivel en que pudiera cubrir la diferencia ente la renta total y el consumu nuna situación d'emplegu total. La principal suxerencia venceyada con ello foi amás: la imposición progresiva pa redistribuir la renta social de los individuos con escasa propensión al consumu (los ricos) a aquellos que tienen elevada propensión al consumu (los obreros) y alzar asina la propensión al consumu de la comunidá, el so consumu y con ello la inversión y l'emplegu. La inversión podría ser aumentada o bien alzando la eficacia marxinal del capital (rendimientu) o baxando la tasa d'interés. Los proyeutos d'inversión pública tendríen por oxetu compensar les fluctuaciones y insuficiencias de la inversión privada, y xenerar emplegu. En política monetaria suxirió crear una autoridá monetaria fuerte con una rigorosa intervención sobre la cantidá total de dineru, como mediu pa menguar el tipu d'interés y d'esta miente aguiyar la inversión privada. (teoría del interés basada na preferencia de la lliquidez). Sicasí, el so modelu ye consideráu formal y ahistórico, yá que pretende definir lleis d'aplicación xeneral, y ye parcial en tantu nun inclúi un analís económicu social institucional integral. Nun cuestiona les lleis de la propiedá privada nin otros mecanismos qu'afecten la distribución del ingresu como Marx. === La escuela neokeynesiana === {{AP|Neokeynesianismu}} La economía keynesiana centrar nel analís de les causes y consecuencies de les variaciones de la demanda amestada y les sos rellaciones col nivel d'emplegu y d'ingresos. L'interés final de Keynes foi poder dotar a unes instituciones nacionales o internacionales de poder pa controlar la economía nes dómines de recesión o crisis. Esti control exercer por aciu el gastu presupuestariu del Estáu, política que se llamó política fiscal. La xustificación económica p'actuar d'esta manera parte, sobremanera, del efeutu multiplicador que se produz ante una medría. === La escuela postkeynesiana === {{AP|Escuela postkeynesiana}} == Pensamientu económicu dempués de la Segunda Guerra Mundial == Dempués de la Segunda Guerra Mundial, hubo un ciertu consensu ente los economistes a cuenta de les polítiques económiques qu'adoptar. La mayoría de los gobiernos de los países desenvueltos, atendiendo a les propuestes keynesianas, empecipiaron una activa política d'intervención tan estructural como coyuntural na economía, aumentando progresivamente los sos gastos y el pesu del sector públicu. El keynesianismo foi adoptáu como paradigma dominante en toles universidaes occidentales, y dellos económicos trataron de realizar una fusión ente'l modelu neoclásicu y el modelu keynesiano. [[Paul Samuelson]] foi'l que realiza esta síntesis teórica ente les diverses corrientes dando llugar al [[neokeynesianismu]]. Dellos economistes, los postkeynesianos, consideren sicasí que les idees de Keynes fueron descomanadamente deformadas por esa fusión y polos vulgarizadores y que na so forma orixinal entá tienen enforma qu'apurrir pa entender el funcionamientu de la economía. Sicasí, mientres los años cincuenta y sesenta, un pequeñu grupu, los monetaristas, criticaron a les polítiques keynesianas. Fundada y liderada por [[Milton Friedman]], de la [[Escuela d'Economía de Chicago|Escuela de Chicago]], la escuela monetarista condena la intervención coyuntural de los gobiernos na economía y aportunaron tamién nos efeutos negativos d'un escesivu pesu del Estáu. En llugar d'estes polítiques gobernantes, propunxeron polítiques monetaries neutrales dexando a la economía crecer ensin inflación. La influencia de los monetaristas quedó llindada, una y bones el keynesianismo foi dominante hasta los años setenta. Ello ye que la crisis económica de los años setenta caracterizóse simultáneamente por una inflación y un paru importante, daqué inesplicable poles teoríes keynesianas. Arriendes de esta crisis, la escuela monetarista volvióse dominante y les polítiques qu'abogaben fueron adoptaes pola mayoría de los gobiernos de los países industriales, primero nos Estaos Xuníos ya Inglaterra cola llegada al poder en 1979 de [[Ronald Reagan]] y [[Margaret Thatcher]]. De la escuela monetarista surdió la llamada [[Nueva economía clásica]] lo que de la mesma, dio sofitu a les corrientes [[neolliberalismu|neolliberales]] qu'apoderaron la ciencia económica mientres los años 80. Mientres la segunda metá del sieglu venti surdieron delles corrientes de la teoría económica qu'analizaben campos aparentemente esvalixaos y bien específicos, y que toos pertenecen a un programa d'investigación que se conoz como neoinstitucionalismo. Les teoríes más importantes d'esti movimientu son l'analís económicu del derechu, la teoría económica de la eleición pública, la nueva teoría de la empresa y los contratos, la teoría de los costos de transaición y la economía de la información, ente otres. A finales del sieglu desenvolviéronse tamién escueles económiques especializaes en suxetos particulares en marxe del pensamientu económicu dominante. Exemplos notables d'estes corrientes son la teoría de la [[microeconomía|microeconomía moderna]], la [[econometría]] o la [[teoría de los xuegos]]. == Ver tamién == * [[Escueles económiques]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliográfía == '''Bibliografía xeneral''' * Ravier, Adrián, ''Llectures d'Historia del Pensamientu Económicu'', Unión Editorial, Madrid, 2012. * Ekelundy Hébert. ''Historia de la Teoría económica y del so métodu''; Mc Graw Hill, Madrid. * Blaug, Mark, ''Economic Theory In Retrospect'', [[Cambridge University Press]], 1996. * Ekelund, Robert B. y Robert, F. H. ''Historia de la teoría económica y el so métodu'': McGraw-Hill, 1992. * Fellner, William, ''Modern Economic Analysis'', McGraw-Hill, 1960 * Fernández López, Manuel. ''Historia del pensamientu económicu''; A-Z editora, 1998. * Niehans, Jürg, ''A History of Economic Theory'', The Johns<!-- lleva s --> Hopkins University Press,1990. * Rothbard, Murray N. ''Historia del Pensamientu Económicu'' 2 Tomos; Unión Editorial, 1999. * Robbins, Lionel, ''A History of Economic Thought''. The LSE Lectures, editaes por Steven G. Medema y Warren J. Samuels, [[Princeton University Press]], 1998. * Schumpeter, J., ''History of Economic Analysis'', [[Oxford University Press]], 1954. * Spiegel, Henry William, ''The Growth of Economic Thought''. [[Duke University Press]], 1991. * Taylor, Overton H., ''A History of Economic Thought'', McGraw-Hill, 1960 • Zanetti de Londra, Marta y Gorga de Rago Mirta (2008). Economía. Educación Secundaria. Gram Editora. '''Bibliografía especial''' * Beaud, Michel y Gilles Dostaler, ''Economic Thought since Keynes'', Routledge, 1995. * Blaug, Mark et al, ''The Quantity Theory of Money'', Edward Elgar, 1995. * Hansen, Bent, ''A Survey of General Equilibrium Systems'', McGraw-Hill, 1970. * Humphrey, Thomas M., ''Money, Banking and Inflation. Essays in the History of Monetary Thought'', Edward Elgar, 1993. * Jonung, Lars, ''The Stockholm School of Economics Revisited'', Cambridge University Press, 1991. * Laidler, David, ''The Golden Age of the Quantity Theory'', Princeton University Press, 1991. * Laidler, David, ''Fabricating the Keynesian Revolution, Studies of the Inter-War Literature on Money, the Cycle, and Unemployment'', Cambridge University Press, 1999. * Patinkin, Don, ''Anticipations of the General Theory? And Other Essays on Keynes'', The [[University of Chicago Press]], 1982. * Silva Herzog, Jesús, ''Antoloxía del pensamientu económicu-social'', Fondu de Cultura Económica, 1963. * Sowell, Thomas, ''Classical Economics Reconsidered'', Princeton University Press, 1974. * Ravier, Adrián, Richard Cantillon y el primer tratáu d'economía política, en ''LLECTURES d'Historia del Pensamientu Económicu'', Unión Editorial, Madrid, 2012. == Enllaces esternos == * [http://www.ecomur.com/ ''ECOMUR''. Portal d'economía y enseñanza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061103044816/http://www.ecomur.com/ |date=2006-11-03 }} * [http://www.pensamentoeconomico.ecn.br História do pensamento econômico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916110454/http://pensamentoeconomico.ecn.br/ |date=2017-09-16 }} (en portugués) * [https://web.archive.org/web/20040701234004/http://cepa.newschool.edu/het/ The history of economic thought website] (n'inglés) * Estefanía, Joaquín. [http://cultura.elpais.com/cultura/2013/01/03/actualidad/1357244377_867052.html «Asina camudó la economía'l mundu - La escritora Sylvia Nasar narra en ‘La gran busca' los discutinios ente los grandes ideólogos financieros de la Historia y el so impautu real na vida de la xente.»] ''El País'', 4 de xineru de 2013 '''Sitios económicos''' * {{Enllaz rotu|1=Curtia historia del pensamientu económicu |2=http://www.eumed.net/cursecon/1c/pensamientu-economico.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} y [http://www.eumed.net/cursecon/libreria/2004/dg-hpeh/dg-hpeh.htm Historia del pensamientu económicu heterodoxu], ''Eumed.net'' (Biblioteca Virtual de les Ciencies Sociales, Económiques y Xurídiques de la Universidá de Málaga) * [http://www.economia.unam.mx/amhe/histpens.html Historia del Pensamientu Económicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301041454/http://www.economia.unam.mx/amhe/histpens.html |date=2017-03-01 }} y [https://web.archive.org/web/http://www.economia.unam.mx/sua/site/materia/sem3/pensamiento/sitio.html sitios d'interés], ''Asociación Mexicana d'Historia Económica.'' * [https://web.archive.org/web/20081217174111/http://personal.telefonica.terra.es/web/felipefoj/PENSAMIENT_%20ECON.htm Historia del pensamientu económicu], ''Econoaula.com'' * [http://www.econlink.com.ar/historiadelpensamientoeconomico Historia del pensamientu económicu], ''Ecolink.com.ar'' * [http://www.zonaeconomica.com/historiapensamientoeconomico Historia del pensamientu económicu], ''Zonaeconomica.com'' '''Universidaes''' * [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2483281 ''Universidá de La Rioxa'' - Historia del pensamientu económicu y progresu de la ciencia económica: una perspeutiva pluralista] (pdf) * [https://web.archive.org/web/20081108074624/http://blog.unab.cl/joselumunoz/ ''Universidad Andrés Bello'' - Escuela Austriaca d'economía: Historia del pensamientu económicu] * [https://web.archive.org/web/20081113141729/http://www.boisestate.edu/econ/lreynol/web/Het.htm ''Boise State University'' - Historia del pensamientu económicu] * [https://web.archive.org/web/20080929083700/http://www.themis.umich.mx/~teresadc/hpe/hpe.html ''Facultá de Derechu y Ciencies Sociales'' - Historia del pensamientu económicu] * [http://www.cema.edu.ar/~jms/curso_grado_y_posgrado/historia_del pensamientu_economico/ ''Universidá del CEMA'' - Historia del pensamientu económicu] {{Tradubot|Historia del pensamiento económico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia del pensamientu económicu| ]] g9lao9q38rzrggibdcdy393c2puyupp 0 91616 4493578 4427419 2026-05-17T15:38:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493578 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20191128165856}} {{Ficha de taxón | Hydrophiloidea | image = Großer Kolbenwasserkäfer Hydrous piceus 1.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Hexapoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Coleoptera]] | subordo = [[Polyphaga]] | infraordo= [[Staphyliniformia]] | superfamilia = '''Hydrophiloidea''' | superfamilia_authority = Latreille, 1802 | subdivision_ranks = Families<ref name=Lawrence>Lawrence, J. F. & Newton, A. F., Jr. 1995. ''Families and subfamilies of Coleoptera (with selectes genera, notes, references and data on family-group names).'' In: Pakaluk y Slipinski (Eds.). Biology, phylogeny and classification of Coleoptera: Papers celebrating the 80th birthday of Roy A. Crowson. Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa. Pp. 779-1006. ISBN 83-85192-34-4.</ref> | subdivision = *[[Hydrophilidae]] *[[Sphaeritidae]] *[[Synteliidae]] *[[Histeridae]] }} Los '''hidrofiloideos''' ('''Hydrophiloidea''') son una [[superfamilia]] de [[coleópteros]] [[estafiliniformes]] qu'inclúi cuatro families. Según Lawrence & Newton,<ref name=Lawrence/> la superfamilia [[Histeroidea]] ([[Sphaeritidae]], [[Synteliidae]] y [[Histeridae]]) tien d'incluyise equí, ente que la familia [[Hydraenidae]] tien de treslladase a la superfamilia [[Staphylinoidea]]. Les dos principales families, en cuanto al númberu d'[[especie|especies]], son los [[Hydrophilidae]], qu'inclúi mayoritariamente coleópteros acuáticos, y los [[Histeridae]] con coleópteros terrestres depredadores de bárabos d'inseutos. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} * [http://www.tolweb.org/Polyphaga/8870 Tree of Life, clasificación alternativa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715052753/http://tolweb.org/Polyphaga/8870 |date=2017-07-15 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Staphyliniformia]] [[Categoría:TBSpecies]] ejvtrs1ynyjihn8a75fcfgakldnmf23 0 92498 4493575 4480145 2026-05-17T15:09:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493575 wikitext text/x-wiki {{otrosusos}} {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Charlie Chaplin.jpg|thumb|250px|[[Charles Chaplin]], col so personaxe «Charlot», foi unu de los más famosos actores del [[cine mudu]], tantu poles sos cualidaes emotives como poles sos cualidaes risibles.]] [[Ficheru:Marx Brothers 1931.jpg|thumb|250px|Los [[hermanos Marx]] en 1931. Tamién fueron pioneros nel humor nel cine.]] L''''humor'''<ref>{{DALLA|humor}}</ref> (del [[idioma llatín|llatín]]: ''humor'', ''-ōris'') ye definíu como la manera de presentar, enxuiciar o comentar la realidá, resaltando'l llau risible, risueño o ridículu de les coses. [[Ficheru:Mad scientist.svg|thumb|derecha|250px|<center>Un dibuxu humorísticu representando a un estereotipáu [[científicu llocu]].</center>]] == Definiciones == [[Joseph Klatzmann]], na so obra ''L'Humour juif'' («''L'humor xudío''»), definir según la so necesidá: «Rir pa nun llorar». Más [[Pesimismu|pesimista]], puede citase igualmente a [[Nietzsche]]: «L'home sufre tan terriblemente nel mundu que se vio obligáu a inventar la risa»,<ref>{{cita web|títulu=Frases de Nietzsche|url=http://www.agenciaelvigia.com.ar/friedrich_nietzsche.htm|fechaaccesu=21 de febreru de 2013}}</ref> concepción que la avera a la [[filosofía]] [[cinismu|cínica]] y qu'establez que l'humor ye,a última hora, un tipu de [[catarsis]] o contraveneno espiritual que fai más soportable la esistencia, como l'[[arte]]. [[Ficheru:Bjnovak.jpg|thumb|250px|Comediante en direuto d'Estaos Xuníos [[B. J. Novak]] nun espectáculu de comedia en Olde English, xunu de 2007.]] Y ye específicu nel home pola mor ensin dulda de la [[evolución humana| evolución natural]] porque ayuda a sobrevivir nuna redolada social. Porque l'humor ye social y a lo último, la risa ye una actividá comunal que promueve la creación de venceyos, difumina un posible conflictu y sollivia l'[[estrés]] y l'[[ansiedá]], pero tresformar n'otra cosa cuando l'individuu exercer en soledá.<ref>Lynne A. Barker, "La risa tamién tien un llau escuru", n'''El País'', 12 de mayu de 2017: https://elpais.com/elpais/2017/05/03/ciencia/1493806567_557649.html</ref> L'humorismu fai usu de la [[comicidá]] pa derivar nuna forma d'[[entretenimientu]] y de [[comunicación]] humana, que tien la intención de faer que la xente siéntase meyor, inclusive [[Felicidad|feliz]], y ría. L'humor algama, inclusive, una forma d'espresión nos animales; los [[Etoloxía|etólogos]] señalen que l'humor ye primero de too un rictus qu'apaez nos llabios de los primates y amuésase cuando éstos enfréntense a situaciones pa ellos absurdes, irresolubles, inasumibles, dañoses o cenciellamente incomprensibles: enseñar los dientes ye una forma d'esviar un impulsu [[Agresividá|agresivu]] o de resumilo [[mímica]]mente, un tipu de [[Sublimación (psicoloxía)|sublimación]] intelixente que sirve pa evitar la [[violencia]] y el [[dolor]]. D'ende qu'enseñar los dientes o rir ente los humanos tea frecuentemente amestáu a [[Disociación (psicoloxía)|disociarse]] d'acontecimientos qu'amenen de normal fonda molición y que munches vegaes acomuñar cola desgracia ([[humor negro]]). Inclusive se fala dacuando de la llamada risa nerviosa, como un [[actu fallíu]] del [[soconsciente]]. Dende esti puntu de vista, l'humor constituyir nun actu de purificación que dexaría sacupar esta [[violencia]], nacida de la [[frustración]] y del [[sufrimientu]]. L'humor desempeña una función [[Catarsis|catártica]] asemeyada a la de les [[llárima|llárimes]], pero distintu tocantes a que l'humor supón una separación de y non una identificación col oxetu que ye soporte del mesmu, un desaprecio y non una [[compasión]]. D'ello deriva tamién la interesada rellación sadomasoquista ente l'humorista y l'auditoriu, que s'espresa en risa; l'humorista preséntase bien frecuentemente ante los sos oyentes como resentíu y humildáu. El términu ''humor'' aniciar pola teoría de [[los cuatro humores]] del cuerpu de la medicina griega, que'l so equilibriu regulaba l'estáu d'ánimu: la [[fiel]], la [[mucosidad|flema]], la [[sangre]] y la [[fiel negra]] o ''atra fiel''. El calter humorísticu correspuende al humor sanguíneo, frente a la murnia del calter bilioso, la roxura del calter atrabiliario y el pensamientu y estolidez del calter flemático. [[Ficheru:Brooklyn Museum - Caricature of King Victor Emmanuel II - Thomas Nast - overall.jpg|thumb|250px|Caricatura del rei Victor Emmanuel II.]] Esisten distintos tipos d'humor afechos a distintes sensibilidaes y grupos humanos. Por casu los neños suelen rise más de les cayíes y tropiezos, ente que nun entienden la sotileza de la [[sátira]] o de la [[ironía]]. Tamién esisten variaciones culturales nel sentíu del humor que faen de lo risondero nun sitiu daqué ensin gracia n'otru. Deber a que nel humor cunta enforma'l [[contestu]], los ''a priori'' y les presuposiciones, una y bones la sorpresa ye siempres necesaria nel humor y depende de factores culturales. L'humor negro sofitar n'elementos murnios o desagradables que, pa faelos más soportables, camuda y degrada en irrisión (l'humor xudío y el británicu, por casu, son de cutiu negros: una obra de [[Thomas de Quincey]] titúlase ''Del asesinatu consideráu como una de les Belles Artes'' y otra, ''A Modest Proposal'' (1729), "Una modesta proposición" de [[Jonathan Swift]], trata nin más nin menos que d'aprovechar a los neños pequeños como alimentu. Rir nesti casu ye daqué forzáu y amargosu: «L'humor ye la xentileza de la desesperación» (cita atribuyida a [[Óscar Wilde]]). Sicasí nel mundu modernu onde ye xeneral l'usu de medios de comunicación de mases, les fronteres sumen y, por casu, para [[Paul Reboux]] (''À la manière de…''), l'humor consiste a cencielles en tratar a lo llixero les coses graves, y gravemente les coses llixeres. Esta especie d'inversión o mundu al aviesu pudi apreciase tamién por casu en dellos artificios clásicos de la comedia cinematográfica americana, como son l'intercambiu de roles o batalla de los sexos: la muyer portar de manera tan desenvuelta como un home y l'home portar de forma tan circunspecta y apocada como una muyer (por casu, nes comedies de [[Howard Hawks]]). Otru exemplu típicu de degradación de lo serio y enaltecimientu de lo vulgar ye'l cine de [[Woody Allen]]. Per otra parte, ye precisu señalar que s'intentó utilizar l'humor como un preséu educativu (a ello debe'l célebre [[Adaxu (llingüística)|adaxu]] ''castigat ridendo mores'', "corrixe riendo les costumes", que s'utiliza como definición de la utilidá de la [[comedia]] clásica y neoclásica). [[Ficheru:Sammy Davis Jr 1989.jpg|flickr_url=http://flickr.com/photos/alan-light/261443691/|thumb|250px|[[Sammy Davis Jr]], famosu comediante d'Estaos Xuníos en vivu, en 1989.]] Esisten delles téuniques específiques de [[humor verbal]], tales como la [[ironía]], el [[sarcasmu]], la [[hipérbole]], el [[anticlímax]] ("Dios morrió, Nietzsche morrió y yo non gozu de bona salú", Woody Allen), l'[[misteriu|enigma]] o definición incompleta o elíptica, l'[[antítesis]], el [[oxímoron]], la atenuación o [[litotes]], l'[[alusión]], el [[non sequitur]], la [[silepsis]], el [[xuegu de pallabres]], la [[sátira]], la [[parodia]] o la [[paradoxa]]. Y otres non verbales, referentes a una [[retórica]] paralela que xuega colos xestos, postures, cayíes, zapicaes, etc.. que se suel denominar humorismo de situación. Puédese, per otra parte, establecer otra taxonomía: * Comicidad verbal, qu'inclúi los xuegos de pallabres * Comicidad de costumes * Comicidad de situación * Comicidad de calter * Comicidad de repetición Hubo estudios más o menos serios respectu al humor per parte d'[[Aristóteles]], [[Sigmund Freud]], [[Arthur Schopenhauer]] o [[Henri Bergson]]. Amás de na vida corriente, como procedimientu pa evitar y curar les circunstancies traumatizantes de la vida, l'humor suelse dar nos espectáculos y na lliteratura ([[lliteratura d'humor]]) con cierta frecuencia y forma una parte bien importante de corrientes lliteraries como'l [[teatru del absurdu]]. Xéneros lliterarios cómicos son la [[comedia]], l'[[entremés]], el [[chiste]] y l'[[epigrama]]. El xéneru risible teatral de la comedia provoca la [[catarsis]] o purificación del espectador inversamente al xéneru tráxicu que lu fai pola compasión y les llárimes: la comedia llograr por aciu la risa y el distanciamientu. [[Platón]] afirmaba que la traxedia yera'l xéneru lliterariu más paecíu a la verdá, ente que'l xéneru risible yera'l menos paecíu, y ésa foi la postura que sostuvo [[Sócrates]] a la fin del diálogu conocíu como'l ''Llacuada''. == Especies del humor == Les distintes maneres de comunicación del humor pueden clasificase en trés grandes grupos: humorísticu, satíricu ya irónicu. === Humor humorístico === L'humor humorístico tien como fin asorar. [[Ramón Gómez de la Serna]]<ref>Ramón Gómez de la Serna[http://www.ramongomezdelaserna.net/BR5-PDF.PDF] Boletín RAMÓN nº 5, seronda 2002.</ref> cavilga alrodiu de la naturaleza del humorismo nel so artículu «Gravedá ya importancia del humorismo» –que más tarde incluyiría sol títulu de «Humorismo» nel so llibru Ismos–, «namái pretende desacomodar interiores y desmontar verdaes»;<ref>Ramón Gómez de la Serna; “Gravedá ya importancia del humorismo” nUna teoría personal del arte, Madrid, Tecnos, 1988 (1ª Ed.), páx. 205</ref> un humorismo que relativiza les coses, critica lo que cree ser definitivu...: «Nun se propón el humorismo correxir o enseñar, pos tien esi dexo d'amargura del que cree que tou ye un pocu inútil».<ref>R. Gómez de la Serna; Op. cit., páx. 205</ref> Si la comicidad precisa de la norma social como puntu de referencia a qu'oponer el fenómenu risible, el humorismo, al identificase emotivamente con quien s'atreve a contravenir los valores o costumes del grupu, supón una actitú abierta, innovadora ya inclusive subversiva. La llibertá va ser la divisa del humorismo asina entendíu. === Humor satírico === L'humor satírico espresa indignación escontra daquién o daqué, con propósitu moralizador, lúdicu o puramente burlesco: un «tener de ser». Los abusos o los defectos poner de manifiestu per mediu de la ridiculización, la [[farsa]], la [[ironía]] y otros métodos escurríos toos ellos pa llograr una meyora de la sociedá. Anque en principiu la sátira ta pensada pa la diversión, el so propósitu principal nun ye l'humor en sí mesmu, sinón un ataque a una realidá que desaprueba l'autor, usando pa esti cometíu l'arma de la intelixencia. Dixebrar na so intolerancia del humor humorístico, qu'implica una actitú comprensivo y benévolo escontra les llimitaciones humanes. Ye bien común, casi definiendo la so esencia, que la sátira tea fuertemente trescalada d'ironía y sarcasmu; amás la [[parodia]], la [[burlla]], la desaxeración, les comparances, les yuxtaposiciones, l'[[analoxía]] y les dobleces son usaes de manera frecuente nel discursu y la gráfica satírica: * L'amenorgamientu de dalguna cosa pa faela paecer risible, o esaminala en detalle pa faer destacar los sos defectos. * La desaxeración o hipérbole: tómase una situación real y esaxérase hasta tal puntu que se convierte en risible. La [[caricatura]] utiliza esta téunica. * La yuxtaposición que compara coses disímiles: l'ayeri y el güei, la mocedá y la vieyera..., de forma que una adquier menor importancia. * La parodia o imitación burlesca de les téuniques o estilu d'una persona, de forma que se vea fecha risión. La irrealidá, la xirigonza, la ilóxica y les deformaciones constitúin unu de los planteamientos principales d'esti humor satírico que crea bisarmes, como bien evidencia [[Francisco de Goya]] en [[El suañu de la razón produz bisarmes]], ausencia de racionalidá que va ser amás unu de los planteamientos del [[surrealismu]]. === Humor irónico === Nel humor irónico'l suxetu ye consciente del absurdu del mundu, pero nun ye moralizante porque tien perdida la fe y escarez de proyeutos. Cuando la ironía tien una intención bien agresiva, denominar [[sarcasmu]]. Ye una incongruencia aguda ente les nueses mires d'un sucesu y lo qu'asocede. La perceición del llector d'una desconexón ente la mira común y l'aplicación de la lóxica con un sucesu inesperáu dambes vistes como un solu elementu. Realízase una conexón ente la ironía y l'humor cuando la sorpresa somórguianos na risa. Non toles ironíes son gracioses. Por casu, el ridículu ye un aspeutu importante del sarcasmu, pero non de la ironía polo xeneral. Asina, el sarcasmu ye un tipu de crítica escontra una persona o grupu de persones qu'incorpora ironía. La ironía de cutiu rique un bagaxe cultural que tien de tenese en cuenta, según una forma de falar d'una determinada llingua. Dende'l puntu de vista de la [[retórica]], ye un procedimientu, una téunica, un simple recursu espresivu de calter dialécticu que da a entender lo contrario de lo que se diz. En llugar d'espresar lo que piensa, asonsaña pensar lo qu'espresa. La pallabra se contrapone al pensamientu, pero, lloñe de despintalo, destacar y resalta con más fuercia. Vien ser una especie de llinguaxe en clave, pos esixe'l refugu del so significáu lliteral y que se vaya más allá del significáu superficial, de cuenta que'l so desciframientu crea nel receptor la emoción del alcuentru con un espíritu allegáu. [[Freud]] acota cómo «al lleer cualquier ironía que valga la pena tener en cuenta, lleemos la vida mesma, y al encetala basamos nes nueses rellaciones colos demás»,<ref>S. Freud, Op. cit., páx. 78</ref> esto ye, más allá del procedimientu retóricu conduz a una disposición dende lo cultural a lo personal. Tamién [[Bergson]]<ref>Henri Bergson; La risa. Ensayo sobre la significación de lo risible, Madrid, Alianza, 2008, páx. 139</ref> afirmó que'l humorismo ye l'aviesu de la ironía. Humorismo ya ironía sofitar na oposición ente lo real y lo ideal, ente lo que ye y lo que tuviera de ser. Pero ente que la ironía enuncia lo que tuviera de ser, asonsañando creer qu'asina ye en realidá, el humorismo cinxir a lo real afectando creer qu'asina tien de ser. Jankélévitch,<ref>Wladimir Jankelevitch; La ironía, Madrid, Taurus, 1982 (1ª Ed. 1964), páx. 37</ref> revela una rellación intrínseca ente humor ya ironía cuando diz «que'l humorismo ye la ironía que termina en seriedá». == Tipos d'humor == === Humor Absurdo === El '''humor absurdo''', tamién conocíu como '''humor superrealista''', ye un tipu d'humor que se vale de les situaciones esbarriaes o incoerentes pa xenerar la risa nel públicu, el so comicidad basar na irracionalidá. Ye un humor totalmente alloñáu de la realidá pero qu'al empar nos somorguia no esencial d'ella. Esti humor tamién ye bien frecuente en series animaes como ''[[Looney Tunes]]'', ''[[Ren & Stimpy]]'', ''[[La Vida Moderna de Rocko]]'', ''[[CatDog]]'', ''[[Bob Esponxa]]'', ''[[Regular Show]]'', ''[[Adventure Time]]'', ''[[Bobobo]]'', ''[[The Fairly OddParents]]'', ''[[Soi La Papalba]]'', ''[[The Simpsons]]'', ''[[Tom y Jerry]]'', ''[[Duckman]]'', ''[[Chespirito]]'', ''[[Space Goofs]]'', ''Malu Con Carne'', ''[[Aqua Teen Hunger Force]]'', ''[[Pantasma del Espaciu de Mariña a Mariña]]'', ''Prometheus and Bob'', ''Calamareños'', ''[[Animaniacs]]'' ,videos YTP o YTPH ,etc. Hai de solliñar al grupu humorísticu británicu [[Monty Python]], qu'actuó ente 1969 y 1983, como pioneros d'esta corriente humorística, siendo una influencia clara pa numberosos humoristes de tol mundu. N'[[España]] destaca'l popular programa risible [[El intermedio]]. Otru ye ''[[Muchachada Nui]]'', o los [[Especialistes Secundarios]]. N'internet ta representáu por Meyora Intermitente, escoyíu meyor blogue d'humor pol concursu 20Blogues entamáu pol diariu [[20 Minutos]].<ref>http://lablogoteca.20minutos.es/premios-20blog/ediciones-anteriores/2013/</ref> === Humor blanco === El '''''humor blanco''''', ye un tipu d'humor que nun contién [[Significáu connotativu|connotaciones]] nin denotaciones negatives, a saber: burlla, [[ironía]], [[machismu]], [[cinismu]], [[sexismu]], [[racismu]], [[política]], etc. Ye tamién llamáu humor familiar, yá que pueden esfrutalo tola familia, neños y adolescentes. Basar nos siguientes elementos: * el factor sorpresa, * la calidá (o gracia) del intérprete (continente), y * la calidá de lo espuesto (conteníu) Un tipu d'humor blanco ye'l chiste de salón, llamáu asina porque esti tipu d'humor puede esplegase nuna fiesta o xunta ensin riesgu d'ofender nin escupuliciar a nengún concurrentesobremanera a los menores d'edá y [[minoría|minoríes]] de cualquier tipu. === Humor gráfico === '''Humor gráfico''' ye un [[neoloxismu]] col que se designa a una gama diversa d'obres gráfiques realizaes pa la [[Prensa escrita|prensa]], dende [[chiste]]s d'una sola [[viñeta]] y [[caricatura|caricatures]] hasta verdaderes historietes, [[Tira risible|tires risibles]] ya inclusive planches enteres. Munches abonden na [[sátira]] de l'actualidá político y social. ==== Historia ==== Hasta mediaos del sieglu XX, la viñeta de prensa llamóse [[caricatura]], y l'humorista gráficu, [[caricaturista]]. Nes páxines de ''[[The New Yorker]]'', qu'inflúin na mayoría de publicaciones en tol mundu, naz el "nuevu estilu de faer humor". Los renovadores del xéneru son los americanos [[Chas Addams]], Peter Arno, George Price, Virgil Partch (VIP) y sobremanera [[Saul Steinberg]]. Tamién los franceses Chaval, Bosc, André François y Siné. N'España conflúin delles tradiciones satíriques distintes. Nel norte sobresalen los autores gallegos, con [[Castelao]] a la cabeza. Nel centru hai una escuela de sátira costumista, con [[Manuel Tovar Siles|Tovar]], [[Pedro Antonio Villahermosa|Sileno]], [[Fresno]] y [[K-Hito]], a los que s'añader el catalán Bagaria. En Valencia hai una tradición satírica propia, con nomes como [[Bluff]], Tramús o [[Juan Pérez del Muriu]], amás d'Ernesto Guasp que va desenvolver la so carrera na prensa catalana y mexicana. Finalmente en Cataluña hai una importante escuela satírica, con carauterístiques própias, que se remonta a [[José Luis Pellicer|Pellicer]] y [[Apel·les Mestres]], ya inclúi a Cornet, [[Junceda]], [[Opisso]], Nogués, Passarell o [[Bon]]. En Méxicu, nomes como Salvador Pruneda, Audiffred o [[García Cabral]], son los precursores de la xeneración de [[Freyre]], Arias Bernal, [[Vadillo]] o [[Carreño]], qu'anteceden a [[Rius]], [[Quezada]], Helioflores o [[Naranxal]]. N'Arxentina podemos considerar precursores a [[José María Cao Luaces|Cao]], [[Manuel Mayol Rubio|Mayol]], [[Siriu]], o Zavattaro. Y en Cuba a [[Blanco]], [[Valls]], Massaguer, Maribona y Avela, qu'anteceden a René de la Nuez o [[David]]. Nel añu 2009, na muestra "Bicentenariu: 200 años d'Humor Gráfico" que'l Muséu del Dibuxu y la Ilustración realizó nel Muséu Eduardo Sívori de Buenos Aires, homenaxar a los más importantes creadores del humor gráfico n'Arxentina al traviés de la so historia. ==== Humor gráfico español contemporaneu ==== La [[Guerra Civil n'España]] acaba cola tradición humorística anterior. Na revista ''[[La Codorniz]]'', de [[Antonio Lara de Gavilán|Tono]], [[Mihura]] y [[Herreros]], van dar a conocer humoristes como [[Mingote]], [[Chumy Chúmez]], [[Miguel Gila]], [[Summers]] o [[Pablo]]. Tamién destaquen [[Carlos Conti]], [[Joaquim Muntañola]], [[Peñarroya (humorista)|Peñarroya]] y Castanys, y a partir de la transición, nomes nuevos como [[Jaume Perich i Escala|El Perich]], [[Cesc]] y [[Ops]]. Dende poco primero de la muerte de [[Francisco Franco Bahamonde|Franco]] produzse'l "boom del humor gráfico". Hai un gran númberu de revistes y llibros d'humor. En 1977, más de cien profesionales de la [[historieta]] y l'humor gráfico integrar na Asociación d'Artistes Plásticos, buscando una mayor reconocencia de los sos derechos. Escarecen entós de "''les mínimes condiciones de contratos, seguridá social, seguro de desemplegu''" y "''la propiedá intelectual de les sos obres nun ye reconocida cola eficacia que la son otres obres d'otros sectores''".<ref>[https://www.elpais.com/articulo/sociedad/grafistes/incorporen/Asociacion/Artistes/Plasticos/elpepisoc/19770220elpepisoc_4/Tes Los grafistes incorporar a l'Asociación d'Artistes Plásticos] para [[El País]], 20/02/1977.</ref> Na actualidá los principales humoristes tán na revista ''[[El Jueves]]'': [[Óscar (humorista)|Óscar]], [[J.L. Martín]], [[Kim (historietista)|Kim]], [[Fer]], [[Vizcarra]], [[Monteys]], [[Manel Fontdevila]], [[Malagón]], etc. Y en la prensa diaria: [[Gallego & Rey]], [[Idígoras & Pachi]], Guillermo (humorista), Ricardo (humorista)(El Mundo); [[Mingote]], [[Martinmorales]], Puebla (humorista)(Abc); [[El Rotu]], [[Peridis]], [[Forges]], Ramón (humorista)|Ramón, Máximo Sanjuán(dibuxante español), [[Carlos Romeu Müller]] (El País); [[Juan Kalvellido (humorista)]](La República, Diagonal, Rebelión, etc), Caín (humorista), Turcios (La Razón); [[Manel Fontdevila]], [[Santi Orúe]], Vergara (humorista), [[Mauro Entrialgo]] (Públicu); Ferreres (humorista), [[Tàssies]], [[Juanjo Sáez]] (El Periódico); Ventura & Coromina, [[Toni]], [[Fernando Krahn|Krahn]], [[Kap]], [[Labanda]](La Vanguardia); Zulet (El Correo); Soria (humorista), Mesamadero (Ideal), Eneko, [[Calpurnio]](20 minutos); Rodera (humorista)(Adn), Xaquín Marín(La voz de Galicia), [[Sabela Arias Castro]] (Tierres de Santiago); [[Tris]](La Rioxa)... Na prensa deportiva atopamos a Guillermo (humorista) (''[[Marca (periódicu)|Marca]]''), Caye ([[Sport (diariu)|''Sport'']]), [[Kap]] (''[[El Mundo Deportivo]]'') y [[Bernal]] (''Equipu''). L'Internet son destacables Juan Ramón Mora, [[Runtime-Error]], [[Mel]] y les plataformes dixitales que-y brinden los medios a los sos respeutivos dibuxantes, por casu a [[Mauro Entrialgo]], [[Ferran Martín]], [[Manel Fontdevila]] o Daniele. En dos llibros coleutivos editaos en 2007 puede atopase lo más representativo del humor español contemporaneu: [[Humor a Toa Vela]], y Comunica con Humor. ==== En Méxicu ==== En ''[[Picardía mexicana (llibru)|Picardía mexicana]]'', llibru del escritor mexicanu [[Armando Jiménez]], apaez un capítulu con dellos exemplos d'humor gráfico mexicanu, sobremanera el de [[doble sentíu]].<ref>Jiménez, A. (2008). ''[[Picardía mexicana (llibru)|Picardía mexicana]]''. Méxicu: Diana. Capítulu "Anotaciones del llector", páxs. 253-268. ISBN 978-968-13-4374-3</ref> ==== Cronoloxía de revistes ==== * [[1940]], n'[[Arxentina]], Medrano crea los "Grafodramas" pal diariu [[La Nación (Arxentina)|''La Nación'']]. * [[1941]], n'España, [[Miguel Mihura]], Tono (periodista) y [[Edgar Neville]] fundan ''[[La Codorniz]]'' col subtítulu de "la revista más coraxosa, pal llector más intelixente". Esi mesmu añu, n'Arxentina, naz la revista d'humor [[Cascabel (revista)|''Cascabel'']]. * [[1952]], l'americanu [[Harvey Kurtzman]] creó la revista satírica [[Revista MAD|''MAD'']]. * [[1961]], naz n'Alemaña la revista satírica ''Pardon''. * [[1972]], Oscar Blotta llanza n'Arxentina la revista ''[[Satiricón (revista)|Satiricón]]''. N'España, onde se vive un ''boom'' del humor gráfico, Chúmy Chúmez llanza ''[[Hermano Lobo]]'' a semeyanza del selmanariu francés ''[[Charlie Hebdo]]'' y tamién apaez la revista ''[[Barrabás (revista)|Barrabás]]'', especializada en deporte. * [[1973]] sale ''[[El Papus]]'', «revista satírica y neurasténica». * En marzu de [[1974]], apaez ''[[Por Favor (revista)|Por Favor]]''. * [[1977]], cierren ''Barrabás'', ''La Codorniz'', ''Por Favor'' y naz ''[[El Jueves]]'' * [[1987]], apaecen ''[[TMEO]]'' y ''[[Monográficu]]''. === Humor hacker === Según [[Jargon File|The Jargon Dictionary]], el '''humor hacker''' ye un tipu d'humor que comparten los espertos n'[[ordenadores]] (en particular, los [[hacker]]s), qu'inclúi coses como [[parodia|parodies]] ellaboraes de documentos como especificaciones, estándares, descripciones de llinguaxes, etc. Los [[Request For Comments|RFC]] documentan tolos protocolos estandarizados d'[[Internet]] y son la fonte de referencies pa implementar dalguna [[Aplicación (informática)|aplicación]] o pa conocer los detalles de dalgún [[Protocolu (informática)|protocolu]], por tal razón el tratamientu y llinguaxe de los documentos ye por demás formal, salvu por delles esceiciones: el 1 d'abril ([[Pexe d'abril|April Fool's day]]) anglosaxón ye daqué paecíu al [[Día de los Santos Inocentes]] hispanoamericanu (28 d'avientu). Nesi talante, los RFCs publicaos el [[1 d'abril]] suelen ser chancies atélites pa provocar la hilaridad de los entendíos. === Humor negro === El '''humor negro''' ye un tipu d'humor que s'exerz a cuenta de coses qu'amenaríen, contemplaes dende otra perspeutiva, piedá, terror, llástima o emociones asemeyaes. Cuestiona situaciones sociales que xeneralmente son series por aciu la [[sátira]]. L'asuntu más recurrente nel humor negro ye la [[muerte]] y tou lo que ta rellacionáu con ella. Atañe les temes más escures y doliosos pal ser humanu y que, por norma xeneral, suelen resultar revesosos y polémicos pa la sociedá porque tán rellacionaos cola [[moral]]. Dellos exemplos pueden ser: les grandes [[traxedia|traxedies]], les [[norma social|normes sociales]], la [[sexualidá]], los [[asesinatu|asesinatos]], el [[suicidiu]], les [[enfermedá|enfermedaes]], la [[probeza]], la [[llocura]], el [[terrorismu]], el [[racismu]], la [[drogadicción]], la [[violación]], les [[discapacidá]]es, la [[guerra]], la [[relixón]], la [[política]], etc, pero representaos en forma [[risible]]. Esti tipu d'humor puede ser infantil (en delles películes o la mayoría nes caricatures), xuvenil y adultu. ==== Na vida real ==== L'humor negro aplicáu a unu mesmu nuna situación desesperada ye como "Humor de patíbulu" (traducción del inglés ''Gallows humor''). Un exemplu famosu ye'l de [[Pedro Muñoz Seca]] ante'l pelotón de fusilamiento na [[Guerra Civil Española]]: «Podéis quitar la facienda, les mios tierres, la mio riqueza, inclusive podéis quitar a la mio muyer, como vais faer, la vida, pero hai una cosa que nun me podéis quitar… y ye'l mieu que tengo». ==== Na lliteratura ==== Nes obres lliteraries de cutiu ta presente l'humor negro. Anque [[Jonathan Swift]] ye recordáu principalmente pola so obra ''[[Los viaxes de Gulliver]]'', esti autor irlandés foi tamién bien prolíficu nel campu del periodismu y los ensayos, onde resalta'l so afiláu sentíu del humor qu'apunta sobre la sociedá de la so dómina y los sos arquetipos sociales. Ello ye que considérase a Swift el precursor del humor negro y «inventor de la chancia feroz y aciago». Esti peculiar sentíu del humor queda reflexáu en ''[[A Modest Proposal]]'' ([[1729]]), traducíu como ''Una modesta proposición'', onde suxer como solución a toos aquellos padres que nun pueden caltener a los sos fíos -por cuenta de la mala situación económica del país- que los viendan a los ingleses ricos por que los coman. Otros exemplos pueden atopase en ''Reflexones en redol a una escoba'', ''Instrucciones a los sirvientes'' y ''Propósitos pa cuando llegue a vieyu''. L'ensayu'' Del asesinatu consideráu como una de les belles artes'' de [[Thomas de Quincey]] ye una de les obres maestres del humor negro. Nella Thomas Quincey concibe la muerte como un espectáculu dignu de ser vistu y gociáu. Cuando l'asesinatu ta cometíu y nun podemos faer nada poles víctimes, tenemos de dexar de consideralo moralmente y pasar a xulgalo como obra artística según les lleis del bon gustu. Con esta idea analiza los crímenes más destacaos hasta los más actuales pa la so dómina. ''El club de les parricíes'' d'[[Ambrose Bierce]] ye una escoyeta de cuatro rellatos curties na que los sos protagonistes, motivaos por razones diverses y al traviés de distintos procedimientos, acaben cola vida de los sos proxenitores. A pesar de la temática de les hestories, el tonu gayoleru ya inocente qu'emplega na narración anidia l'impautu y convídanos a esbozar una sorrisa. Bierce tamién ye recordáu pola so obra ''El diccionariu del diañu'', na que sigue faciendo gala del so humor negro arregláu con acidez y cinismu. Por casu, na definición de felicidá atopamos: «Dícese de la contemplación de les desgracies ayenes». [[André Bretón]], impulsor del [[surrealismu|movimientu surrealista]], nel so ''[[Antoloxía del humor negro]]'' ([[1940]]) realizó una compilación personal de 45 testos lliterarios precedíos por una curtia biografía de cada autor ([[Marqués de Sade|Sade]], [[Edgar Allan Poe|Poe]], [[Baudelaire]], [[Lewis Carroll]], [[Rimbaud]], [[Kafka]]...) nos que ta presente l'humor negro anque tamién l'absurdu. El dramaturgu y novelista irlandés [[Samuel Beckett]], [[Premiu Nobel]] de lliteratura, que na so mocedá foi gran almirador de cómicos como [[Charlie Chaplin]] y los [[Hermanos Marx]], ye consideráu especialista bultable nesti tipu d'humor, por obres como ''[[Esperando a Godot]]'' o ''[[Los díes felices]]''. Los rellatos p'adultos qu'escribió'l británicu d'orixe noruegu [[Roald Dahl]] tán habitaos por personaxes excéntricos y hestories hilarantes que tienen como denominador común l'humor negro. La so antoloxía ''[[Rellatos de lo inesperao]]'' ([[1948]]-[[1979|79]]) inclúi 16 intrigantes hestories qu'espresen con ironía la maldá y les miseries del ser humanu —los apuestes, la vengación, les rensíes, l'avaricia y la perversidad polo xeneral. El llibru de Oscar Balmayor ''Diez maestros del humor negro'' de 1977 (ed. Bruguera) recueye testos d'[[Alphonse Allais]], [[Anton Chekhov]], [[O. Henry]], [[Mark Twain]], [[Alfred Jarry]], [[Villiers de L'Isle-Adam]] y [[Saki]], amás de los yá citaos Jonathan Swift, Thomas De Quincey y Ambrose Bierce. ==== Nel cine y la televisión ==== L'humor negro ta presente en munches de les creaciones de la cultura popular. Delles películes ingleses de mediaos del [[sieglu XX]] podríen indicase como bonos exemplos d'un humor negro intelixente y risonderu. Por casu, ''[[The Ladykillers]]'' (''The Ladykillers'') de [[1955]], dirixida por [[Alexander Mackendrick]], con [[Alec Guinness]] y [[Peter Sellers]] o ''Ocho sentencies de muerte'' (''Hearts and Coronets''), de [[1949]], dirixida por Robert Hamer. En 1964 estrenóse la película ''[[Dr. Strangelove]]'', dirixida por [[Stanley Kubrick]] y protagonizada por Peter Sellers y George C. Scott, que sentó los precedentes d'esti "xéneru". Nos últimos años cabo destacar el perversu humor negro del direutor [[Álex de la Iglesia]], que constitúi la esencia de les sos películes. Tamién los [[hermanos Coen]] remanen l'humor negro y la sátira con maña nes sos comedies. Otros exemplos d'humor negro son ''[[The Addams Family]]'' de [[Charles Addams]] y ''[[Beetlejuice]]'' de [[Tim Burton]]. La película de gángster ''[[Goodfellas]]'' de cutiu llevó l'humor negro a un tonu estremu. En delles [[serie de televisión|series de televisión]] tamién puede atopase l'humor negro. Un claru exemplu d'esti xéneru ye la serie d'animación ''[[South Park]]'', creada por [[Trey Parker]] y [[Matt Stone]], na que se satiriza con frecuencia a la sociedá, actualidá y [[cultura d'Estaos Xuníos]]. Otra serie animada que tamién inclúi un altu conteníu d'humor negro ye ''[[Happy Tree Friends]]'', na cual apaecen dellos personaxes con apariencia tienra, pero siempres terminen morriendo de forma tráxica y sangrienta, pero coles mesmes, risible. La serie ''[[La casa de los dibuxos]]'' tamién ye bien popular por esti tipu d'humor, al igual que ''[[Family Guy]]'', ''[[American Dad]]'', ''[[The Cleveland Show]]'', ''[[Futurama (serie de televisión)|Futurama]]'' y ''[[The Simpsons]]''. A pesar de lo anterior, delles series de televisión que son mayoritariamente dirixíes escontra'l públicu infantil tienden a tener esti tipu de detalles, solo que de manera indireuta y de forma pocu violenta; tales como ''[[Ren & Stimpy]]'', ''[[Invader Zim]]'', ''[[Courage the Cowardly Dog]]'', ''[[The Grim Adventures of Billy & Mandy]]'', ''[[MAD (serie animada)|MAD]]'', ''[[Regular Show]]'', ente otros munchos exemplos. Otru exemplu d'humor negro son nos videoxuegos, que'l so máximos esponentes son Grand ''Theft Auto'' y ''Saints Row''.{{demostrar}} ==== Nel cómic ==== Nel [[cómic]] [[arxentina|arxentín]] tenemos dellos exemplos. ''[[Cazador d'Aventures]]'', creáu por Jorge Lucas, ta basáu nel humor negro. Causando risa al traviés de la muerte y falta de considerancia y respetu escontra les otres persones per parte del personaxe principal, el Cazador. ''[[Boogie, l'aceitosu]]'', historieta de [[Roberto Fontanarrosa]] esplegó dende'l primer episodiu tolos elementos d'esti estilu d'humor, onde un mercenariu d'Estaos Xuníos, ex-combatiente de Vietnam, fai gala d'un machismu exacerbado y un racismu estremo, combináu con una actitú fatalista y cínica ante la muerte y el sufrimientu ayenos. Mientres la década de 1970 la revista ''[[Satiricón]]'' d'[[Oskar Blotta]] publicó irregularmente'l so suplementu d'humor negro, con testos, viñetes ya historietes creaes polos collaboradores regulares de la revista. Otra historieta con un frecuente usu d'esti tipu d'humor ye'l cómic chilenu ''[[Condorito (historieta)|Condorito]]'' de [[Pepo|René Ríos Boettiger "Pepo"]], anque sigue siendo dedicáu a tolos públicos (incluyendo neños), delles vegaes usa temes como l'asesinatu o los engaños matrimoniales. Nel cómic ''The Gashlycrumb Tinies'' del escritor y dibuxante [[Edward Gorey]], traducíu n'España como ''Los pequeñines macabros'', ye'l meyor exemplu del particular sentíu del humor del so autor. Trátase d'un abecedariu nel que cada lletra correspuende a un neñu distintu que sufre una muerte a cual más pintoresca. Esta obra inclúyese dientro d'una escoyeta compuesta por otres hestories curties de tonu similar denomada ''La pareya abominable''. El dibuxante [[François Boucq]] nel so álbum ''Los pioneros de l'aventura humana'' arrexunta delles hestories curties regaes con un humor acedo y bien personal, nes que lo fantástico convive alegremente coles situaciones más banales. Nesti tonu tamién creó los cómics ''La muyer del magu'' y ''Www.la-mort.fr'', que la so portada ganó'l [[:fr:Grand_Prix_de_l'humour_noir|Grand Prix de l'Humour Noir]] (Gran Premiu del Humor Negro) en 2007, un premiu que cada añu conceder a una obra lliteraria, a un miembru del mundu del espectáculu y a un dibuxante dende la so creación en [[1954]]. Otra forma d'humor negro sangrientu ye'l cómic ''La Mázcara.'' Otra notable apaición del humor negro dar nes tires de [[webcómic]] de [[Cyanide and Happiness]], presentando situaciones xeneralmente ayenes a la vida cotidiana. == Discursu humorísticu == Como vimos, humorismo ye una manera d'enxuiciar les situaciones con ciertu distanciamientu atélite, burllón o, n'apariencia, llixeru y, anque bien próximu a la comicidad, nun ye esautamente lo mesmo. Son munchos los autores qu'estremen ente humorismo y comicidad: === Humorismo === [[Theodor Lipps]], nel so ensayu sobre lo risible y el humorismo –Komik und Humor–, afirma que «el humorismo ye'l sentimientu de lo sublime no risible y polo risible».<ref>Theodor Lipps; Komik und Humor, London, UK, Echo Library, 2006, páx. 50</ref> Y [[Evaristo Acevedo]],<ref>Evaristo Acevedo[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/a/acevedo_guerra.htm] Biografíes y Vides</ref> define'l humorismo como «lo risible dignificáu pola defensa d'una actitú suprasocial».<ref>Evaristo Acevedo Guerra; Teoría ya interpretación del humor español, Madrid, Editora Nacional, 1966, páx. 281</ref> L'humorista, partiendo de la so realidá social y los problemes que nésta se xeneren, intenta llevalos más allá nun deséu de perfeición qu'evite'l anquilosamiento social. Va más lloñe de los simples intereses que cada sociedá envalora intanxibles en dómines daes y concretes al señalar los peligros qu'esos intereses suponen pal individuu cuando tán deformados pol fanatismu y l'ambición. Cuando les estructures sociales nun s'atopen n'equilibriu coles llibertaes individuales, l'home, por aciu l'humor, márca-y llendes a la sociedá. L'humor surde del pueblu con calter de crítica, con enganíes de reforma y de denuncia d'inxusticies, ye por ello, corroyente cola sociedá. En diversos intentos por definir l'humor, teorizarlo y racionalizalo llegar a defender l'humor puro»,<ref>Andrè Bretón; Antoloxía del humor negro, Barcelona, Editorial Anagrama, 1972 (1ª Ed.), páx. 10</ref> el conceutu risible» constitúi l'eternu campu de batalla de cuantos quieren intelectualizar l'humor, que siempres intenten establecer la mayor distancia ente «lo risible» y «lo humorístico». Na teoría escontra un humor puro» desaposiar de la ironía y de la sátira, académicos como [[Wenceslao Fernández Flórez]], [[Pío Baroja]] o [[Julio Casares]] que coinciden n'entender l'humor como comprensivu y non como críticu. «Na burlla hai dellos matices, como nel arcu iris. Hai'l [[sarcasmu]], de color más aveséu, que la so risa ye amargosa y sale ente los dientes apertaos; roxura tan fuerte, qu'entá trai sabor a tal dempués del quimismo con que la tresformó'l pensamientu. Hai la [[ironía]] que tien un güeyu en serio y l'otru en guiños, mientres espolea l'ensame de les sos aviespes d'oru. Y hai nel humor el tonu más nidiu del iris»,<ref>Wenceslao Fernández Florez, L'humor na lliteratura española, Obres completes. Tomu V, Madrid, Aguilar, 1956, páx. 991-92</ref> en pallabres de Fernández Flórez. «El satíricu tiende a la correición y al llátigu; l'humorista a la interpretación y al bálsamu»,<ref>Pío Baroja, El Covarón del humorismo. Obres completes. Tomu V, Madrid, Biblioteca</ref> según Baroja. «Si al llegar hasta equí nun fracasemos nel nuesu propósitu de dir precisando'l conceutu del humorismo, va senos fácil estremalo de la ironía cola que tan de cutiu se -y confunde»,<ref>Julio Casares; El humorismo y otros ensayos. Obres completes. Volume VI. Madrid, Espasa Calpe, 1961, páx. 44</ref> opina Casares. La [[risa]]. Figura antropomorfa tairona 900 d. C. - 1600 d. C. Sicasí, Acevedo defende cómo, na práutica, y analizando les obres de los principales humoristes europeos, l'humor nunca ye puru sinón que vien acompañáu pola [[sátira]], la ironía o dambes; l'humor exerz la crítica y ye sogona, non yá ye comprensivu, d'alcuerdu a la teoría particular de cada humorista sobre lo tienro y lo comprensivo. Definir como «lo risible combativu», esto ye, lo risible al traviés de la sátira y la ironía pa dar una finalidá filosófica y trascendente a la risa: «ri pero escucha». A última hora, humor nel so sentíu más ampliu y vulgarmente almitíu, referir a tou aquello que fai rir. Esto ye, cola pallabra «humor» non yá alúdese al enclín o disposición del ánimu o del sentimientu a lo risible o graciosu» que se presenta como opuesta al enclín seriu o tráxica», sinón que por estensión, aplicar a toles formes de lo risible, dende lo risible puramente a lo humorístico, ya inclusive s'identifica cola risa mesma. === La comicidad === Dende l'Antigüedá, l'humor apaeció estrechamente venceyáu a lo risible, entendíu ésti de resultes del espectáculu de lo risible, deforme, erróneu o incongruente que, si nun provoca dolor o compasión, amena nel espectador un sentimientu de superioridá que se manifiesta na risa. Dellos autores afirmen que l'oxetu necesariu prevocador de la risa ye l'efeutu de sorpresa –el procesu de desconciertu-esclarecimiento– y non la espectación. Otros consideren risible tou lo que s'opón a la norma o destrúi lo previsto. Anque la sorpresa nun ye esencial no risible, ye inherente en munchos casos. [[Gustave Doré]], «L'atélite Fidalgu Don Quixote de la Mancha», 1863. Nesti sentíu, [[Henri Bergson]] na so obra clásica -y rire asegura que'l mayor enemigu de la risa ye la emoción, magar considera lo risible como la perceición de la rixidez, anquilosamiento o la mecanización de la vida. Lo risible, espresa por tanto, según Bergson, cierta imperfección individual o coleutiva qu'esixe una correición inmediata y esta correición ye la risa, que zarra, amás, un deséu d'humildar al suxetu risible col enfotu de modificar la so conducta. Dellos filósofos caracterizaron lo risible –ente ellos [[Schopenhauer]] o [[Hegel]]–como la perceición d'un contraste, un contrasentíu o incongruencia. Los actos que s'escapen a les lleis, vezos y convenciones y opónense o destrúin lo previsto, seríen actos risibles. Inclusive en dellos casos consideraron la novedá como una traza esencial de lo risible. Na famosa obra de [[Miguel de Cervantes]], por casu, utiliza la llocura de [[Don Quixote]] como una xustificación pa presentar una serie de situaciones incongruentes que resulten risibles y qu'amás inclúin la sorpresa polo inesperao de diches situaciones a lo llargo de tola obra. Esta concepción de lo risible como subversión o, cuantimenos, como diverxencia con respectu al sistema de valores vixentes nun determináu grupu social, esplica que la comicidad varie de país a país y tresfórmese col tiempu, yá que, al igual que les costumes y les normes, ta suxeta a condicionamientos culturales y de les modes. El contestu que favorez la perceición de lo risible apaez estrechamente venceyáu al xuegu, entendíu non yá como actividá contraria al trabayu práuticu, sinón como actitú opuesta a la seriedá. Esti aspeutu lúdicu de lo risible dexó rellacionar el placer risible col gocie estéticu,<ref>Rosa María Martin Casamitjana; L'humor na poesía española de vanguardia, Madrid, Gredos, 1996, páx. 30</ref> pos –sacante para quien atribúin a la risa la función de correctivu social–, tienen dambos el mesmu calter desinteresáu. Pero a la supuesta gratuidá del prestar cómicu opón Lipps<ref>Op. cit., páx. 566</ref> dos razones pa escluyilo del ámbitu de la estética: la primera, que'l gocie nun procede del oxetu sinón de la rellación intelectual que s'establez col mesmu; la segunda, l'ausencia de comunicación sentimental. Sicasí, sigue, ello nun torgar que lo risible seya un posible mediu pal llogru de prestar estéticu si la negación que supón la comicidad sirve pa realizar por contraste lo positivo o sublime d'un valor negáu, nesti casu falar de humorismo. == Humorismo y comicidad nes teoríes del humor == Dende los entamos de la filosofía occidental y hasta'l sieglu XX, los filósofos trataron d'esplicase la naturaleza del humor. Podemos estremar tres teoríes fundamentales:<ref>María Ángeles Torres Sánchez; Estudiu pragmáticu del humor verbal, Cadiz, Universidá de Cádiz, 1999, páx. 10</ref> la teoría de la descarga, la teoría de la superioridá, y la teoría de la incongruencia. === Teoría de la descarga === Para [[Freud]]<ref>Sigmund Freud; El chiste y la so rellación colo inconsciente, Madrid, Alianza, 2000 (1ª Ed.). páx. 221</ref> les espresiones de humorismo, comicidad y chiste son fontes de prestar porque aforren al home un gastu d'enerxía psíquica. Estremar pol tipu de gastu psíquicu aforráu: «El prestar del chiste surde d'un gastu de inhibición aforráu; el de la comicidad, d'un gastu de representación (ideación) aforráu y el de humorismo, d'un gastu de sentimientu aforráu. Nestos trés modalidaes de trabayu del nuesu aparatu psíquicu, el placer provién d'un aforru; los trés coinciden en recuperar, dende l'actividá anímica, un placer que, en verdá, namái se perdió pol mesmu desenvolvimientu d'esa actividá». En [[Aristóteles]], l'alma carauterizar por tener pasiones que lluchen por lliberar se, y tantu el humorismo como la comicidad –[[traxedia]] y [[comedia]]– tienen por misión purificar l'alma per mediu de la [[catarsis]]. Esto ye, penerando la realidá pol humor, representándola, esaniciaríamos ciertes tensiones negatives, llegando a un equilibriu emocional. === Teoría de la superioridá === Creada dende [[Platón]] y caltenida hasta'l sieglu XVIII, sostién que toa esperiencia humorística surdi como manifestación del sentimientu de superioridá del home escontra l'home. Los filósofos de l'Antigüedá, dende l'[[Academia Platónica]], atopaben la risa inmoral y sobeyoso porque «al afayar un viciu o una desgracia nel otru y rinos por ello con faigo de menos burllón, namái vamos provocar una reaición violenta». Para [[Aristóteles]], la comicidad ye la manifestación d'un suxetu que arroga superioridá: «El que ri d'otru afirma más o menos orgullosamente el so yo». Nel sieglu XVII, [[Hobbes]] contemplar dende la perspeutiva «rise de los errores, vicios o defectos de los otros ye un signu de pusilanimidad pos los llabores de les grandes mentes, de los esclariaos, ye ayudar y lliberar a los otros del desdeñu».<ref>Nélida Beatriz Sosa; “Del humor y la so contorna” en Revista de la facultá 13, 2007. Arxentina, FADECS-Xunzo, páx. 179</ref> El principal esponente d'esta teoría, [[Henri Bergson]], presupon un elementu psicolóxicu d'agresividá. La comicidad sería una fórmula civilizada de lliberar un cúmulu d'emociones ya impulsos que reprime la vida en sociedá, como'l [[mieu]] o'l [[sadismu]], tratar d'un calce pa exercer una represalia contra quien consideramos inferiores a nós. «La comicidad espresa cierta imperfección individual o coleutiva qu'esixe una correición inmediata». Pa Bergson, la risa ye una especie de correctivu. «Na risa reparamos siempres una intención ensin declarar d'humildar». Sentímonos superiores a les persones de les que rimos, porque piensen de forma distinta y tomen en serio coses que nós nun consideramos. D'esta idea parten toles teoríes del humor basaes nel conceutu de superioridá. Fadríamos risión a los demás con trés oxetivos: correctivu social, azote o hostigamiento y censura. Como espresa [[Charles Baudelaire]] nel so ensayu Lo risible y la caricatura,<ref>Charles Baudelaire; Lo risible y la caricatura, Madrid, Visor, 1989, páx. 15</ref> «... El Ser que quixo multiplicar la so imaxe nun punxo na boca del home los dientes del lleón, pero l'home muerde cola risa; nin nos sos güeyos l'astucia fascinadora de la culiebra, pero seduz coles llárimes». === Teoría de la incongruencia === Non tolos estudiosos de lo risible dan a la risa la función de catarsis o de correctivu social. La risa puede provenir de la converxencia inusual, inconsistente o incompatible d'idees, situaciones, conductes o actitúes. Una situación na que la comprensión d'una rellación visible secuencial ye esperada, y sicasí, asocede daqué inesperáu. Esti tipu de teoría foi desenvuelta principalmente por [[Schopenhauer]]: «La causa de lo risible ta siempres na subsunción o inclusión paradógica, y por tanto inesperada, d'una cosa nun conceutu que nun-y correspuende, y la risa indica que de sópitu s'alvierte la incongruencia ente dichu conceutu y la cosa pensada, esto ye, ente l'astraición y la intuición. Cuanto mayor seya esa incompatibilidá y más inesperada na concepción de que ri, tantu más intensa va ser la risa».<ref>Arthur Schopenhauer; El mundu como voluntá y representación, Barcelona, Planeta-De Agostini, 1996, páx. 68</ref> Tamién pa Schaeffer, «la risa o'l placer acomuñáu a la risa ye la resultancia de la perceición d'una incongruencia nun contestu lúdicu, esto ye, un contestu basáu na ausencia de racionalidá».<ref>R. Schaeffer; The art of laughter, Nueva York, [[Columbia University Press]], 1981, páx. 27</ref> Asina podemos concluyir que, humorismo y comicidad son dos conceutos distintos. La comicidad puede venir del deséu de rise de daqué o de daquién que consideramos inferior o d'una simple necesidá de exteriorización lúdica. El humorismo aniciar al calor d'un escepticismu políticu, esistencial o de cualesquier otru tipu. La comicidad ye un fenómenu más superficial que'l humorismo, en cuanto la so función principal ye faer rir, prestar o, nel peor de los casos, agraviar. La comicidad fainos rir y entretiennos, l'humor fainos rir y pensar. La comicidad ye situacional: torpeza, ridiculez, absurdu, incongruencia y ta en rellación coles llimitaciones de los individuos. L'humor xuega coles «insuficiencias de la condición humana». Zarra la crítica incluyendo tamién al suxetu. Nel so ensayu [[Pirandello]]<ref>Luigi Pirandello; El humorismo, Madrid, Espasa-Calpe, 1961</ref> definir asina: «Nel humorismo, la reflexón nun s'escuende, nun permanez invisible sinón que se pon ante la emoción inicial como un xuez, analizar, desapasionadamente, y descompon la so imaxe. Sicasí, d'esti analís, d'esta descomposición, emana otru sentimientu: aquel que podría denominase'l sentimientu de lo contrario». Charles Chaplin, S. Rankin Drew, El mozu [The kid], 1921. Podemos ilustrar esti conceutu unviándonos a unu de los máximos esponentes del cine risible xunto con [[Buster Keaton]], [[Max Linder]] o [[Jacques Tati]], nos alboreceres de la nuesa cultura audiovisual. Cuando [[Chaplin]] constrúi'l personaxe de Charlot, un vagamundu de la urbe moderna, ensin riqueces nin predisposición pa consiguiles, les sos desventures nun son representaes dende'l dolor –sentimientu inicial– sinón dende'l so contrariu: la hilaridad. Asina s'apodera de los polos de toa contradicción humorística. Al empar que fai rir, compadece a los escluyíos y conderga la indiferencia de los que marxinen. El humorismo ye un preséu de la intelixencia lliberador y corroyente (incisivu, sogón, hiriente) de la verdá. L'humor crítico ye cuestionador, contestatario. El humorismo ye un sentimientu antitéticu que puede ser, como la risa, tantu d'allegría como murnia. [[Gómez de la Serna]]<ref>Ramón Gómez de la Serna; Ismos, Madrid, Sociedá Estatal pa l'Aición Cultural Esterior, 2002, páx. 32</ref> incide na concepción elevada del humorismo onde les coses nun pueden ser d'otra manera; tratar d'una forma que dexa recoyer lo inconcluso, abrir un espaciu de llibertá, desmontar les certidumes: «Toa obra –apunta en Ismos– tien que tar escalabrada pol humor, con barruntos d'humorística; si non, ta mancada de muerte, d'inercia, de disolución cancerosa». L'humor surde tamién como una llucha contra lo dao, contra los convencionalismos. == Clasificación de la comicidad == * '''1. Desenllaz imprevistu''' *:: 1.1 Desenllaz imprevistu con plantegamientu latente *:::: 1.1.1 Desenllaz imprevistu con plantegamientu latente y concretu *:::: 1.1.2 Desenllaz imprevistu con plantegamientu latente y inconcreto *:: 1.2 Desenllaz imprevistu con plantegamientu espreso * '''2.Desenllaz previstu''' *:: 2.1 Desenllaz previstu con plantegamientu latente *:::: 2.1.1 Desenllaz previstu con plantegamientu latente y concretu *:::: 2.1.2 Desenllaz previstu con plantegamientu latente y inconcreto *:: 2.2 Desenllaz previstu con plantegamientu espreso == Sentíu del humor y salú == [[Ficheru:Richard herring.jpg|thumb|250px|Un [[cómicu]] actuando nun [[pub]].]] Ta comprobáu que los ''estaos d'ánimu'' inflúin de manera bien positiva na salú de les persones, entá nes persones que s'atopen n'estaos terminales. El '''sentíu del humor''' ye la capacidá d'aguiyar el sentíu de gracia n'unu mesmu y nos demás. Hai formes de causar gracia, convirtiendo aiciones que davezu escarecen de sentíu humorísticu, acomuñóse con aiciones que dalguna vegada espertaron risa. Asina tamién podemos acomuñar una aición con otra; esta postrera con un sentíu pocu avezáu o raru, inclusive con aiciones que de cutiu non se dan porque sí. La comparanza del sucesu cola nueva aición, dexa comparar a seres humanos con animales, o viceversa, comparar persones d'una posición social alta con una menos desafortunada, y asina socesivamente. Cuando rimos, paeciera ser que tolos problemes y esmoliciones queden detrás. Y, siquier por un intre, esto ye asina.<ref>Beneficios de sonrir.[http://www.naturisima.net/index.php/128-problemes-de-salud/mente-y-emociones/18433-7-beneficios-de-sonreir-que-probablemente-desconocias] naturísima.</ref> Esti pensamientu llevó a dellos científicos a estudiar los efeutos d'esta reaición hilarante nel organismu humanu, teniendo siempres como premisa que daqué tan placentero podría acarretar beneficios a nivel corporal. Comprobóse que los pensamientos prestosos provoquen un meyor ánimu y, arriendes d'ello, aumenten nueses defenses.<ref name ="salú">La risa y el bon humor, beneficiosos pa la salú.[http://bureaudesalud.com/v2/2010/12/16/la risa-y-el-bon-humor-beneficiosu-pa-la-salú/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211015192829/http://bureaudesalud.com/v2/2010/12/16/la |date=2021-10-15 }} BUREAUDESALUD.</ref> Esto llevó a los autores del estudiu<ref name = "salú" /> a asegurar qu'esa rellación prueba que la felicidá puede faenos más saludables. Nési sentíu, los especialistes<ref name = "salú" /> creen que la felicidá vendría ser como les llambionaes pal celebru, daqué que fai que la nuesa mente siéntase consentida. La risa provoca una importante lliberación d'hormones, les endorfines conocíes merecidamente como les hormones de la felicidá. Amás, llibérase serotonina, dopamina y adrenalina. La esplosión de risaes provoca daqué bien paecíu al éxtasis: apurre vitalidá, enerxía y amonta l'actividá cerebral. Cuando nos invade la risa, munchos músculos del nuesu cuerpu que permanecíen inactivos poner en funcionamientu. Ye un estímulu eficaz contra'l estrés, la depresión y, evidentemente, la murnia.<ref name = "salú" /> == Llistáu de RFCs de chancia == * RFC 3252: Binary Lexical Octet Ad-hoc Transport * RFC 3251: Electricity over IP * RFC 3093: Firewall Enhancement Protocol (FEP) * RFC 3092: Etymology of "Foo" * RFC 3091: Pi Digit Generation Protocol * RFC 2795: The Infinite Monkey Protocol Suite (IMPS) * RFC 2551: The Roman Standards Process -- Revision III * RFC 2550: Y10K and Beyond * RFC 2549: IP over Avian Carriers with Quality of Service * RFC 2325: Definitions of Managed Objects for Drip-Type Heated * RFC 2324: Hyper Text Coffee Pot Control Protocol (HTCPCP/1.0) * RFC 2323: IETF Identification and Security Guidelines * RFC 2322: Management of IP numbers by peg-dhcp * RFC 2321: RITA -- The Reliable Internetwork Troubleshooting Agent * RFC 2100: The Naming of Hosts * RFC 1927: Suggested Additional MIME Types for Associating Documents * RFC 1926: An Experimental Encapsulation of IP Datagrams on Top of ATM * RFC 1925: The Twelve Networking Truths * RFC 1924: A Compact Representation of IPv6 Addresses * RFC 1776: The Address is the Message * RFC 1607: A View From The 21st Century * RFC 1606: A Historical Perspective On The Usage Of IP Version 9 * RFC 1605: SONET to Sonnet Translation * RFC 1438: Internet Engineering Task Force Statements Of Boredom (SOBs) * RFC 1437: The Extension of MIME Content-Types to a New Medium * RFC 1313: Today's Programming for KRFC AM 1313 Internet Talk Radio * RFC 1217: Avantu from the Consortium for Slow Commotion Research (CSCR) * RFC 1216: Gigabit Network Economics and Paradigm Shifts * RFC 1149: A Standard for the Transmission of IP Datagrams on Avian Carriers * RFC 1097: Telnet subliminal-message option * RFC 748: TELNET RANDOMLY-LOSE Option * RFC 527: The ARPAWOCKY == Ver tamién == {{llista de columnes|2| * [[:Categoría:Humoristes|Humoristes]] * [[:Categoría:Humor|Tipo d'humor]] ** [[Humor absurdo]] ** [[Humor blanco]] ** [[Humor gráfico]] ** [[Humor hacker]] ** [[Humor negro]] ** [[Metahumor]] * [[Risa]] * [[Caricatura]] * [[Chiste]] * [[Clave d'humor]] * [[Faltes ortográfiques satíriques]] * [[Inciclopedia]] * [[Tira risible]] * [[Parodia]] * [[Parodia de relixón]] * [[Sitcom]] * [[Sarcasmu]] * [[Ironía]] }} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * ''Analís de la comicidad'', José Serra Masana, Barcelona, 1972. * ''Humor Theory. The formula of laughter'', Igor Krichtafovitch, Outskitspress, 2006, ISBN 9781598002225. * ''L'humor y el so conceutu. Humor, humorismo y comicidad'', Silvia María Hernández Muñoz, Zaragoza, Marzu de 2012. * ''L'humor como estratexa y reflexón na publicidá español (2007 y 2008)'', Silvia María Hernández Muñoz, Valencia, 2008. * ''Humor gráfico español del sieglu XX''. Prólogu d'[[Álvaro de Laiglesia]]. Salvat Editores, Alianza Editorial. Madrid, 1970. * Pereira Martins, C., O Humor como peculiar jogo de linguagem: mecânica, desregramento y subversão, In https://www.academia.edu/8636931/O_Humor_como_peculiar_jogo_de_linguagem_mecanica_desregramento_y_subversao == Enllaces esternos == {{wikiquote|Humor}} * Diccionariu de revistes d'humor español http://www.ciberniz.com/prensa.htm * Artículu sobre la hestoria de la caricatura en Méxicu, http://www.jornada.unam.mx/2006/09/10/sem-agustin.html {{Tradubot|Humor}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Humor| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] flk1yadl4je7np3id9xqtliekp50fjz 0 93112 4493814 4490638 2026-05-18T05:57:10Z Limotecariu 735 4493814 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20230131131526}} {{Ficha de premiu |nome = Óscar a la meyor actriz |eventu actual = |imaxe = Emma Stone (30116702391) (cropped).jpg |tamañu imaxe = 250px |pie d'imaxe = ''[[Emma Stone]], ganadora más recién del premiu.'' |descripción = La interpretación femenina protagonista más destacada del añu anterior. |presentador = [[Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques|Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques]] |país = |añu = |añu ganador = 28 de febreru de 2017<br />[[Premiu Óscar de 2015|88° ceremonia d'entrega de premios]] |ex aequo = |predecesor = |socesor = |actual posesor = [[Emma Stone]]<br /> por ''[[La La Land (película)|La La Land]]'' |web oficial = http://www.oscars.org/ }} El '''[[Premios Óscar|Óscar]] a la meyor actriz''' ye unu de los premios daos pola [[Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques|Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques d'Estaos Xuníos]] (AMPAS) en reconocencia a aquelles actrices con interpretaciones destacaes en dalguna película del añu anterior. Hasta la [[Premiu Óscar de 1936|novena ceremonia d'entrega de premios]] llevada a cabu en 1937, esta categoría reconocía tanto a actrices principales como de repartu. Ente que les nomaes a esta categoría son escoyíes por actores y actrices miembro de l'Academia, los ganadores son escoyíes por tolos miembros na so totalidá. Hasta la [[Premiu Óscar de 2014|87ª edición de los Óscar]], 73 actrices ganaron esti premiu. == Historia == Nes primeres trés ediciones de los Óscar, los actores y direutores yeren designaos como los meyores nes sos categoríes reconociendo tolos trabayos que realizaren mientres l'añu de seleición. Sicasí, mientres la [[Premiu Óscar de 1930|tercer ceremonia]] en 1930, namái una d'eses películes foi citada'l premiu definitivu de cada ganador, anque cada unu de los ganadores tuviera dos películes de más nos sos nomes pa los votos. Para [[Premiu Óscar de 1931|cuarta ceremonia]] en 1931, esti sistema pesao y confuso foi sustituyíu pol actual sistema nel qu'una actriz ye nomada por un trabayu específicu nuna sola película. Hasta [[Premiu Óscar de 1935|octava ceremonia d'entrega de premios]] en 1936, la presentación de candidatures pal premiu a la Meyor Actriz pretendía incluyir toles actrices, ensin importar si'l papel consideráu yera principal o de sofitu. Na [[Premiu Óscar de 1936|siguiente edición]] en 1937, sicasí, la categoría de meyor actriz de repartu introducióse específicamente como un premiu distintu raigañu de les denuncies de que la categoría de Meyor Actriz solo vía favorecida a intérpretes principales con más tiempu en pantalla. Antes de la entrega de premios de [[Premiu Óscar de 1977|1977]], esti gallardón yera conocíu a cencielles como'l Premiu de l'Academia pa l'actuación d'una actriz». Sicasí, dende los sos entamos, el premiu foi referíu comúnmente como'l «Óscar a la meyor actriz». Esti premiu xunto col d'[[Óscar al meyor actor|meyor actor]], [[Óscar a la meyor actriz de repartu|meyor actriz de repartu]] y [[Óscar al meyor actor de repartu|meyor actor de repartu]] constitúin los cuatro Premios de l'Academia de Méritu Interpretativu y son presentaos añalmente pola AMPAS. == Ganadores de múltiples «Óscar a la meyor actriz» == ;Cuatro premiu *[[Katharine Hepburn]] ;Dos premios {{Columnes}} *[[Ingrid Bergman]] * *[[Jane Fonda]] *[[Hilary Swank]] {{Nueva columna}} *[[Elizabeth Taylor]] *[[Bette Davis]] *[[Jodie Foster]] {{Nueva columna}} *[[Sally Field]] *[[Olivia de Havilland]] *[[Glenda Jackson]] {{Nueva columna}} *[[Vivien Leigh]] *[[Luise Rainer]] *[[Meryl Streep]] {{final columnes}} :*<small>* Ingrid Bergman y Meryl Streep tienen un tercer Óscar como «Meyor actriz de repartu».</small> == Gallardoniaes per añu == Na siguiente llista tán enunciaes les actrices ganadores según les nomaes. L'añu correspuende a fechar seleición y eleición y non l'añu de la entrega del premiu. Mientres les primeres seis ediciones, el periodu d'eleición tomaba dos años del [[calendariu gregorianu]]. Por casu, la [[Premiu Óscar de 1929|2° ceremonia de los Óscar]], llevada a cabu'l 30 de marzu de 1930, reconoció actrices que los sos trabayos fueron estrenaos ente'l 1 d'agostu de 1928 y el 31 de xunetu de 1929. Cabo recordar que, al igual que los demás premios d'actuación, ye presentáu y apurríu pol correspondiente ganador del añu anterior del xéneru opuestu, nesti casu, pol postreru ganador a Meyor Actor. === Década del 2010 === {| {{tablaguapa}} width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2016 |fotografía = [[Ficheru:Emma Stone 2014.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Emma Stone]] |Película = [[La La Land (película)|La La Land]] |Papel = Mia Dolan |Nomáu1 = [[Isabelle Huppert]] |Nomáu2 = [[Ruth Negga]] |Nomáu3 = [[Natalie Portman]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[Elle (película)|Elle]] |Filme2 = [[Loving (película)|Loving]] |Filme3 = [[Jackie (película)|Jackie]] |Filme4 = [[Florence Foster Jenkins (película)|Florence Foster Jenkins]] |Papel1 = Michèle Leblanc |Papel2 = [[Casu Loving contra Virginia|Mildred Dolores Jeter]] |Papel3 = [[Jackie Kennedy]] |Papel4 = [[Florence Foster Jenkins]] }} {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2015 |fotografía = [[Ficheru:Brie Larson by Gage Skidmore.jpg|90px|sinmarco]] |Ganador = [[Brie Larson]] |Película = [[L'habitación (película)|L'habitación]] |Papel = Joy "Ma" Newsome |Nomáu1 = [[Cate Blanchett]] |Nomáu2 = [[Jennifer Lawrence]] |Nomáu3 = [[Charlotte Rampling]] |Nomáu4 = [[Saoirse Ronan]] |Filme1 = [[Carol (película)|Carol]] |Filme2 = [[Joy (película)|Joy]] |Filme3 = [[45 años]] |Filme4 = [[Brooklyn (película de 2015)|Brooklyn]] |Papel1 = Carol Aird |Papel2 = [[Joy Mangano]] |Papel3 = Kate Mercer |Papel4 = Eilis Lacey }} {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2014 |fotografía = [[Ficheru:Julianne Moore Cannes 2015.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Julianne Moore]] |Película = [[Siempres Alice]] |Papel = Alice Howland |Nomáu1 = [[Marion Cotillard]] |Nomáu2 = [[Felicity Jones]] |Nomáu3 = [[Rosamund Pike]] |Nomáu4 = [[Reese Witherspoon]] |Filme1 = [[Deux jours, une nuit]] |Filme2 = [[La teoría del tou]] |Filme3 = [[Perdida (película de 2014)|Perdida]] |Filme4 = [[Alma selvaxe]] |Papel1 = Sandra Bya |Papel2 = [[Jane Wilde Hawking|Jane Hawking]] |Papel3 = Amy Elliott-Dunne |Papel4 = Cheryl Strayed }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2013 |fotografía = [[Ficheru:Cate Blanchett Cannes 2015.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Cate Blanchett]] |Película = [[Blue Jasmine]] |Papel = Jasmine Francis |Nomáu1 = [[Amy Adams]] |Nomáu2 = [[Sandra Bullock]] |Nomáu3 = [[Judi Dench]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[American Hustle]] |Filme2 = [[Gravity (película)|Gravity]] |Filme3 = [[Philomena]] |Filme4 = [[August: Osage County (película)|August: Osage County]] |Papel1 = Sydney Prosser / Edith Greensly |Papel2 = Ryan Stone |Papel3 = Philomena Lee |Papel4 = Violet Weston }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2012 |fotografía = [[Ficheru:Jennifer Lawrence in 2016.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Jennifer Lawrence]] |Película = [[Silver Linings Playbook]] |Papel = [[Tiffany Maxwell]] |Nomáu1 = [[Jessica Chastain]] |Nomáu2 = [[Emmanuelle Riva]] |Nomáu3 = [[Quvenzhané Wallis]] |Nomáu4 = [[Naomi Watts]] |Filme1 = [[Zero Dark Thirty]] |Filme2 = [[Amor (película de 2012)|Amor]] |Filme3 = [[Beasts of the Southern Wild]] |Filme4 = [[The Impossible]] |Papel1 = Maya |Papel2 = Anne Laurent |Papel3 = Hushpuppy |Papel4 = Maria Bennett }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2011 |fotografía = [[Ficheru:Meryl Streep February 2016.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Meryl Streep]] |Película = [[La dama de fierro]] |Papel = [[Margaret Thatcher]] |Nomáu1 = [[Glenn Close]] |Nomáu2 = [[Viola Davis]] |Nomáu3 = [[Rooney Mara]] |Nomáu4 = [[Michelle Williams (actriz)|Michelle Williams]] |Filme1 = [[Albert Nobbs]] |Filme2 = [[The Help]] |Filme3 = [[The Girl with the Dragon Tattoo]] |Filme4 = [[My Week with Marilyn]] |Papel1 = Albert Nobbs |Papel2 = Aibileen Clark |Papel3 = [[Lisbeth Salander]] |Papel4 = [[Marilyn Monroe]] }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2010 |fotografía = [[Ficheru:Natalie_Portman_Cannes_2015_5.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Natalie Portman]] |Película = [[Black Swan (película)|Black Swan]] |Papel =Nina Sayers |Nomáu1 = [[Annette Bening]] |Nomáu2 = [[Nicole Kidman]] |Nomáu3 = [[Jennifer Lawrence]] |Nomáu4 = [[Michelle Williams (actriz){{!}}Michelle Williams]] |Filme1 = [[The Kids Are All Right]] |Filme2 = [[Rabbit Hole]] |Filme3 = [[Winter's Bone]] |Filme4 = [[Blue Valentine (película)|Blue Valentine]] |Papel1 =Nic Allgood |Papel2 = Becca Corbett |Papel3 =Ree Dolly |Papel4 =Cindy }} |} === Década del 2000 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2009 |fotografía = [[Ficheru:Sandra Bullock (9189702847).jpg|90px|center]] |Ganador = [[Sandra Bullock]] |Película = [[Un suañu posible]] |Papel = [[Leigh Anne Tuohy]] |Nomáu1 = [[Carey Mulligan]] |Nomáu2 = [[Gabourey Sidibe]] |Nomáu3 = [[Helen Mirren]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[Enseñanza de vida]] |Filme2 = [[Precious (película)|Precious]] |Filme3 = [[La última estación]] |Filme4 = [[Julie & Julia]] |Papel1 = Jenny Miller |Papel2 = Claireece "Precious" Jones |Papel3 = [[Sofía Behrs]] |Papel4 = [[Julia Child]] }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2008 |fotografía = [[Ficheru:Kate Winslet March 18, 2014 (headshot).jpg|90px|center]] |Ganador = [[Kate Winslet]] |Película = [[The Reader]] |Papel =Hanna Schmitz |Nomáu1 = [[Anne Hathaway]] |Nomáu2 = [[Angelina Jolie]] |Nomáu3 = [[Melissa Leo]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[Rachel Getting Married]] |Filme2 = [[Changeling (película)|Changeling]] |Filme3 = [[Frozen River]] |Filme4 = [[La dulda (película de 2008)|La dulda]] |Papel1 =Kym Buchman |Papel2 =[[Christine Collins]] |Papel3 =Ray Eddy |Papel4 = Hermana Aloysius Beauvier }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2007 |fotografía = [[Ficheru:Marion_Cotillard_Cannes_2015.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Marion Cotillard]] |Película = [[La Môme (película)|La Môme]] |Papel = [[Édith Piaf]] |Nomáu1 = [[Cate Blanchett]] |Nomáu2 = [[Ellen Page]] |Nomáu3 = [[Julie Christie]] |Nomáu4 = [[Laura Linney]] |Filme1 = [[Elizabeth: la edá d'oru]] |Filme2 = [[Juno (película)|Juno]] |Filme3 = [[Lloñe d'ella]] |Filme4 = [[La familia Savage]] |Papel1 =[[Sabela I d'Inglaterra]] |Papel2 = Juno MacGuff |Papel3 =Fiona Anderson |Papel4 =Wendy Savage}} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2006 |fotografía = [[Ficheru:Helen Mirren Deauville 2014.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Helen Mirren]] |Película = [[The Queen]] |Papel =[[Sabela II d'Inglaterra]] |Nomáu1 = [[Judi Dench]] |Nomáu2 = [[Kate Winslet]] |Nomáu3 = [[Meryl Streep]] |Nomáu4 = [[Penélope Cruz]] |Filme1 = [[Notes on a Scandal]] |Filme2 = [[Little Children]] |Filme3 = [[The Devil Wears Prada (película)|The Devil Wears Prada]] |Filme4 = [[Volver (película de 2006)|Volver]] |Papel1 = Barbara Covett |Papel2 = Sarah Pierce |Papel3 = [[Miranda Priestly]] |Papel4 =Raimunda}} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2005 |fotografía = [[Ficheru:Reese Witherspoon face.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Reese Witherspoon]] |Película = [[Walk the Line|Walk the line]] |Papel = [[June Carter Cash|June Carter]] |Nomáu1 = [[Charlize Theron]] |Nomáu2 = [[Felicity Huffman]] |Nomáu3 = [[Judi Dench]] |Nomáu4 = [[Keira Knightley]] |Filme1 = [[North Country]] |Filme2 = [[Transamérica]] |Filme3 = [[Mrs. Henderson presenta]] |Filme4 = [[Pride & Prejudice (película)|Pride & Prejudice]] |Papel1 = Josey Aimes |Papel2 = Sabrina "Bree" Osbourne |Papel3 = Laura Henderson |Papel4 = [[Elizabeth Bennet]]}} |-{{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2004 |fotografía = [[Ficheru:Hilary Swank face1.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Hilary Swank]] |Película = [[Million dollar baby]] |Papel =[[Maggie Fitzgerald]] |Nomáu1 = [[Annette Bening]] |Nomáu2 = [[Catalina Sandino Moreno]] |Nomáu3 = [[Kate Winslet]] |Nomáu4 = [[Imelda Staunton]] |Filme1 = [[Conociendo a Julia]] |Filme2 = [[María, llena yes de gracia]] |Filme3 = [[Eternal Sunshine of the Spotless Mind]] |Filme4 = [[Vera Drake]] |Papel1 =Julia Lambert |Papel2 =María Álvarez |Papel3 =Clementine Kruczynski |Papel4 =Vera Drake}} |-{{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2003 |fotografía = [[Ficheru:Charlize Theron Cannes 2015 2.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Charlize Theron]] |Película = [[Monster (película)|Monster]] |Papel = [[Aileen Wuornos]] |Nomáu1 = [[Diane Keaton]] |Nomáu2 = [[Keisha Castle-Hughes]] |Nomáu3 = [[Naomi Watts]] |Nomáu4 = [[Samantha Morton]] |Filme1 = [[Something's Gotta Give]] |Filme2 = [[Whale Rider]] |Filme3 = [[21 Grams]] |Filme4 = [[In America]] |Papel1 =Erika Berry |Papel2 =Paikea Apirana |Papel3 =Cristina Peck |Papel4 =Sarah }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2002 |fotografía = [[Ficheru:Nicole K Face.PNG|90px|center]] |Ganador = [[Nicole Kidman]] |Película = [[The Hours]] |Papel = [[Virginia Woolf]] |Nomáu1 = [[Salma Hayek]] |Nomáu2 = [[Diane Lane]] |Nomáu3 = [[Julianne Moore]] |Nomáu4 = [[Renée Zellweger]] |Filme1 = [[Frida]] |Filme2 = [[Unfaithful (película)|Unfaithful]] |Filme3 = [[Far from Heaven]] |Filme4 = [[Chicago (película de 2002)|Chicago]] |Papel1 = [[Frida Kahlo]] |Papel2 =Connie Sumner |Papel3 =Cathy Whitaker |Papel4 =Roxie Hart }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2001 |fotografía = [[Ficheru:Halle_Berry_by_Gage_Skidmore.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Halle Berry]] |Película = [[Monster's Ball]] |Papel =Leticia Musgrove |Nomáu1 = [[Judi Dench]] |Nomáu2 = [[Nicole Kidman]] |Nomáu4 = [[Renée Zellweger]] |Nomáu3 = [[Sissy Spacek]] |Filme1 = [[Iris (película)|Iris]] |Filme2 = [[Moulin Rouge!]] |Filme4 = [[Bridget Jones's Diary]] |Filme3 = [[In the Bedroom (película)|In the Bedroom]] |Papel1 =Iris Murdoch |Papel2 =Satine |Papel4 =Bridget Jones |Papel3 =Ruth Fowler }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =2000 |fotografía = [[Ficheru:Julia Roberts 2002.jpg|90px]] |Ganador = [[Julia Roberts]] |Película = [[Erin Brockovich]] |Papel = [[Erin Brockovich]] |Nomáu1 = [[Ellen Burstyn]] |Nomáu2 = [[Joan Allen]] |Nomáu3 = [[Juliette Binoche]] |Nomáu4 = [[Laura Linney]] |Filme1 = [[Requiem for a Dream]] |Filme2 = [[:en:The Contender (película de 2000)|The Contender]] |Filme3 = [[Chocolat (película de 2000)|Chocolat]] |Filme4 = [[:en:You Can Count On Me|You Cant Count on Me]] |Papel1 =Sara Goldfarb |Papel2 =la senadora Laine Hanson |Papel3 =Vianne Rocher |Papel4 =Sammy Prescott }} |} === Década de 1990 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |añu =1999 |Premiu= Óscar |fotografia = [[Ficheru:Hilary Swank face1.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Hilary Swank]] |Película = [[Boys Don't Cry]] |Papel =Brandon Teena |Nomáu1 = [[Annette Bening]] |Nomáu2 = [[Janet McTeer]] |Nomáu3 = [[Julianne Moore]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[American Beauty]] |Filme2 = [[Tumbleweeds]] |Filme3 = [[The End of the Affair|El fin del romance]] |Filme4 = [[Música del corazón]] |Papel1 =Carolyn Burnham |Papel2 = Mary Jo Walker |Papel3 =Sarah Miles |Papel4 =Roberta Guaspari }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1998 |fotografía = [[Ficheru:Gwyneth_Paltrow_avp_Iron_Man_3_Paris.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Gwyneth Paltrow]] |Película = [[Shakespeare namoráu]] |Papel =[[Viola de Lesseps]] |Nomáu1 = [[Cate Blanchett]] |Nomáu2 = [[Fernanda Montenegro]] |Nomáu3 = [[Meryl Streep]] |Nomáu4 = [[Emily Watson]] |Filme1 = [[Elizabeth (película)|Elizabeth]] |Filme2 = [[Central do Brasil]] |Filme3 = [[Coses qu'importen]] |Filme4 = [[Hilary y Jackie]] |Papel1 =[[Sabela I d'Inglaterra]] |Papel2 =Dora |Papel3 =Kate Gulden |Papel4 = [[Jacqueline du Pré]] }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1997 |fotografía = [[Ficheru:Helen Hunt face.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Helen Hunt]] |Película = [[As Good as It Gets]] |Papel =Carol Connelly. |Nomáu1 = [[Helena Bonham Carter]] |Nomáu2 = [[Julie Christie]] |Nomáu3 = [[Judi Dench]] |Nomáu4 = [[Kate Winslet]] |Filme1 = [[The Wings of the Dove (película de 1997)|The Wings of the Dove]] |Filme2 = [[Rellumada crepuscular]] |Filme3 = [[Mrs. Brown]] |Filme4 = [[Titanic (película de 1997)|Titanic]] |Papel1 =Kate Croy |Papel2 =Phyllis Mann |Papel3 =[[Victoria del Reinu Xuníu]] |Papel4 =Rose DeWitt Bukater }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1996 |fotografía = [[Ficheru:Frances McDormand 2.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Frances McDormand]] |Película = [[Fargo (película)|Fargo]] |Papel =Marge Olmstead-Gunderson |Nomáu1 = [[Brenda Blethyn]] |Nomáu2 = [[Diane Keaton]] |Nomáu3 = [[Kristin Scott Thomas]] |Nomáu4 = [[Emily Watson]] |Filme1 = [[Secretos y mentires]] |Filme2 = [[L'habitación de Marvin]] |Filme3 = [[El paciente inglés]] |Filme4 = [[Breaking the Waves]] |Papel1 =Cynthia Rose Purley |Papel2 =Bessie |Papel3 =Katharine Clifton |Papel4 =Bess McNeill }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1995 |fotografía = [[Ficheru:Susan Sarandon 3 by David Shankbone.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Susan Sarandon]] |Película = [[Pena de muerte (película)|Pena de muerte]] |Papel = [[Helen Prejean]] |Nomáu1 = [[Elisabeth Shue]] |Nomáu2 = [[Sharon Stone]] |Nomáu3 = [[Meryl Streep]] |Nomáu4= [[Emma Thompson]] |Filme1 = [[Leaving Las Vegas]] |Filme2 = [[Casino (película)|Casino]] |Filme3 = [[The Bridges of Madison County]] |Filme4 = [[Sense and Sensibility (película)|Sense and Sensibility]] |Papel1 =Sera |Papel2 =Ginger McKenna |Papel3 =Francesca Johnson |Papel4 =Elinor Dashwood }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1994 |fotografía = [[Ficheru:Jessica Lange (Cropped).JPG|90px|center]] |Ganador = [[Jessica Lange]] |Película = [[Blue Sky]] |Papel =Carly Marshall |Nomáu1 = [[Jodie Foster]] |Nomáu2 = [[Miranda Richardson]] |Nomáu3 = [[Winona Ryder]] |Nomáu4 = [[Susan Sarandon]] |Filme1 = [[Nell (película)|Nell]] |Filme2 = [[Tom & Viv]] |Filme3 = [[Little Women (película de 1994)|Little Women]] |Filme4 = [[El veceru (película)|El veceru]] |Papel1 =Nell Kellty |Papel2 =Vivienne Haigh |Papel3 =Jo March |Papel4 =Reggie Love }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1993 |fotografía = [[Ficheru:Holly_Hunter_by_Gage_Skidmore.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Holly Hunter]] |Película = [[The Piano|El pianu]] |Papel =Ada McGrath |Nomáu1 = [[Angela Bassett]] |Nomáu2 = [[Stockard Channing]] |Nomáu3 = [[Emma Thompson]] |Nomáu4 = [[Debra Winger]] |Filme1 = [[What's Love Got to Do with It (película)|What's Love Got to Do with It]] |Filme2 = [[Seis grado de separación (película)|Seis grado de separación]] |Filme3 = [[The Remains of the Day (película)|The Remains of the Day]] |Filme4 = [[Shadowlands|Tierres de clarixa]] |Papel1 = [[Tina Turner]] |Papel2 =Ouisa Kittredge |Papel3 =Mary Kenton |Papel4 = [[Joy Gresham]] }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1992 |fotografía = [[Ficheru:Emma Thompson Césars 2009.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Emma Thompson]] |Película = [[Howards End|Torno a Howards End]] |Papel =Margaret Schlegel |Nomáu1 = [[Catherine Deneuve]] |Nomáu2 = [[Mary McDonnell]] |Nomáu3 = [[Michelle Pfeiffer]] |Nomáu4 = [[Susan Sarandon]] |Filme1 = [[Indochina (película)|Indochina]] |Filme2 = [[Passion Fish]] |Filme3 = [[Percima de too]] |Filme4 = [[Lorenzo's Oil (película)|L'aceite de la vida]] |Papel1 =Eliane |Papel2 =May-Alice Culhane |Papel3 =Lurene Hallett |Papel4 = [[Augusto y Michaela Odone|Michaela Odone]] }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1991 |fotografía = [[Ficheru:Jodie Foster.4785.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Jodie Foster]] |Película = [[The Silence of the Lambs (película)|El silenciu de los corderos]] |Papel =[[Clarice Starling]] |Nomáu1 = [[Geena Davis]] |Nomáu2 = [[Laura Dern]] |Nomáu3 = [[Bette Midler]] |Nomáu4 = [[Susan Sarandon]] |Filme1 = [[Thelma y Louise]] |Filme2 = [[Rosa del llaberintu]] |Filme3 = [[Pa los homes]] |Filme4 = [[Thelma y Louise]] |Papel1 =Thelma Dickinson |Papel2 =Rosa |Papel3 =Dixie Leonard |Papel4 =Louise Sawyer }} |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1990 |fotografía = [[Ficheru:Kathy Bates at PaleyFest 2014 - 13491414615 crop.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Kathy Bates]] |Película = [[Misery (película)|Misery]] |Papel =[[Annie Wilkes]] |Nomáu1 = [[Anjelica Huston]] |Nomáu2 = [[Julia Roberts]] |Nomáu3 = [[Meryl Streep]] |Nomáu4 = [[Joanne Woodward]] |Filme1 = [[The Grifters|Los timadores]] |Filme2 = [[Pretty Woman]] |Filme3 = [[Postcards from the Edge]] |Filme4 = [[Esperando a Mr. Bridge]] |Papel1 =Lilly Dillon |Papel2 =Vivian Ward |Papel3 =Suzanne Val |Papel4 =India Bridge }} |- |} === Década de 1980 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |Premiu= Óscar |añu =1989 |fotografía = [[Ficheru:Jessica Tandy & Hume Cronyn.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Jessica Tandy]] |Película = [[Driving Miss Daisy]] |Papel =Daisy Werthan |Nomáu1 = [[Isabelle Adjani]] |Nomáu2 = [[Pauline Collins]] |Nomáu3 = [[Jessica Lange]] |Nomáu4 = [[Michelle Pfeiffer]] |Filme1 = [[Camille Claudel (película)|Camille Claudel]] |Filme2 = [[Shirley Valentín]] |Filme3 = [[Music Box (película)|Music Box]] |Filme4 = [[The Fabulous Baker Boys]] |Papel1 = [[Camille Claudel]] |Papel2 = Shirley Valentine-Bradshaw |Papel3 =Ann Talbot |Papel4 =Susie Diamond }} |- {{Llista d'actores |añu =1988 |fotografía = [[Ficheru:Jodie Foster.4785.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Jodie Foster]] |Película = [[The Accused (película)|The Accused]] |Papel =Sarah Tobias |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Glenn Close]] |Nomáu2 = [[Melanie Griffith]] |Nomáu3 = [[Meryl Streep]] |Nomáu4 = [[Sigourney Weaver]] |Filme1 = [[Dangerous Liaisons]] |Filme2 = [[Armes de muyer]] |Filme3 = [[Un lloru na escuridá]] |Filme4 = [[Gorillas in the Mist: The Story of Dian Fossey]] |Papel1 =la Marquesa Isabel de Merteuil |Papel2 = Tess McGill |Papel3 =Lindy Chamberlain |Papel4 = [[Dian Fossey]] }} |- |- {{Llista d'actores |añu =1987 |fotografía = [[Ficheru:Cher by Ian Smith.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Cher]] |Película = [[Conxuru de lluna]] |Papel =Loretta Castorini |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Glenn Close]] |Nomáu2 = [[Holly Hunter]] |Nomáu3 = [[Sally Kirkland]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[Fatal Attraction]] |Filme2 = [[Broadcast News]] |Filme3 = [[Anna (película)|Ana]] |Filme4 = [[Ironweed]] |Papel1 =Alex Forrest |Papel2 =Jane Craig |Papel3 =Ana |Papel4 =Helen Archer }} |- {{Llista d'actores |añu =1986 |fotografía = [[Ficheru:Matlin at 2014 AHA Hero Dog Awards.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Marlee Matlin]] |Película = [[Children of a Lesser God]] |Papel =Sarah Norman |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Jane Fonda]] |Nomáu2 = [[Sissy Spacek]] |Nomáu3 = [[Kathleen Turner]] |Nomáu4 = [[Sigourney Weaver]] |Filme1 = [[El día dempués]] |Filme2 = [[Crímenes del corazón]] |Filme3 = [[Peggy Sue Got Married (película)|Peggy Sue Got Married]] |Filme4 = [[Aliens, el regresu]] |Papel1 = Alex Sternbergen |Papel2 =Babe Magrath |Papel3 =Peggy Sue Bodell |Papel4 =Ellen Ripley }} |- {{Llista d'actores |añu =1985 |fotografía = [[Ficheru:Gerladine Page Hondo.png|90px]] |Ganador = [[Geraldine Page]] |Película = [[The Trip to Bountiful]] |Papel =Carrie Watts |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Anne Bancroft]] |Nomáu2 = [[Whoopi Goldberg]] |Nomáu3 = [[Jessica Lange]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[Agnes of God]] |Filme2 = [[The Color Purple (película)|The Color Purple]] |Filme3 = [[Duces suaños]] |Filme4 = [[Out of Africa]] |Papel1 =la madre Miriam Ruth |Papel2 = Celie Harris |Papel3 =Patsy Cline |Papel4 =Karen Blixen }} |- {{Llista d'actores |añu =1984 |fotografía = [[Ficheru:Sally Field at the 62nd Academy Awards cropped and altered.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Sally Field]] |Película = [[Places in the Heart]] |Papel =Edna Spalding |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Judy Davis]] |Nomáu2 = [[Jessica Lange]] |Nomáu3 = [[Vanessa Redgrave]] |Nomáu4 = [[Sissy Spacek]] |Filme1 = [[Pasaxe a la India]] |Filme2 = [[Country (película)|Country]] |Filme3 = [[Les bostonianas (película)|Les bostonianas]] |Filme4 = [[The River (película)|The River]] |Papel1 =Adela Quested |Papel2 = Jewell Ivy |Papel3 =Olive Chancellor |Papel4 =Mae Garvey }} |- {{Llista d'actores |añu =1983 |fotografía = [[Ficheru:Studio publicity Shirley MacLaine.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Shirley MacLaine]] |Película = [[La fuerza del ciñu]] |Papel =Aurora Greenway |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Jane Alexander]] |Nomáu2 = [[Meryl Streep]] |Nomáu3 = [[Julie Walters]] |Nomáu4 = [[Debra Winger]] |Filme1 = [[Testamentu (película)|Testamentu]] |Filme2 = [[Silkwood]] |Filme3 = [[Educating Rita]] |Filme4 = [[La fuerza del ciñu]] |Papel1 = Carol Wetherly |Papel2 = [[Karen Silkwood]] |Papel3 = Rita |Papel4 = Emma Greenway Horton }} |- {{Llista d'actores |añu =1982 |fotografía = [[Ficheru:Meryl Streep February 2016.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Meryl Streep]] |Película = [[La decisión de Sophie]] |Papel =Sophie Zawistowski |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Julie Andrews]] |Nomáu2 = [[Jessica Lange]] |Nomáu3 = [[Sissy Spacek]] |Nomáu4= [[Debra Winger]] |Filme1 = [[Victor Victoria]] |Filme2 = [[Frances (película)|Frances]] |Filme3 = [[Desapaecíu (película)|Desapaecíu]] |Filme4 = [[An Officer and a Gentleman]] |Papel1 = Victoria Grant |Papel2 = [[Frances Farmer]] |Papel3 =Beth Horman |Papel4 = Paula Pokrifki }} |- {{Llista d'actores |añu =1981 |fotografía = [[Ficheru:Katharine Hepburn Face.jpg|90px]] |Ganador = [[Katharine Hepburn]] |Película = [[On Golden Pond]] |Papel =Ethel Thayer |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Diane Keaton]] |Nomáu2 = [[Marsha Mason]] |Nomáu3 = [[Susan Sarandon]] |Nomáu4 = [[Meryl Streep]] |Filme1 = [[Reds]] |Filme2 = [[Only When I Laugh]] |Filme3 = [[Atlantic City (película de 1980)|Atlantic City]] |Filme4 = [[La muyer del teniente francés]] |Papel1 = Louise Bryant |Papel2 = Xeorxa |Papel3 = Sally Matthews |Papel4 = Sarah / Anna }} |- {{Llista d'actores |añu =1980 |fotografía = [[Ficheru:Sissy Spacek face.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Sissy Spacek]] |Película = [[Coal Miner's Daughter]] |Papel =Loretta Lynn |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Ellen Burstyn]] |Nomáu2 = [[Goldie Hawn]] |Nomáu3 = [[Mary Tyler Moore]] |Nomáu4 = [[Gena Rowlands]] |Filme1 = [[Resurrection (película de 1980)|Resurrection]] |Filme2 = [[Private Benjamin]] |Filme3 = [[Ordinary People (película)|Ordinary People]] |Filme4 = [[Gloria (película de 1980)|Gloria]] |Papel1 =Edna Mae McCauley |Papel2 = Judy Benjamin |Papel3 =Beth Jarrett |Papel4 =Gloria Swenson }} |- |} === Década de 1970 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |añu =1979 |fotografía = [[Ficheru:Sally Field at the 62nd Academy Awards cropped and altered.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Sally Field]] |Película = [[Norma Rae]] |Papel =Norma Rae Webster |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Jill Clayburgh]] |Nomáu2 = [[Jane Fonda]] |Nomáu3 = [[Marsha Mason]] |Nomáu4 = [[Bette Midler]] |Filme1 = [[Starting Over]] |Filme2 = [[El síndrome de China (película)|El síndrome de China]] |Filme3 = [[Capítulo dos]] |Filme4 = [[La rosa]] |Papel1 =Marilyn Holmberg |Papel2 =Kimberly Wells |Papel3 =Jennie MacLaine |Papel4 =Mary Rose Foster }} |- {{Llista d'actores |añu =1978 |fotografía = [[Ficheru:Jane Fonda Face.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Jane Fonda]] |Película = [[Coming Home (película)|Coming Home]] |Papel =Sally Hyde |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Ingrid Bergman]] |Nomáu2 = [[Ellen Burstyn]] |Nomáu3 = [[Jill Clayburgh]] |Nomáu4 = [[Geraldine Page]] |Filme1 = [[Sonata de seronda]] |Filme2 = [[Same Time, Next Year (película)|Same Time, Next Year]] |Filme3 = [[An Unmarried Woman]] |Filme4 = [[Interiores (película)|Interiores]] |Papel1 =Charlotte Andergast |Papel2 =Doris |Papel3 = Erica |Papel4 = Eve }} |- {{Llista d'actores |añu =1977 |fotografía = [[Ficheru:Diane Keaton by Firooz Zahedi 2.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Diane Keaton]] |Película = [[Annie Hall]] |Papel =Annie Hall |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Anne Bancroft]] |Nomáu2 = [[Jane Fonda]] |Nomáu3 = [[Shirley MacLaine]] |Nomáu4 = [[Marsha Mason]] |Filme1 = [[The Turning Point]] |Filme2 = [[Julia (película de 1977)|Julia]] |Filme3 = [[The Turning Point]] |Filme4 = [[La moza del adiós]] |Papel1 = Emma Jacklin |Papel2 = [[Lillian Hellman]] |Papel3 = Deedee Rodgers |Papel4 = Paula McFadden }} |- {{Llista d'actores |añu =1976 |fotografía = [[Ficheru:Faye Dunaway - Festiwal Gwiazd in Gdańsk.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Faye Dunaway]] |Película = [[Network (película)|Network]] |Papel =Diana Christensen |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Marie-Christine Barrault]] |Nomáu2 = [[Talia Shire]] |Nomáu3 = [[Sissy Spacek]] |Nomáu4 = [[Liv Ullmann]] |Filme1 = [[Cousin, cousine]] |Filme2 = [[Rocky (película)|Rocky]] |Filme3 = [[Carrie (película de 1976)|Carrie]] |Filme4 = [[De frente (película de 1976)|De frente]] |Papel1 =Marthe |Papel2 =Adrian Pennino |Papel3 = [[Carrie White]] |Papel4 =la doctora Jenny Isaksson }} |- {{Llista d'actores |añu =1975 |fotografía = [[Ficheru:Louise Fletcher cropp.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Louise Fletcher]] |Película = [[One Flew Over the Cuckoo's Nest]] |Papel =[[Enfermera Ratched]] |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Ann-Margret]] |Nomáu2 = [[Isabelle Adjani]] |Nomáu3 = [[Glenda Jackson]] |Nomáu4 = [[Carol Kane]] |Filme1 = [[Tommy (película)|Tommy]] |Filme2 = [[Diariu íntimu de Adèle H.]] |Filme3 = [[Hedda (película)|Hedda]] |Filme4 = [[Hester Street]] |Papel1 =Nora Walker Hobbs |Papel2 =Adèle Hugo / Adèle Lewry |Papel3 =Hedda Gabler |Papel4 =Gitl }} |- {{Llista d'actores |añu =1974 |fotografía = [[Ficheru:Ellen Burstyn at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Ellen Burstyn]] |Película = [[Alicia yá nun vive equí]] |Papel =Alice Hyatt |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Diahann Carroll]] |Nomáu2 = [[Faye Dunaway]] |Nomáu3 = [[Valerie Perrine]] |Nomáu4 = [[Gena Rowlands]] |Filme1 = [[Claudine (película)|Claudine]] |Filme2 = [[Chinatown (película)|Chinatown]] |Filme3 = [[Lenny (película)|Lenny]] |Filme4 = [[Una muyer so la influencia]] |Papel1 =Claudine |Papel2 =Evelyn Cross Mulwray |Papel3 =Honey Bruce |Papel4 =Mabel Longhetti }} |- {{Llista d'actores |añu =1973 |fotografía = [[Ficheru:Glenda Jackson.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Glenda Jackson]] |Película = [[Un toque de distinción]] |Papel =Vicki Allessio |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Ellen Burstyn]] |Nomáu2 = [[Marsha Mason]] |Nomáu3 = [[Barbra Streisand]] |Nomáu4 = [[Joanne Woodward]] |Filme1 = [[El exorcista (película)|El exorcista]] |Filme2 = [[Llibertá de Cenicienta]] |Filme3 = [[The Way We Were]] |Filme4 = [[Summer Wishes, Winter Dreams]] |Papel1 =Chris MacNeil |Papel2 =Maggie Paul |Papel3 =Katie Morosky |Papel4 =Rita Walden }} |- {{Llista d'actores |añu =1972 |fotografía = [[Ficheru:Liza Minnelli (2).jpg|90px|center]] |Ganador = [[Tema Minnelli]] |Película = [[Cabaré (película)|Cabaré]] |Papel =Sally Bowles |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Diana Ross]] |Nomáu2 = [[Maggie Smith]] |Nomáu3 = [[Cicely Tyson]] |Nomáu4 = [[Liv Ullmann]] |Filme1 = [[La dama del blues]] |Filme2 = [[Travels with My Aunt]] |Filme3 = [[Sonda (película de 1972)|Sonda]] |Filme4 = [[Los emigrantes]] |Papel1 = [[Billie Holiday]] |Papel2 =Augusta Bertram |Papel3 =Rebecca Morgan |Papel4 =Kristina }} |- {{Llista d'actores |añu =1971 |fotografía = [[Ficheru:Jane Fonda Face.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Jane Fonda]] |Película = [[Klute]] |Papel =Bree Daniels |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Julie Christie]] |Nomáu2 = [[Glenda Jackson]] |Nomáu3 = [[Vanessa Redgrave]] |Nomáu4 = [[Janet Suzman]] |Filme1 = [[McCabe & Mrs. Miller]] |Filme2 = [[Sunday, Bloody Sunday]] |Filme3 = [[Les troyanes]] |Filme4 = [[Nicolás y Alejandra]] |Papel1 =Constance Miller |Papel2 =Alex Greville |Papel3 = [[María I d'Escocia]] |Papel4 = [[Alejandra Fiódorovna Románova]] }} |- {{Llista d'actores |añu =1970 |fotografía = [[Ficheru:Glenda Jackson.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Glenda Jackson]] |Película = [[Muyeres namoraes]] |Papel =Gudrun Brangwen |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Jane Alexander]] |Nomáu2 = [[Ali MacGraw]] |Nomáu3 = [[Sarah Miles]] |Nomáu4 = [[Carrie Snodgress]] |Filme1 = [[La gran esperanza blanca]] |Filme2 = [[Love Story (película)|Love Story]] |Filme3 = [[Ryan's Daughter]] |Filme4 = [[Diariu d'una esposa desesperada]] |Papel1 =Eleanor Backman |Papel2 =Jennifer Cavalleri |Papel3 =Rosy Ryan |Papel4 =Tina Balser }} |- |} === Década de 1960 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |añu =1969 |fotografía = [[Ficheru:Dame Maggie Smith face.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Maggie Smith]] |Película = [[Los meyores años de Miss Brodie]] |Papel =Jean Brodie |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Geneviève Bujold]] |Nomáu2 = [[Jane Fonda]] |Nomáu3 = [[Tema Minnelli]] |Nomáu4 = [[Jean Simmons]] |Filme1 = [[Ana de los mil díes]] |Filme2 = [[They Shoot Horses, Don't They?]] |Filme3 = [[El cucu maneru]] |Filme4 = [[Colos güeyos zarraos]] |Papel1 = [[Ana Bolena]] |Papel2 =Gloria Beatty |Papel3 = Mary Ann 'Pookie' Adams |Papel4 =Mary Wilson }} |- |width=2px; align="center"; rowspan=5|[[Premiu Óscar de 1968|1968]] |width=15px; rowspan=5|[[Ficheru:Katharine Hepburn Face.jpg|90px|center]]<br/ >[[Ficheru:Barbra Streisand My Name is Barbra television special 1965.JPG|90px|center]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Katharine Hepburn]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[El lleón pel hibiernu]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Leonor d'Aquitania]]''' |- |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Barbra Streisand]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[Funny Girl]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Fanny Brice]]''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Patricia Neal]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Una historia de tres estraños]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Nettie Cleary |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Vanessa Redgrave]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Isadora (película)|Isadora]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Isadora Duncan]] |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Joanne Woodward]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Raquel, Raquel]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Raquel Cameron |- |- {{Llista d'actores |añu =1967 |fotografía = [[Ficheru:Katharine Hepburn Face.jpg|90px]] |Ganador = [[Katharine Hepburn]] |Película = [[Guess Who's Coming to Dinner]] |Papel = Christina Drayton |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Anne Bancroft]] |Nomáu2 = [[Faye Dunaway]] |Nomáu3 = [[Edith Evans]] |Nomáu4 = [[Audrey Hepburn]] |Filme1 = [[The Graduate]] |Filme2 = [[Bonnie and Clyde (película)|Bonnie and Clyde]] |Filme3 = [[Los que bisbisen]] |Filme4 = [[Wait Until Dark]] |Papel1 =la señora Robinson |Papel2 = [[Bonnie Parker]] |Papel3 =Maggie Ross |Papel4 =Susy Hendrix }} |- {{Llista d'actores |añu =1966 |fotografía = [[Ficheru:Elizabeth Taylor 1.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Elizabeth Taylor]] |Película = [[Who's Afraid of Virginia Woolf?]] |Papel = Martha |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Anouk Aimée]] |Nomáu2 = [[Ida Kaminska]] |Nomáu3 = [[Lynn Redgrave]] |Nomáu4 = [[Vanessa Redgrave]] |Filme1 = [[Un home y una muyer]] |Filme2 = [[La tienda de la Cai Mayor]] |Filme3 = [[Georgy Girl]] |Filme4 = [[Morgan!]] |Papel1 =Anne Gauthier |Papel2 =Rozalie Lautmann |Papel3 =Georgy |Papel4 =Leonie Delt }} |- {{Llista d'actores |añu =1965 |fotografía = [[Ficheru:Julie Christie - 1966.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Julie Christie]] |Película = [[Darling (película)|Darling]] |Papel = Diana Scott |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Julie Andrews]] |Nomáu2 = [[Samantha Eggar]] |Nomáu3 = [[Elizabeth Hartman]] |Nomáu4 = [[Simone Signoret]] |Filme1 = [[The Sound of Music]] |Filme2 = [[The Collector (película de 1965)|The Collector]] |Filme3 = [[Cuando namái'l corazón ve]] |Filme4 = [[El barcu de los llocos]] |Papel1 = [[Maria von Trapp]] |Papel2 =Miranda Grey |Papel3 =Selina D'Arcy |Papel4 =la Contessa }} |- {{Llista d'actores |añu =1964 |fotografía = [[Ficheru:Julie Andrews 1970.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Julie Andrews]] |Película = [[Mary Poppins (película)|Mary Poppins]] |Papel = Mary Poppins |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Anne Bancroft]] |Nomáu2 = [[Sophia Loren]] |Nomáu3 = [[Debbie Reynolds]] |Nomáu4 = [[Kim Stanley]] |Filme1 = [[The Pumpkin Eater]] |Filme2 = [[Matrimoniu a la italiana (película de 1964)|Matrimoniu a la Italiana]] |Filme3 = [[La insumergible Molly Brown]] |Filme4 = [[Sesión d'espiritismu nuna tarde lluviosa]] |Papel1 =Jo Armitage |Papel2 =Filumena Marturano |Papel3 = [[Molly Brown]] |Papel4 =Myra Savage }} |- {{Llista d'actores |añu =1963 |fotografía = [[Ficheru:Patricia Neal 1952.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Patricia Neal]] |Película = [[Hud]] |Papel = Alma Brown |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Leslie Caron]] |Nomáu2 = [[Shirley MacLaine]] |Nomáu3 = [[Rachel Roberts (actriz)|Rachel Roberts]] |Nomáu4 = [[Natalie Wood]] |Filme1 = [[L'habitación en forma de L]] |Filme2 = [[Irma la duce]] |Filme3 = [[This Sporting Life]] |Filme4 = [[Love with the Proper Stranger]] |Papel1 =Jane Fossett |Papel2 =Irma La Douce |Papel3 =Margaret Hammond |Papel4 =Angie Rossini }} |- {{Llista d'actores |añu =1962 |fotografía = [[Ficheru:Anne Bancroft Chrysler Theatre 1964 (cropped).jpg|90px|center]] |Ganador = [[Anne Bancroft]] |Película = [[The Miracle Worker]] |Papel =Annie Sullivan |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Bette Davis]] |Nomáu2 = [[Katharine Hepburn]] |Nomáu3 = [[Geraldine Page]] |Nomáu4 = [[Llei Remick]] |Filme1 = [[What Ever Happened to Baby Jane?]] |Filme2 = [[Long Day's Journey Into Night (película)|Long Day's Journey Into Night]] |Filme3 = [[Sweet Bird of Youth]] |Filme4 = [[Days of Wine and Roses]] |Papel1 =Baby Jane Hudson |Papel2 =Mary Tyrone |Papel3 =Alexandra Del Llagu |Papel4 =Kirsten Arnesen Clay }} |- {{Llista d'actores |añu =1961 |fotografía = [[Ficheru:Sophia Loren Allan Warren.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Sophia Loren]] |Película = [[La ciociara (película de 1960)|La ciociara]] |Papel = Cesira |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Audrey Hepburn]] |Nomáu2 = [[Piper Laurie]] |Nomáu3 = [[Geraldine Page]] |Nomáu4 = [[Natalie Wood]] |Filme1 = [[Breakfast at Tiffany's]] |Filme2 = [[El buscavidas]] |Filme3 = [[Summer and Smoke]] |Filme4 = [[Rellumanza na yerba]] |Papel1 =Holly Golightly |Papel2 =Sarah Packard |Papel3 = Alma Winemiller |Papel4 =Dennie Loomis }} |- {{Llista d'actores |añu =1960 |fotografía = [[Ficheru:Elizabeth Taylor 1.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Elizabeth Taylor]] |Película = [[BUtterfield 8]] |Papel = Gloria Wandrous |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Greer Garson]] |Nomáu2 = [[Deborah Kerr]] |Nomáu3 = [[Shirley MacLaine]] |Nomáu4 = [[Melína Merkoúri]] |Filme1 = [[Sunrise: A Song of Two Humans en Campobello]] |Filme2 = [[Tres vides errantes]] |Filme3 = [[The Apartment]] |Filme4 = [[Nunca en domingu]] |Papel1 = [[Eleanor Roosevelt]] |Papel2 =Gabrielle van der Mal |Papel3 =Carmody |Papel4 =Ilya }} |- |} === Década de 1950 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |añu =1959 |fotografía = [[Ficheru:Simone Signoret.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Simone Signoret]] |Película = [[Un llugar nel cume (película)|Un llugar nel cume]] |Papel = Alice Aisgill. |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Doris Day]] |Nomáu2 = [[Audrey Hepburn]] |Nomáu3 = [[Katharine Hepburn]] |Nomáu4 = [[Elizabeth Taylor]] |Filme1 = [[Pillow Talk]] |Filme2 = [[Historia d'una monxa (película)|Historia d'una monxa]] |Filme3 = [[Suddenly, Last Summer]] |Filme4 = [[Suddenly, Last Summer]] |Papel1 =Jan Morrow |Papel2 =Gabrielle van der Mal |Papel3 =Violet Venable |Papel4 =Catherine Holly }} |- {{Llista d'actores |añu =1958 |fotografía = [[Ficheru:Susan Hayward - 1940s.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Susan Hayward]] |Película = [[¡Quiero vivir! (película)|¡Quiero vivir!]] |Papel = Barbara Graham |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Deborah Kerr]] |Nomáu2 = [[Shirley MacLaine]] |Nomáu3 = [[Rosalind Russell]] |Nomáu4 = [[Elizabeth Taylor]] |Filme1 = [[Meses separaes]] |Filme2 = [[Some Came Running]] |Filme3 = [[Esta tía ye un demoniu]] |Filme4 = [[La gata sobre'l teyáu de cinc]] |Papel1 =Sibyl Railton-Bell |Papel2 =Ginnie Moorehead |Papel3 =Mame Dennis |Papel4 =Margaret Pollitt }} |- {{Llista d'actores |añu =1957 |fotografía = [[Ficheru:Joanne Woodward 1960.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Joanne Woodward]] |Película = [[Los trés cares d'Eva]] |Papel =Eve White / Eve Black / Jane |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Deborah Kerr]] |Nomáu2 = [[Anna Magnani]] |Nomáu3 = [[Elizabeth Taylor]] |Nomáu4 = [[Lana Turner]] |Filme1 = [[Namái Dios saber]] |Filme2 = [[Vientu selvaxe]] |Filme3 = [[L'árbol de la vida]] |Filme4 = [[Peyton Place (película de 1957)|Peyton Place]] |Papel1 =la hermana Angela |Papel2 =Gioia |Papel3 =Susanna Drake |Papel4 =Constance MacKenzie }} |- {{Llista d'actores |añu =1956 |fotografía = [[Ficheru:IngridBergmanportrait.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Ingrid Bergman]] |Película = [[Anastasia (película de 1956)|Anastasia]] |Papel = Anna Koreff / [[Anastasia Nikoláyevna de Rusia|Anastasia]] |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Carroll Baker]] |Nomáu2 = [[Katharine Hepburn]] |Nomáu3 = [[Nancy Kelly]] |Nomáu4 = [[Deborah Kerr]] |Filme1 = [[Baby Doll]] |Filme2 = [[El creador de l'agua]] |Filme3 = [[La mala grana (película de 1956)|La mala grana]] |Filme4 = [[El rei y yo (película de 1956)|El rei y yo]] |Papel1 =Baby Doll Meighan |Papel2 =Lizzie Curry |Papel3 =Christine Penmark |Papel4 = [[Anna Leonowens]] }} |- {{Llista d'actores |añu =1955 |fotografía = [[Ficheru:Anna magnani.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Anna Magnani]] |Película = [[The Rose Tattoo (película)|The Rose Tattoo]] |Papel = Serafina Delle Rose |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Susan Hayward]] |Nomáu2 = [[Katharine Hepburn]] |Nomáu3 = [[Jennifer Jones]] |Nomáu4 = [[Eleanor Parker]] |Filme1 = [[Voi Llorar mañana]] |Filme2 = [[Branu]] |Filme3 = [[La llomba del adiós]] |Filme4 = [[Melodía atayada]] |Papel1 = [[Lillian Roth]] |Papel2 =Jane Hudson |Papel3 =Dr. Han Suyin |Papel4 =Marjorie 'Margie' Lawrence }} |- {{Llista d'actores |añu =1954 |fotografía = [[Ficheru:Grace Kelly.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Grace Kelly]] |Película = [[The Country Girl]] |Papel = Georgie Elgin |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Dorothy Dandridge]] |Nomáu2 = [[Judy Garland]] |Nomáu3 = [[Audrey Hepburn]] |Nomáu4 = [[Jane Wyman]] |Filme1 = [[Carmen Jones]] |Filme2 = [[A Star is Born (película de 1954)|Nació una estrella]] |Filme3 = [[Sabrina (película de 1954)|Sabrina]] |Filme4 = [[Magnificent Obsession]] |Papel1 =Carmen Jones |Papel2 =Vicki Lester / Esther Blodgett |Papel3 =Sabrina Fairchild |Papel4 = [[Anna Leonowens]] }} |- {{Llista d'actores |añu =1953 |fotografía = [[Ficheru:Charcoal and chalk drawing of Audrey Hepburn.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Audrey Hepburn]] |Película = [[Roman Holiday]] |Papel = la princesa Ana |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Leslie Caron]] |Nomáu2 = [[Ava Gardner]] |Nomáu3 = [[Deborah Kerr]] |Nomáu4 = [[Maggie McNamara]] |Filme1 = [[Lili (película de 1953)|Lili]] |Filme2 = [[Mogambo (película)|Mogambo]] |Filme3 = [[D'equí a la eternidá]] |Filme4 = [[La lluna ye azul]] |Papel1 =Lili Daurier |Papel2 =Eloise Y. Honey Bear Kelly |Papel3 =Karen Holmes |Papel4 =Patty O'Neill }} |- {{Llista d'actores |añu =1952 |fotografía = [[Ficheru:Shirley Booth 1950.JPG|90px|center]] |Ganador = [[Shirley Booth]] |Película = [[Come Back, Little Sheba]] |Papel = Lola Delaney |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Joan Crawford]] |Nomáu2 = [[Bette Davis]] |Nomáu3 = [[Julie Harris]] |Nomáu4 = [[Susan Hayward]] |Filme1 = [[El mieu repentino]] |Filme2 = [[La estrella]] |Filme3 = [[El miembru de la boda]] |Filme4 = [[With a Song in My Heart]] |Papel1 =Myra Hudson |Papel2 =Margaret Elliot |Papel3 =Frances 'Frankie' Addams |Papel4 =Jane Froman }} |- {{Llista d'actores |añu =1951 |fotografía = [[Ficheru:Vivien Leigh (A Streetcar Named Desire, 1951).jpg|90px]] |Ganador = [[Vivien Leigh]] |Película = [[Una tranvía llamáu Deséu (película)|Una tranvía llamáu Deséu]] |Papel = Blanche DuBois |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Katharine Hepburn]] |Nomáu2 = [[Eleanor Parker]] |Nomáu3 = [[Shelley Winters]] |Nomáu4 = [[Jane Wyman]] |Filme1 = [[The African Queen]] |Filme2 = [[Brigada 21]] |Filme3 = [[A Place in the Sun]] |Filme4 = [[Nun toi sola]] |Papel1 =Rose Sayer |Papel2 =Mary McLeod |Papel3 =Alice Tripp |Papel4 =Louise Mason }} |- {{Llista d'actores |añu =1950 |fotografía = [[Ficheru:Promotional photograph ofJudy Holliday.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Judy Holliday]] |Película = [[Born Yesterday]] |Papel = Emma 'Billie' Dawn |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Anne Baxter]] |Nomáu2 = [[Bette Davis]] |Nomáu3 = [[Eleanor Parker]] |Nomáu4 = [[Gloria Swanson]] |Filme1 = [[All About Eve]] |Filme2 = [[All About Eve]] |Filme3 = [[Ensin remisión]] |Filme4 = [[Sunset Boulevard (película)|Sunset Boulevard]] |Papel1 =Eve Harrington |Papel2 =Margo Channing |Papel3 =Marie Allen |Papel4 =Norma Desmond }} |} === Década de 1940 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |añu =1949 |fotografía = [[Ficheru:Olivia DeHavilland-2.JPG|90px]] |Ganador = [[Olivia de Havilland]] |Película = [[The Heiress (película)|The Heiress]] |Papel = Catherine Sloper |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Jeanne Crain]] |Nomáu2 = [[Susan Hayward]] |Nomáu3 = [[Deborah Kerr]] |Nomáu4 = [[Loretta Young]] |Filme1 = [[Pinky (película de 1949)|Pinky]] |Filme2 = [[El mio tontu corazón]] |Filme3 = [[Edward, My Son]] |Filme4 = [[Falen les campanes]] |Papel1 =Patricia 'Pinky' Johnson |Papel2 =Eloise Winters |Papel3 =Evelyn Boult |Papel4 =Hermana Margaret }} |- {{Llista d'actores |añu =1948 |fotografía = [[Ficheru:Promotional photograph of Jane Wyman.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Jane Wyman]] |Película = [[Belinda (película)|Belinda]] |Papel = Belinda McDonald |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Ingrid Bergman]] |Nomáu2 = [[Olivia de Havilland]] |Nomáu3 = [[Irene Dunne]] |Nomáu4 = [[Barbara Stanwyck]] |Filme1 = [[Xuana d'Arcu (película de 1948)|Xuana d'Arcu]] |Filme2 = [[The Snake Pit]] |Filme3 = [[Alcordanza a ma]] |Filme4 = [[Sentar, númberu equivocáu]] |Papel1 = [[Xuana d'Arcu]] |Papel2 =Virginia Stuart Cunningham |Papel3 =Martha 'Mama' Hanson |Papel4 =Lleona Stevenson }} |- {{Llista d'actores |añu =1947 |fotografía = [[Ficheru:Loretta Young Stars of the Photoplay.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Loretta Young]] |Película = [[The Farmer's Daughter]] |Papel = Katrin Holstrom |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Joan Crawford]] |Nomáu2 = [[Susan Hayward]] |Nomáu3 = [[Dorothy McGuire]] |Nomáu4 = [[Rosalind Russell]] |Filme1 = [[L'amor que mata]] |Filme2 = [[Smash-Up, la historia d'una muyer]] |Filme3 = [[Gentleman's Agreement]] |Filme4 = [[La doliente Electra]] |Papel1 =Louise Howell |Papel2 =Angelica 'Angel' Evans Conway |Papel3 =Kathy Lacy |Papel4 =Lavinia Mannon }} |- {{Llista d'actores |añu =1946 |fotografía = [[Ficheru:Olivia DeHavilland-2.JPG|90px]] |Ganador = [[Olivia de Havilland]] |Película = [[To Each His Own]] |Papel = Julia Norris |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Celia Johnson]] |Nomáu2 = [[Jennifer Jones]] |Nomáu3 = [[Rosalind Russell]] |Nomáu4 = [[Jane Wyman]] |Filme1 = [[Curtiu alcuentru]] |Filme2 = [[Duel in the Sun]] |Filme3 = [[La enfermera Kenny]] |Filme4 = [[The Yearling (película de 1946)|The Yearling]] |Papel1 =Laura Jesson |Papel2 =Pearl Chávez |Papel3 =la hermana [[Elizabeth Kenny]] |Papel4 =Orry Baxter }} |- {{Llista d'actores |añu =1945 |fotografía = [[Ficheru:Joan Crawford - 1936 - Hurrell.JPG|90px|center|center]] |Ganador = [[Joan Crawford]] |Película = [[Mildred Pierce]] |Papel = Mildred Pierce |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Ingrid Bergman]] |Nomáu2 = [[Greer Garson]] |Nomáu3 = [[Jennifer Jones]] |Nomáu4 = [[Gene Tierney]] |Filme1 = [[The Bells of St. Mary's]] |Filme2 = [[The Valley of Decision]] |Filme3 = [[Cartes d'amor (película)|Cartes d'amor]] |Filme4 = [[Leave Her to Heaven]] |Papel1 =la hermana María Benedicta |Papel2 =Mary Rafferty |Papel3 =Singleton |Papel4 =Ellen Berent Harland }} |- {{Llista d'actores |añu =1944 |fotografía = [[Ficheru:IngridBergmanportrait.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Ingrid Bergman]] |Película = [[Gaslight]] |Papel = Paula Alquist Anton |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Claudette Colbert]] |Nomáu2 = [[Bette Davis]] |Nomáu3 = [[Greer Garson]] |Nomáu4 = [[Barbara Stanwyck]] |Filme1 = [[Since You Went Away]] |Filme2 = [[Mr. Skeffington]] |Filme3 = [[Mrs. Parkington]] |Filme4 = [[Double Indemnity]] |Papel1 =Anne Hilton |Papel2 =Fanny Trellis |Papel3 =Susie 'Sparrow' Parkington |Papel4 =Phyllis Dietrichson }} |- {{Llista d'actores |añu =1943 |fotografía = [[Ficheru:Jennifer Jones still, 'Song of Bernadette'.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Jennifer Jones]] |Película = [[The Song of Bernadette]] |Papel = [[Bernadette Soubirous]] |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Jean Arthur]] |Nomáu2 = [[Ingrid Bergman]] |Nomáu3 = [[Joan Fontaine]] |Nomáu4 = [[Greer Garson]] |Filme1 = [[The More the Merrier]] |Filme2 = [[For Whom the Bell Tolls (película)|For Whom the Bell Tolls]] |Filme3 = [[La ninfa constante]] |Filme4 = [[Madame Curie (película)|Madame Curie]] |Papel1 =Constance "Connie" Milligan |Papel2 = María |Papel3 =Tessa Sanger |Papel4 = [[Madame Curie]] }} |- {{Llista d'actores |añu =1942 |fotografía = [[Ficheru:Greer Garson-publicity.JPG|90px|center|center]] |Ganador = [[Greer Garson]] |Película = [[Mrs. Miniver]] |Papel = la señora Miniver |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Bette Davis]] |Nomáu2 = [[Katharine Hepburn]] |Nomáu3 = [[Rosalind Russell]] |Nomáu4 = [[Teresa Wright]] |Filme1 = [[Now, Voyager]] |Filme2 = [[Woman of the Year]] |Filme3 = [[La mio hermana Eileen]] |Filme4 = [[L'arguyu de los Yankees]] |Papel1 =Charlotte Val |Papel2 = Tess Harding |Papel3 =Ruth Sherwood |Papel4 =Eleanor Twitchell }} |- {{Llista d'actores |añu =1941 |fotografía = [[Ficheru:Joan Fontaine 1943.jpg|90px]] |Ganador = [[Joan Fontaine]] |Película = [[Suspicion]] |Papel = Lina McLaidlaw Aysgarth |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Bette Davis]] |Nomáu2 = [[Olivia de Havilland]] |Nomáu3 = [[Greer Garson]] |Nomáu4 = [[Barbara Stanwyck]] |Filme1 = [[The Little Foxes (película de 1941)|The Little Foxes]] |Filme2 = [[Hold Back the Dawn]] |Filme3 = [[Blossoms in the Dust]] |Filme4 = [[Ball of Fire]] |Papel1 =Regina Giddens |Papel2 = Emmy Brown |Papel3 =Edna Kahly Gladney |Papel4 = Katherine 'Sugarpuss' O'Shea }} |- {{Llista d'actores |añu =1940 |fotografía = [[Ficheru:Ginger Rogers - 1940s.jpg|90px]] |Ganador = [[Ginger Rogers]] |Película = [[Kitty Foyle]] |Papel = Kitty Foyle |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Bette Davis]] |Nomáu2 = [[Joan Fontaine]] |Nomáu3 = [[Katharine Hepburn]] |Nomáu4 = [[Martha Scott]] |Filme1 = [[La carta (película)|La carta]] |Filme2 = [[Rebecca (película)|Rebecca]] |Filme3 = [[The Philadelphia Story]] |Filme4 = [[El nuesu pueblu]] |Papel1 =Leslie Crosbie |Papel2 = la segunda señora de Winter |Papel3 =Tracy Lord |Papel4 = Emily Webb }} |} === Década de 1930 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- {{Llista d'actores |añu =1939 |fotografía =[[Ficheru:Vivien Leigh (A Streetcar Named Desire, 1951).jpg|90px]] |Ganador = [[Vivien Leigh]] |Película = [[Lo que'l vientu llevóse (película)|Lo que'l vientu llevóse]] |Papel = Scarlett O'Hara |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Bette Davis]] |Nomáu2 = [[Irene Dunne]] |Nomáu3 = [[Greta Garbo]] |Nomáu4 = [[Greer Garson]] |Filme1 = [[Dark Victory]] |Filme2 = [[Tu y yo (película de 1939)|Tu y yo]] |Filme3 = [[Ninotchka]] |Filme4 = [[Adiós, Sr. Chips]] |Papel1 =Judith Traherne |Papel2 = Terry McKay |Papel3 =Nina Yakushova 'Ninotchka' Ivanoff |Papel4 =Katherine }} {{Llista d'actores |añu =1938 |fotografía = [[Ficheru:Bette Davis - portrait.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Bette Davis]] |Película = [[Jezabel (película)|Jezabel]] |Papel = Julie Marsden |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Fay Bainter]] |Nomáu2 = [[Wendy Hiller]] |Nomáu3 = [[Norma Shearer]] |Nomáu4 = [[Margaret Sullavan]] |Filme1 = [[Banderes blanques]] |Filme2 = [[Pigmalión (película)|Pigmalión]] |Filme3 = [[María Antonieta (película de 1938)|María Antonieta]] |Filme4 = [[Trés comandantes]] |Papel1 = Hannah Parmalee |Papel2 = Eliza Doolittle |Papel3 = [[María Antonieta d'Austria]] |Papel4 = Patricia 'Pat' Hollmann }} {{Llista d'actores |añu =1937 |fotografía = [[Ficheru:Rainer-MGM.jpg|90px|center]] |Ganador = [[Luise Rainer]] |Película = [[La bona tierra]] |Papel =O-Lan |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Irene Dunne]] |Nomáu2 = [[Greta Garbo]] |Nomáu3 = [[Janet Gaynor]] |Nomáu4 = [[Barbara Stanwyck]] |Filme1 = [[The Awful Truth]] |Filme2 = [[Camille (película)|Camille]] |Filme3 = [[A Star is Born (película de 1937)|Nació una estrella]] |Filme4 = [[Stella Dallas]] |Papel1 =Lucy Warriner |Papel2 =Marguerite Gautier |Papel3 = Esther Victoria Blodgett |Papel4 =Stella Martin Dallas }} {{Llista d'actores |añu =1936 |fotografía = [[Ficheru:Rainer-MGM.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Luise Rainer]] |Película = [[El gran Ziegfeld]] |Papel = [[Anna Held]] |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Irene Dunne]] |Nomáu2 = [[Gladys George]] |Nomáu3 = [[Carole Lombard]] |Nomáu4 = [[Norma Shearer]] |Filme1 = [[Teodora vuélvese lloca]] |Filme2 = [[Valiente ye la pallabra de Carrie]] |Filme3 = [[My Man Godfrey]] |Filme4 = [[Romeo y Julieta (película de 1936)|Romeo y Julieta]] |Papel1 =Theodora Lynn |Papel2 =Carrie Snyder |Papel3 = Irene Bullock |Papel4 =Julieta }} |- |width=2px; align="center"; rowspan=5|[[Premiu Óscar de 1935|1935]] |width=15px; rowspan=5|[[Ficheru:Bette Davis - portrait.jpg|90px|center]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Bette Davis]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[Peligrosa (película)|Peligrosa]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Joyce Heath''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Elisabeth Bergner]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Nunca m'escapen]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Gemma Jones |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Katharine Hepburn]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Alicia Adams]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Alice Adams |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Miriam Hopkins]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[La feria de la vanidá]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Becky Sharp |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Merle Oberon]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[L'ánxel escuru]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Kitty Vane |- |- |width=2px; align="center"; rowspan=4|[[Premiu Óscar de 1934|1934]] |width=15px; rowspan=4|[[Ficheru:Claudette Colbert in Tovarich trailer cropped.jpg|90px|center]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Claudette Colbert]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[It Happened One Night]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Ellie Andrews''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Grace Moore]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Una nueche d'amor]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Mary Barrett |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Norma Shearer]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Les vírxenes de Wimpole Street]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Elizabeth Barrett |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Bette Davis]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Cautivu del deséu]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Mildred Rogers |- |- |width=2px; align="center"; rowspan=3|[[Premiu Óscar de 1933|1933]] |width=15px; rowspan=3|[[Ficheru:Katharine Hepburn Face.jpg|90px]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Katharine Hepburn]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[Gloria d'un día]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Eva Lovelace''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[May Robson]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Lady for a Day]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Apple Annie |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Diana Wynyard]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Cabalgata (película)|Cabalgata]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Jane Marryot |- |- |width=2px; align="center"; rowspan=3|[[Premiu Óscar de 1932|1932]] |width=15px; rowspan=3|[[Ficheru:Helenhayes32767v.jpg|90px|center]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Helen Hayes]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[El pecáu de Madelon Claudet]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Madelon Claudet''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Marie Dressler]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Emma (película de 1932)|Emma]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Emma Thatcher Smith |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Lynn Fontanne]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[La guardia (película de 1932)|La guardia]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;L'actriz Llista d'actores |añu =1931 |fotografía = [[Ficheru:Marie Dressler Stars of the Photoplay.jpg|90px|center|center]] |Ganador = [[Marie Dressler]] |Película = [[Min & Bill]] |Papel =Min Divot. |Premiu= Óscar |Nomáu1 = [[Marlene Dietrich]] |Nomáu2 = [[Irene Dunne]] |Nomáu3 = [[Ann Harding]] |Nomáu4 = [[Norma Shearer]] |Filme1 = [[Morocco (película)|Morocco]] |Filme2 = [[Cimarrón (película de 1931)|Cimarrón]] |Filme3 = [[Vacaciones (película de 1931)|Vacaciones]] |Filme4 = [[A Free Soul]] |Papel1 =Gemma Jones. |Papel2 = la doctora Jane Everest. |Papel3 =Alice Adams. |Papel4 =Becky Sharp. }} |- |width=2px; align="center"; rowspan=7|[[Premiu Óscar de 1930|1930]] |width=15px; rowspan=7|[[Ficheru:Norma Shearer Stars of the Photoplay.jpg|90px|center]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%" rowspan=2|&nbsp;'''[[Norma Shearer]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[The Divorcee]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Jerry Bernard Martin''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[El so propiu deséu]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Lucia 'Lally' Marlett |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Nancy Carroll]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Les vacaciones del demoniu]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Hallie Hobart |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Ruth Chatterton]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Sara y fíu]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Sarah Storm |- |style="font-size:90%" rowspan=2|&nbsp;[[Greta Garbo]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Anna Christie (película de 1930)|Anna Christie]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Anna Christie |- |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Romance (película de 1930)|Romance]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Madame Rita Cavallini |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Gloria Swanson]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[La intrusa (película de 1930)|La intrusa]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Marion Donnell |- |- |} === Década de 1920 === {| {{tablaguapa}} style=font-size:"95%" width="100%" |- align="center" !width=2%;| Añu !width=; colspan=2|Candidates !width=33%;|Película !width=31%;|Papel |- |width=2px; align="center"; rowspan=5|[[Premiu Óscar de 1929|1929]] |width=15px; rowspan=5|[[Ficheru:Mary Pickford cph.3c17995u.jpg|90px|center]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''[[Mary Pickford]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[Coqueta]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Norma Besant''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Ruth Chatterton]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[El pregoneru|Madame X]]'' |style="font-size:90%"|Jacqueline |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Jeanne Eagels]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[The letter (película de 1929)|The Letter]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Leslie Crosbie |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Corinne Griffith]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[The Divine Lady (película de 1929)|The Divine Lady]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Emma Hart / Lady Hamilton |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Bessie Love]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[The Broadway Melody]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Hank Mahoney |- |- |width=2px; align="center"; rowspan=5|[[Premiu Óscar de 1928|1928]] |width=15px; rowspan=5|[[Ficheru:Janet Gaynor Argentinean Magazine AD.jpg|90px|center]] |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%" rowspan=3|&nbsp;'''[[Janet Gaynor]]''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[El séptimu cielu]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Diane''' |- |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[Street Angel]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''Angela''' |- |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''''[[Sunrise: A Song of Two Humans (película)|Sunrise: A Song of Two Humans]]''''' |style="background-color:#DCDCDC; font-size:90%"|&nbsp;'''La esposa / Indre''' |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Louise Dresser]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Un barcu llega]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Señorita Pleznik |- |style="font-size:90%"|&nbsp;[[Gloria Swanson]] |style="font-size:90%"|&nbsp;''[[Sadie Thompson]]'' |style="font-size:90%"|&nbsp;Sadie Thompson |} == Finxos y fechos memorables na categoría == * [[Janet Gaynor]] ye la primer actriz ganadora del Óscar y llogró el gallardón ganando una triple nominación dientro de la categoría por interpretar a tres personaxes distintes en tres películes, dempués tamién lo consiguió [[Norma Shearer]] por una doble nominación (anque ganando por una película) y adicionalmente [[Greta Garbo]] foi candidata por una doble interpretación. Sicasí l'Academia decidió modificar el reglamentu de candidatures estableciendo que nengún candidatu al premiu puede tener más d'una nominación dientro de la mesma categoría. *[[Katharine Hepburn]], con cuatro victories <small>(1933 - 1967 - 1968 - 1981)</small>, ye l'actriz con más gallardones nesta categoría. 13 actrices ganaron el premiu en dos causes, n'orde cronolóxicu, son: [[Luise Rainer]] <small>(1936 - 1937)</small>, [[Bette Davis]] <small>(1935 - 1938)</small>, [[Olivia de Havilland]] <small>(1946 - 1949)</small>, [[Vivien Leigh]] <small>(1939 - 1951)</small>, [[Ingrid Bergman]] <small>(1944 - 1956)</small>, [[Elizabeth Taylor]] <small>(1960 - 1966)</small>, [[Glenda Jackson]] <small>(1970 - 1973)</small>, [[Jane Fonda]] <small>(1971 - 1978)</small>, [[Sally Field]] <small>(1979 - 1984)</small>, [[Meryl Streep]] <small>(1982 - 2012)</small>, [[Jodie Foster]] <small>(1988 - 1991)</small>, [[Hilary Swank]] <small>(1999 - 2004)</small>. Pela so parte Luise Rainer y Katharine Hepburn son les úniques actrices que ganaron el premiu n'años consecutivos. *Siete actrices ganaron el premiu a la meyor actriz y meyor actriz de repartu, elles son: Meryl Streep <small>(MA: 1982/2011 - MAR: 1979)</small>, [[Helen Hayes]] <small>(MA: 1932 - MAR: 1970)</small>, Ingrid Bergman <small>(MA: 1944/1956 - MAR: 1974)</small>, [[Maggie Smith]] <small>(MA: 1969 - MAR: 1978)</small>, [[Jessica Lange]] <small>(MA: 1994 - MAR: 1982)</small> y [[Cate Blanchett]] <small>(MA: 2013 - MAR: 2004)</small> *[[Jessica Lange]], [[Sigourney Weaver]], [[Holly Hunter]], [[Emma Thompson]], [[Julianne Moore]] y [[Cate Blanchett]] son actrices que llograron una doble nominación como meyor actriz y meyor actriz de repartu dientro d'una mesma edición. Lange aspiró en 1982 a meyor actriz por ''[[Frances (película)|Frances]]'' y meyor actriz de repartu por ''[[Tootsie]]'' (ganándolo nesta categoría), Weaver foi nomada en 1988 a meyor actriz por ''[[Gorillas in the Mist: The Story of Dian Fossey]]'' y meyor actriz de repartu por ''[[Working Girl]]'', Hunter en 1993 a meyor actriz por ''[[The Piano]]'' (ganándolo nesta categoría) y meyor actriz de repartu por ''[[The Firm (película)|The Firm]]'', Thompson en 1993 a meyor actriz por ''[[The Remains of the Day (película)|The Remains of the Day]]'' y meyor actriz de repartu por ''[[Nel nome del padre (1993)|Nel nome del padre]]'', Moore aspiró en 2002 a meyor actriz por ''[[Far from Heaven]]'' y meyor actriz de repartu por ''[[The Hours]]'' y Blanchett en 2007 a meyor actriz por ''[[Elizabeth: la edá d'oru]]'' y meyor actriz de repartu por ''[[I'm Not There]]''. *L'actriz más nomada na categoría ye Meryl Streep, quien atropó 16 nominaciones (la primera en 1981 y la más recién en 2017) y otres 4 na categoría de meyor actriz de repartu, p'atropar en total 20 nominaciones, lo que tamién la convierte nel intérprete más nomáu na historia de los premios de l'Academia. *L'actriz con más nominaciones recibíes ensin nenguna victoria ye [[Deborah Kerr]], nomada en <small>1949 - 1953 - 1956 - 1957 - 1958 - 1960</small> anque adicionalmente en 1994, Kerr recibió un Óscar Honoríficu n'homenaxe a la so trayeutoria profesional. *Les actrices con menos nominaciones recibíes que llograron el premiu son [[Shirley Booth]], [[Louise Fletcher]], [[Marlee Matlin]], [[Gwyneth Paltrow]], [[Halle Berry]] y [[Brie Larson]], quienes ganaron l'Óscar na so primer y única nominación nesta categoría. *Na categoría namái se presentó un empate dende la creación de los premios, asocedió en 1968 cuando [[Barbra Streisand]] y [[Katharine Hepburn]] llograron el mesmu númberu de votos. *La ganadora de mayor edá ye [[Jessica Tandy]], quien foi gallardoniada en 1989, por ''[[Driving Miss Daisy]]'', a la edá de 80 años; y la nomada de mayor edá ye [[Emmanuelle Riva]] de 85 años, por ''[[Amor (película de 2012)|Amor]]'', en 2012. *La ganadora más nueva foi [[Marlee Matlin]] con 21 años d'edá, que foi gallardoniada en 1986 por ''[[Children of a Lesser God]]'', amás, ye la primer actriz sorda en ganar el premiu. La nomada más nueva ye [[Quvenzhané Wallis]] con 9 años quien aspiró a esti premiu en 2012 por ''[[Beasts of the Southern Wild]]'', ye tamién xunto con [[Jackie Cooper]] la segunda persona más nueva en ser candidata a un Óscar namái por detrás del actor [[Justin Henry]], quien foi nomáu a los 8 años y adicionalmente la primer persona nacida nel sieglu XXI en ser nomada a los premios de l'Academia. *Dos pares d'actrices con parentescu d'hermanes fueron nomaes al premiu'l mesmu añu: Olivia de Havilland y [[Joan Fontaine]] en 1942 y [[Lynn Redgrave]] y [[Vanessa Redgrave]] en 1967. *Dos pares d'actrices fueron nomaes por interpretar el mesmu personaxe: [[Jeanne Eagels]] y [[Bette Davis]] col papel de Leslie Crosbie en ''The Letter'' (1929 y 1940) y [[Janet Gaynor]] y [[Judy Garland]] col papel de Vicki Lester en ''A Star is Born'' (1937 y 1954). *La ganadora de 1992, [[Emma Thompson]], ye la única actriz que consiguió ganar un Óscar nuna categoría non intérprete, nesti casu por [[Óscar al meyor guión adautáu|meyor guión adautáu]] y otra nominación nesta categoría, en 1995 por ''[[Sense and Sensibility (película)|Sense and Sensibility]]''. *Dos pares d'actrices fueron nomaes nes categoríes de meyor actriz y meyor actriz de repartu por interpretar el mesmu papel pero n'edaes distintes nuna mesma película: en 2001, [[Judi Dench]] (como meyor actriz) y [[Kate Winslet]] (como meyor actriz de repartu) al personificar a Iris Murdoch na cinta ''[[Iris (película)|Iris]]''. Igualmente en 1997, Kate Winslet (como meyor actriz) y [[Gloria Stuart]] (como meyor actriz de repartu) al personificar a Rose DeWitt Bukater na multipremiada cinta ''[[Titanic (película de 1997)|Titanic]]''. *En 1998, dos actrices fueron nomaes por interpretar el mesmu papel en películes distintes, elles fueron [[Cate Blanchett]] (como meyor actriz) en ''[[Elizabeth (película)|Elizabeth]]'' y Judi Dench (como meyor actriz de repartu y ganando) en ''[[Shakespeare in Love]]'', por personificar a la reina [[Sabela I d'Inglaterra]]. *Adicionalmente, Cate Blanchett foi la única actriz en ser nomada por interpretar el mesmu papel en películes distintes, en 1998 por ''Elizabeth'' y en 2007 por ''[[Elizabeth: The Golden Age]]'' col papel de Sabela I d'Inglaterra. *[[Halle Berry]] ye la primer y única actriz afroamericana en ganar el premiu pol so papel en ''[[Monster's Ball]]'', en 2001. Otres 8 fueron nomaes a esta categoría ensin llograr la victoria, elles son: [[Dorothy Dandridge]] <small>(1954)</small>, [[Diana Ross]] <small>(1972)</small>, [[Cicely Tyson]] <small>(1972)</small>, [[Diahann Carroll]] <small>(1974)</small>, [[Whoopi Goldberg]] <small>(1985)</small>, [[Angela Bassett]] <small>(1993)</small>, [[Gabourey Sidibe]] <small>(2009)</small>, [[Viola Davis]] <small>(2011)</small> y [[Quvenzhané Wallis]] <small>(2012)</small>. == Presencia internacional == Como los Premios Óscar realizar nos [[Estaos Xuníos]] y céntrense na industria cinematográfica de [[Hollywood]], la mayoría de los ganadores fueron d'Estaos Xuníos. Sicasí, hai una presencia internacional significativa nos premios, como lo demuestra la siguiente llista: :* {{bandera|Alemaña}} Alemaña: [[Luise Rainer]]. :* {{bandera|Australia}} Australia: [[Nicole Kidman]], [[Cate Blanchett]]. :* {{bandera|Canadá}} Canadá: [[Mary Pickford]], [[Norma Shearer]], [[Marie Dressler]]. :* {{bandera|Francia}} Francia: [[Claudette Colbert]], [[Simone Signoret]] y [[Marion Cotillard]]. :* {{bandera|Israel}} Israel: [[Natalie Portman]] :* {{bandera|Italia}} Italia: [[Anna Magnani]] y [[Sophia Loren]]. :* {{bandera|Reinu Xuníu}} Reinu Xuníu: [[Vivien Leigh]], [[Joan Fontaine]], [[Greer Garson]], [[Olivia de Havilland]], [[Elizabeth Taylor]], [[Julie Andrews]], [[Julie Christie]], [[Maggie Smith]], [[Audrey Hepburn]], [[Glenda Jackson]], [[Jessica Tandy]], [[Emma Thompson]], [[Helen Mirren]], [[Kate Winslet]]. :* {{bandera|Sudáfrica}} Sudáfrica: [[Charlize Theron]]. :* {{bandera|Suecia}} Suecia: [[Ingrid Bergman]]. *Cuatro actrices asiátiques ganaron el premiu nesta categoría: [[Vivian Leigh]] <small>(1939 - 1951)</small>, d'ascendencia indo-irlandesa y [[Natalie Portman]] <small>(2010)</small> nacida n'Israel. Anque de padres británicos, [[Joan Fontaine]] <small>(1941)</small> y Olivia de Havilland <small>(1946 - 1949)</small> nacieron en Tokiu. *[[Ida Kaminska]] foi la única polaca en ser nomada na categoría pola so participación na cinta ''The Shop on Main Street'' de 1965. *[[Penélope Cruz]] foi la única actriz española nomada nesta categoría pol so papel en ''[[Volver (película de 2006)|Volver]]'' en 2006. Sicasí, ganó l'Óscar a la meyor actriz de repartu en 2008, convirtiéndose na primer española en llogralo. *Tres actrices d'América Llatina fueron nomaes na categoría ensin ganar, elles son: [[Fernanda Montenegro]] (1998; brasilana), [[Salma Hayek]] (2002; mexicana), [[Catalina Sandino Moreno]] (2004; colombiana). *[[Nicole Kidman]] y [[Cate Blanchett]] fueron la úniques australianes en ganar el premiu en 2002 y 2013 respeutivamente. Otres 4 fueron nomaes ensin llograr la victoria, elles son: [[May Robson]] <small>(1933)</small>, [[Judy Davis]] <small>(1984-1992</small><small>)</small>, [[Naomi Watts]] <small>(2003-2012)</small> y [[Keisha Castle-Hughes]] <small>(2003)</small>. *[[Sophia Loren]] y [[Marion Cotillard]] son les úniques actrices que ganaron por actuar nel so idioma natal. Loren pola so actuación n'italianu en ''[[La ciociara (película de 1960)|La ciociara]]'' en 1962 y Cotillard pola so actuación en francés en ''[[La Môme (película)|La Môme]]'' en 2007. == Superlativos == {| {{tablaguapa}} style="text-align: center" |- style="height:4.5em;" ! style="width:250px;"| [[wikt:superlative|Superlativu]] ! colspan="2" style="width:250px;"| Polo xeneral ! colspan="2" style="width:250px;"| Actor ! colspan="2" style="width:250px;"| Actriz |- style="height:4.5em;" | Nomaos más vieyos | {{sortname|Gloria|Stuart}} | 87 años | {{sortname|Robert|Duvall}} | 84 años | {{sortname|Gloria|Stuart}} | 87 años |- style="height:4.5em;" | ganadores más vieyos | {{sortname|Christopher|Plummer}} | 82 años | {{sortname|Christopher|Plummer}} | 82 años | {{sortname|Jessica|Tandy}} | 80 años |- style="height:4.5em;" | ganadores más nuevos | {{sortname|Tatum|O'Neal}} | 10 años | {{sortname|Timothy|Hutton}} | 20 años | {{sortname|Tatum|O'Neal}} | 10 años |- style="height:4.5em;" | nomaos más nuevos | {{sortname|Justin|Henry}} | 8 años | {{sortname|Justin|Henry}} | 8 años | {{sortname|Quvenzhané|Wallis}} | 9 años |} == Ver tamién == * [[BAFTA a la meyor actriz]] * [[Globu d'Oru a la meyor actriz - Drama]] * [[Globu d'Oru a la meyor actriz - Comedia o musical]] * [[SAG a la meyor actriz]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.oscars.org/ Oscars.org] (Sitiu web oficial de l'Academia) * [http://www.oscar.com/ Oscar.com] (Sitiu oficial de la ceremonia d'entrega de premios) * [http://www.oscars.org/awardsdatabase/index.html The Academy Awards Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913120840/http://www.oscars.org/awardsdatabase/index.html |date=2008-09-13 }} (Sitiu oficial) * [http://www.aggdata.com/awards/oscar Llista completa descargable de los ganadores del Óscar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205181946/http://www.aggdata.com/awards/oscar |date=2020-12-05 }} {{Tradubot|Anexo:Óscar a la mejor actriz}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar a la meyor actriz|*]] [[Categoría:Candidates al premiu Óscar a la meyor actriz|*]] [[Categoría:Premios Óscar|Actriz]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] jfvo6lkkbdlrrp037kcxup2u7whh8i8 0 93127 4493709 4413852 2026-05-18T01:34:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493709 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Inna Shevchenko''' ({{lang-uk|'''Інна Шевченко'''}}; {{nym|paréntesis=non}}) ye una [[Activismu|activista]] [[ucraína]] y cofundadora del grupu [[Femen]]. Mora en [[París]] dende xunetu de [[2013]]. == Datos biográficos == Inna Shevchenko nació'l 23 de xunu de [[1990]] nuna pequeña ciudá d'[[Ucraína]] llamada [[Kherson]]. Según referencies personales, solía ponese de neña pantalones y deportives, yá que odiaba los vistíos, lo que exasperaba a la so madre, xefa de cocina d'un restorán antes de convertise en cocinera d'un comedor universitariu. El so padre yera un antiguu oficial del Ministeriu del Interior. Desque entró na escuela primaria, quixo ser la delegada del cursu. Asina foi como llevó a cabu la primer «campaña eleutoral» de la so vida, resultancia escoyida por mayoría. Escontra los catorce años decidió convertise na presidenta del colexu. Foi la so primer esperiencia política y coincide cola campaña eleutoral de [[2004]] (los dos principales candidatos a la presidencia d'[[Ucraína]] yeren [[Víktor Yúshchenko]] y [[Viktor Yanukóvich]], al que sofitaba'l presidente saliente [[Leonid Kuchma]]). L'anunciu de la victoria de [[Viktor Yanukóvich|Yanukóvich]] provocó una revuelta en [[Kiev]] y les provincies que se conoz col nome de [[Revolución naranxa]]. Daquella, entendió qué yera l'[[Activismu|activismu políticu]]. Tres unos meses de baturiciu, vuelve dedicase a los estudios. El nivel d'enseñanza yera bajísimo, pero aprendió más [[Idioma inglés|inglés]] que la mayoría de los estudiantes [[Ucraína|ucraínos]] de la so xeneración. Magar nun consiguir la medaya que-y facilitaría l'accesu a la universidá, decide presentase al exame d'accesu a la meyor facultá de periodismu del país, la [[Universidá de Kiev|Universidá Nacional de Kiev]]. Cuando ta en segundu, daquién del Conceyu que al paecer ver nel parllamentu d'estudiantes díxo-y: «Ye usté una periodista prometedora. Venga a trabayar con nós». Asina que empezó a trabayar nel gabinete de prensa municipal. El problema, según ella, yera que nun sabía mentir, pero tenía que faelo. Por eso afirma que la [[Revolución naranxa]] foi un suañu que llueu s'estenó. ;Femen [[Ficheru:Inna Shevchenko in Paris.jpg|thumb|left|250px|'''Inna Shevchenko''' en [[París]] (fotografía de setiembre de [[2012]]).]] [[Ficheru:FEMEN 15 oct 2012-b.jpg|thumb|left|250px|'''Inna Shevchenko''' mientres un actu de protesta ante'l [[Ministeriu de Xusticia de Francia]] (fotografía del 15 d'ochobre de [[2012]]).]] La so vida camuda radicalmente cuando conoz a [[Anna Hutsol]], [[Oksana Shachko]] y [[Aleksandra Shevchenko]], a finales de [[2008]] o principios de [[2009]], que taben entamando un actu de protesta contra la prostitución. Foi ellí onde escuchó per primer vegada'l nome de [[Femen]]. De primeres, costó-y entender de qué se trataba. Nun-y cayeron demasiáu bien, yá que nun sabía en qué consistía'l [[feminismu]], pero dende'l primer alcuentru atráxo-y el so enerxía y esi gustu pola aición que siempres buscara.<ref>[http://www.elboomeran.com/upload/ficheros/obres/02_femen.pdf Femen: Nel principiu yera'l cuerpu]</ref> ;Contra'l cristianismu El 17 d'agostu de [[2012]], tres la detención y condena en [[Moscú]] del grupu [[Pussy Riot]],<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-19295251 In pictures: Pussy Riot jailed]</ref> cortó con una motosierra<ref>[https://lenta.ru/news/2012/08/17/crest/ Femen во имя Pussy Riot спилили в Киеве крест "оранжевой" революции]</ref><ref>[https://www.abc.es/videos-internacional/20120817/activistes-femen-sierran-cruz-1791106984001.html Activistes de Femen sierran una cruz en Kiev en sofitu a Pussy Riot]</ref> la [[cruz cristiana]] de cinco metros alzada xunto al monumentu a los católicos d'[[Europa Oriental|Europa del Este]], víctimes de la represión soviética. N'estrozando la [[cruz cristiana|cruz]], l'activista adoptó por un momentu la postura de [[Crucifixón|Xesús crucificáu]].<ref>[http://www.eltiempo.com/boques/entevista-con-inna-shevchenko-con-revista-boques/15314586 La comandante Inna Shevchenko, líder de Femen, fala con BOQUES]</ref><ref>[http://www.ibtimes.com/articles/374958/20120817/pussy-riot-supporter-topless-chainsaw-guilty-trial.htm Topless 'Pussy Riot' Supporter Chops Down Cross With Chainsaw In Support Of Russian Punks]</ref><ref>[http://www.iol.co.za/news/world/topless-activist-cuts-down-christian-cross-1.1364944 Topless activist cuts down Christian cross]</ref><ref>[http://www.reuters.com/article/2012/08/17/us-russia-pussyriot-femen-idUSBRE87G08M20120817 Ukraine activist cuts down cross in Russian female punk rock band protest]</ref><ref>[http://www.kyivpost.com/content/ukraine/police-open-criminal-case-on-hooliganism-against-femen-activists-311706.html Police open criminal case on hooliganism against Femen activists]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=9732 |títulu=Criminal inquiry started into demolition of cross by FEMEN activists in Kiev |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220809180329/http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=9732 |fechaarchivu=2022-08-09 }}</ref><ref>[http://www.kyivpost.com/content/kyiv/kyiv-police-block-femen-office-in-kyiv-311741.html Kyiv police block FEMEN office in Kyiv]</ref> ;Contra l'Islam El 26 d'ochobre de [[2012]], mientres una entrevista en direutu na cadena de televisión [[Al Jazeera]], preguntáron-y qué yera meyor pa les muyeres, el [[nudismu]] o la [[paranja]], a lo que Inna respondió quitar la camiseta y enseñando los pechos. La emisión foi atayada darréu.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=84K71qcud_Y Femen Member Is Taking Off Clothes On Live Al Jazeera Ρrοgram]</ref> == Iconu femenín == N'avientu de [[2012]], la revista francesa ''[[Madame Figaro]]'' incluyir na so llista mundial de les venti muyeres más representatives del añu. Según los diseñadores del sellu cola efixe de [[Marianne]] emitíu en [[Francia]] en xunetu de [[2013]], [[David Kawena]] y [[Olivier Ciappa]], la so fonte d'inspiración «fuera un amiestu de delles muyeres, pero, particularmente, Inna Shevchenko, fundadora de [[Femen]]».<ref>[http://www.theguardian.com/world/2013/jul/15/femen-postage-stamp-france Femen-inspired postage stamp angers French right]</ref> Inna comentó: «Asina, tolos [[Homofobia|homófobos]], [[Estremismu|estremistes]] y [[Fascismu|fascistes]] van tener que llambeme'l culu cuando quieran mandar una carta». == Filmografía == * '''Títulu orixinal''': ''Nos seins, nos armes'' '''Añu''': 2013. '''Direición''': [[Caroline Fourest]], [[Nadia El Fani]].<ref>[http://www.clairdeluttes.org/edition-2014/cinema-2014/nos-seins-nos armes/ Nos seins, nos armes – Caroline Fourest / Nadia El Fani]</ref> * '''Títulu orixinal''': ''Everyday Rebellion'' '''Añu''': 2013. '''Direición''': [[Arash T. Riahi]], [[Armen T. Riahi]]. * '''Títulu orixinal''': ''Ukraine Is Not a Brothel'' '''Añu''': 2013. '''Direición''': [[Kitty Green]]. * En [[2014]], protagonizó xunto a [[Anna Hutsol]], [[Oksana Shachko]] y [[Aleksandra Shevchenko]] el documental ''Je suis FEMEN'', dirixíu pol cineasta [[Alain Margot]] y presentáu n'[[España]] na 47ª edición del [[Festival Internacional de Cine de Xixón]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rrR9MGWvSok Je suis FEMEN - Τrailer Official EN-FR]</ref> == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu= Ackerman |nome= Galia |apellíu2= Shachko |nome2= Oksana |añu= 2013 |títulu= Femen |allugamientu= Ρaris |editorial= Calmann-Lévy |isbn= }} * {{cita llibru |apellíu= Fourest |nome= Caroline |añu= 2014 |títulu= Inna |allugamientu= Ρaris |editorial= Grasset |isbn= }} * {{cita llibru|apellíu= Goujon |nome= Olivier |añu= 2017 |títulu= Femen – Histoire d'une trahison |allugamientu= Paris |editorial= Max Milo Éditions |isbn= 978-2315008182 }} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1990||Shevchenko, Inna}} {{Tradubot|Inna Shevchenko}} [[Categoría:Activistes feministes]] [[Categoría:FEMEN]] tkihnqjw9p9gwf4lrxl4t3l266ciwof 0 93186 4493800 4463510 2026-05-18T05:52:09Z Limotecariu 735 4493800 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Cannes''' [kan], en [[idioma francés|francés]], ''Canes'' n'[[idioma occitanu|occitanu]], ye una ciudá y [[Comuñes de Francia|comuña francesa]] asitiada nel departamentu d'[[Alpes Marítimos]], na rexón de [[Provenza-Alpes-Costa Azul]]. Ye unu de los centros de la turística rexón de la [[Costa Azul (Francia)|Costa Azul o Riviera francesa]] y sede añal de la so [[Festival Internacional de Cine de Cannes|célebre festival européu de cine internacional]]. == Historia == Nel segundu sieglu antes de la era cristiana, la tribu [[Oxybii]] de la [[Liguria]] estableció un asentamientu conocíu como Aegitna. Los historiadores nun tán seguros del significáu del nome. L'área yera una villa de pescadores usada como puertu d'enllaz coles [[Islles Lérins]]. [[Archivu:Cannes SPOT 1160.jpg|thumb|right|300px|Cannes dende una vista satelital]] Nel añu [[69]] foi escena d'un violentu conflictu ente les tropes d'[[Otón]] y [[Vitelio]].<ref>Reportáu en [[Polibio]], Histories, 33.10.</ref> Nel [[sieglu X]] la llocalidá yera llamada Canua. Puede ser un deriváu de "canna", [[Caña (vexetal)|Caña]]. Canua yera la llocalización d'un pequeñu puertu ligur, y más tarde un puestu d'avanzada romanu na llomba de -y Suquet, suxeríu por tumbes romanes afayaes equí. -y Suquet allugaba una torre del [[sieglu XI]] que vixilaba dende lo alto los banzaos onde agora se llevanta la ciudá. La mayoría de l'antigua actividá, especialmente de proteición, foi nes islles de Lerins y la historia de Cannes ye la historia de les islles. Un ataque de los [[sarracenu|sarracenos]] en [[891]], quien permanecieron nella hasta finales del sieglu X, afaró'l país alredor de Canua. La inseguridá de les Islles Lérins forzaron a los monxos a establecese en tierra firme, nel Suquet. La construcción d'un castiellu nel [[1035]] fortificó la ciudá que yá yera conocida como Cannes, y a la fin del [[sieglu XI]] empezóse la construcción de les dos torres nes islles Lérins. Una tomó un sieglu construyila; la otra, trés. Alredor de 1530, Cannes dixébrase los monxos que controlaren la ciudá mientres cientos d'años y convirtióse n'independiente. Mientres el [[sieglu XVIII]], los españoles y los británicos tantu intentaron faese col control de les islles Lérins, pero fueron escorríos de lloñe polos franceses. Les islles más tarde fueron controlaes por munchos xefes llocales, como [[Jean-Honoré Alziary]] y l'obispu de Fréjus. Les islles tuvieron munchos usos distintos; a finales del [[sieglu XIX]], unu yera un hospital pa los soldaos na [[guerra de Crimea]]. [[Henry Brougham, Primer barón Brougham y Vaux]] mercó la tierra en [[Croix des Gardes]] construyendo la villa Eleonore-Louise. El so trabayu p'ameyorar les condiciones de vida atraxo a l'aristocracia inglesa, quien tamién construyó residencies d'iviernu. A finales del sieglu XIX, concluyéronse dellos ferrocarriles. Esto provocó la llegada de tranvíes. En Cannes, proyeutos como'l ''Boulevard Carnot'', la rue dAntibes y el [[Carlton Hotel, Cannes|Carlton Hotel]] nel paséu marítimu de [[Promenade de la Croisette]] llevar a cabu. Dempués del zarru del Casino des Fleurs (hôtel Gallia), un establecimientu de luxu foi construyíu pa la vecería d'iviernu rica, el Casino Municipal xunto al muelle Albert-Edouard. Esti casino foi baltáu y reemplazáu pol nuevu palaciu en 1979. Col [[sieglu XX]] llegaron nuevos hoteles de luxu como'l Miramar y los Martínez. La ciudá foi modernizada con un centru deportivu, coches de cais, una Oficina de correos y escueles. Hubo menos turistes británicos y alemanes dempués de la [[Primer Guerra Mundial]] pero muncho más d'Estaos Xuníos. El turismu d'iviernu dio pasu al turismu de branu y construyóse el casino de branu en Palm Beach. Representantes del 7º arte européu y americanos, buscaron una alternativa al festival de cine de Venecia, que mientres los años 30', taben sufriendo la censura del gobiernu fascista italianu d'entós. Propunxéronse delles ciudaes franceses alternatives y Cannes foi la escoyida. El primer festival nel añu 1939 cuntó como presidente al mesmu Lumiere. El primer festival internacional de sonadía foi'l [[20 de setiembre]] de [[1946]], y foi celebráu nel Casino Municipal d'entós. a Finales de los 70 construyóse l'actual pebellón. == Clima == Cannes tien un [[clima mediterraneu]] y la ciudá esfruta de doce hores de sol nos díes de branu (de mayu a setiembre), ente que pel iviernu (d'avientu a febreru) el clima ye moderáu. Les agües son relativamente escases y danse principalmente mientres ochobre y payares, cuando cayen 110nbsp; milímetros. {{Clima |metric_first= Yes |location = Cannes |Xin_Hi_°C =10.5 |Feb_Hi_°C =12.3 |Mar_Hi_°C =15.6 |Abr_Hi_°C =18.4 |May_Hi_°C =20.4 |Xun_Hi_°C =23.7 |Xnt_Hi_°C =25.9 |Ago_Hi_°C =22.4 |Set_Hi_°C =19.2 |Och_Hi_°C =16.8 |Pay_Hi_°C =12.5 |Avi_Hi_°C =10.2 |Year_Hi_°C = |Xin mean C=7.6 |Feb mean C=9.3 |Mar mean C=11.6 |Abr mean C=14.4 |May mean C=16.7 |Xun mean C=18.3 |Xnt mean C=21.2 |Ago mean C=19.8 |Set mean C=15.5 |Och mean C=12.4 |Pay mean C=9.2 |Avi mean C=7.9 |Year mean C= |Xin_Lo_°C =2.0 |Feb_Lo_°C =3.4 |Mar_Lo_°C =5.1 |Abr_Lo_°C =7.8 |May_Lo_°C =9.9 |Xun_Lo_°C =11.4 |Xnt_Lo_°C =13.2 |Ago_Lo_°C =15.0 |Set_Lo_°C =12.2 |Och_Lo_°C =8.5 |Pay_Lo_°C =5.2 |Avi_Lo_°C =2.3 |Year_Lo_°C = |xin_precip_mm =79 |feb_precip_mm =66 |mar_precip_mm =75 |abr_precip_mm =72 |may_precip_mm =30 |xun_precip_mm =3 |xnt_precip_mm =35 |ago_precip_mm =16 |set_precip_mm =50 |och_precip_mm =80 |pay_precip_mm =110 |avi_precip_mm =99 |añal_precip_mm = |o_precip_díes = 0.1 mm |xin_precip_díes = 16 |feb_precip_díes = 12 |mar_precip_díes = 16 |abr_precip_díes = 15 |may_precip_díes = 9 |xun_precip_díes = 1 |xnt_precip_díes = 3 |ago_precip_díes = 5 |set_precip_díes = 9 |och_precip_díes = 12 |pay_precip_díes = 16 |avi_precip_díes = 16 |añal_precip_díes = |Xin sun = 65 |Feb sun = 90 |Mar sun = 150 |Abr sun = 216 |May sun = 230 |Xun sun = 285 |Xnt sun = 281 |Ago sun = 274 |Set sun = 225 |Och sun = 186 |Pay sun = 128 |Avi sun = 86 }} <!-- Cannes summers are long and warm, with summer daytime temperatures regularly hitting {{convert|30|°C|0|abbr=on}}, while average temperatures are about {{convert|25|°C|0|abbr=on}}. Temperatures remain high from June to September, the busiest time of the year. Despite the hot daytime temperatures, a Mediterranean breeze keeps summer evenings comfortably cool. Temperatures drop below {{convert|10|°C|0|abbr=on}} for only three months of the year (December to February). The spring and autumn are also warm, although more suited to those who prefer slightly cooler weather. --> == Demografía == {{Evolución demográfica |1793=2 626|1800=2 896|1806=2 804|1821=3 982|1831=3 994|1836=3 997|1841=3 381|1846=4 720|1851=5 557|1856=5 860|1861=7 557|1866=9 618|1872=10 144|1876=14 022|1881=19 385|1886=19 959|1891=19 983|1896=22 959|1901=30 420|1906=29 365|1911=29 656|1921=30 907|1926=42 427|1931=47 259|1936=49 032|1946=45 548|1954=50 192|1962=58 079|1968=67 152|1975=70 527|1982=72 259|1990=68 676|1999=67 304|2006=70 200|2007=70 829 |fonte=INSEE-fr}} == Monumentos == La mariña, col so célebre [[Promenade de la Croisette|Boulevard de la Croisette]], ye una de les sos más importantes atraiciones turístiques, coles sos palmeres, según les islles de [[Lérins]], que formen parte de la llocalidá. La Croisette ye conocida por sableres pintoresques y de restoranes, cafés y boutiques. La Suquet, el cascu antiguu, ufierta una bona vista de La Croisette. El Torrexón y la capiya de St Anne alluga'l [[Musée de Capar]]. [[The Man in the Iron Mask]] tuvo presu na [[Île Sainte-Marguerite]]. === Museos === El [[Musée d'Art et d'Histoire de Provence]] alluga artículos dende la [[prehistoria]] hasta'l presente, nuna casona del [[sieglu XVIII]]. El [[Musée de Capar]] tien oxetos de los [[atolones]] del [[Océanu Pacíficu]], [[Cultura incaica|reliquies peruanes]] y [[Cultura maya|alfarería maya]]. Otros importantes son el Musée de la Marine, Musée de la Mer, Musée de la Photographie y Musée International de la Parfumerie. === Les Villes de Cannes === El Cannes del [[sieglu XIX]] inda puede trate nes sos grandes villes, construyíu pa reflexar la riqueza y el prestíu de los sos dueños ya inspiráu por cualesquier cosa, dende castiellos medievales a villes romanes. La Villa [[Italia|Italiana]]ta Leonor Louise de Lord Brougham (unu de los primeros en Cannes) foi construyida ente 1835 y 1839. Tamién conocíu como'l barriu des Anglais, esto ye la zona residencial más antigua en Cannes. Otru finxu ye la Villa de Fiésole (güei conocida como la Villa Domergue) diseñáu por [[Jean Gabriel Domergue]] nel estilu de [[Fiesole]], cerca de [[Florencia]]. Les villes nun tán abiertes al públicu. La Villa Domergue pueden ser visitáu con cita previa.. === Île Sainte-Marguerite (Islla St Marguerite) === {{AP|Islla Santa Margarita (Francia)}} Tardó 11 años [[The Man in the Iron Mask]] en salir d'esta pequeña islla montiega. El misteriosu individuu creyer de sangre noble, pero nunca foi probada la so identidá. La so celda puede ser visitáu nel fuerte de Saint Marguerite, agora renomáu como'l Musée de la Mer (Muséu del mar). Esti muséu alluga tamién descubrimientos de naufraxos na islla, incluyendo [[Imperiu romanu|romanos]] ([[sieglu I e.C.]]) y cerámica sarracena ([[sieglu X]]). === Île Saint-Honorat (Islla St Honorat ) === {{AP|Islla Saint-Honorat}} Monxos cisterciense fueron los únicos habitantes de la islla de Honorat St menor, al sur. Los monxos habitaron la islla dende'l [[410]] y, al altor de gran poder, fueron propietarios de Cannes, [[Mougins]] y [[Vallauris]]. Muertes medievales permanecen na Ilesia inicial, que ta abierta al públicu, y nes ruines del monesteriu del sieglu XI nel cantu del mar. Los monxos estremen el so tiempu ente la oración y la producción de vinos tintos y blancos. === Teatru y música === Cannes nun ye reconocíu pol teatru tradicional. Sicasí, pequeñes sales alluguen pequeñes producciones y curtios esbozos mientres Festival de Performance de los actores internacionales añales. Teatros populares inclúin el Espace Miramar y Alexandre III. === Festivales y eventos === * El [[Festival de Cannes]] (Francés: -y Festival international du filme de Cannes o a cencielles -y Festival de Cannes), fundáu en [[1939]], tien llugar de normal en mayu. * [[Midem]], la feria más importante de la industria de la música * [[MIPIM]], el show de comerciu rellacionáu cola propiedá más grande del mundu * [[Cannes Lions]] * L''''Antroxu de la Riviera''' ye un desfile peles cais pa marcar el periodu de 21 díes antes [[Martes d'antroxu]]. * '''[[NRJ Music Awards]]''' un premiu musical que ganaron dellos artistes como [[Mika (cantante)|Mika]], [[Shakira]], [[Sia]] o [[LMFAO]]. * '''The International Festival of Games''' ye'l festival de [[Bridge (xuegu)|bridge]], [[belote]], [[backgammon]], [[axedrez]], [[dames]], [[Taró (xuegu de cartes)|taró]] y más (febreru). * '''Festival de la Plaisance''' ye un eventu pa los entusiastes de los barcos nel Vieux Port (setiembre). * '''Festival de Performance de los actores internacionales''': bocetos de comedia y actuaciones d'artistes marxinales * '''El mercáu de viaxes de luxu internacional''' axunta so un mesmu techu a los provisores de viaxes de luxu internacionales y provisores de tol mundu.<ref>[http://www.iltm.net The International Luxury Travel Market]</ref> * '''-y Festival d'Art Pyrotechnique'''<ref>[http://www.festival-pyrotechnique-cannes.com/ -y Festival d'Art Pyrotechnique]</ref> ye un magníficu concursu de fueos artificiales añal celebráu nel branu na Badea de Cannes. * [[Mipcom]] y [[MIPTV]], celebráu n'ochobre y abril respeutivamente, el más importante mercáu del mundu de mercado comerciu pa la industria de la televisión. * El '''Festival de Cine Panafricanu''', celebráu a principios d'abril y con películes de la diáspora africana == Ciudaes hermanes == * {{bandera|ESP}} [[Madrid]] (1957) * {{bandera|GBR}} [[Kensington y Chelsea]] (1970) * {{bandera|USA}} [[Beverly Hills (California)|Beverly Hills]] (1986) * {{bandera|JPN}} [[Shizuoka]] (1991/92) * {{bandera|CHN}} [[Sanya]] (1997) * {{bandera|COL}} [[Bogotá D.C.]] (1997) * {{bandera|MEX}} [[Acapulco de Juárez|Acapulco]] (1998) * {{bandera|CHI}} [[Copiapó]] (2010) * {{bandera|Colombia}} [[San Juan de Pasto|Pasto]] (2011) * {{bandera|Colombia}} [[Riohacha]] (2015) == Ver tamién == * [[Festival de Cannes]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikiviaxes|Cannes}} * [https://web.archive.org/web/20120305033403/http://www.cannes.fr/ Conceyu de Cannes] * [http://www.la-provenza.es/cannes Guía de Cannes n'Español] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=06029-COM INSEE] * [http://www.petitcannois.com Semeyes, videos, pintures en Cannes, y el Festival de Cine de Cannes] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cannes| ]] [[Categoría:Llocalidaes de Francia]] dj4naiewc5ujy2r3e1ah2urb1mtx1cy 0 93359 4493726 4407948 2026-05-18T05:04:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493726 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''María Isabel Miranda Torres''' {{nym}}<ref name = "entrevista">{{cita web|url= http://www.excelsior.com.mx/index.php?m=negru-nota&seccion=gobierno-distritu-federal&cat=411&id_nota=806842|títulu= Isabel Miranda de Wallace: Rompióse la partidocracia|fechaaccesu= 1 de febreru de 2012|autor= [[Excélsior (periódicu mexicanu)|Excélsior]]|fecha= 1 de febreru de 2012|obra= |idioma= castellanu|cita= }}</ref>, conocida como '''Isabel Miranda de Wallace''', foi una [[pedagoga]] y [[activista social]] [[mexicana]], presidenta de l'asociación civil Alto al Secuestro, ganadora del Premiu Nacional de [[Derechos Humanos]] [[2010]] de manes del [[presidente de Méxicu|presidente]] [[Felipe Calderón Hinojosa]].<ref name = "PNDH">{{cita web|url= http://www.presidencia.gob.mx/2010/12/premiu-de derechos humanos-2010-a-isabel-miranda-de-wallace/|títulu= Premiu de Derechos Humanos 2010 a Isabel Miranda de Wallace|fechaaccesu= 13 de xineru de 2012|autor= presidencia.gob.mx|fecha= 15 d'avientu de 2010|idioma= es}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.eluniversal.com.mx/notas/730339.html|títulu= Premien a Isabel Wallace en Derechos Humanos|fechaaccesu= 30 de mayu de 2011|autor= [[El Universal (Méxicu)|El Universal]]|fecha= 14 d'avientu de 2010|obra= |idioma= castellanu|cita= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20150627062841/http://www.eluniversal.com.mx/notas/730339.html|fechaarchivu= 2015-06-27}}</ref> Foi candidata del [[Partíu Aición Nacional]] a la [[Xefe de Gobiernu del Distritu Federal|xefatura de Gobiernu del Distritu Federal]].<ref>{{cita web |autor=[[El Siglo de Torreón]]|títulu=Panistas arropen a Wallace en rexistru|url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/727335.panistas-arropen-a-wallace-en-rexistru.html|fechaaccesu=16 d'abril de 2012|fecha=8 d'abril de 2012|idioma=castellanu}}</ref> == Biografía == [[Ficheru:05022012miranda wallace pan082.JPG|thumb|Wallace falando nel [[Institutu Teunolóxicu y d'Estudios Cimeros de Monterrey, Campus Ciudá de Méxicu]] mientres la campaña del 2012]] Isabel Miranda de Wallace, tien una formación en pedagoxía, estudios en desenvolvimientu humanu, programación neurollingüística, logoterapia, estudios de la pareya y analís de suañu.{{ensin referencies}} Per otru llau, foi docente y conferenciante en diversos foros tanto nacionales como internacionales en temes de prevención, seguridá, participación ciudadana, familia, ente otros. Amás d'esto, collabora na implementación de polítiques públiques relatives a la procuración y alministración de xusticia. Debíu al supuestu<ref>{{cita llibru |apellíos1=Lizarraga|nome1=Guadalupe |títulu=El falso caso Wallace|fecha=2018}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos1=Raphael|nome1=Ricardo |títulu=El inquilino y la señora Wallace|url=https://www.proceso.com.mx/opinion/2021/5/3/el-inquilino-la-senora-wallace-263154.html}}</ref> secuestru y asesinatu del so fíu Hugo Alberto Wallace Miranda nel añu 2005, fundó la Organización Alto al Secuestro, A.C., que presidió hasta la so muerte, brindando asesoría a familiares y víctimes de secuestru. Nel añu 2010, recibió de manes del presidente Felipe Calderón el Premiu Nacional de Derechos Humanos. El so interés por ayudar a les persones haber impulsáu a crear delles lleis como la Llei Antisecuestru y la Llei Xeneral de Víctimes.{{ensin referencies}} Forma parte del Comité Especial de Siguimientu y Evaluación de la Estratexa Nacional Antisecuestru, participa na Axenda Ciudadana col Observatoriu Nacional Ciudadanu y forma parte del Conseyu. La organización que preside ta comprometida cola implementación de la reforma xudicial, que se conoz como xuicios orales, y amás encárgase de proponer llexislaciones y reformes qu'aseguren un procesu xudicial equitativo pa la víctima y l'imputáu, onde los derechos de dambes partes sían garantizaos y equilibraos.{{ensin referencies}} El [[11 de xineru]] de [[2012]] foi presentada como la candidata ciudadana del [[Partíu Aición Nacional]] (PAN) a la [[Xefe de Gobiernu del Distritu Federal|xefatura de Gobiernu del Distritu Federal]] (GDF) pal periodu 2012-2018.<ref>{{cita web|url= http://www.pan.org.mx/portal/detalle/encabezara_isabel_miranda_de_wallace_candidatura_del pan_a el_gdf/20416|títulu= Va Encabezar Isabel Miranda de Wallace candidatura del PAN al GDF|fechaaccesu= 13 de xineru de 2012|autor= pan.org.mx|fecha= 12 de xineru de 2012|obra= |idioma= castellanu|cita= }}</ref><ref>{{cita web|url= http://eleconomista.com.mx/distritu-federal/2012/01/12/isabel-miranda-wallace-abanderada-pan-gdf|títulu= Isabel Miranda, candidata ciudadana del PAN al GDF|fechaaccesu= 13 de xineru de 2012|autor= eleconomista.com.mx|fecha= 12 de xineru de 2012|obra= |idioma= castellanu|cita= }}</ref> == Discutiniu por antecedentes penales == N'abril de [[2012]] la revista [[Proceso (revista)|Proceso]] publicó qu'en 1998, Wallace foi acusada pola delegación [[Tlalpan]] por resistencia de particulares y tentativa d'homicidiu, cuando ella, al mandu d'un grupu d'emplegaos d'ella, torgó'l retiru d'anuncios espectaculares que la so empresa —Showcase Publicidad— tenía instalaos na ciudá, polo que foi recluyida al Reclusorio Norte de la Ciudá de Méxicu. Foi puesta en llibertá depués de cinco díes, pola intervención del so abogáu, quien trabayaba na Procuradoría Xeneral de Xusticia del Distritu Federal, exonerada de dalgunos de los cargos, y sancionada por desacatamientu a l'autoridá. El 31 de mayu de 2014, presentóse una investigación fecha en dos frentes, la d'[[Anabel Hernández]], na revista ''Proceso'' y la de [[Guadalupe Lizárraga]], de ''[[Los Angeles Press]]'' (investigación estremada n'ocho partes​), que refundiaron nicios de vida d'Hugo Alberto Wallace Miranda.*Lizárraga siguió la investigación y en 2018 reveló la doble identidá oficial d'Hugo Alberto Wallace Miranda y/o Hugo Alberto Miranda Torres.​ La periodista reveló n'abril de 2019 una tercer identidá de la supuesta víctima como Hugo Alberto León Miranda​ y presentó al so padre biolóxicu, el doctor Carlos León Miranda; amás, denunció la fabricación de la prueba d'ADN cola gota de sangre plantao pola Procuradoría Xeneral de la República siete meses dempués. Con ello, presume la inocencia de siete víctimes de tortura y encarcelamientu, a quien Miranda acusaba directamente del supuestu secuestru, y a otres dos víctimes más de tar acomuñaes como un grupu delictivu, fechos que dio a conocer en formatu de llibru ''El falso caso Wallace''.​ Ye importante destacar que Jacobo Tagle Dobin, so tortura, confesó'l so crime y que dicha confesión ta disponible en videu. Nel espediente atópase inclusive la declaración de la esposa de Jacobo Tagle na qu'afirma que l'acusáu confesó-y el so crime. == Muerte == Miranda de Wallace morrió nel hospital ABC de [[Santa Fe]] ([[Ciudá de Méxicu]]) darréu d'entueyos a un procedimientu quirúrxicu'l 8 de marzu de 2025. Tenía 73 años.<ref>{{cita web |url=https://www.milenio.com/politica/muere-isabel-miranda-de-wallace-en-quirofano |títulu=Muere Isabel Miranda de Wallace, activista y fundadora de Alto al Secuestro|work=[[Milenio]] |fecha=8 de marzu de 2025 |fechaaccesu=8 de marzu de 2025|url-access=subscription |idioma=es}}</ref><ref>{{cita web |fecha=8 de marzu de 2025 |títulu=¿De qué murió la activista Isabel Miranda de Wallace a los 73 años? |url=https://ovaciones.com/de-que-murio-la-activista-isabel-miranda-de-wallace-a-los-73-anos/ |fechaaccesu=9 de marzu de 2025 |idioma=es}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1951|2025|Miranda de Wallace, Isabel}} {{Tradubot|Isabel Miranda de Wallace}} [[Categoría:Activistes polos derechos humanos]] [[Categoría:Activistes de Méxicu]] [[Categoría:Pedagogos y pedagogues de Méxicu]] [[Categoría:Persones de Ciudá de Méxicu]] nlzs201g1iw6ro3rr49r4yj1b85gege 0 93713 4493750 4331603 2026-05-18T05:28:12Z Limotecariu 735 4493750 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá}} {{coreanu|'''Incheon'''|hangul=인천|rr=Incheon|mr=Inch'ŏn|red=si}} pronunciáu: {{AFI2|in.tɕʰʌn|}}, oficialmente {{coreanu|'''Ciudá Metropolitana d'Incheon'''|hangul=인천광역시|rr=Incheon-gwangyeoksi|mr=Inch'ŏn-gwangyŏkshi|red=si}}, ye una de les seis ciudaes metropolitanes que, xunto a les nueve [[Provincies de Corea del Sur|provincies]], la [[Seúl|ciudá especial]] y la [[Sejong (ciudá)|ciudá autónoma especial]], formen [[Corea del Sur]]. Ta allugada nel estremu noroeste del país. llindando al norte con [[Corea del Norte]] (dixebraes por un estrechu), al este con [[Seúl]] y [[Gyeonggi]], y al sur y oeste col [[Mar Mariellu]]. Ye la tercer ciudá más grande de [[Corea del Sur]], dempués de [[Seúl]] y [[Busán]]. Siendo'l llugar onde s'alluguen el puertu más importante de la mariña oeste surcoreana y l'[[Aeropuertu Internacional d'Incheon|aeropuertu más grande del país]], Incheon ye'l centru de tresporte más grande de Corea del Sur. Los primeros rastros d'humanos na rexón daten del [[neolíticu]]. En tiempos recién Incheon cobró gran importancia por cuenta de la so escelente badea; cuando'l puertu foi fundáu en [[1883]], la ciudá, llamada entós Jemulpo (제물포) tenía una población de tan solo 4.700 habitantes. Güei sicasí Incheon ye una metrópolis de más de 2,5 millones de persones que se convirtió nun importante centru financieru y corporativu dientro de la Zona Económica Llibre de Busan-Jinhae. Incheon ye usualmente amosada como parte del [[Sudogwon|Área de la Capital Nacional de Seúl]] debíu en parte a la so cercanía a la capital y al fechu de que los sistemes de metro de dambes ciudaes tán coneutaos. Sicasí, Incheon ye una ciudá dafechu independiente de Seúl. == Divisiones alministratives == La ciudá estremar en 8 distritos (gu) y 2 condaos (gun). * [[Bupyeong-gu]] (부평구; 富平區) * [[Dong-gu, Incheon|Dong-gu]] (동구; 東區) * [[Gyeyang-gu]] (계양구; 桂陽區) * [[Jung-gu, Incheon|Jung-gu]] (중구; 中區) * [[Nam-gu, Incheon|Nam-gu]] (남구; 南區) * [[Namdong-gu]] (남동구; 南洞區) * [[Seo-gu, Incheon|Seo-gu]] (서구; 西區) * [[Yeonsu-gu]] (연수구; 延壽區) * [[Ganghwa-gun]] (강화군; 江華郡) * [[Ongjin-gun]] (옹진군; 甕津郡) == Historia == La primer noticia histórica d'Incheon ye del añu 475&nbsp;d.&nbsp;C. mientres el reináu del Rei Jangsu de [[Koguryŏ]], nel cual la zona llamóse ''Michuhol''. L'área sufrió múltiples cambeos nel nome dáu'l cambéu de reinos y dinastíes. El nome actual foi afechu en [[1413]] mientres el reináu del rei [[Taejong]] de [[Joseon]]. El nome ''Jemulpo'' nun s'usó de manera amplia sinón a partir de l'apertura del puertu en [[1883]].<ref>[http://english.incheon.go.kr/ Incheon Metropolitan City]</ref><ref>Ewing, Stefan. "[http://koreaweb.ws/pipermail/koreanstudies_koreaweb.ws/2006-January/005354.html By Train from Seoul to Incheon -- and Jemulpo, too]." ''Korea Web,'' 25 January 2006.</ref> El [[15 de setiembre]] de [[1950]], mientres la [[Guerra de Corea]], Incheon foi l'epicentru de la [[Batalla d'Incheon]], na que les tropes d'[[Estaos Xuníos]] llegaron a la ciudá pa esaniciar la presión sobre'l [[Perímetru Pusan|perímetru de Busán]] y llanzar una contraofensiva [[Corea del Norte]]. La nave ''[[USS Inchon (LPH-12)|USS Incheon]]'' foi bautizada asina n'honor a la batalla. Nesta ciudá atopa un monumentu n'honor a los [[soldaos]] [[colombianos]] cayíos na [[Guerra de Corea]]. Incheon foi orixinalmente parte de la provincia de [[Gyeonggi]], pero concedióse-y estatus de ''Ciudá Metropolitana'' el [[1 de xunetu]] de [[1981]]. == Clima == Incheon tien un clima continental húmedu. El clima de la ciudá ye bien paecíu al restu de les ciudaes de Corea del Sur con iviernos secos y fríos y branos calientes y húmedos.<ref>[http://www.climate-charts.com/Locations/k/KO47112.php Inchon, Korea: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data<!-- Bot generated title -->]</ref> {{clima |location = Incheon (1981−2010) |metric first = Y |single line = Y |Xin high C = 1.7 |Feb high C = 4.4 |Mar high C = 9.6 |Abr high C = 16.1 |May high C = 21.3 |Xun high C = 25.4 |Xnt high C = 27.6 |Ago high C = 29.0 |Set high C = 25.5 |Och high C = 19.7 |Pay high C = 11.8 |Avi high C = 4.7 |year high C = 16.4 |Xin mean C = −2.1 |Feb mean C = 0.3 |Mar mean C = 5.1 |Abr mean C = 11.3 |May mean C = 16.4 |Xun mean C = 20.9 |Xnt mean C = 24.0 |Ago mean C = 25.2 |Set mean C = 21.1 |Och mean C = 15.0 |Pay mean C = 7.6 |Avi mean C = 0.9 |year mean C = 12.1 |Xin low C = −5.4 |Feb low C = −3.1 |Mar low C = 1.7 |Abr low C = 7.6 |May low C = 12.8 |Xun low C = 17.6 |Xnt low C = 21.5 |Ago low C = 22.4 |Set low C = 17.5 |Och low C = 11.0 |Pay low C = 3.9 |Avi low C = −2.6 |year low C = 8.7 |Xin precipitation mm = 20.6 |Feb precipitation mm = 20.8 |Mar precipitation mm = 40.5 |Abr precipitation mm = 57.7 |May precipitation mm = 100.3 |Xun precipitation mm = 112.0 |Xnt precipitation mm = 319.6 |Ago precipitation mm = 285.8 |Set precipitation mm = 153.5 |Och precipitation mm = 53.4 |Pay precipitation mm = 51.0 |Avi precipitation mm = 19.3 |year precipitation mm = 1234.4 |Xin humidity = 61.5 |Feb humidity = 61.8 |Mar humidity = 63.4 |Abr humidity = 64.1 |May humidity = 70.3 |Xun humidity = 74.8 |Xnt humidity = 82.2 |Ago humidity = 79.1 |Set humidity = 73.1 |Och humidity = 67.3 |Pay humidity = 63.9 |Avi humidity = 62.0 |year humidity = 68.6 |unit precipitation days = 0.1 mm |Xin precipitation days = 6.6 |Feb precipitation days = 5.3 |Mar precipitation days = 6.7 |Abr precipitation days = 7.3 |May precipitation days = 8.7 |Xun precipitation days = 9.7 |Xnt precipitation days = 14.9 |Ago precipitation days = 12.5 |Set precipitation days = 8.2 |Och precipitation days = 6.2 |Pay precipitation days = 8.5 |Avi precipitation days = 7.3 |Xin sun = 178.0 |Feb sun = 181.5 |Mar sun = 204.9 |Abr sun = 219.4 |May sun = 231.4 |Xun sun = 203.4 |Xnt sun = 156.8 |Ago sun = 191.0 |Set sun = 197.6 |Och sun = 211.2 |Pay sun = 168.6 |Avi sun = 171.0 |year sun = 2314.9 |source = Korea Meteorological Administration<ref name= KMA>{{cita web |url=http://www.kma.go.kr/weather/climate/average_30years.jsp?yy_st=2011&stn=112&norm=M&x=28&y=6&obs=0&mm=11&dd=19 |editorial=Korea Meteorological Administration |fechaaccesu=19 de payares de 2011 |títulu=평년값자료 30년 (1981-2010) 인천(112)}}</ref>|date=February 2012}} == Referencies == {{llistaref}} {{socesión | predecesor = {{bandera|NGA}} [[Port Harcourt]] | títulu =[[Ficheru:UNESCO.svg|60px]]<br />[[Capital Mundial del Llibru]] | periodu = 2015 | socesor ={{bandera|POL}} [[Wrocław]] }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Incheon}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Corea del Sur]] edlvqjov3kicnn3px59akm4zbmk3z8v 0 93775 4493763 4298634 2026-05-18T05:33:38Z Limotecariu 735 4493763 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Essen''' ye una ciudá de [[Renania del Norte-Westfalia]], asitiada nel corazón de la rexón industrial de la cuenca del [[ríu Ruhr]]. Delles ciudaes vecines son [[Duisburgu]], [[Gelsenkirchen]] y [[Bochum]]. El so alcalde ye Thomas Kufen d'[[Unión Demócrata Christiana]] (CDU). La ciudá foi premiada col títulu [[Premiu Capital Verde Europea|Capital Verde Europea]] 2017. == Etimoloxía == Contrariu a la creencia popular, el nome de Essen nun se refier a la comida (''essen'', n'[[llingua alemana|alemán]], ye tamién el verbu «comer»), sinón que paez tener el so orixe na antigua pallabra ''Asnithi'', que podía referise a una rexón al este o a una rexón onde había munchos [[Fraxinus|fresnos]] (''Eschen''). == Historia == === Historia temprana === [[Ficheru:Essen-Kupferstich-Merian.png|thumb|left|300px|Essen nun grabáu del 1647.]] Esisten restos arqueolóxicos que se remonten 280&nbsp;000 e.C. (''Vogelheimer Klinge'', na contorna de Vogelheim); otros restos tienen ente 120&nbsp;000 y 10&nbsp;000 años d'antigüedá. Essen yera un llugar onde s'asitiaron diversos pueblos xermánicos. El castiellu ''Alteburg'' al sur de Essen remontar a los [[celtes]] y el ''Herrenburg'' al sieglu VIII. === Historia medieval y recién === [[Ficheru:Villa Hügel erster Stock.jpg|thumb|left|Villa Hügel, antigua residencia principal de los Krupp. Anguaño ye un muséu.]] Essen fundóse sobre'l 845 como un monesteriu pa muyeres. Foi unu de los monesterios más importantes del sieglu X. Dempués del fin de la dinastía Ottoniana, Essen perdió la so importancia y permaneció como un pueblu dedicáu a l'agricultura hasta'l sieglu XIX. Fueron les mines de carbón y de fierro les que causaron la crecedera de la ciudá y de tola área del Ruhr. La familia [[Krupp]] ye de Essen; establecieron una industria pa producir aceru en Essen en 1811. Foi mientres décades la ciudá minera más grande d'[[Europa]] gracies al imperiu de la industria d'armamentos de la familia [[Krupp]]. * [[Años 1920]], nel contestu de los arreglos impuestos a Alemaña nel [[Tratáu de Versalles (1919)]], el Ruhr foi ocupáu por tropes belgues y franceses ente 1923 y 1925. Esta situación provocó la "Ruhrkampf" que foi sostenida pol [[República de Weimar|réxime de Weimar]]. * [[1945]], a la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]] el Ruhr ye ocupáu polos británicos y los americanos. Les ciudaes taben en ruines, y en particular Essen sufriera una destrucción del 70%. * [[1949]], los aliaos establecen una comisión internacional que vixila la producción rexonal de carbón y aceru. * [[1951]], la comisión internacional ye suprimida tres la entrada en funcionamientu de la [[Comunidá Europea del Carbón y del Aceru]] (CECA), considerada como la "grana" de l'actual [[Xunión Europea]] (XE). * [[años 1960]], la demanda de carbón mengua considerablemente a nivel mundial. La industria pesao del carbón sumió. Como alcordanza de la so importancia, Essen caltién numberosos llugares de la historia industrial, tales como ''[[Complexu industrial de la mina de carbón de Zollverein|Zeche Zollverein]]''), que foi inscritu pola [[Unesco]] na llista de sitios [[Patrimoniu de la Humanidá]] en [[2001]].<ref name="Unesco">{{cita web|títulu=Zollverein Coal Mine Industrial Complex in Essen|url=http://whc.unesco.org/en/list/975|editorial=UNESCO Culture Sector|fechaaccesu=8 de xineru de 2013|idioma=inglés}}</ref> La ciudá anovóse, desenvolviendo otres actividaes. Nes temes culturales, se encuentrane museos importantes, tales como'l qu'alluga la coleición d'arte ([[Muséu Folkwang]] (''[[Museum Folkwang]]''). El [[11 d'abril]] de [[2006]] "Essen pol Ruhrgebiet" foi declaráu [[Capital Europea de la Cultura]] pal 2010. {{VT|Confederación del Rin|Confederación Xermánica|Unión Aduanera del Norte d'Alemaña}} == Economía == {{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá | Nome = [[Complexu industrial de la mina de carbón de Zollverein]] en Essen | Imaxe = Zeche Zollverein abends.jpg | Tamañu = 250 | Pie = Vista del pozu 12 de la mina de carbón de Zollverein. | País = {{DEU}} | Coordenaes = Non | Tipu = '''<span style="color:#32CD32">Natural</span>''' | Criterios = ii, iii | ID = 975 | Rexón = [[Patrimoniu de la Humanidá n'Europa y América del Norte|Europa y América del Norte]] | Añu = 2001 | Extensión = | Peligru = }} Essen foi mientres décades la ciudá minera más grande d'[[Europa]]. A partir de los años 60 Essen evolucionó pasu ente pasu, abandonando la so economía centrada na industria minero pa convertise na actualidá nuna ciudá que basa la so economía nel sector de servicios. Ello ye que la ciudá de Essen- según polo xeneral les ciudaes del "Ruhrgebiet" o valle del Ruhr- dexaron de ser ciudaes mineres contaminaes ya industriales de principios del sieglu XX pa convertise en llugares onde la cultura y la ecoloxía tán siendo llevaos a un nivel de postindustrialismo. Frutu d'esta reconversión, Essen foi escoyida como la '''ciudá europea de la cultura 2010'''. La ciudá de Essen alluga añalmente la mayor [[feria de muestres|feria internacional]] del sector de los [[xuegos de mesa]]: la [[Internationale Spieltage]].<ref name="Economist2015">{{Cita web|url=http://www.economist.com/news/business/21669930-table-top-games-are-booming-video-game-age-not-twilight-sunrise|títulu=Not twilight, but sunrise. Table-top games are booming in the video-game age|obra=The Economist|fecha=3 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2015}}</ref> == Demografía == [[Ficheru:Aalto-Theater 02.jpg|thumb|left|250px|El [[Ópera de Essen|teatru d'ópera]] diseñáu por [[Alvar Aalto]].]] La rexón esperimentó un descensu nel so númberu d'habitantes por cuenta de la desindustrialización. Amás yá nun exerz l'atracción de los años 50 y 60, cuando llegaben obreros de toes partes d'Alemaña y del sur d'Europa. Nun momentu llegó a concentrar bona parte de la [[inmigración turca n'Alemaña]]. {{socesión | predecesor = {{bandera|LTU}} [[Vilnius]]<br />{{bandera|AUT}} [[Linz]] | títulu = [[Ficheru:EU Insignia.svg|60px]]<br />[[Capital Europea de la Cultura]]<br />al pie de {{bandera|HUN}} [[Pecs]] y {{bandera|TUR}} [[Istambul]] | periodu = [[2010]] | socesor = {{bandera|FIN}} [[Turku]]<br />{{bandera|EST}} [[Tallin]] }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Essen}} * [http://www.stadtpanoramen.de/essen/essen.html Panorama Essen] - Vistes panorámiques de Essen {{Tradubot|Essen}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Alemaña]] bztdctpxe6hku7sh0p916529ghkksn2 0 93794 4493775 4379291 2026-05-18T05:38:35Z Limotecariu 735 4493775 wikitext text/x-wiki {{Rexón}} L''''área metropolitana de Nueva York''', tamién conocida como '''Área de los trés estaos''' (''Tri-State Area'') ye la mayor [[área metropolitana]] del mundu por estensión de superficie urbana, con 11.640 km²<ref>[https://www.demographia.com/db-worldua.pdf World Urban Areas] (Demographia 2018).</ref>. Inclúi la ciudá de [[Nueva York]] (la más poblada d'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]), [[Long Island]] y los tramos mediu y baxu del [[valle del Hudson]], nel estáu de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]]; les cinco ciudaes mayores del estáu de [[Nueva Jersey]] ([[Newark (Nueva Jersey)|Newark]], [[Jersey City (Nueva Jersey)|Jersey City]], [[Paterson (Nueva Jersey)|Paterson]], [[Elizabeth (Nueva Jersey)|Elizabeth]] y [[Edison (Nueva Jersey)|Edison]]) y la so rodiada; y seis de les siete mayores ciudaes de [[Connecticut]] ([[Bridgeport (Connecticut)|Bridgeport]], [[New Haven (Connecticut)|New Haven]], [[Stamford (Connecticut)|Stamford]], [[Waterbury (Connecticut)|Waterbury]], [[Norwalk (Connecticut)|Norwalk]] y [[Danbury (Connecticut)|Danbury]]) y la so rodiada. L'área metropolitana de Nueva York ye la más poblada del país: si la definimos en términos de la so [[área estadística metropolitana]], de 17.405 km² d'estensión, tenía 20,3 millones d'habitantes en 2017<ref name=":0">[https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk Annual estimates of the resident population: April 1 2010 to July 1, 2017 - Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico - 2017 Population Estimates.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117213856/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |date=2019-01-17 }} U.S. Census Bureau.</ref>, y si la definimos en términos de la so [[área estadística combinada]], qu'abarca 34.493 km², la so población yera de 23,7 millones de residentes en 2016<ref name=":1">[https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk Annual estimates of the residents population: April 1 2010 to July 1, 2015 - Combined Statistical Area; and for Puerto Rico - 2015 Population Estimates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117213856/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk |date=2019-01-17 }}. U.S. Census Bureau.</ref>. Ye la décima mayor aglomeración urbana del mundu<ref>[https://www.worldatlas.com/citypops.htm Largest cities of the world - by metro population]. Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps.</ref>, y la principal puerta d'entrada d'inmigrantes illegales nel país<ref>[https://www.dhs.gov/immigration-statistics/yearbook/2013 Yearbook of Immigration Statistics: 2013 Lawful Permanent Residents Supplemental Table 2]. U.S. Department of Homeland Security.</ref>; ye l'área metropolitana del mundu con un porcentaxe mayor de xente nacida fuera del país. La población del área ye mayor que la del conxuntu del estáu de Nueva York, y al so espaciu aereu aportaron, en 2016, 130 millones de pasaxeros<ref>[https://www.panynj.gov/airports/pdf-traffic/ATR2016.pdf The Port Authority of NY and NJ 2016 Air Traffic Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428155901/http://www.panynj.gov/airports/pdf-traffic/ATR2016.pdf |date=2019-04-28 }}. The Port Authority of NY and NJ (14/04/2017).</ref>. L'área ye una de las rexones económiques más importantes del mundu; agospia la sede y los centros productivos de munches industries, instituciones financieres y educatives, medios de comunicación, industries de moda y bioteunoloxía, servicios llegales, industries del entretenimientu... El [[Productu Interior Brutu|productu interior brutu]] del área estadística metropolitana foi, en 2015, de 1,6 billones de dólares<ref>[https://www.statista.com/statistics/183808/gmp-of-the-20-biggest-metro-areas/ Gross Metropolitan Product of the United States in 2013, by metropolitan areas]. Statista.com</ref>, y el del área estadística combinada superaba, en 2015, los 1,83 billones, que faen d'ella la más rica del país y ser, respeutivamente, el décimu y octavu "país" más ricu del mundu. Nella tán 7 de los 25 condaos más ricos por ingresu mediu por hogar del país, y cinco de los 10 llugares más ricos d'Estaos Xuníos según una encuesta de Bloomberg: [[Scarsdale (Nueva York)|Scarsdale]] y [[Bronxville (Nueva York)|Bronxville]], nel estáu de Nueva York; [[Short Hills (Nueva Jersey)|Short Hills]], en Nueva Jersey; y [[Old Greenwich (Connecticut)|Old Greenwich]] y [[Darien (Connecticut)|Darien]], en Connecticut<ref>[https://www.bloomberg.com/graphics/2018-hundred-richest-places/ America's 100 richest places]. Bloomberg.com, 5 de marzu de 2018.</ref>. La rede d'instituciones d'educación superior del área inclúi cientos d'universidaes, incluyendo la [[Universidá de Columbia]], la [[Universidá de Princeton]] y la [[Universidá de Yale]], que figuren davezu nos primeros puestos de los ránkings del país y del mundu, siempre ente les diez primeres<ref>[https://www.usnews.com/best-colleges Best colleges in 2019. usnews.com]</ref><ref>[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings Best Global Universities Rankings. usnews.com]</ref>. Otres, como la [[Universidá de Nueva York]], la [[Universidá Rockefeller]] y el campus teunolóxicu de la [[Universidá de Cornell]] apaecen tamién ente les 40 meyores del mundu<ref>{{Cita web |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html |títulu=Academic Ranking of World Universities 2017. shanghairanking.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190119012717/http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html |fechaarchivu=2019-01-19 }}</ref><ref>[https://cwur.org/2016.php CWUR 2016 - World University Rankings]</ref>. == Definición == {{Wide image|Fullnycskyline.jpg|1200px|<center>Panorama urbanu de Nueva York y Jersey City dende [[Newark (Nueva Jersey)|Newark]], [[Nueva Jersey]]</center>}} === Área estadística metropolitana === [[Ficheru:New_York_Metropolitan_Area_Counties_2013.png|301px|thumb|'''Área Estadística Combinada de Nueva York-Newark, NY-NJ-CT-PA'''<br /><span style="color:#ff4f00">División Metropolitana de Nueva York-White Plains-Wayne</span><br /><span style="color:blue">División del Área Metropolitana de Nassau-Suffolk</span><br /><span style="color:green">División del Área Metropolitana de Newark</span><br /><span style="color:red">División del Área Metropolitana de Dutchess-Puttnam</span><br />Restu del <span style="color:purple">Área Estadística Combinada de Nueva York-Newark-Bridgeport, NY-NJ-CT-PA</span>|alt=]] La [[Oficina d'Alministración y Presupuestu]] de los Estaos Xuníos usa dos definiciones pal área: l'área estadística metropolitana (AEM) y l'área estadística combinada (AEC). La primera nómase ''New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA Metropolitan Statistical Area'', y ye'l llar de 20,3 millones de persones (estimación pal 2017 del [[Oficina del Censu de los Estaos Xuníos|U.S. Census Bureau]]), esto ye, aproximadamente ún de cada 16 americanos, y siete millones más que la siguiente mayor área metropolitana, la de [[Área metropolitana de Los Angeles|Los Angeles]]<ref name=":0" />. L'área sodivídese en cuatro divisiones metropolitanes, y abarca en conxuntu 26 condaos: 12 nel estáu de Nueva York (los cinco boroughs de la ciudá de Nueva York, los dos de Long Island y cinco na parte baxa del valle del Hudson); 13 de les fasteres central y septentrional del estáu de Nueva Jersey; y ún de la zona nororiental de [[Pennsylvania]]. L'área abarca nel so interior la mayor área urbanizada del país, la ''New York–Newark, NY–NJ–CT Urbanized Area,'' con una estensión aproximada de 17.405 km². Los condaos, y agrupaciones d'ellos, qu'abarca l'área metropolitana de Nueva York son lo que vienen, acompañaos d´una estimación de población pa 2012, darréu: AEM de Nueva York-Norte de Nueva Jersey-Long Island (Nueva York-Nueva Jersey-Pennsylvania) (19.831.858) (estimación 2015: 20.182.305<ref name=":0" />) * División Metropolitana de [[Nueva York]]-[[White Plains (Nueva York)|White Plains]]-[[Wayne (Nueva Jersey)|Wayne]] (Nueva York-Nueva Jersey) (11.732.233) ** Condáu de Kings ([[Brooklyn]]) (Nueva York) ** [[Queens|Condáu de Queens (Nueva York)]] ** Condáu de Nueva York ([[Manhattan]]) (Nueva York) ** [[El Bronx|Condáu del Bronx (Nueva York)]] ** Condáu de Richmond ([[Staten Island]]) (Nueva York) **[[Condáu de Westchester (Nueva York)|Condáu de Westchester]] (Nueva York) **[[Condáu de Bergen (Nueva Jersey)|Condáu de Bergen]] (Nueva Jersey) **[[Condáu de Hudson (Nueva Jersey)|Condáu de Hudson]] (Nueva Jersey) **[[Condáu de Passaic (Nueva Jersey)|Condáu de Passaic]] (Nueva Jersey) **[[Condáu de Rockland (Nueva York)|Condáu de Rockland]] (Nueva York) **[[Condáu de Putnam (Nueva York)|Condáu de Putnam]] (Nueva York) * División Metropolitana de Nassau-Suffolk (Nueva York) (2.875.904) **[[Condáu de Suffolk (Nueva York)|Condáu de Suffolk]] (Nueva York) **[[Condáu de Nassau (Nueva York)|Condáu de Nassau]] (Nueva York) * División Metropolitana de Dutchess-Putnam (Nueva York) (397.198) ** [[Condáu de Putnam (Nueva York)|Condáu de Putnam]] (Nueva York) ** [[Condáu de Dutchess (Nueva York)|Condáu de Dutchess]] (Nueva York) * División Metropolitana de [[Newark (Nueva Jersey)|Newark]] (Nueva Jersey-Pennsylvania) (2.126.269) **[[Condáu d'Essex (Nueva Jersey)|Condáu d'Essex]] (Nueva Jersey) **[[Condáu de Union (Nueva Jersey)|Condáu de Union]] (Nueva Jersey) **[[Condáu de Morris (Nueva Jersey)|Condáu de Morris]] (Nueva Jersey) **Condáu de Somerset (Nueva Jersey) **[[Condáu de Sussex (Nueva Jersey)|Condáu de Sussex]] (Nueva Jersey) **[[Condáu de Hunterdon (Nueva Jersey)|Condáu de Hunterdon]] (Nueva Jersey) **[[Condáu de Pike (Pennsylvania)|Condáu de Pike]] (Pennsylvania) === Área estadística combinada === Les árees estadístiques combinaes (AEC) agrupen árees estadístiques adxacentes que tienen un altu grau d'interconexión económica. L'AEC New York-Newark tenía una población estimada, en 2014, de 23,7 millones d'habitantes<ref name=":1" />. Cuasi ún de cada 15 americanos vive nesta rexón, qu'inclúi diez condaos adicionales, en cuatro estaos (Nueva York, Nueva Jersey, Connecticut y Pennsylvania) al AEM. Esti área, sacante'l territoriu correspondiente a Pennsylvania, aveza a nomase l'área de los trés estaos o la rexón de los trés estaos (tri-state area o tri-state region). L'AEC New York-Newark abarca, amás de les AEM detallaes nel apartáu anterior, les siguientes: * AEM de Bridgeport-Stamford-Norwalk (Connecticut) (916.829) ** [[Condáu de Fairfield (Connecticut)|Condáu de Fairfield]] * AEM de New Haven-Milford (Connecticut) (862.477) ** [[Condáu de New Haven (Connecticut)|Condáu de New Haven]] * AEM d'Allentown–Bethlehem–Easton (821.173) ** [[Condáu de Warren (Nueva Jersey)|Condáu de Warren]] (Nueva Jersey) ** [[Condáu de Carbon (Pennsylvania)|Condáu de Carbon]] (Pennsylvania) ** [[Condáu de Lehigh (Pennsylvania)|Condáu de Lehigh]] (Pennsylvania) ** [[Condáu de Northampton (Pennsylvania)|Condáu de Northampton]] (Pennsylvania) * AEM de Trenton (Nueva Jersey) (366.222) ** [[Condáu de Mercer (Nueva Jersey)|Condáu de Mercer]] * [[Área estadística micropolitana]] de Torrington (Connecticut) (189,927) ** [[Condáu de Litchfield (Connecticut)|Condáu de Litchfield]] * Área estadística micropolitana de Kingston (Nueva York) (182.693) ** [[Condáu d'Ulster (Nueva York)|Condáu d'Ulster]] * Área estadística micropolitana d'East Stroudsburg (Pennsylvania) (169.482) ** [[Condáu de Monroe (Pennsylvania)|Condáu de Monroe]] === Ciudaes principales === La siguiente llista inclúi les '''ciudaes principales''' nel Área d'Estadística Combinada de Nueva York-Newark, con datos de la Oficina del Censu de los EE.XX. de 2010. Considérense xeneralmente ciudaes principales a les que tienen un númberu mayor de puestos de trabayu que de residentes que trabayen<ref>[https://www.census.gov/programs-surveys/metro-micro.html Office of Management and Budget - Standards for Defining Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas, Sec. 5.]</ref>. * AEM de New York–Northern New Jersey–Long Island ** [[Nueva York|New York City]]: 8.175.133 ** [[Hempstead (Nueva York)]]: 759.757 ** [[Newark (Nueva Jersey)]]: 277.140 ** [[Jersey City (Nueva Jersey)]]: 247.597 ** [[Yonkers (Nueva York)]]: 195.976 ** [[Paterson (Nueva Jersey)]]: 146.199 ** [[Elizabeth (Nueva Jersey)]]: 128.640 ** [[Edison (Nueva Jersey)]]: 99.967 ** [[Woodbridge Township (Nueva Jersey)]]: 99.265 ** [[New Rochelle (Nueva York)]]: 77.062 ** [[Mount Vernon (Nueva York)]]: 67.292 ** [[White Plains (Nueva York)]]: 56.853 ** [[Passaic (Nueva Jersey)]]: 72.500 ** [[Union (Nueva Jersey)]]: 56.642 ** [[Wayne (Nueva Jersey)]]: 54.717 * AEM de Trenton ** [[Trenton (Nueva Jersey)]]: 84.913 ** [[Ewing (Nueva Jersey)]]: 35.790 * AEM de Bridgeport-Stamford-Norwalk ** [[Bridgeport (Connecticut)]]: 144.229 ** [[Stamford (Connecticut)]]: 122.643 ** [[Norwalk (Connecticut)]]: 85.603 ** [[Danbury (Connecticut)]]: 80.893 ** [[Stratford (Connecticut)]]: 51.384 * AEM de New Haven-Milford ** [[New Haven (Connecticut)]]: 129.779 ** [[Waterbury (Connecticut)]]: 109.272 ** [[Milford (Connecticut)]]: 51.271 * Allentown-Bethlehem-Easton MSA ** [[Allentown (Pennsylvania)]]: 118.032 ** [[Bethlehem (Pennsylvania)]]: 74.982 ** [[Easton (Pennsylvania)]]: 26.800 * Kingston MSA ** [[Kingston (Nueva York)]]: 23.893 * Torrington Micropolitan Area ** [[Torrington (Connecticut)]]: 36.383 == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{ORDENAR:Nueva York}} {{Tradubot|Área metropolitana de Nueva York}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Árees metropolitanes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Nueva York (estáu)]] [[Categoría:Nueva Jersey]] [[Categoría:Connecticut]] [[Categoría:Nueva York]] 6zaqftxx30gzfrculis4kj5c1hgicah 0 94060 4493778 4458232 2026-05-18T05:40:05Z Limotecariu 735 4493778 wikitext text/x-wiki {{película}} '''''The Best Years of Our Lives''''' ye una película d'[[Estaos Xuníos]] de 1946 dirixida por [[William Wyler]] y con [[Fredric March]], [[Myrna Loy]], [[Teresa Wright]], [[Virginia Mayo]] y [[Dana Andrews]] nos papeles principales. Ta basada na novela de 1945 ''Glory for Me'', de [[MacKinlay Kantor]] (1904 - 1977). La película llogró dellos premios cinematográficos d'Estaos Xuníos y europeos, ente ellos siete [[Premios Óscar|Premiu Óscar]], incluyíos los de meyor película, direutor, actor (Fredric March) y actor secundariu (Harold Russell). En 1989, foi incluyida ente les obres cinematográfiques que caltién el [[National Film Registry]] de la [[Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos]] por ser consideraes «cultural, histórica o estéticamente significatives». == Argumentu == Tres homes que tornen a la so ciudá de la guerra realicen xuntos la etapa final del viaxe y entablan amistá. Cada unu atópase, a la so manera, con dificultaes p'afaese de nuevu a una vida normal. == Repartu == * Myrna Loy - ''Milly Stephenson'' * Fredric March - ''Al Stephenson, sarxentu téunicu'' * Dana Andrews - ''Capitán Fred Derry'' * Teresa Wright - ''Peggy Stephenson'' * Virginia Mayo - ''Marie Derry'' * Cathy O'Donnell - ''Wilma Cameron'' * Hoagy Carmichael - ''Tíu Butch'' * Harold Russell - ''Homer Parish, suboficial de 2 clase'' * Gladys George - ''Hortense Derry'' * Roman Bohnen - ''Pat Derry'' * Ray Collins – ''Señor Milton'' * Minna Gombell - ''Señora Parish'' * Walter Baldwin – ''Señor Parish'' * Steve Cochran - ''Cliff'' * Dorothy Adams - ''Señora Cameron'' * Don Beddoe – ''Señor Cameron'' * Charles Halton - ''Prew'' * Ray Teal - ''Señor Mollett'' * Erskine Sanford - ''Bullard'' * Victor Cutler – ''Woody'' == Comentarios == El proyeutu de rodaxe d'esta película foi encargáu al dramaturgu y guionista [[Robert Emmet Sherwood|Robert Sherwood]] y al direutor William Wyler cuando éstos taben nun momentu profesional bastante pocu creativu. Sherwood dedicar a escribir los discursos del presidente [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] y Wyler tuviera faciendo documentales sobre la primer llinia de fueu, motivu pol que se quedara parcialmente sordu. A pesar de ser un gran ésitu de públicu y de crítica, foi una de les películes vixilaes na llamada [[caza de bruxes]] del senador [[Joseph McCarthy]] por considerala de conteníu subversivo, al falar de l'adaptación a la paz y lo complicáu que puede resultar. El Comité d'Actividaes Antiamericanes plantegó convocar a Robert Sherwood, el guionista, pol conteníu ''sospechosu'' de ciertes escenes, pero finalmente nun lo fixo gracies a la intervención direuta de [[Samuel Goldwyn]], unu de los fundadores de la [[MGM]], y amigu íntimu de Sherwood. [[Harold Russell]], verdaderu tullíu de guerra, interpretar a sigo mesmu y convirtióse nel primer y únicu actor en llograr dos Premios Óscar pol mesmu papel na mesma película (al meyor actor secundariu y un Óscar especial honoríficu). == Premios == ; [[Oscar 1946|Óscar 1946]] {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Categoría'''|| '''Ganador''' |- |[[Óscar a la meyor película|Meyor película]]|| |- |[[Óscar a la meyor direición|Meyor direutor]]||[[William Wyler]] |- |[[Óscar al meyor actor|Meyor actor]]||[[Fredric March]] |- |[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||[[Harold Russell]] |- |[[Óscar al meyor guión adautáu|Meyor guión adautáu]]||[[Robert Emmet Sherwood|Robert E. Sherwood]] |- |[[Óscar a la meyor banda sonora|Meyor banda sonora]] (drama)||[[Hugo Friedhoffer]] |- |[[Óscar al meyor montaxe|Meyor montaxe]]||[[Daniel Mandell]] |- |} ; [[Medayes del CEC de 1947]]<ref>{{cita web|títulu=Medayes del CEC a la producción española de 1947|url=http://www.cinecec.com/EDITOR/premio/palmares/1947.htm|obra=[[Círculu d'Escritores Cinematográficos]]|fechaaccesu=19 de marzu de 2015}}</ref> * Medaya a la meyor película estranxera. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|The Best Years of Our Lives}} * {{IMDb títulu|0036868}} {{ORDENAR:Best Years of Our Lives, The}} {{Tradubot|Los mejores años de nuestra vida}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Películes dramátiques d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Películes basaes en llibros]] [[Categoría:Películes sobre la Segunda Guerra Mundial]] [[Categoría:Ganadores del premiu Óscar a la meyor película]] [[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru a la meyor película dramática]] fc9rxs4w66gqrq0dtswhc2ywhzf2hse 0 95066 4493783 4433085 2026-05-18T05:42:10Z Limotecariu 735 4493783 wikitext text/x-wiki {{referencies|biografíes|t=20110817}} {{persona}} '''Edward Allen Harris''' {{nym}} ye un [[actor]], productor y direutor d'[[Estaos Xuníos]], ganador del [[Globu d'Oru]] y candidatu al [[premiu Óscar]] en cuatro causes. Ye conocíu poles sos actuaciones nos filmes ''[[The Hours]]'', ''[[Appaloosa (película)|Appaloosa]]'', ''[[The Rock (película)|The Rock]]'', ''[[The Abyss]]'', ''[[Apollo 13 (película)|Apollo 13]]'', ''[[The Right Stuff]]'', ''[[A Beautiful Mind]]'', ''[[Pollock (película)|Pollock]]'', ''[[A History of Violence]]'', ''[[The Truman Show]], y Stalingrad''. == Biografía == El so padre yera cantante. Mientres los años d'escuela foi un atleta destacáu, lo que-y valió una beca pa estudiar na universidá de Columbia, en [[Nueva York]]. Dos años más tarde la so familia treslladar al estáu d'[[Oklahoma]] y Harris siguió a la so familia, afayando'l so interés pola interpretación dempués d'actuar en delles obres teatrales na universidá. Una vegada en Oklahoma, inscribir na facultá d'artes dramátiques de la universidá del estáu. Empezó a actuar coles mesmes ante'l públicu nel teatru local, onde collechó un ésitu notable. En vista d'ello treslladóse a [[Los Angeles (California)|Los Angeles]], onde siguió los sos estudios d'interpretación nel [[California Institute of the Arts]]. El primer papel importante que Harris fixo nel cine foi en [[Borderline (película)]], con [[Charles Bronson]], nel qu'interpretó a un asesín. Actuó n'otres películes hasta qu'en [[1983]] convertir nuna estrella, gracies a la so intervención na película ''[[The Right Stuff]]'', que rellata la historia de los primeros astronautes d'Estaos Xuníos, na qu'interpretó a [[John Glenn]]. A partir d'entós Harris foi encimentando la so fama como actor de calter interpretando toa clase de personaxes en numberoses películes. Foi candidatu en cuatro causes al [[Premios Óscar]], dos veces como meyor actor de repartu por ''Apollo 13'' interpretando al direutor téunicu, l'inxenieru [[Gene Kranz]] y ''The Truman Show'', y dos veces como meyor actor principal por ''Pollock'' y ''The Hours''. Amosó interés pola direición. Fixo'l so debú como direutor en [[2000]] con ''Pollock'', película que llogró dellos premios Óscar. Interpretó, con bien bones crítiques, al oficial alemán del reximientu de francotiradores, el ''Coronel König'' en ''[[Enemy at the Gates]]'' (2001) xunto a [[Jude Law]] nel papel de [[Vasily Zaitsev]]. Apocayá, amás, interpretó unu de los principales papeles na serie de televisión [[Westworld]], producida pola cadena [[HBO]], encarnando al pistoleru conocíu como "l'Home de Negru". En 2017 participó na película de [[Darren Aronofsky]] ''[[Mother!|madre!]]'', na qu'interpreta a "home". == Vida personal == Harris ta casáu dende [[1983]] cola actriz [[Amy Madigan]]. El matrimoniu tien una fía, Lilly, nacida'l 3 de mayu de 1993, diez años dempués de casase.<ref>[http://www.superiorpics.com/updates/20081007/Harris_sd620080929.html The Lily Dolores Harris picture]</ref> == Filmografía == ===Cine, televisión y videoxuegos=== * ''[[Mother!|madre!]]'' (2017) * ''[[Westworld (serie de televisión)|Westworld]]'' (serie de televisión) (2016) * ''[[Run All Night]]'' (2015) * ''Frontera'' (2014) * ''[[The Face of Love]]'' (2013) * ''[[Snowpiercer]]'' (2013) * ''[[Gravity (película)|Gravity]]'' (2013), voz * ''[[Phantom (película)|Phantom]]'' (2013) * ''[[Pain & Gain]]'' (2013) * ''[[Game Change]]'' (2012) * ''[[Man on a Ledge]]'' (2012) * ''[[Call of Duty: Black Ops II|Call Of Duty: Black Ops II]]'' (2012) (Videoxuegu, voz) * ''[[That's What I Am]]'' (2011) * ''[[Once Fallen]]'' (2010) * ''[[Call of Duty: Black Ops|Call Of Duty: Black Ops]]'' (2010) (Videoxuegu, voz) * ''[[Camín a la llibertá]]'' (2010) * ''[[Cleaner (película)|Cleaner]]'' (2009) * ''[[Appaloosa (película)|Appaloosa]]'' (2008) * ''[[ National Treasure: Book of Secrets|La busca 2: El diariu secretu]]'' (2007) * ''[[Adiós, pequeña, adiós]]'' (2007) * ''[[Copying Beethoven]]'' (2006) * ''[[A History of Violence]]'' (2005) * ''[[Llámenme Radio]]'' (2003) * ''[[The Human Stain]]'' (2003) * ''[[Masked and Anonymous]]'' (2003) * ''[[The Hours]]'' (2002) * ''[[A Beautiful Mind]]'' (2001) * ''[[Buffalo Soldiers (2001)|Buffalo Soldiers]]'' (2001) * ''[[Enemy at the Gates]]'' (2001) * ''[[Pollock (película)|Pollock]]'' (2000) * ''[[The Prime Gig]]'' (2000) * ''[[Waking the Dead]]'' (2000) * ''[[The Third Miracle]]'' (1999) * ''[[Stepmom]]'' (1998) * ''[[The Truman Show]]'' (1998) * ''[[Absolute Power]]'' (1997) * ''[[The Rock (película)|The Rock]]'' (1996) * ''[[Eye for an Eye]]'' (1996) * ''[[Nixon (película)|Nixon]]'' (1995) * ''[[Apollo 13 (película)|Apollo 13]]'' (1995) * ''[[Just Cause]]'' (1995) * ''[[Un regalu pa pá]]'' (1994) * ''[[Apocalipsis (película)|Apocalipsis]]'' (1994) (''papel ensin acreitar'') * ''[[Lluna de porzolana]]'' (1994) * ''[[Needful Things (película)|Needful Things]]'' (La tienda) (1993) * ''[[The Firm]]'' (1993) * ''[[Glengarry Glen Ross]]'' (1992) * ''[[State of Grace]]'' (1990) * ''[[The Abyss]]'' (1989) * ''[[Jacknife (película)|Jacknife]]'' (1989) * ''[[Combalechadura pa matar a un cura]]'' (1988) * ''[[Walker (película)|Walker]]'' (1987) * ''[[Sweet Dreams (película)|Sweet Dreams]]'' (1985) * ''[[Code Name: Emerald]]'' (1983) * ''[[Alamo Bay]]'' (1985) * ''[[A Flash of Green]]'' (1984) * ''[[Places in the Heart]]'' (1984) * ''[[Swing Shift]]'' (1984) * ''[[Under Fire]]'' (1983) * ''[[The Right Stuff]]'' (1983) * ''[[Creepshow]]'' (1982) * ''[[Dream On!]]'' (1981) * ''[[Knightriders]]'' (1981) * ''[[Borderline (película)|Borderline]]'' (1980) * ''[[Coma (película)|Coma]]'' (1978) === Teatru === * ''Buried Child'', (Londres 2016/2017)<ref>{{Cita web|url=http://www.buriedchildplay.co.uk/|títulu=Buried Child The Play - Home|fechaaccesu=22 de febreru de 2017|idioma=en|sitiuweb=www.buriedchildplay.co.uk}}</ref> == Premiu == === Óscar === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu''' |- |2002||[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Hours]]''||Candidatu |- |2000||[[Óscar al meyor actor|Meyor actor]]||''[[Pollock (película)|Pollock]]''||Candidatu |- |1998||[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Truman Show]]''||Candidatu |- |1995||[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[Apollo 13 (película)|Apollo 13]]''||Candidatu |} === Globos d'oru === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu''' |- |2006||[[Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme|Meyor actor - Miniserie o telefilme]]||''[[Empire falls]]''||Candidatu |- |2003||[[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Hours]]''||Candidatu |- |'''1999'''||'''[[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]'''||'''''[[The Truman Show]]'''''||style="background: #cceecc;"| '''Ganador''' |- |1996||[[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[Apollo 13 (película)|Apollo 13]]''||Candidatu |- |1990||[[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[Jacknife (película)|Jacknife]]''||Candidatu |- |} === BAFTA === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu''' |- |2002||[[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Hours]]''||Candidatu |- |1998||[[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Truman Show]]''||Candidatu |- |} === Sindicatu d'Actores === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu''' |- |2002||[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor repartu|Meyor repartu]]||[[The Hours]]||Candidatu |- |2002||[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||[[The Hours]]||Candidatu |- |'''1995'''||'''[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]'''||'''''[[Apollo 13 (película)|Apollo 13]]'''''||style="background: #cceecc;"| '''Ganador''' |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{IMDb nome|0000438|Ed Harris}} {{NF|1950||Harris, Ed}} {{Tradubot|Ed Harris}} [[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Actores y actrices de wéstern]] [[Categoría:Candidatos al premiu Óscar al meyor actor]] [[Categoría:Candidatos al premiu Óscar al meyor actor de repartu]] [[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru al meyor actor de repartu (cine)]] [[Categoría:Ganadores del premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de repartu]] [[Categoría:Ganadores del Theatre World Award]] m3m1b7xs1eijucsgrkbxcmgdr44qeu2 0 95141 4493810 4426036 2026-05-18T05:55:44Z Limotecariu 735 4493810 wikitext text/x-wiki {{Ficha de premiu |nome = Premiu César |eventu actual = |descripción = Al meyor del [[cine]] francés |presentador = [[Academia de les Artes y Téuniques del Cine de Francia]] |imaxe = Statuette_du_Prix_César.png |tamañu d'imaxe = 100px |país = {{FRA}} |añu = [[1975]] |web oficial = http://www.lescesarducinema.com }} En [[1975]], Georges Cravenne creó l'[[Academia de les Artes y Téuniques del Cine de Francia|Academia del Cine Francés]] que'l so oxetivu foi dende'l principiu premiar les meyores películes, como un equivalente [[Francia|francés]] de los [[Premiu Óscar|Oscars]] de [[Hollywood]]. D'esa manera, el [[3 d'abril]] de [[1976]] concediéronse los primeres '''Premiu César del cine francés''' cola presidencia de [[Jean Gabin]]. Nos [[años 1950|años 50]], esistieren les ''Victories del Cine francés'', que s'otorgaben en xunu de cada añu. Pero esti premiu nun tuvo repercusión popular y sumió antes de [[1960]]. Los César premien películes, actores, actrices y direutores de cine francés del añu. En principiu apurríense 13 Césares, güei son yá 19 los premios, cuantimás por añader gallardones a les meyores promeses, pero los César que premiaben el meyor cartelu y el meyor productor, sicasí, sumieron. El nome del premiu provién del escultor [[César Baldaccini]], autor del troféu que s'apurre a los trunfadores de cada categoría. La ceremonia d'entrega de los César desenvolver nel [[Teatru del Châtelet]] de [[París]] en febreru. == Historia == En 1974, Georges Cravenne funda l'Academia d'Artes y Téuniques de Cine que foi dende'l principiu, destináu a compensar los llogros y les más notables obres d'arte en películes, pa tener un equivalente francés de los Oscar d'Estaos Xuníos. Los primeros Premios César - tamién conocíu como la "Nueche de César" - llevar a cabu'l 3 d'abril 1976 so la presidencia de Jean Gabin que vieron la ceremonia dende la primer fila sentáu nuna siella de ruedes un par de meses antes de la so muerte. El nome del premiu provién del escultor César, diseñador del troféu concedíu a los ganadores en cada categoría. Tamién ye un homenaxe Raimu , el gran actor ya intérprete francés de Marsella triloxía de Marcel Pagnol , nel que Raimu interpretó'l personaxe de César. Los Premios César sustituyó a la entrega de "Étoile de cristal" , que foi dau dende 1955 a 1975. Otros premios fueron gallardoniaos col cine francés nel pasáu. De 1934 a 1986, el "Gran Premiu du cinéma français" , establecíu pol pioneru del cine Louis Lumière , dióse-y a una película per añu. Na década de 1950, la "Victoire du cinéma français" foi dau cada mes de xunu. A falta d'entusiasmu popular en comparanza col "Étoile de cristal", esti premiu atayóse dempués de 1964. Na inauguración de los Premios César, distribuyéronse 13 premios. Anguaño, hai 22 (en nueve subcategorías). Categoríes añadíes nos últimos años inclúin actor / actriz de revelación (Meilleur espoir), Meyor Documental ( Meilleur documentaire ) y Meyor Película d'Animación ( Meilleur filme d'animation ), ente que los premios qu'honren el meyor cartelu de la película y meyor productor cayeron, yá que agora danse nuna ceremonia estreme, el Premiu "Daniel Toscan du Plantier". == Troféu == Los trofeos son cortes d'oxetos de metal, diseñáu en 1975 pol escultor Georges Cravenne. Estes son pieces bueques, bronce pulío natural, ente que los Oscar tán chapados n'oru, estos postreros inspiraron direutamente al escultor pol so primer troféu en 1976, una bobina de película qu'arrodia una figura. Antes de la receición mista d'actores, dirixó en 1977 una presión de 29 cm d'altor sobre una base 8 de 8 cm , con un pesu de 3,6 kg , sigue utilizándose esti diseñu hasta l'actualidá . Si'l valor del troféu nun foi reveláu oficialmente, envalorar en 1.500 euros aprroximadamente. === Ediciones y gales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto; font-size: 90%; text-align: center" |- ! style="width:50px;"|N ! style="width:110px;"|Fecha<ref>{{cita web|url=http://www.academie-cinema.org/data/document/dates-lieux-diffuseurs1.pdf|títulu=Dates, Les lieux et les diffuseurs|fechaaccesu=17 de marzu de 2015|work=Académie des César|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150426164546/http://www.academie-cinema.org/data/document/dates-lieux-diffuseurs1.pdf|fechaarchivu=2015-04-26}}</ref> ! style="width:250px;"|Presidente(s)<ref>{{cita web|url=http://www.academie-cinema.org/data/document/presidents-ceremonie1.pdf|títulu=Présidences de Cérémonie|fechaaccesu=17 de marzu de 2015|work=Académie des César|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402205231/http://www.academie-cinema.org/data/document/presidents-ceremonie1.pdf|fechaarchivu=2015-04-02}}</ref> ! style="width:225px;"|César honoríficu ! style="width:225px;"|Presentadores<ref>{{cita web|url=http://www.academie-cinema.org/data/document/maitres-ceremonie.pdf|títulu=Maîtres de Cérémonie|fechaaccesu=17 de marzu de 2015|work=Académie des César|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402194109/http://www.academie-cinema.org/data/document/maitres-ceremonie.pdf|fechaarchivu=2015-04-02}}</ref> ! style="width:225px;"|Meyor película ! style="width:225px;"|Meyor actriz ! style="width:225px;"|Meyor actor |- |1 |3-4-1976 |[[Jean Gabin]] |[[Ingrid Bergman]], [[Diana Ross]] |rowspan=3|[[Pierre Tchernia]] |''[[El vieyu fusil]]'' |[[Romy Schneider]] |[[Philippe Noiret]] |- |2 |19-2-1977 |[[Lino Ventura]] |[[Henri Langlois]] (póstumu), [[Jacques Tati]] |''[[Monsieur Klein]]'' |[[Annie Girardot]] |[[Michel Galabru]] |- |3 |4-2-1977 |[[Jeanne Moreau]] | Robert Dorfmann, [[René Goscinny]] (póstumu). |''[[Providence]]'' |[[Simone Signoret]] |[[Jean Rochefort]] |- |4 |3-2-1979 |[[Charles Vanel]] |[[Marcel Carné]], [[Charles Vanel]], [[Walt Disney]] (póstumu). |[[Pierre Tchernia]] y [[Jean-Claude Brialy]] |''[[El dineru de los demás]]'' |[[Romy Schneider]] |[[Michel Serrault]] |- |5 |2-2-1980 |[[Jean Marais]] |[[Pierre Braunberger]], [[Louis de Funès]], [[Kirk Douglas]]. |Pierre Tchernia y [[Peter Ustinov]] |''[[Tess]]'' |[[Miou-Miou]] |Claude Brasseur |- |6 |31-1-1981 |[[Yves Montand]] |[[Marcel Pagnol]], [[Alain Resnais]]. |Pierre Tchernia |''[[L'últimu metro]]'' |[[Catherine Deneuve]] |[[Gérard Depardieu]] |- |7 |27-2-1982 |[[Orson Welles]] |Georges Dancigers, Alexandre Mnouchkine, Jean Nény, [[Andrzej Wajda]]. |Jacques Martin y Pierre Tchernia |''[[La Guerre du feu]]'' |[[Isabelle Adjani]] |[[Michel Serrault]] |- |8 |26-2-1983 |[[Catherine Deneuve]] |[[Raimu]] (póstumu) |Jean-Claude Brialy |''[[El Balance]]'' |[[Nathalie Baye]] | Philippe Léotard |- |9 |3-3-1984 |[[Gene Kelly]] |[[René Clément]], Georges de Beauregard, Edwige Feuillère. |Léon Zitrone |''[[A los nuesos amores]]'' & ''[[El baille)]]'' |[[Isabelle Adjani]] |[[Coluche]] |- |10 |3-2-1985 |[[Simone Signoret]] |Christian-Jaque, [[Danielle Darrieux]], Christine Gouze-Rénal, Alain Poiré. |Pierre Tchernia |''[[Llocos defensores de la llei]]'' |[[Sabine Azéma]] |[[Alain Delon]] |- |11 |22-2-1986 |[[Madeleine Renaud]] y [[Jean-Louis Barrault]] |[[Maurice Jarre]], [[Bette Davis]], [[Jean Delannoy]], René Ferracci (póstumu), [[Claude Lanzmann]]. |Michel Drucker |''[[Trés solteros y un biberón]]'' |[[Sandrine Bonnaire]] |[[Christophe Lambert]] |- |12 |7-3-1987 |[[Sean Connery]] |[[Jean-Luc Godard]] |Michel Drucker and Pierre Tchernia |''[[Thérèse]]'' |[[Sabine Azéma]] |[[Daniel Auteuil]] |- |13 |12-3-1988 |[[Miloš Forman]] |Serge Silberman |Michel Drucker y [[Jane Birkin]] |''[[Adiós, rapazos]]'' |[[Anémone]] |[[Richard Bohringer]] |- |14 |4-3-1989 |[[Peter Ustinov]] |[[Paul Grimault]], [[Bernard Blier]] |Pierre Tchernia |''[[La pasión de Camille Claudel]]'' |[[Isabelle Adjani]] |[[Jean-Paul Belmondo]] |- |15 |4-3-1990 |[[Kirk Douglas]] |[[Gérard Philipe]] (póstumu) |Ève Ruggiéri |''[[Trop belle pour toi]]'' |[[Carole Bouquet]] |[[Philippe Noiret]] |- |16 |9-3-1991 |[[Sophia Loren]] |[[Jean-Pierre Aumont]], [[Sophia Loren]]. |[[Richard Bohringer]] |''[[Cyrano de Bergerac]]'' |[[Anne Parillaud]] |[[Gérard Depardieu]] |- |17 |22-2-1992 |[[Michèle Morgan]] |[[Michèle Morgan]], [[Sylvester Stallone]]. |rowspan=2|[[Frédéric Mitterrand]] |''[[Toles mañanes del mundu]]'' |[[Jeanne Moreau]] |[[Jacques Dutronc]] |- |18 |8-3-1993 |[[Marcello Mastroianni]] |[[Jean Marais]], [[Marcello Mastroianni]], [[Gérard Oury]]. |''[[Les nueches selvaxes]]'' |[[Catherine Deneuve]] |[[Claude Rich]] |- |19 |26-2-1994 |[[Gérard Depardieu]] |Jean Carmet |Fabrice Luchini y Clémentine Célarié |''[[Smoking/Non Smoking|Smoking / Non Smoking]]'' |[[Juliette Binoche]] |Pierre Arditi |- |20 |25-2-1995 |[[Alain Delon]] |[[Jeanne Moreau]], [[Gregory Peck]], [[Steven Spielberg]]. |[[Jean-Claude Brialy]] y Pierre Tchernia |''[[Los xuncos selvaxes]]'' |[[Isabelle Adjani]] |[[Gérard Lanvin (actor)|Gérard Lanvin]] |- |21 |3-2-1996 |[[Philippe Noiret]] |[[Lauren Bacall]], [[Henri Verneuil]] |rowspan=4|[[Antoine de Caunes]] |''[[L'odiu]]'' |[[Isabelle Huppert]] |[[Michel Serrault]] |- |22 |8-2-1997 |[[Annie Girardot]] |[[Charles Aznavour]], [[Andie MacDowell]] |''[[Ridicule]]'' |[[Fanny Ardant]] |[[Philippe Torreton]] |- |23 |28-2-1998 |[[Juliette Binoche]] |[[Michael Douglas]], [[Clint Eastwood]], [[Jean-Luc Godard]]. |''[[On connaît la chanson]]'' |[[Ariane Ascaride]] |André Dussollier |- |24 |6-3-1999 |[[Isabelle Huppert]] |[[Pedro Almodóvar]], [[Johnny Depp]], [[Jean Rochefort]]. |''[[La vida suañada de los ánxeles]]'' |[[Elodie Bouchez]] |[[Jacques Villeret]] |- |25 |19-2-2000 |[[Alain Delon]] |[[Josiane Balasko]], [[Georges Cravenne]], [[Jean-Pierre Léaud]], [[Martin Scorsese]]. |[[Alain Chabat]] |''[[Venus, salón de guapura]]'' |Karin Viard |[[Daniel Auteuil]] |- |26 |24-2-2001 |[[Daniel Auteuil]] |[[Darry Cowl]], [[Charlotte Rampling]], [[Agnès Varda]]. |rowspan=2|[[Édouard Baer]] |''[[Pa tolos gustos]]'' |Dominique Blanc |[[Sergi López]] |- |27 |2-3-2002 |[[Nathalie Baye]] |[[Anouk Aimée]], [[Jeremy Irons]], [[Claude Rich]]. |''[[Amélie]]'' |[[Emmanuelle Devos]] |Michel Bouquet |- |28 |22-2-2003 |align="center"|— |[[Bernadette Lafont]], [[Spike Lee]], [[Meryl Streep]]. |[[Géraldine Pailhas]] |''[[The Pianist]]'' |Isabelle Carré |[[Adrien Brody]] |- |29 |21-2-2004 |[[Fanny Ardant]] |[[Micheline Presle]] |rowspan=2|[[Gad Elmaleh]] |''[[Les invasiones bárbares]]'' |[[Sylvie Testud]] |[[Omar Sharif]] |- |30 |26-2-2005 |[[Isabelle Adjani]] |[[Jacques Dutronc]], [[Will Smith]]. |''[[La esmucidiza, o cómo tornar l'amor]]'' |[[Yolande Moreau]] |[[Mathieu Amalric]] |- |31 |25-2-2006 |[[Carole Bouquet]] |[[Hugh Grant]], [[Pierre Richard]]. |rowspan=2|[[Valérie Lemercier]] |''[[De battre mon coeur s'est arrêté]]'' |[[Nathalie Baye]] |Michel Bouquet |- |32 |24-2-2007 |[[Claude Brasseur]] |[[Marlène Jobert]], [[Jude Law]]. |''[[Lady Chatterley's Lover]]'' |Marina Hands |[[François Cluzet]] |- |33 |22-2-2008 |[[Jean Rochefort]] |[[Jeanne Moreau]], [[Roberto Benigni]]. |rowspan=2|[[Antoine de Caunes]] |''[[Cuscús]]'' |[[Marion Cotillard]] |[[Mathieu Amalric]] |- |34 |27-2-2009 |[[Charlotte Gainsbourg]] |[[Dustin Hoffman]] |''[[Séraphine]]'' |[[Yolande Moreau]] |[[Vincent Cassel]] |- |35 |27-2-2010 |[[Marion Cotillard]] |[[Harrison Ford]] |[[Valérie Lemercier]] and [[Gad Elmaleh]] |''[[Un profeta]]'' |[[Isabelle Adjani]] |[[Tahar Rahim]] |- |36 |25-2-2011 |[[Jodie Foster]] |[[Quentin Tarantino]] |rowspan=3|[[Antoine de Caunes]] |''[[De dioses y homes]]'' |Sara Forestier | [[Éric Elmosnino]] |- |37 |24-2-2012 |[[Guillaume Canet]] |[[Kate Winslet]] |''[[The Artist]]'' |[[Bérénice Bejo]] |[[Omar Sy]] |- |38 |22-2-2013 |[[Jamel Debbouze]] |[[Kevin Costner]] ||''[[Amour]]'' |[[Emmanuelle Riva]] |[[Jean-Louis Trintignant]] |- |39 |28-2-2014 |[[François Cluzet]] |[[Scarlett Johansson]] |[[Cécile de France]] |''[[Guillaume y los mozos, ¡a la mesa!]]'' |[[Sandrine Kiberlain]] |Guillaime Gallienne |- |40 |20-2-2015 |[[Dany Boon]] |[[Sean Penn]] |[[Édouard Baer]] |''[[Timbuktu]]'' |[[Adèle Haenel]] |[[Pierre Niney]] |- |41 |26-2-2016 |[[Claude Lelouch]] |[[Michael Douglas]] |[[Florence Foresti]] |''[[Fatima (película)|Fatima]]'' |[[Catherine Frot]] |[[Vincent Lindon]] |- |42 |24-2-2017 |Alain Terzian |[[George Clooney]] |[[Jérôme Commandeur]] |''[[Elle (película)|Elle]]'' |[[Isabelle Huppert]] |[[Gaspard Ulliel]] |} == Estadístiques == [[Ficheru:Roman Polanski Cannes 2013.jpg|thumb||150px|[[Roman Polanski]], el direutor con más premiu César sumando la meyor direición.]] [[Ficheru:Alain_Resnais_Césars_2recorte.jpg|thumb||150px|[[Alain Resnais]], el direutor con más candidatures sumando la meyor direición]] [[Ficheru:Michel Serrault Cannes.jpg|thumb||150px|[[Michel Serrault]], el actore con más premiu César.]] [[Ficheru:Isabelle Adjani (Berlin Film Festival 2010).jpg|thumb||150px|[[Isabelle Adjani]], l'actriz con más premiu César.]] [[Ficheru:Gérard Depardieu Cannes 1994.jpg|thumb||150px|[[Gérard Depardieu]], l'actor con más candidatures.]] [[Ficheru:Isabelle Huppert Cannes 2015.jpg|thumb||150px|[[Isabelle Huppert]], l'actriz con más candidatures.]] === Películes === ==== Películes con más premiu César ==== ; 10 premios * ''[[L'últimu metro]]'' (François Truffaut) * ''[[Cyrano de Bergerac (película de 1990)|Cyrano de Bergerac]]'' (Jean-Paul Rappeneau) ; 9 premios * ''[[Un profeta]]'' (Jacques Audiard) ; 8 premios * ''[[De battre mon coeur s'est arrêté]]'' (Jacques Audiard) ; 7 premiu {{Columnes}} * ''[[Providence (película)|Providence]]'' (Alain Resnais) * ''[[Au revoir les enfants]]'' (Louis Malle) * ''[[Toles mañanes del mundu]]'' (Alain Cornaud) * ''[[On connaît la chanson]]'' (Alain Resnais) {{Nueva columna}} * ''[[The Pianist]]'' (Roman Polanski) * ''[[Séraphine]]'' (Martin Provost) * ''[[Timbuktu (película)|Timbuktu]]'' (Abderrahmane Sissako) {{Fin columnes}} ; 6 premios * ''[[Thérèse]]'' (Alain Cavalier) * ''[[The Artist]]'' (Michel Hazanavicius) ; 5 premiu {{Columnes}} * ''[[Tchao Pantin]]'' (Claude Berri) * ''[[Camille Claudel (película)|Camille Claudel]]'' (Bruno Nuytten) * ''[[Trop belle pour toi]]'' (Bertrand Blier) * ''[[Indochina (película)|Indochina]]'' (Régis Wargnier) * ''[[Smoking / Non Smoking]]'' (Alain Resnais) * ''[[Reinar Margot]]'' (Patrice Chéreau) {{Nueva columna}} * ''[[Microcosmos (película)|Microcosmos]]'' (Claude Nuridsany y Marie Pérennou) * ''[[Un long dimanche de fiançailles]]'' (Jean-Pierre Jeunet) * ''[[Lady Chatterley's Lover (película)|Lady Chatterley's Lover]]'' (Pascale Ferran) * ''[[La Môme (película)|La Môme]]'' (Olivier Dahan) * ''[[Amor (película de 2012)|Amor]]'' (Michael Haneke) * ''[[Guillaume y los mozos, ¡a la mesa!]]'' (Guillaume Gallienne) {{Fin columnes}} ; 4 premiu {{Columnes}} * ''[[Amélie]]'' (Jean-Pierre Jeunet) * ''[[Guillaume y los mozos, ¡a la mesa!]]'' (Guillaume Gallienne) * ''[[Nun lo digas a naide (película de 2006)|Nun lo digas a naide]]'' (Guillaume Canet) * ''[[De rouille et d'os]]'' (Jacques Audiard) * ''[[Que la fête commence]]'' (Bertrand Tavernier) * ''[[Diva]]'' (Jean-Jacques Beinex) * ''[[Garde à vue]]'' (Claude Miller) * ''[[L'Été meurtrier]]'' (Jean Becker) * ''[[La vie est un long fleuve tranquille]]'' (Étienne Chatiliez) {{Nueva columna}} * ''[[Delicatessen (película)|Delicatessen]]'' (Marc Caro & Jean-Pierre Jeunet) * ''[[Los xuncos selvaxes]]'' (André Téchiné) * ''[[Vénus Beauté (Institut)]]'' (Tonie Marshall) * ''[[Le Goût des autres]]'' (Agnès Jaoui) * ''[[La esmucidiza, o cómo tornar l'amor]]'' (Abdellatif Kechiche) * ''[[La Graine et le mulet]]'' (Abdellatif Kechiche) * ''[[The Ghost Writer]]'' (Roman Polanski) * ''[[Mustang]]'' (Deniz Gamze Ergüven) * ''[[Marguerite]]'' (Xavier Giannoli) {{Fin columnes}} === Direutores === ==== Direutores con más premiu César sumando la meyor direición ==== * 4 premios : [[Roman Polanski]] * 2 premios : [[Alain Resnais]], [[Bertrand Tavernier]], [[Jacques Audiard]], [[Jean-Jacques Annaud]], [[Claude Sautet]], [[Abdellatif Kechiche]] ==== Direutores con más candidatures sumando la meyor direición ==== * 8 candidatures : [[Alain Resnais]] * 7 candidatures : [[Claude Miller]], [[Bertrand Tavernier]], [[André Téchiné]] * 6 candidatures :[[Jacques Audiard]], [[Luc Besson]] * 5 candidatures : [[Bertrand Blier]], [[Patrice Leconte]] * 4 candidatures : [[Claude Berri]], [[Arnaud Desplechin]], [[Michel Deville]], [[Jean-Paul Rappeneau]], [[Claude Sautet]] * 3 candidatures : [[Patrice Chéreau]], [[Abdellatif Kechiche]], [[Maurice Pialat]], [[François Truffaut]], [[François Ozon]], [[Nicole Garcia]]. * 2 candidatures : [[Jean-Jacques Annaud]], [[Olivier Assayas]], [[Xavier Beauvois]], [[Jean Becker]], [[Lucas Belvaux]], [[Stéphane Brizé]], [[Alain Cavalier]], [[Claude Chabrol]], [[Jacques Doillon]], [[Costa-Gavras]], [[Xavier Giannoli]], [[Jean-Luc Godard]], [[Michael Haneke]], [[Jean-Pierre Jeunet]], [[Mathieu Kassovitz]], [[Krzysztof Kieslowski]], [[Cédric Klapisch]], [[Philippe Lioret]], [[Joseph Losey]], [[Maïwenn]], [[Radu Mihaileanu]], [[Régis Wargnier]]. === Intérpretes con más premios y candidatures sumando les tres categoríes (meyor actuación protagonista, de repartu y espoir) === ==== Actores con más premiu César ==== * 3 premios : [[Michel Serrault]], [[Mathieu Amalric]], [[André Dussollier]], [[Niels Arestrup]] * 2 premios : [[Philippe Noiret]], [[Jean Rochefort]], [[Jean Carmet]], [[Gérard Depardieu]], [[Daniel Auteuil]] ==== Actrices con más premiu César ==== * 5 premios : [[Isabelle Adjani]] * 4 premios : [[Nathalie Baye]], [[Dominique Blanc]] * 3 premios : [[Annie Girardot]], [[Julie Depardieu]], [[Karin Viard]], [[Emmanuelle Devos]], [[Yolande Moreau]] * 2 premios : [[Catherine Deneuve]], [[Isabelle Huppert]], [[Sabine Azéma]], [[Marion Cotillard]], ((Romy Schneider)) ==== Actores con más candidatures ==== * 17 candidatures : [[Gérard Depardieu]] * 12 candidatures : [[Daniel Auteuil]] * 10 candidatures : [[Fabrice Luchini]] * 9 candidatures : [[François Cluzet]] * 8 candidatures : [[Michel Serrault]], [[André Dussollier]] * 6 candidatures : [[Vincent Lindon]], [[ Jean-Pierre Bacri]], [[Patrick Dewaere]] ==== Actrices con más candidatures ==== * 16 candidatures : [[Isabelle Huppert]] * 13 candidatures : [[Catherine Deneuve]] * 10 candidatures : [[Miou-Miou]], [[Karin Viard]], [[Nathalie Baye]] * 9 candidatures : [[Dominique Blanc]], [[Juliette Binoche]], [[Catherine Frot]] * 8 candidatures : [[Isabelle Adjani]], [[Sandrine Kiberlain]], [[Isabelle Carré]], [[Emmanuelle Béart]] * 7 candidatures : [[Sandrine Bonnaire]], [[Sabine Azéma]] * 6 candidatures : [[Charlotte Gainsbourg]] * 5 candidatures : [[Romy Schneider]], [[Fanny Ardant]], [[Cécile de France]] ==== Actores y actrices estranxeres con premios y candidatures ==== <gallery mode="packed" heights=170px> Kristen Stewart Cannes 2014.jpg|<center><small>[[Kristen Stewart]], César a la meyor actriz de repartu en 2015.</small></center> Edgar Ramirez Césars 2011 2.jpg|<center><small>[[Édgar Ramírez]], [[César al meyor actor revelación]] en 2011.</small></center> Carmen Maura en 20 minutos.jpg|<center><small>[[Carmen Maura]], César a la meyor actriz de repartu en 2012.</small></center> Sergi Lopez San Sebastian cropped.jpg|<center><small>[[Sergi Lopez]], [[César al meyor actor]] en 2001.</small></center> Sidse Babett Knudsen César 2016.jpg|<center><small>[[Sidse Babett Knudsen]], César a la meyor actriz de repartu en 2016.</small></center> </gallery> {{Columnes}} * 1980 : [[Nastassja Kinski]] (''Tess'') * 1981 : [[Heinz Bennent]] (''Le Dernier métro'') * 1984 : [[Victoria Abril]] (''La Lune dans le caniveau'') * 1985 : [[Julia Migenes]] (''Carmen'') * 1985 : [[Maruschka Detmers]] (''La Pirate'') * 1985 : [[Victoria Abril]] (''L'Addition'') * 1986: [[Charlotte Rampling]] (''On ne meurt que deux fois'') * 1988 : [[Nastassja Kinski]] (''Maladie d'amour'') * 1992 : [[Jane Birkin]] (''La Belle noiseuse'') * 1996 : [[Carmen Maura]] (''Le Bonheur est dans le pré'') * 1997 : [[Monica Bellucci]] (''L'Appartement'') * 2001 : [[Sergi López]] (''Harry, un ami qui vous veut du bien'') {{Nueva columna}} * 2001 : [[Emir Kusturica]] (''La Veuve de Saint-Pierre'') * 2002 : [[Charlotte Rampling]] (''Sous le sable'') * 2002 : [[Stefano Cassetti]] (''Roberto Succo'') * 2004 : [[Dinara Droukarova]] (''Depuis qu'Otar est parti…'') * 2004 : [[Charlotte Rampling]] (''Swimming Pool'') * 2005 : [[Maggie Cheung]] (''Clean'') * 2006 : [[Kelly Reilly]] (''Les Poupées russes'') * 2006 : [[Charlotte Rampling]] (''Lemming'') * 2009 : [[Kristin Scott Thomas]] (''Il y a longtemps que je t'aime'') * 2009 : [[Tilda Swinton]] (''Julia'') * 2010 : [[Kristin Scott Thomas]] (''Partir'') * 2011 : [[Édgar Ramírez]] (''Carlos'') {{Nueva columna}} * 2012 : [[Carmen Maura]] (''Les Femmes du 6y étage'') * 2014 : [[Marisa Borini]] (''Un château en Espagne'') * 2014 : [[Golshifteh Farahani]] (''Syngué sabour. Pierre de patience'') * 2014 : [[Mads Mikkelsen]] (''Michael Kohlhaas'') * 2015 : [[Kristen Stewart]] (''Clouds of Sils Maria'') * 2015 : [[Kirill Emelianov]] (''Eastern Boys'') * 2016 : [[Sidse Babett Knudsen]] (''L'Hermine'') * 2016 : [[Loubna Abidar]] (''Much loved'') * 2016 : [[Antonythasan Jesuthasan]] (''Dheepan'') * 2017 : [[Sidse Babett Knudsen]] (''La Fille de Brest'') * 2017 : [[Gabriel Arcand]] (''Le Fils de Jean'') * 2017 : [[Paula Beer]] (''Frantz'') {{Fin columnes}} <gallery mode="packed" heights=170px> Kristin Scott Thomas Cannes.jpg|[[Kristin Scott Thomas]], <center><small>Nominación - César a la meyor actriz en 2009 y 2010.</small></center> Mads Mikkelsen by Gage Skidmore 2.jpg|[[Mads Mikkelsen]], <center><small>Nominación - César al meyor actor en 2014.</small></center> Victoria Abril Cannes.jpg|[[Victoria Abril]], <center><small>Nominación - César a la meyor actriz de repartu en 1984 y 1985.</small></center> Charlotte Rampling 2016.jpg|[[Charlotte Rampling]], <center><small>Nominación - César a la meyor actriz en 1986 y 2002; Nominación - César a la meyor actriz de repartu en 2006.</small></center> Maggie Cheung brighter.jpg|[[Maggie Cheung]], <center><small>Nominación - César a la meyor actriz en 2005.</small></center> Viennale 2009, Tilda Swinton, Badeschiff (2).jpg|[[Tilda Swinton]], <center><small>Nominación - César a la meyor actriz en 2009.</small></center> </gallery> == Categoríes de los premios César == [[Ficheru:Alain Chabat Monica Bellucci Césars.jpg|240px|thumb|[[Alain Chabat]] y [[Monica Bellucci]] mientres la ceremonia de los premios César en 2001.]] * [[César a la meyor película]] * [[César a la meyor película estranxera]] * [[César a la meyor película francófona]] * [[César a la meyor película documental]] * [[César a la meyor película de la Unión Europea]] * [[César a la meyor ópera prima]] * [[César al meyor direutor]] * [[César al meyor actor]] * [[César a la meyor actriz]] * [[César al meyor actor secundariu]] * [[César a la meyor actriz secundaria]] * [[César al meyor actor revelación]] * [[César a la meyor actriz revelación]] * [[César al meyor vestuariu]] * [[César al meyor decoráu]] * [[César al meyor montaxe]] * [[César a la meyor música escrita pa una película]] * [[César a la meyor fotografía]] * [[César al meyor guión orixinal o adautación]] * [[César a la meyor adautación y diálogu]] * [[César al meyor soníu]] * [[César al meyor cartelu]] * [[César al meyor curtiumetraxe d'animación]] * [[César al meyor curtiumetraxe de ficción]] * [[César al meyor curtiumetraxe documental]] * [[César al meyor curtiumetraxe]] * [[César a la meyor película publicitaria]] * [[César al meyor productor]] * [[César honoríficu]] == Ceremonies == {| {{tablaguapa}} | bgcolor="#FAEB86" style=text-align:center| '''Años''' |----- | style=text-align:center| {{nowrap begin}} [[Premiu César 1976|1976]]{{·w}} [[Premiu César 1977|1977]]{{·w}} [[Premiu César 1978|1978]]{{·w}} [[Premiu César 1979|1979]]{{·w}} [[Premiu César 1980|1980]]{{·w}} [[Premiu César 1981|1981]]{{·w}} [[Premiu César 1982|1982]]{{·w}} [[Premiu César 1983|1983]]{{·w}} [[Premiu César 1984|1984]]{{·w}} [[Premiu César 1985|1985]]{{·w}} [[Premiu César 1986|1986]]{{·w}} [[Premiu César 1987|1987]]{{·w}} [[Premiu César 1988|1988]]{{·w}} [[Premiu César 1989|1989]]{{·w}} [[Premiu César 1990|1990]]{{·w}} [[Premiu César 1991|1991]]{{·w}} [[Premiu César 1992|1992]]{{·w}} [[Premiu César 1993|1993]]{{·w}} [[Premiu César 1994|1994]]{{·w}} [[Premiu César 1995|1995]]{{·w}} [[Premiu César 1996|1996]]{{·w}} [[Premiu César 1997|1997]]{{·w}} [[Premiu César 1998|1998]]{{·w}} [[Premiu César 1999|1999]]{{·w}} [[Premiu César 2000|2000]]{{·w}} [[Premiu César 2001|2001]]{{·w}} [[Premiu César 2002|2002]]{{·w}} [[Premiu César 2003|2003]]{{·w}} [[Premiu César 2004|2004]]{{·w}} [[Premiu César 2005|2005]]{{·w}} [[Premiu César 2006|2006]]{{·w}} [[Premiu César 2007|2007]]{{·w}} [[Premiu César 2008|2008]]{{·w}} [[Premiu César 2009|2009]]{{·w}} [[Premiu César 2010|2010]]{{·w}} [[Premiu César 2011|2011]]{{·w}} [[Premiu César 2012|2012]]{{·w}} [[Premiu César 2013|2013]]{{·w}} [[Premiu César 2014|2014]]{{·w}} [[Premiu César 2015|2015]]{{·w}} [[Premiu César 2016|2016]]{{·w}} [[Premiu César 2017|2017]]{{·w}} {{nowrap end}} |} == Otros premios == * [[Premiu Óscar|Premios Oscar]] de l'[[Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques de Hollywood]] * [[Premiu Globu d'Oru]] de l'[[Asociación de la Prensa Estranxera de Hollywood]] * [[Premios BAFTA]] de l'[[Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión]] * [[Premios Goya]] de l'[[Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques d'España]] * [[Premios del Cine Européu]] de l'[[Academia de Cine Européu]] * [[Premios Ariel]] de l'[[Academia Mexicana d'Artes y Ciencies Cinematográfiques]] * [[Premiu Cóndor de Plata]] de l'[[Asociación de Cronistes Cinematográficos de l'Arxentina]] * [[Premiu Sur]] de l'[[Academia de les Artes y Ciencies Cinematográfiques de l'Arxentina]] * [[Premiu David de Donatello]] de l'[[Academia del Cine Italianu]] * [[Premiu Llión checu]] de l'[[Academia Checa de Cine y Televisión]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.lescesarducinema.com Páxina oficial de l'Academia francesa de la Cinematografía] {{Tradubot|Premios César}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Premios César| ]] 3ykd6pt4kusv3sb7e452dannp9c0asr 0 95159 4493828 4488216 2026-05-18T07:23:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493828 wikitext text/x-wiki {{Xeografía |mapa=Océanu Pacíficu |mapa2=Islla de Pascua }} '''Islla de Pascua''' (en [[idioma rapanui]]: ''Rapa Nui'', «[[Rapa]] grande»<ref name="ramirez">{{Cita web |url=http://www.rapanuivalparaiso.cl/in_troduc.htm |títulu=Cultura Rapa Nui Online - Introducción |fechaaccesu=9 d'agostu de 2009 |formatu=HTM |autor=Ramírez Árgoma, José Miguel |editorial=www.rapanuivalparaiso.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.rapanuivalparaiso.cl/in_troduc.htm|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref>) ye una [[islla]] de [[Chile]] allugada na [[Polinesia]], en mediu del [[océanu Pacíficu]] a 3700&nbsp;km de [[Caldera (Chile)|Caldera]].<ref>{{Cita web |títulu=Pueblos orixinarios de Chile: rapa nui |url=http://www.educarchile.cl/ech/pro/app/detalle?id=205524 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2014 |obra=Educarchile |cita=La Islla de Pascua o Rapa Nui atopar nel océanu Pacíficu, a 3700&nbsp;km de la mariña de la ciudá chilena de Caldera y ye la islla más occidental d'un conxuntu d'islles denominaes Polinesia. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141018085929/http://www.educarchile.cl/ech/pro/app/detalle?id=205524 |fechaarchivu=2014-10-18 }}</ref> Tien una superficie de 163,6&nbsp;[[km²]], lo que la convierte na mayor de les islles del [[Chile insular]], y una población de 5035&nbsp;habitantes, concentraos en [[Hanga Roa]], capital y únicu pobláu esistente na islla. La tierra habitada más cercana ye'l [[Islles Pitcairn|territoriu británicu de les Islles Pitcairn]]. La islla ye unu de los principales destinos turísticos del país por cuenta de la so guapura natural y la so misteriosa cultura ancestral de la etnia [[Rapa nui (etnia)|rapanui]], que'l so más notable muerte correspuende a enormes estatues conocíes como [[moái]]. Pa caltener diches carauterístiques, el gobiernu alministra al traviés de [[Corporación Nacional Forestal|Conaf]] el [[Parque nacional Rapa Nui]], ente que la [[Unesco]] declaró esti parque como [[patrimoniu de la humanidá]] en [[1995]].<ref>{{Cita web |url=http://whc.unesco.org/en/list/715 |títulu=World Heritage Convention - Rapa Nui National Park |fechaaccesu=15 d'agostu de 2011 |autor=Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura (UNESCO) |fecha=2011 |editorial=whc.unesco.org |idioma=inglés}}</ref> Alministrativamente, forma, al pie de la despoblada [[islla Salas y Gómez]], la [[Islla de Pascua (comuña)|comuña d'Islla de Pascua]] que forma la [[provincia d'Islla de Pascua]], perteneciente a la [[Rexón de Valparaíso]]. Sicasí, una [[Constitución Política de la República de Chile#Añu 2007|reforma constitucional]] —la llei 20193, publicada'l [[30 de xunetu]] de [[2007]]— estableció a la islla como un territoriu especial»,<ref name="llei20193">{{cita LeyChile |norma=263040 |versión=2007-07-30 |denom=Llei 20193 |títulu=Reforma constitucional qu'establez los territorios especiales d'Islla de Pascua y archipiélagu Juan Fernández |autor=Ministeriu del Interior |fechaaccesu=14 de mayu de 2011}}</ref> de manera que'l so gobiernu y alministración van ser rexíos por un [[estatutu]] especial, contempláu na [[llei orgánica constitucional]] respeutiva, entá por dictase. == Toponimia == [[Archivu:RapaNui L7 03jan01.jpg|thumb|Imaxe satelital de la islla de Pascua. ]] El nome tradicional que recibe esta islla correspuende al de '''Rapa Nui''', que significa «Islla grande» nel [[Idioma tahitianu|idioma]] de los navegantes [[Tahiti|tahitianos]] que visitaben la islla nel sieglu XIX. El nome taría acomuñáu cola paecencia atopada polos tahitianos cola islla de [[Rapa]], na actual [[Polinesia Francesa]], y a la cual tamién conózse-y como '''[[Rapa Iti]]''' («Islla pequeña»). A pesar de ser d'orixe estranxeru, el nome de Rapa Nui ye consideráu comúnmente como la denominación dada polos nativos de la islla.<ref name="ramirez" /> La pronunciación n'español ye la convencional pa la escritura, [ra.pa'nwi], ente qu'en rapanui suena [ɾa.pa'nu.i], pos siempres la ''r'' pronunciar con soníu nidiu (como en ''mázcara'') y cada sílaba solamente puede tener una vocal. Nel so [[idioma rapanui|idioma autóctonu]], la islla antes yera conocida como ''Te pito o te henua'', que significa «L'embelicu de la Tierra» y ''Matu ki te rangi'', «Güeyos que miren al cielu». La denominación de Rapa Nui fíxose darréu estensiva n'otros idiomes pa denominar al [[pueblu rapanui|pueblu aborixe]] y al so [[idioma rapanui|idioma]], pero como una única pallabra, «rapanui».<ref name="faq">{{Cita web |autor=Easter Island Foundation |idioma=inglés |url=http://islandheritage.org/faq.html |títulu=FAQ |fechaaccesu=4 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://islandheritage.org/faq.html|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref> El nome d'islla de Pascua foi-y dau pol navegante [[Países Baxos|neerlandés]] [[Jakob Roggeveen]], que nun llargu viaxe empecipiáu en [[Texel]] y en saleando poles mariñes chilenes, afayar el [[5 d'abril]] de [[1722]], fecha correspondiente al día de [[Pascua|Pascua de Resurrección]]. Recibió asina'l nome de ''Paasch-Eyland'' nel [[idioma neerlandés|neerlandés]] de la dómina,<ref>{{cita llibru |autor=Roggeven, Jakob |autor2=Sharp, Andrew (ed.) |títulu=The Journal of Jacob Roggeveen |editorial=Oxford |añu=1970}}</ref> que depués foi traducida al [[idioma español|español]] como «islla de Pascua». Con esti nome y les sos traducciones ye como se conoz a la islla na actualidá. Los habitantes d'esti llugar, con independencia del so orixe [[Etnia|étnicu]], reciben el [[xentiliciu]] de pascuenses. Nel so momentu, tamién [[Espedición de González de Haedo a la Islla de Pascua|recibió'l nome de '''islla de San Carlos''']]<ref>[http://www.memoriachilena.cl/602/w3-article-99511.html Planu del añu 1770 de la Islla de S. Carlos] na páxina Memoría chilena de la Biblioteca Nacional de Chile</ref> pol navegante español [[Felipe González Ahedo]], que la denominó asina n'honor al rei [[Carlos III d'España]]. Sicasí, dichu nome cayó en desusu. == Historia == {{AP|Historia d'Islla de Pascua}} D'alcuerdu a la información del [[Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert|Muséu antropolóxicu d'Islla de Pascua]] hai tres etapes de poblamientu de la islla de Pascua: # Poblamientu tempranu: Poblamientu ente los años [[400]] y [[1200]], en que constrúin los centros ceremoniales [[ahu]] con o ensin [[moái]].<ref name="Muséu">Emponer Cultura Rapa Nui Muséu antropolóxicu Padre Sebastián Englert</ref><ref name="Bahn">Paul Bahn y John Flenley "Islla de Pascua Islla Tierra"</ref> Estudios recién refuguen la esistencia d'esti periodu.<ref name="ncbi.nlm.nih_1">{{Cita web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16527931 |títulu=(Hunt & Lipo 2006) }}</ref> # [[Fase ahu moai]]: Del [[1200]] a [[1680]], en qu'empiecen los conflictos ente llinaxes y el cultu al [[Tangata Manu|tangata manu o home páxaru]].<ref name="Muséu"/><ref name="Bahn"/> Estudios recién consideren qu'esti periodu ye cuando se colonizó la islla.<ref name="ncbi.nlm.nih_1"/> # [[Fase huri moai]]: Dende 1680 hasta'l contautu colos navegantes occidentales.<ref name="Muséu"/><ref name="Bahn"/> Esto ye coherente colos estudios antropolóxicos, arqueolóxicos, xenéticos y llingüísticos. Escontra 1200 empieza la etapa de mayor refinamientu de los ahu. Sigue muncho discutiniu respeuto de feches pero que [[Hotu Matua]] llegara en 1200 nun paez tar acorde a lo que se sabe hasta agora.<ref name="Bahn"/> === Desenvolvimientu de la cultura pascuense === [[Archivu:Rano Raraku quarry.jpg|thumb|left|Fastera del [[Rano Raraku]] con una serie de [[moái]]s, estatues creaes polos habitantes orixinarios o nativos de la islla.]] Según la tradición oral, el pueblu [[Rapa nui (etnia)|rapanui]] llegaría dende una mítica islla llamada [[Hiva]], siendo empuestos por [[Hotu Matu'a]], el so primer [[ariki]], o rei, escontra principios del segundu mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.<ref name="ncbi.nlm.nih_1"/> D'alcuerdu a les investigaciones arqueolóxiques, l'orixe d'esta etnia provendría de la [[Polinesia]], posiblemente dende les [[Islles Marqueses]]. Teoríes recién postulen que la islla de [[Rapa Iti]] sería la mítica [[Hiva]],<ref group="nota">Les tradiciones orales Rapa Nui, señalen como motivu principal pal viaxe del Ariki Hotu Matua y la so xente a la Islla allugada escontra'l sol naciente, sería'l fundimientu de la so tierra natal Hiva. Hunt (2006) asitia esti acontecimientu alredor del añu 1200 d.&nbsp;C. Sofitáu en datos propios pero tamién citando a Anderson (1991, 2000) Estes mesmes tradiciones cunten de viaxeros que tornaron a Hiva por diversos motivos, dalgunos al paecer fixeron viaxes d'ida y regresu más d'una vegada. Esto señala que probablemente Hiva nun se fundió dafechu sinón solo de forma parcial. Rapa Iti ye una islla asitiada escontra'l poniente, na direición que les tradiciones alluguen a Hiva. Les mariñes presenten tierres baxes somorguiaes y nes tierres baxes, Douglas et al (2006). Atopen restos de terraces de cultivu, y polen qu'indiquen una colonización alredor del añu 1200, confirmada con Carbonu 14. Inda cuando la evidencia ye insuficiente pa demostrar que Rapa Iti ye Hiva, los datos actuales amuesen que d'alcuerdu a les feches radiocarbónicas Rapa Iti taba habitada en 1200, fecha averada de la llegada de Hotu Matu’a a Rapa Nui según Hunt (2006).</ref> de la cual provendríen los ancestros de los nativos d'islla de Pascua, según la [[mitoloxía pascuense]].<ref>Patricio Bustamante, Patricia Viguié, Michel Adoue y Rafael Tuki: ''Rapa Iti como candidata pa ser identificada como Hiva, tierra d'orixe del pueblu Rapa Nui''. En [http://www.rupestreweb.info/Rapa.html Rupestreweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410162127/http://www.rupestreweb.info/rapa.html |date=2018-04-10 }}.</ref> La sociedá Rapanui, gobernada pol ariki, que reclamaba ascendencia direuta de los dioses, taba estremada en tribus y con clases bien estratificadas. Cada tribu ocupaba una zona, siempres con franxa costera (denominada en [[idioma rapanui]] ''Kāinga''). La mayor parte de la población vivía escontra l'interior, al pie de les árees de cultivu. Na mariña establecíen centros relixosos, políticos y ceremoniales (como n'[[Sablera Anakena|Anakena]] y Akahanga) y adoraben a los ancestros casi divinizaos representaos polos [[moái]]. Inda nun se sabe cómo se realizó la construcción y desplazamientu d'aquelles escultures, de les qu'esisten cerca d'un millar. === Decadencia y dominiu estranxeru === [[Archivu:Choris, Osterinseln.jpg|thumb|Diverses espediciones llegaron a la islla de Pascua. Na imaxe, el barcu rusu ''Rurik'' ye recibíu polos pocos habitantes sobrevivientes.]] [[Archivu:Rongo-rongo script.jpg|thumb|left|Símbolos [[rongo rongo]], supuestu sistema d'escritura aborixe.]] Envalórase que la población de Rapa Nui sufrió una crisis de [[sobrepoblación]] nos sieglos [[sieglu XIII|XV]] y [[sieglu XVIII|XVIII]], lo que pudo provocar guerres ente les tribus cola consiguiente destrucción de los altares ceremoniales y l'abandonu de les canteres en que se tallaben los [[moái]]. Los nativos debieron de carecer dacuando la escasez d'alimentos y empezaron a vivir en cueves pa protexese de les incursiones de grupos enemigos, que n'ocasiones se realizaben al envís de prauticar el canibalismu. Otres fontes consideren que les tribus de la ínsula empecipiaron una especie de competición por eregir el mayor númberu d'estatues [[moái]], utilizándose grandes cantidaes de madera pa tresportales. Esti fechu llueu desaguó na deforestación del llugar, lo que torgó construyir [[Canoa|canoes]] coles que poder pescar, provocando asina una guerra civil que remató cola llegada de la facción golpista al poder.<ref>{{Cita web |url=https://elpais.com/diario/2009/02/26/opinion/1235602804_850215.html |títulu=https://elpais.com/diario/2009/02/26/opinion/1235602804_850215.html }}</ref> Surde un nuevu ceremonial, el del ''[[Tangata manu]]'' ('home-páxaru'), en que los representantes de distintos clanes pertenecíen pa ser el primeru en volver del castru [[Motu Nui]] con un güevu de ''manu tara'' (''[[Onychoprion lunatus]]'') pal xefe de la so cla y asina convertilo n'home páxaru» per un añu y da-y al clan una posición preeminente mientres esi periodu. Lo poco que se conoz de les tradiciones y costumes rapanui débese básicamente a los rellatos de les distintes espediciones [[Europa|europees]] realizaes nel pasáu. El primer contautu européu documentáu cola islla correspuende al realizáu pol holandés [[Jacob Roggeveen]] en [[1722]]. La segunda ocasión en que los europeos visitaron la islla nun asocedería hasta [[1770]], cuando una [[Espedición de González de Haedo a la Islla de Pascua|espedición española]] sol mandu de [[Felipe González de Ahedo]] aportó a la islla y llevó a cabu'l primer mapa cartográficu de la mesma, bautizándola como islla de ''San Carlos'', n'honor al rei [[Carlos III d'España]], y tomando posesión de la mesma pa la Corona d'[[España]]. Na documentación ellaborada por González de Ahedo, apaecen per primer vegada dibuxos de los [[moái]]s. De la [[toponimia]] ellaborada por González de Ahedo, namái se caltién na actualidá'l nome de ''Punta Rosalía''. Darréu, la islla foi visitada por otros europeos qu'utilizaron los mapes españoles, ente los que s'atopen [[James Cook]] (en [[1774]]) y [[Jean-François de La Pérouse]] (en [[1786]]). La islla de Pascua acabó convirtiéndose nun puntu de recalada pa los marinos que partíen de [[Suramérica]] en ruta escontra [[Oceanía]]. === Esclavitú y enfermedaes === Especialmente dura pa los isleños foi la visita d'[[esclavista|esclavistes]] peruanos que vendíen a los rapanui nel puertu del [[Callao]].<ref name="gr">{{Cita web |url=http://elcomercio.pe/opinion/rincon-del autor/bestia-llamada-peru-gustavo-rodriguez-noticia-1853906?flsm=1 |títulu=Una bestia llamada Perú |fechaaccesu=6 de payares de 2015 |autor=Rodríguez, Gustavo |fecha=6 de payares de 2015 |editorial=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]]}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.universia.cl/portada/actualidad/noticia_actualidad.jsp?noticia=115929 |títulu=Académicos de la Universidá de Chile develan los misterios de Rapa Nui |fechaaccesu=26 de febreru de 2007 |formatu=JSP |fecha=2007 |editorial=www.universia.cl |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.universia.cl/portada/actualidad/noticia_actualidad.jsp?noticia=115929|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref> Ente [[1859]] y [[1863]], unos venti barcos lleváronse más de 1500 isleños pa vendelos como [[esclavu|esclavos]].<ref name="gr"/> L'estermín de la clase sacerdotal significó una enorme perda —ente otres coses, la única escritura de la Polinesia ([[rongo rongo]]) quedó inexplicada dende entós—. Otres espediciones realizaes darréu traxeron enfermedaes a la islla, lo que xeneró un despoblamientu masivu. Les epidemies de [[tuberculosis]] y [[viruela]], según la partida d'unos 250 isleños colos misioneros católicos a [[Tahití]], amenorgaron la población a un mínimu de 110 persones en [[1877]]. === Incorporación a Chile === [[Archivu:Policarpo Toro (cropped).jpg|thumb|150px|[[Policarpo Toro]], encargáu de l'anexón de la islla a Chile, en 1888.]] En 1887 Chile quixo amestar la islla al so territoriu, polo cual comisionó al capitán de l'[[Armada de Chile]] [[Policarpo Toro]], quien per mediu de negociaciones realizó la compra de terrenes na islla a pidimientu del [[Diócesis de Valparaíso|obispu de Valparaíso]], [[Salvador Donoso Rodríguez]], dueñu de 600 hectárees, al pie de los hermanos Salmon, [[Dutrou-Bornier]] y John Brander, de Tahití; esto magar que, según la tradición, les tierres non podíen vendese.<ref>{{Cita web |títulu=Historia d'Islla de Pascua |url=http://imaginaisladepascua.com/la isla-de-pascua/isla-de-pascua-historia/ |editorial=Imaxina Islla de Pascua |fechaaccesu=26 d'avientu de 2016}}</ref> Naquella dómina, la población rapanui algamaba númberos alarmantes, nun censu lleváu a cabu pola [[corbeta Abtao|corbeta chilena Abtao]] en 1892, solo quedaben 101 rapanui vivos, de los cualos solo 12 yeren homes adultos. La etnia rapanui, al pie de la so cultura tuvo nel so puntu más cercanu a la estinción.<ref>{{Cita web |títulu=Historia de la Islla de Pascua - soberaníachile.cl |url=http://www.soberaniachile.cl/historia_de_la_incorporacion_y_los discutinios_de_la isla_de_pascua.html }}</ref> Depués, el [[9 de setiembre]] de [[1888]], [[Chile]] consiguió la firma d'un tratáu,<ref>{{cita llibru |autor=Bengoa, José |títulu=[https://es.scribd.com/doc/45808717/La Memoria Escaecida-Hestoria-de-Los Pueblos-Indigenas-de-Chile La memoria escaecida: Historia de los pueblos indíxenes de Chile] |fechaaccesu=20 d'abril de 2011 |edición=1ª |añu=2004 |editorial=Publicaciones del Bicentenariu |allugamientu=Santiago |isbn=956-7892-04-0 |capítulu=Capítulu XVII: El pueblu Rapanui - L'Alcuerdu de voluntaes ente l'Ariki Atamu Tekena y el Capitán de Corbeta Policarpo Toro |páxina=624-633}}</ref> representáu'l pueblu local por [[Atamu Tekena]]. Redactóse'l documentu en [[idioma castellanu|castellán]] y otru en [[idioma rapanui|rapanui]] entemecíu con [[idioma tahitianu|tahitianu]]. El testu en castellán fala de cesión de [[soberanía]] a Chile, acutando coles mesmes, pa los xefes qu'allegaron al alcuerdu, los títulos de que taben investidos y que gociaben nesi momentu, ensin faer alusión a la [[propiedá]] de la [[tierra]]. De la mesma, el testu en rapanui entemecíu con tahitianu nun fala de cesión de tierres y usa el conceutu ''mau te hoa kona'' (traducíu como 'amigu del llugar', que taría rellacionáu con una anterior solicitú de protectoráu francés) y amás indica ''ia i haka tika i ta ite runga, iraro ina he kainga kai ta'' (traducíu como 'escribir sobre lo de riba, lo de baxo nun s'escribe equí', señalando lo que s'atopa na superficie del terrén).<ref>{{Cita web |url=http://www.serindigena.org/libros_digitales/cvhynt/v_i/1p/v1_pp_3_rapanui-_-3.html |títulu=Trescripción del documentu escritu nun amiestu de rapanui y tahitianu antiguu |fechaaccesu=29 d'abril de 2015 |formatu=HTML |fecha=s/f |editorial=www.serindigena.org}}</ref> La tradición oral rapanui indica que'l rei Atamu Tekena tomó un cachu de yerba con tierra xuntada, apurriéndo-yla a los emisarios chilenos, quedándose cola tierra (l'antropólogu Palombu Hucke interpreta que con esi actu otorgábase la soberanía a Chile, pero acutábase'l derechu sobre les sos tierres); coles mesmes, ante una ufierta de Policarpo Toro d'un sacu con monedes, el rei refugar diciendo «[...] lleva la to plata, que yo, nin nengún ''kanaka'', vendimos terrén dalgunu [...]». Díes más tarde, al izar Pedro Pablo Toro la [[bandera chilena]] na islla, el rei díxo-y: «Al llevantar la to bandera non quedes dueñu de la islla porque nada vendimos: sabemos que'l señor Obispu punxo a la islla sol protectoráu de Chile, pero nun se vendió nada».<ref name="serindigena">{{Cita web |url=http://www.serindigena.org/territorios/recursos/biblioteca/monografias/historia/documentos/8_primer_parte_III_rapanui.htm#3 |títulu=Informe de la Comisión Verdá Histórica y Nuevu Tratu. El pueblu rapanui |fechaaccesu=2007 |formatu=HTM |autor=Comisión Verdá Histórica y Nuevu Tratu |fecha=2001 |editorial=www.serindigena.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.serindigena.org/territorios/recursos/biblioteca/monografias/historia/documentos/8_primer_parte_III_rapanui.htm#3|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref> La incorporación a Chile traxo la ventaya de que los esclavistes europeos y peruanos nun se llevaron más habitantes de la islla. Sicasí en 1895 la Compañía Esplotadora d'Islla de Pascua consiguió la concesión de tola islla al fallar el plan colonizador del Estáu, esta impunxo prohibiciones a vivir y trabayar fora de [[Hanga Roa]] ya inclusive al trabayu obligáu de los isleños na compañía, col tiempu viéronse desprovistos de les sos tierres, esta situación duró hasta 1933, añu en que l'Estáu removió-y la concesión. Los isleños recién pudieron salir de la islla llibremente dende la construcción del [[Aeropuertu Internacional Mataveri]] en 1965. Nes escueles enseñóse solamente español hasta 1966. Los isleños tienen derechu a la ciudadanía chilena dende esi mesmu añu cola Llei Pascua qu'amás creó la [[Islla de Pascua (comuña)|comuña]] y [[Islla de Pascua (provincia)|provincia]] ya implementó el Rexistru Civil, creáronse los puestos de [[gobernador]], [[alcalde]] y [[conceyal]] amás de la 6ª Comisaría de [[Carabineros de Chile]],<ref>{{Cita web |url=http://www.mercantil.com/empresa/carabineros-6%C2%AA-comisar%C3%ADa-isla-de-pascua/Isla%20de%20Pascua/300094091/esp |títulu=http://www.mercantil.com/empresa/carabineros-6%C2%AA-comisar%C3%ADa-isla-de-pascua/Isla%20de%20Pascua/300094091/esp }}</ref> la primer compañía de bomberos d'islla de Pascua,<ref>{{Cita web |url=http://www.bomberos.cl/php/mapa-compania.php?id=117 |títulu=http://www.bomberos.cl/php/mapa-compania.php?id=117 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151222123851/http://www.bomberos.cl/php/mapa-compania.php?id=117 |fechaarchivu=2015-12-22 }}</ref> [[escueles]] y un [[hospital]].<ref>{{Cita web |url=http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |títulu=http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151222113234/http://www.hospitalaria.cl/portada/noticias/nacional/149-hospital-hanga-roa2.html |fechaarchivu=2015-12-22 }}</ref> Les tierres de la islla, alministraes d'antiguo pola Compañía Esplotadora y darréu pol gobiernu y l'Armada de Chile, empezáronse alministrar por isleños a la fin del [[sieglu XX]]. En 1993 créase la [[Comisión de Desenvolvimientu de la Islla de Pascua]] la cual reconoz llegalmente al [[Conseyu de Vieyos de Rapanui]] pa consultes llegales a los isleños. En 2003 [[Pedro Edmunds Paoa]] al pie de otros isleños proponen l'estatutu de territoriu especial enserto en Chile, en 2005 el presidente de la República [[Ricardo Lagos]] unvia al Congresu Nacional el proyeutu de llei qu'inclúi esti estatutu especial para Rapa Nui y el [[archipiélagu Juan Fernández]] na Constitución, ta llei finalmente apruébase en 2007, como un finxu ensin precedentes en Chile. == Xeografía == La islla ta allugada nes coordenaes xeográfiques {{coord|27|7|10|S|109|21|17|W}}, alcontrándola aproximao na llatitú de la ciudá chilena de [[Caldera (Chile)|Caldera]], anque'l puntu del continente más próximu a la islla allugar al sur, na [[Punta Lavapié]], [[Rexón del Biobío]], a 3526&nbsp;km de distancia. Amás, alcuéntrase a 2075&nbsp;km al este de les [[Islles Pitcairn]] y a 4251&nbsp;km de [[Papeete]], la capital de la [[Polinesia Francesa]]. A 415&nbsp;km de distancia, al nordeste, atópase la tamién [[chile|chilena]] [[islla Sala y Gómez]]. Al suroeste d'islla de Pascua, atópense amás tres islote despoblaos que formen alministrativamente parte d'este mesmu territoriu: * [[Motu Nui]] ('Islla grande' en rapanui): 3,9 hectárees * [[Motu Iti (Islla de Pascua)|Motu Iti]] ('Islla pequeña' en rapanui): 1,6 hectárees * [[Castru Motu Kao Kao|Motu Kao Kao]] ('Islla espurrida' o 'islla allargada' en rapanui): 0,1 hectárees [[Archivu:Easter Island map-es.svg||thumb|right|300px| (mapa topograficu de la Islla de Pascua).]] === Relieve === La islla tien una forma de [[triángulu rectángulu]] con llaos de 16, 17 y 24 quilómetros de «[[hipotenusa]]», correspondiente a la mariña oriental. En cada vértiz allúguense trés [[volcán|volcanes]] inactivos. Al norte atopa'l [[Maunga Terevaka]], que con 511 metros d'altitú ye'l puntu más altu de la islla; pol sureste allúgase la península del Poike, col so volcán principal, el Puakatiki, con 377&nbsp;m d'altor, y al suroeste atopa'l [[Cráter volcánicu|cráter]] del [[Rano Kau]] con 324&nbsp;m, en que'l so interior esisten diverses llagunes. Otros cuetos d'importancia son el [[Rano Aroi]] y el [[Rano Raraku]]. El restu de la islla correspuende a lomajes y fasteres. La mariña, en tantu, ye serrapatosa y predresa con una serie de [[castru|castros]] cercanos, como'l Motu Nui, Motu Iti y Motu Kao Kao nel estremu suroeste, el castru Motu Tautara na mariña poniente y el Motu [[Marotiri]] na mariña occidental. Les úniques esceiciones son la mariña frente a [[Hanga Roa]] y el sector d'[[Sablera Anakena|Anakena]], onde s'alluga la sablera del mesmu nome y la sablera de Ovahe. === Clima === [[Archivu:Climograma Isla de Pascua.png|200px|thumb| Climograma d'islla de Pascua.]] La a tien un [[clima tropical]] frescu;<ref>Papadakis, Juan, 1980. El clima; Con especial referencia a los climes d'América Llatina, Península Ibérica, Ex colonies Ibériques, y les sos potencialidaes agropecuaries. 377 p. Editorial Albatros.</ref> este ye un raru clima tropical propiu d'islles oceániques de llatitúes entemedies (por casu [[Canaries]]), pos funde temperatures nidies mientres tol añu ya iviernos bien nidios, carecientes de xelaes o fríu estremo. La islla de Pascua y la [[islla Sala y Gómez]] son los únicos llugares de [[Chile]] onde impera un clima tropical; el so réxime térmicu amuesa en tola so magnitú la influencia oceánica: escasa oscilación térmica tanto diaria como añal. Les precipitaciones, pela so parte, distribúyense regularmente mientres tol añu; estes son d'orixe convectivo, particularmente na estación braniza; anque mientres l'iviernu, la presencia de dellos sistemes de baxes presiones trai consigo precipitaciones d'orixe fronteru. La [[temperatura]] permediu añal ye de 20,5&nbsp;°C algamando'l so máximu de 23,7&nbsp;°C en [[febreru]] y el mínimu de 18,0&nbsp;°C mientres [[agostu]].<ref>[http://www.worldclimate.com/cgi-bin/data.pl?ref=S27W109+1102+85469W Datos meteorolóxicos].</ref> {| {{tablaguapa}} border="1" align=center |- |align=center colspan=14|'''Clima d'islla de Pascua'''<ref>Datos llograos ente [[1942]] y [[1990]] na estación meteorolóxica de [[Mataveri]]. Fonte: {{Cita web |url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/grid.pl?gr=S27W109 |autor=WorldClimate.com |títulu=Climate data for 27°S 109°W |fechaaccesu=9 de xunu de 2011}}</ref> |- ! !![[Xineru|Xin]]!![[Febreru|Feb]]!![[Marzu|Mar]]!![[Abril|Abr]]!![[Mayu|May]]!![[Xunu|Xun]] ![[Xunetu|Xnt]]!![[Agostu|Ago]]!![[Setiembre|Set]]!![[Ochobre|Och]]!![[Payares|Pay]]!![[Avientu|Avi]]!!Añu |- align=right |align=left|[[Temperatura|Temperatura media]]&nbsp;([[grau Celsius|°C]])||23.3||23.7||23.1||21.8||20.3||18.8||18.2||18.0||18.4||19.2||20.4||21,8||20.5 |- align=right |align=left|[[Precipitación (meteoroloxía)|Precipitación]]&nbsp;([[Milímetru|mm]])||92,2||86,9||86,4||117,5||127,9||102,3||93,9||85,5||84,3||73,1||80,0||92,4||1124,7 |} {{clima |location = La islla de Pascua |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 36 |Feb record high C = 36 |Mar record high C = 36 |Abr record high C = 35 |May record high C = 30 |Xun record high C = 35 |Xnt record high C = 31 |Ago record high C = 32 |Set record high C = 32 |Och record high C = 32 |Pay record high C = 32 |Avi record high C = 33 |year record high C = 36 |Xin high C = 27.0 |Feb high C = 27.3 |Mar high C = 26.9 |Abr high C = 25.4 |May high C = 23.4 |Xun high C = 22.0 |Xnt high C = 21.3 |Ago high C = 21.2 |Set high C = 21.7 |Och high C = 22.5 |Pay high C = 23.9 |Avi high C = 25.4. |year high C = 24.0 |Xin mean C = 23.3 |Feb mean C = 23.6 |Mar mean C = 23.1 |Abr mean C = 21.8 |May mean C = 20.2 |Xun mean C = 18.8 |Xnt mean C = 18.2 |Ago mean C = 18.0 |Set mean C = 18.3 |Och mean C = 19.1 |Pay mean C = 20.4 |Avi mean C = 21.8 |year mean C = 20.6 |Xin low C = 19.8 |Feb low C = 20.2 |Mar low C = 19.9 |Abr low C = 18.9 |May low C = 17.7 |Xun low C = 16.5 |Xnt low C = 15.7 |Ago low C = 15.4 |Set low C = 15.5 |Och low C = 16.0 |Pay low C = 17.3 |Avi low C = 18.4 |year low C = 17.6 |Xin record low C = 15 |Feb record low C = 16 |Mar record low C = 7 |Abr record low C = 3 |May record low C = 10 |Xun record low C = 7 |Xnt record low C = 9 |Ago record low C = 7 |Set record low C = 10 |Och record low C = 3 |Pay record low C = 7 |Avi record low C = 12 |year record low C = 3 |precipitation colour = green |Xin precipitation mm = 72.8 |Feb precipitation mm = 84.8 |Mar precipitation mm = 95.6 |Abr precipitation mm = 120.7 |May precipitation mm = 152.9 |Xun precipitation mm = 106.3 |Xnt precipitation mm = 105.1 |Ago precipitation mm = 93.8 |Set precipitation mm = 86.8 |Och precipitation mm = 68.0 |Pay precipitation mm = 74.0 |Avi precipitation mm = 86.4 |year precipitation mm = 1147.2 |Xin humidity = 79 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 80 |Abr humidity = 80 |May humidity = 79 |Xun humidity = 79 |Xnt humidity = 79 |Ago humidity = 79 |Set humidity = 79 |Och humidity = 78 |Pay humidity = 79 |Avi humidity = 79 |year humidity = 79 |Xin sun = 291.4 |Feb sun = 245.8 |Mar sun = 238.7 |Abr sun = 195.0 |May sun = 176.7 |Xun sun = 155.0 |Xnt sun = 151.9 |Ago sun = 173.6 |Set sun = 183.0 |Och sun = 220.1 |Pay sun = 219.0 |Avi sun = 263.5 |year sun = 2513.7 |Jand sun = 9.4 |Febd sun = 8.7 |Mard sun = 7.7 |Aprd sun = 6.5 |Mayd sun = 5.7 |Jund sun = 5.0 |Juld sun = 4.9 |Augd sun = 5.6 |Sepd sun = 6.1 |Octd sun = 7.1 |Novd sun = 7.3 |Decd sun = 8.5 |yeard sun = |source 1 = Universidá de Chile (normals and sunshine hours)<ref name="climatologica">{{Cita web |url=http://www.atmosfera.cl/HTML/climatologia/DATOS/CHILENORTE.HTM |títulu=Información climatolóxica d'estaciones chilenes-Chile Norte |editorial=Universidá de Chile |idioma=castellanu |fechaaccesu=10 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://archive.today/20130116014724/http://www.atmosfera.cl/HTML/climatologia/DATOS/CHILENORTE.HTM |fechaarchivu=2013-01-16 }}</ref><ref name = "UDC">{{Cita web |url=https://www.u-cursos.cl/ingenieria/2008/2/ME716/1/material_docente/baxar?id_material=201902 |títulu=Tabla 4.6: Medies mensuales d'hores de sol diaries estrayíes del WRDC rusu (en (hrs./dia)) |obra=Elementos Pa La Creación d'Un Manual de Bones Práutiques Pa Instalaciones Solares Térmiques Domiciliaries |editorial=Universidá de Chile |idioma=castellanu |formatu=PDF |páxina=81 |fechaaccesu=21 de xineru de 2015 |fecha=setiembre de 2007 }}</ref> |source 2 = Weatherbase<ref name= "weatherbase">{{Cita web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=96458&cityname=Easter-Island- |títulu=Weatherbase: Historical Weather for Easter Island, Chile |editorial=Weatherbase |fechaaccesu=10 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210322100124/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=96458&cityname=Easter-Island- |fechaarchivu=2021-03-22 }}</ref> | date = November 2011 }} === Xeoloxía === {{VT|Cadena de Sala y Gómez}} [[Archivu:RANO KAU.JPG|thumb|right|280px|Vista de la [[caldera volcánica]] de [[Rano Kau]].]] La islla de Pascua ye d'orixe [[volcánicu]] y ta compuesta por trés volcanes coalescentes. Estos trés volcanes principales son: [[Terevaka]], [[Poike]] y [[Rano Kau]]. La disposición d'estos volcanes y la fuerte [[erosión]] que sufrieron dan-y a la islla la so forma triangular. El volcán Terevaka apodera en términos de volume y superficie. En tiempos prehistóricos el volcán Poike solía ser una islla estreme hasta que laves de Terevaka xunir a la islla principal. Amás de estos trés volcanes principales esisten dellos volcanes menores y [[xeomorfoloxía|geoformas]] volcániques como'l cráter de [[Rano Raraku]], el [[conu d'escoria]] de [[Puna Pau]] y delles cueves volcániques incluyendo [[tubu de llava|tubo de llava]].<ref name="gvp">[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1506-011 Easter Island], [[Global Volcanism Program]]. Aportáu: 2011-03-238</ref> Les roques de la islla son principalmente [[hawaiita|hawaiites]] y [[basaltu|basaltos]], dambos ricos en fierro y con afinidaes a les roques del [[archipiélagu de Colón]].<ref>{{Cita publicación |url=http://www.springerlink.com/content/q752224584lr8qk1/fulltext.pdf |apellíu1=Baker |nome1=P. Y. |apellíu2=Buckley |nome2=F. |apellíu3=Holland |nome3=J. G. |títulu=Petrology and geochemistry of Easter Island |publicación=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=44 |páxines=85-100 |añu=1974 |doi=10.1007/BF00385783 |bibcode=1974CoMP...44...85B |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/10702/20110221210131/http://www.springerlink.com/content/q752224584lr8qk1/fulltext.pdf |archivedate=2011-02-21 |fechaaccesu=2017-10-21 }}</ref> Tamién hai [[piroclasto|roques piroclásticas]] como la [[toba volcánica]] de les cualos tán fechos la mayoría de los [[moái]]s.<ref>Van Tilburg, Jo Anne. 1994. Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture. Washington D.C.: Smithsonian Institution Press. page 24</ref> El volcán Terevaka ye más nuevu que Poike y Rano Kau. Estos dos últimos terminaron eventualmente la so actividá cola [[intrusión (xeoloxía)|intrusión]] respeutiva de [[traquita|traquites]] y [[riolita|riolites]].<ref name="Haase"/> El vulcanismu na islla de Pascua ye xeolóxicamente recién al tener menos de 0,7 millones d'años d'antigüedá.<ref name="Haase"/> El vulcanismu más nuevu de la islla concentrase en pequeños [[rift]]s distribuyíos a lo llargo de la Islla. D'estes, les laves más nueves topar en Hiva-Hiva 3&nbsp;km al norte de [[Hanga Roa]] y tienen menos de 2000 años d'antigüedá.<ref name="gvp"/> El fechu de tener erupciones rexistraes nel [[Holocenu]], ye dicir nos postreros 10&nbsp;000 años, clasifica a la islla como un volcán activu según la definición del vulcanólogu Alexandru Szakács.<ref>Alexandru Szakács. 1994.[http://www.springerlink.com/content/m74p61jxk0567481/fulltext.pdf «Redefining active volcanoes: a discussion.»] ''[[Bulletin of vulcanology]]''.</ref> La islla de Pascua y castros axacentes como [[Motu Nui]] y [[Motu Iti]] formen el visu d'una gran cadena submarina de volcanes que se llevanta más de 2000 metros sobre'l fondu del océanu. La islla de Pascua atopar na parte occidental de la cadena a la que tamién pertenecen la islla [[Sala y Gómez]]. La [[Cadena de Sala y Gómez|cadena volcánica d'islla de Pascua]], tamién llamada cadena de Sala y Gómez, cuerre d'oeste a este onde coneuta col cordal submarín de Naza,<ref name="Haase">Karsten M. Haase, Peter Stoffers y C. Dieter Garbe-Schönberg. 1997. «The Petrogenetic Evolution of Llaves from Easter Island and Neighbouring Seamounts, Near-ridge Hotspot Volcanoes in the SE Pacific.» ''[[Journal of Petrology]]''.</ref> que ta siendo [[subducción|subducida]] sol Perú. Los dos cordales atópense dientro de la [[Placa de Naza]] travesándola d'un llau a otru. L'estremu occidental de la cadena volcánica d'islla de Pascua ta constituyíu por un grupu de volcanes submarinos allugaos al oeste de la islla de Pascua, onde destaquen los montes Moai y Pukao que tán sol nivel del mar, amás de dalgunos [[campu volcánico|campos volcánicos]] d'escasa elevación no fondero marín.<ref name="Haase"/> El términu occidental de la Cadena ta mui cerca de la [[Dorsal del Pacíficu Oriental]] y la pequeña [[Placa de Pascua]].<ref name="Haase"/> La causa del vulcanismu na islla de Pascua y los volcanes de la cadena volcánica de la islla de Pascua ye una tema bien banciar# ente científicos.<ref name="OConnor">John M. O’Connor, Peter Stoffers, Michael 0. McWilliams. 1995. «Time-space mapping of Easter Chain volcanism.» ''[[Earth and Planetary Science Letters]]''.</ref> Dalgunos propunxeron la esistencia d'una [[pluma del mantu]] que taría creando un [[Puntu caliente (xeoloxía)|puntu caliente]] debaxo de la islla, otros proponen la esistencia d'una "llinia caliente" en cuenta de un puntu caliente producíu por un "rollu de mantu" en cuenta de una pluma del mantu.<ref name="OConnor"/> Tamién se propunxo que la cadena volcánica fuera productu del espardimientu d'una quebra, d'un [[rift]] oceánicu xuvenil, y d'una "canal-pluma" que s'estendería dende [[Sala y Gómez]] escontra l'oeste.<ref name="OConnor"/><ref name="Haase"/> {{Panorama|Pano Rano Kao Hanga Roa.jpg|1750px|<center> Volcán [[Rano Kau]] allugáu nel estremu suroeste d'islla de Pascua.</center>}} == Flora y fauna == === Historia agraria === En [[sieglu V]], según la tradición oral, los primeros colonizadores polinésicos de la islla introduciríen delles especies de plantes comestibles, melecinales, y d'usos diversos. Les más destacaes son: el taro (''[[Colocasia esculenta]]''), camote o batata (''[[Ipomoea batatas]]''), piña ("([[ananas comosus]]"), plátanu (''[[Musa (planta)|Musa paradisiaca]]''), papaya ("[[Carica papaya]]"), mahute o morera de papel (''[[Broussonetia papyrifera]]''), ñame (''[[Dioscorea alata]]''), caña d'azucre (''[[Saccharum officinarum]]''), marikuru (''[[Sapindus saponaria]]''), ti (''[[Cordyline fruticosa]]''), y calabaza (''[[Lagenaria siceraria]]''). Col tiempu, na islla llogróse producir 20 variedaes de batates, 20 de taro, 20 de ñame, y 10 de plátanos.<ref>{{Cita web |url=http://www.cceproyeutos.cl/uvic/wp-content/docs/docs_pdf/llibros_y_documentos/62.%206y74470y8a358f6f89c813de36b4b999.pdf#page=39 |títulu=El toromiro: un llamáu a recuperar l'heriedu natural del pueblu Rapa Nui. |fechaaccesu=3 de mayu de 2012 |apellíu=Ib‡–áñez M. Patricia, Alberto Bordeu Ch., & Marcos Rauch G. |fecha=2001 |formatu=pdf }}</ref> === Flora === [[Archivu:Toromiro.jpg|250px|thumb|right|El [[toromiro]], l'únicu árbol [[Endemismu|endémicu]] de la islla que sobrevivió.]] Tocantes a la flora puede atopase la [[Jubaea|palma chilena]] y otres especies de palmeres, una y bones la islla de Pascua tien un clima subtropical aptu pa la crecedera d'estes plantes.<ref>Björn Alden, Wild and Introduced Plants on Easter Island in Courier Forschungsinstitut Senckenberg, Band 125, Frankfurt a. M. 1990, S. 209–216</ref> Un árbol nativu de la islla, pero que foi estermináu pola so sobresplotación ye'l [[toromiro]], qu'agora ta siendo nuevamente reintroducíu na islla. L'otru árbol autóctonu, a puntu de sumir n'estáu montés, ye'l [[hau hau]] (''[[Triumfetta]] semitriloba''), la corteza del cual yera aprovechada pa la fabricación de cuerdes. Estudios paleobotánicos revelen que la islla tuvo diversos biomas incluyendo praderíes de felechos y montes de palmeres xigantes ''[[Paschalococos disperta]]'', emparentada cola palma chilena ''[[Jubaea chilensis]]''.<ref name="Lau">[McLaughlin, Shawn (2007). The Complete Guide to Easter Island. Los Osos: Easter Island Foundation.]</ref> === Fauna === La fauna de la islla y castros axacentes ye variada, puede atopase alcatraces (''[[Sula dactylatra]]''), aguarones maorís (''[[Rattus exulans]]'') y la llagosta de Juan Fernández (''[[Jasus frontalis]]''), amás de [[gorrion]]es, [[gavilueta|gaviluetes]], [[Actiniaria|anémonas]] de delles [[especie|especies]] y [[Nothoprocta perdicaria sanborni|perdices chilenes del sur]].<ref name="Lau"/> La fauna terrestre montesa d'islla de Pascua ye bien probe dende'l puntu de vista de la so diversidá, lo que la diferencia notablemente d'otres islles polinésicas. De gran importancia son dos especies de pequeños reptiles, un Gekkonidae (''[[Lepidodactylus lugubris]]'') conocíu localmente como '''moko uru-uru kau''' y una llagartesa (''[[Cryptoblepharus poecilopleurus paschalis]]'', antes nomada ''Cryptoblepharus boutoni paschalis'') llamada '''moko uri uri'''. Dacuando apaecen en Hanga Roa la tortúa verde ('''Honu''') (''[[Chelonia mydas]] japonica''), y la tortúa caréi (''[[Eretmochelys imbricata]] bissa''). Les aves marines d'importancia son '''kena''' (''[[Sula dactylatra]]''), '''tavake''' (''[[Phaethon rubricauda]]''), '''makohe''' (''[[Fregata minor]]''), '''kakapa''' (''[[Pterodroma arminjoniana]]''), y '''kuma''' (''[[Puffinus nativitatis]]''). Esisten dos gaviotines (''[[Sterna lunata]]'') y (''[[Onychoprion fuscata]]'') y gaviotín fada o '''kia kia''' (''[[Gygis alba]]''), que yeren parte de la tradición del ''tangata-manu ''(home páxaru). Rexistros fósiles anunciaron que tamién tuvo garces, uxos, taguas y loros [[Endemismu|endémicos]].<ref name="Lau"/> === Ecoloxía === La islla de Pascua, xunto col so vecín más cercanu, la pequeña y despoblada [[islla Sala y Gómez]], conocida ente los rapanui como ''Motu Motiro Hiva'', y allugada 415&nbsp;km escontra l'este, ta reconocida por biólogos como una [[ecorrexón]] única. La escasez de precipitaciones pudo contribuyir a la eventual deforestación. Los montes húmedos d'árboles de fueya ancha tropicales y subtropicales orixinales sumieron dafechu al día de güei; sicasí, estudios paleobotánicos de fósiles y polen y el descubrimientu de moldes d'árboles dexaos por corrientes de llava indiquen que la islla taba forestada, con un ampliu espectru d'árboles, arbustos, felechos y yerbes. Una gran [[Arecaceae|palmera]] (''[[Paschalococos|Paschalococos disperta]]''), emparentada cola palma chilena ''([[Jubaea chilensis]]''), yera una de les especies dominantes, xunto col árbol toromiro (''[[Sophora toromiro]]''). La palmera escastóse, sicasí tanto'l [[Real Xardín Botánicu de Kew]] como'l [[Xardín Botánicu de Gotemburgu]] tán intentando reintroducir el toromiro (estintu na naturaleza) na islla.<ref>van Tilburg, Jo Anne (1994). Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press. ISBN 0-7141-2504-0</ref> [[Archivu:RAPA NUI.JPG|thumb|Rapa Nui: recreación dixital del so antiguu paisaxe, con monte tropical y palmeres.]] {{cita|La imaxe xeneral que se llogra de la islla de Pascua ye unu de los exemplos más estremos de destrucción forestal nel Pacíficu, y unu de los más estremos nel mundu: tol monte sumió, con toles sos especies escastaes.<ref>Diamond 2005:107</ref>|col2=}} {{Panorama|Pano Anakena beach.jpg|1500px|Panorama de la [[sablera Anakena]]. El moái de la fotografía foi'l primeru en ser reerigido sobre'l so ahu en [[1955]] por habitantes de la islla utilizando'l métodu orixinal.}} Diversos estudios botánicos demostraron qu'antes de la llegada del humanu, mientres cientos de miles d'años, y siquier mientres los primeros tiempos de la colonización humana, la islla tuvo cubierta de montes con árboles altos. A la llegada de [[Jakob Roggeveen]] sicasí, taba convertida nun terrén grebu y baldío. Anguaño hai pocos árboles na islla, y los qu'hai formen poques vegaes pequeños grupos. Paez ser que'l monte de palmeres orixinal foi deforestado polos nativos, usando la so madera p'alzar les estatues de los moáis. [[Archivu:Anakena.JPG|miniaturadeimagen|derecha|Sablera Anakena.]] Arqueoloxía esperimental demostró claramente que delles estatues fueron alzaes na cantera sobre marcos de madera con forma de "Y" llamaos ''miro manga erua'', pa dempués ser tresportaos a los sos destinos finales en ''ahu'' ceremoniales. Sicasí, considerancies como la llatitú de la islla dexen entever qu'efectos climáticos de la [[Pequeña Edá de Xelu]] (ente 1650 y 1850) pueden contribuyir a la deforestación, anque nun ta demostráu qu'asina fuera. La islla ye citada como amuesa del dañu que l'home puede face-y a los sos hábitats cola deforestación intensiva, lo que termina destruyendo al ecosistema por completu. Un exemplu d'esti emplegu asocede na película documental ''[[Home (documental)|Home]]''. == Demografía == La islla tien una población actual de 5034 habitantes, de los cualos el 60&nbsp;% son chilenos continentales, y el 40&nbsp;% d'etnia polinésica, anque esta cifra varia críticamente según los habitantes non estacionarios, básicamente [[turista|turistes]]. A los locales denominar ''rapanui''. Casi la totalidá de los mesmos habiten nel únicu nucleu poblacional, [[Hanga Roa]]. L'idioma oficial ''[[de facto]]'' ye'l [[idioma español|español]], pero parte importante de la población fala'l [[idioma rapanui|rapanui]]. == Gobiernu y alministración == {{AP|Islla de Pascua (comuña)|Provincia d'Islla de Pascua}} [[Archivu:HangaroaAlcaldía.jpg|thumb|Municipalidá d'Islla de Pascua en Hanga Roa.]] La islla correspuende, [[Organización territorial de Chile|políticu-alministrativamente]], a la [[Comuñes de Chile|comuña]] d'islla de Pascua y a la provincia homónima, pertenecientes a la [[V Rexón de Valparaíso|Rexón de Valparaíso]]. Sicasí, tres la [[Constitución de Chile#Añu 2007|reforma constitucional de 2007]], Rapa Nui ye consideráu como un "territoriu especial", y el so gobiernu y alministración tien de ser determináu por un estatutu especial, establecíu na [[llei orgánica constitucional]] respeutiva, por dictase. Mientres non ente en vixencia tal estatutu va siguir rixéndose poles normes comunes en materia de división político-alministrativa y de gobiernu y alministración interior del Estáu. === Autonomía === [[Archivu:HangaroaCallePrincipal.jpg|thumb|Cai principal: "Avenida Atamu Tekena" en Hanga Roa.]] Nes últimes décades la comunidá rapanui solicitó al Gobiernu chilenu'l llogru d'autonomía alministrativa. En [[2003]], l'Institutu Llibertá de Chile informó que na Comisión Permanente sobre Asuntos Indíxenes de les [[Naciones Xuníes]], los habitantes de Rapa Nui presentaron una solicitú pa ser consideraos territoriu especial enserto en Chile.<ref name="academia" /> [[Pedro Edmunds Paoa]], l'[[alcalde]] de la islla, espresó'l mesmu añu al diariu ''[[El Mercurio]]'', en rellación a la conmemoración del [[18 de setiembre]] en Chile, que «pa los rapanui nun tien gran significáu la conmemoración de la Independencia de Chile, salvu como una imposición [...] nuesa cultura milenaria, que tien un idioma propiu, unes tradiciones ancestrales y una idiosincrasia que-y dexó perpetuase por sieglos», precisando qu'afixeron les [[cultura de Chile|costumes chilenes]] a la so propia cultura.<ref name="academia">{{Cita web |apellíu=Academia de Guerra |nome=http://www.acague.cl/ |títulu=Campo Políticu (Pueblos Indíxenes) |añu=2003 |ubicación=Chile |url=http://www.acague.cl/publicaciones/CD19/Cont/am/res7.pdf |fechaaccesu=2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.acague.cl/publicaciones/CD19/Cont/am/res7.pdf|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref> El [[17 de payares]] de 2003, el Relator Especial sobre la situación de los derechos humanos y les llibertaes fundamentales de los indíxenes en Chile, realiza'l siguiente encamientu: «(57). El Relator Especial fai un llamáu al Congresu de Chile por qu'apruebe a la brevedá posible la iniciativa de reforma constitucional en materia indíxena'' [...] ''(61). El proyeutáu estatutu d'autonomía de Rapa Nui tendrá de contener garantíes de proteición de los derechos del pueblu orixinariu rapanui sobre les sos tierres, recursos y el respetu a la so organización social y vida cultural».<ref name="relator">{{Cita web |apellíu=Comisión de Derechos Humanos |nome=60º periodu de sesiones |títulu=Informe del Relator Especial sobre la situación de los derechos humanos y les llibertaes fundamentales de los indíxenes sobre la so visita a Chile. |añu=2004 |ubicación=Naciones Xuníes |url=http://www.derechos.org/nizkor/chile/doc/staven2.html |fechaaccesu=2007}}</ref> Los deseos d'autonomía llevaron a que, en [[2005]], l'entós [[presidente de Chile|presidente de la República]] [[Ricardo Lagos]] unviara al [[Congresu Nacional de Chile|Congresu Nacional]] un proyeutu de llei de reforma constitucional pa dar un tratamientu alministrativu especial a la islla y al [[archipiélagu Juan Fernández]]. Esti proyeutu busca que Rapa Nui y l'archipiélagu de Juan Fernández sían consideraos «territorios especiales», de manera que'l gobiernu y alministración d'estos territorios sían rexíos polos estatutos especiales qu'establezan les lleis orgániques constitucionales respeutives. El [[30 de xunetu]] de [[2007]], publicóse la llei 20193, que reformó la [[Constitución Política de Chile]], otorgando a Rapa Nui, xunto al archipiélagu de Juan Fernández, la categoría de territoriu especial».<ref name="llei20193"/> {{VT|Comisión de Desenvolvimientu de la Islla de Pascua}} == Economía == {{wikificar|t=20151220011858}} {{referencies|t=20110705|islla}} El [[turismu]] y la [[pesca]] son les principales actividaes económiques de la islla. Na Agricultura destácase'l cultivu de diverses variedaes de [[Musa x paradisiaca|plátanu]] y [[Ipomoea batatas|camote]], según la producción de diverses frutes tropicales y de raigaños comestibles. La ganadería consiste principalmente na crianza de pites y caballos. Les úniques entidaes financieres esistentes na islla son el [[Bancu del Estáu de Chile]] y el [[Banco Santander (Chile)|Banco Santander Chile]]. === Tresportes === La única aereollinia que llega a la islla ye [[LATAM Airlines|LATAM]]. Esisten frecuencies diaries a la islla y los díes llunes realiza un vuelu dende [[Santiago de Chile|Santiago]] a [[Papeete]] ([[Tahití]]), con escala en Rapa Nui, siendo este l'únicu vuelu que coneuta la islla cola [[Polinesia Francesa]]. === Comunicaciones === Na islla cáptense cuatro cadenes radiales FM de Chile continental: [[ADN Radio Chile|ADN Radio]] (88.3&nbsp;MHz) y [[Los 40 Principales (Chile)|Los 40 Principales Chile]] (104.3&nbsp;MHz); amás de [[Radio María Chile]] (99.9&nbsp;MHz) y [[Nuevu Tiempu Chile|Radio Nuevu Tiempu]] (107.3&nbsp;MHz), dambes de temática relixosa. Esisten amás otres seis emisores d'ámbitu llocal. Recibir tres canales de televisión abierta: dos dende Santiago y una canal local operáu pola Municipalidá d'Islla de Pascua, que son: * '''Canal 7''': [[Televisión Nacional de Chile]] * '''Canal 9''': [[La Red (canal de televisión)|La Red]] * '''Canal 11''': [[Chilevisión]] Les restantes canales nacionales como [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]], [[Mega (canal de televisión de Chile)|Mega]], [[Telecanal]] y [[UCV Televisión]], solo pueden ser vistos al traviés de televisión per cable y satélite. La única empresa de telefonía móvil presente na islla ye [[Entel Chile]], que la so cobertoria llindar al área de Hanga Roa. La compañía caltién convenios de [[roaming]] coles otres dos operadores chilenes, y roaming internacional cola mayoría de los operadores. == Cultura == [[Archivu:TAMURE.png|thumb|right|Baillarines de [[tamure]].]] A finales de xineru y principiu febreru de cada añu celebra la fiesta de ''[[Tapati]]'', la principal actividá artísticu-cultural de Rapa Nui, qu'empieza la primer selmana de febreru y dura aproximao 2 selmanes. Nesta festividá realicen una serie de ceremonies ancestrales como la competencia de pintura corporal (''Takona''), el rellatu d'hestories épiques y lleendes ("A'amu El to'ai"), Cantares ancestrales(''Riu''), El triatlon ("Tau'a Rapa nui") y el descensu a gran velocidá per una llomba de nuevos sobre tueros d'árboles (''Haka Pei'') y la eleición de la reina de la islla, que ye coronada la primer lluna llena del mes. Esta festividá apinada la capacidá hotelera y alimentaria de Rapa Nui. === Mitoloxía === {{AP|Mitoloxía pascuense}} La [[mitoloxía]] de la islla de Rapa Nui presenta carauterístiques úniques; productu de qu'esta islla ye la más aisllada de les islles polinésicas, que yera orixinalmente tresmitíes en forma oral, y darréu rexistraes en forma escrita depués de la llegada de les espediciones que la visitaríen. Tal como asocede n'otros llugares de Chile, en Rapa Nui la mitoloxía tamién desenvolvió una cosmovisión particular, que llevó a los sos habitantes a esplicaciones bien singulares sobre la creación del home y del so territoriu. Ente los mitos más importantes atopamos el de la llegada del pueblu rapanui dende'l continente de [[Hiva]], el cultu al dios [[Make-Make]], que ta representáu en Rapa Nui como'l creador del mundu, y el posterior cultu al [[Tangata Manu]] (home páxaru), tamién conocíu como la historia de Hotu Matu’a y los siete esploradores.<ref>{{Cita web |url=http://imaginaisladepascua.com/la isla-de-pascua/cultura-rapa-nui/mitos-y-lleendes-de-isla-de-pascua/ |títulu=http://imaginaisladepascua.com/la isla-de-pascua/cultura-rapa-nui/mitos-y-lleendes-de-isla-de-pascua/ }}</ref> === Música === Les formes orixinales de cantar rapanui permanecieron intactes hasta la llegada de los redescubridores; (fechu que marca un puntu de quebre na estructuración de la espresión musical de la cultura). Incursionar nel cantar rapanui ye ingresar a un llaberintu d'espresiones con identidá particular, pero tamién ye percibir la mixtura cultural que na so sonoridá conflúin. Islla de Pascua, la islla más insular del mundu, foi depositaria d'una complexa tradición musical que pola so llarga condición d'ultra-aislamientu (que s'estendió por más de mil años), pudo caltener formes musicales esclusives, qu'entá güei son parte del so heriedu. Sicasí, l'alcuentru colos colonos, la influencia de les alministraciones impuestes, el tráficu de persones pa ser utilizaes como mercancía humana (en distintos periodos d'asaltos esclavistes), la llegada de los aviones y la consecuente masiva visita d'estranxeros, fixeron que la islla fuera incorporando a les sos espresiones orixinales, les sonoridaes y estructures composicionales de los foranos, y la resultancia d'esti procesu que fundió lo artístico y lo cultural, evidencia bien claramente cada etapa histórica como una especie de memoria popular. D'esta manera, la música de la islla, anguaño ye una síntesis de la música del mundu, que por ella pasó, permaneciendo hasta güei, mimetizada nos sos cantares. Estos, siendo la ferramienta más puro de tresmisión oral, cunten y canten, llinia per llinia, tolos fechos que nesti especial llugar asocedieron. La música rapanui fala por sigo sola y comparte dende la sinceridá más simple, los sos dolores históricos, los sos suaños, les sos tradiciones. Na actualidá, esiste una ventena d'artistes músicos, que, como solistes o en bandes folclóriques o de fusión, amuesen el so arte y amás incursionan nel mercáu del espardimientu de la mesma al traviés de producciones musicales rexistraes en formatu CD Audio y DVD, producíes na mesma islla. Gran motor d'esti fenómenu foi la esistencia dende l'añu 2002, del primer y únicu estudiu de grabación que pertenez a la Productora y Xestora Cultural local [[Nuku te Mango]]. Amás, esiste'l permanente compromisu de la Radio Manukena, por espublizar por sobremanera l'espectru de música internacional disponible, el material rapanui esistente y que foi rexistráu dende fines de los 60s hasta los nuesos díes con más de 80 producciones musicales esistentes. Amás hai diversos grupos naturales de la islla que canten en rapa nui, tales como [[Matatoʻa]] o'l grupu Kari Kari, quien realicen shows enfocaos a los turistes, onde amuesen tamién les dances típiques de Rapa Nui. == Deportes == El principal deporte, amás de los [[deportes acuáticos]], ye'l [[fútbol]], anque nun esiste nengún club de calter profesional. Usualmente, cerca de diez equipos participen nun tornéu de calter amateur entamáu pola Asociación de Fútbol Amateur de la Islla de Pascua. Los equipos más populares son el Hanga Roa y el Moeroa, que representen respeutivamente les zones norte y sur de [[Hanga Roa]]. El principal recintu deportivu correspuende al [[Estadiu Municipal de Hanga Roa]], con capacidá pa 1214 espectadores.<ref>{{Cita web |url=http://www.sigaeldeporte.cl/futbol/futbol-amateur/319-en-rapa-nui-el-futbol-avanza-a pasos axigantaos.html |autor=Siga'l Deporte |títulu=EN RAPA NUI el Fútbol avanza a pasos axigantaos |fecha=Xueves 14 d'ochobre de 2010 13:23 |fechaaccesu=16 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.sigaeldeporte.cl/futbol/futbol-amateur/319-en-rapa-nui-el-futbol-avanza-a pasos axigantaos.html|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}</ref> La islla tien una [[Seleición de fútbol de la Islla de Pascua|seleición de fútbol]] que ye parte de la [[NF-Board]] y apostó dellos alcuentros col so equivalente del [[archipiélagu de Juan Fernández]]. En [[2009]] participó nel llamáu ''[[El xuegu del sieglu en Rapa Nui|Xuegu del sieglu en Rapa Nui]]'', cuando enfrentó al campeón vixente de la lliga chilena profesional, [[Colo-Colo]], pola [[Copa Chile 2009]]. L'alcuentru foi tresmitíu per televisión satelital a diversos países y remató cola victoria del equipu santiaguino por 4:0. == Sitios d'interés == === Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert === [[Archivu:Ahu-Tongariki-4-Petroglyph.JPG|thumb|right|Un petroglifu nel Ahu Tongariki.]] Anque la islla ye vista en sí mesma como un muséu al campu, enllena de [[moái]], sitios ceremoniales, [[ahu]] y [[petroglifu|petroglifos]], el [[Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert]] tien una gran coleición (unes 1500 pieces) que representen el legáu cultural de la islla. El muséu, fundáu en 1973, tien amás una importante coleición de fotografíes, archivos de música tradicional, una biblioteca con 3000 publicaciones y l'únicu [[moái]] femenín atopáu.´ == Ver tamién == * * [[Moái Paru]] * [[Islla Podestá]] * [[Rapa]] * [[Idioma rapa]] * [[Ahu Vinapu]] * [[Antiguu Ḥawai]] * [[Contactos tresoceánicos precolombinos]] * [[Navegación polinesiu]] * [[Turismu en Chile]] [[Archivu:Standing Moai at Ahu Tongariki, Easter Island, Pacific Ocean.jpg|1000px|center|thumb|Moáis]] == Notes y referencies == === Notes === {{llistaref|group=nota}} === Referencies === {{llistaref|2}} == Bibliografía == * "Guía Cultura Rapa Nui". Muséu Antropolóxicu Padre Sebastián Englert. * Bahn, Paul, y John Flenley "Islla de Pascua. Islla Tierra", Santiago, Rapanui Press, 2011, traducción de José Miguel Ramírez, 390 páxines. * [http://www.precolombino.cl/archivo_biblioteca/publicaciones-en-pdf/llibros-de-arte/mar-de-chile/capitulo-trés.pdf Navegantes polinesios:de llau a llau del Pacíficu. José Miguel Ramírez Árgoma] * [http://www.precolombino.cl/biblioteca/rapa-nui-l'embelicu-del mundu/ Rapa Nui, L'Embelicu del Mundu. José Miguel Ramírez Árgoma] == Enllaces esternos == {{Incubator|code= rap|lang=idioma rapanui}} {{commons|Easter Island|Islla de Pascua}} * [http://www.municipalidaddeisladepascua.cl I. Municipalidá d'Islla de Pascua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150717162135/http://www.municipalidaddeisladepascua.cl/ |date=2015-07-17 }} * [https://web.archive.org/web/20170516084958/http://rapanuivalparaiso.cl/ Centro d'Estudios Rapa Nui, Universidá de Valparaíso] * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Muséu Antropolóxicu P. Sebastián Englert |2=http://www.museorapanui.cl/ |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.isladepascua.uchile.cl/ Institutu d'Estudio Islla de Pascua de la Universidá de Chile] * [http://www.rapanuimusic.com/ Portal oficial Música Rapa Nui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025153329/http://www.rapanuimusic.com/ |date=2017-10-25 }} * [https://web.archive.org/web/http://sil.senado.cl/cgi-bin/sil_proyeutos.pl?3955-07 Proyeutu de reforma constitucional que busca establecer los territorios especiales d'islla de Pascua y archipiélagu Juan Fernández] * [https://web.archive.org/web/20080820015305/http://www.subdere.gov.cl/1510/article-74115.html#top Ingresó al congresu proyeutu qu'afita estatutu especial de gobiernu y alministración pa Islla de Pascua] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islla de Pascua|*]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] tvxt9elys66khn8z8uvzho9h1iwtifa 0 95173 4493736 3850082 2026-05-18T05:17:33Z Limotecariu 735 4493736 wikitext text/x-wiki '''Vela''' puede referise a: * '''[[vela (llume)|Vela]]''' de cera o d'otru combustible, pal llume; * [[Populus tremula|'''Vela''']] ([[Populus tremula|'''Populus tremula''']]), un [[árbol]] de fronda perteneciente a la [[Familia (bioloxía)|familia]] de les [[salicacees]] * '''[[Vela llatina]]''' Tipu de vela triangular común nos pueblos del Mar Mediterraneu dende les dómines más antigües. * '''[[vela (midida)|Vela]]''', unidá de midida de iluminancia; * '''[[vela (náutica)|Vela]]''' tela puesto nel mástil p'aprovechar el vientu. ** '''[[vela (deporte)|Vela]]''', deporte de la vela; **'''[[Vela llixera]]''', tipu de navegación con veleros que nun disponen de propulsión a motor ; ** '''[[Vela solar]]''', métodu de propulsión pa sondes y naves espaciales; * '''[[Vela (constelación)|Vela]]''', constelación del hemisferiu sur; *'''[[Vela (satélite)|Vela]]''', satélites d'Estaos Xuníos, con un númberu total de 12: seis del plan Vela Hotel, y seis del plan Vela Avanzáu; fueron parte del proyeutu Vela; *'''[[Vela X-1]]''', sistema binariu compuestu por un púlsar una estrella masiva; * '''[[Vela (apellíu)|Vela]]''', apellíu. * '''[[porru (pitu)|Vela]]''' ye unu de los nomes vulgares del pitu de cannabis. * '''[[W Barcelona|Hotel Vela]]''' ye'l nome popular d'un edificiu de Barcelona. * '''La Vela''', edificiu principal del complexu d'oficines [[Ciudad BBVA]] Tamién puede designar a delles '''llocalidaes''': * '''[[María Ignacia (Estación Vela)]]''', llocalidá arxentina; * '''[[Lagoa da Vela]]''', llaguna portuguesa; * '''[[Vela (Guarda)|Vela]]''', freguesia portuguesa del concelho de Guarda. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{dixebra}} {{Tradubot|Vela}} {{control d'autoridaes}} ncn1medsdkz1wzexjjmlv8m11d5ihc7 0 95183 4493779 4295415 2026-05-18T05:40:30Z Limotecariu 735 4493779 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Agencia Espacial Europea}} {{Organización}} L''''Axencia Espacial Europea''' (n'inglés: '''European Space Agency''', en francés: '''Agence spatiale européenne'''; embrivida '''ESA''' polos sos [[sigla|sigles]] ingleses y '''GARRA'''<ref>{{cita web|títulu=Agence spatiale européenne - Annuaire {{!}} service-public.fr|url=http://lannuaire.service-public.fr/services_internationaux/institution-europeenne_185293.html|obra=lannuaire.service-public.fr|fechaaccesu=11 de mayu de 2016}}</ref> poles sos sigles franceses) ye una [[organización internacional]] dedicada a la [[esploración espacial]], con 22 Estaos miembros.<ref name="ESA2">{{cita web |url = http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMP936LARE_0.html|títulu = New member states|fechaaccesu = 25 de payares de 2009|autor = ESI postreru primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = 2008|mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = inglés|doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> Foi constituyida'l [[31 de mayu]] de [[1975]].<ref name="ESA1" /> Emplega a unes 2000 persones (escluyendo subcontrataos)<ref name="ESA3">{{cita web |url = http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMW16ARR1F_0.html|títulu = What is ESA?|fechaaccesu = 25 de payares de 2009|autor = ESI postreru primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 29 de mayu de 2009|añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = inglés|doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref><ref name="INSTALACIONES" /> y tien un presupuestu añal de {{formatnum:5750}} millones d'euros pal añu 2017.<ref name="Presupuestos2017"></ref> La sede principal de la ESA ta en [[París]], [[Francia]], anque les estructures de la ESA tán bien descentralizaes. == Oríxenes == {{AP|Organización Europea pa la Investigación Espacial}} El 14 de xunu de [[1962]] establezse la [[Organización Europea pa la Investigación Espacial]] (ESRO),<ref name="ESRO-ELDO">{{cita web |url = http://www.esa.int/esaMI/Space_Year_2007/SEM1METX88F_0.html|títulu = ELDO/ESRO/ESA: Key dates 1960-2009|fechaaccesu = 28 de payares de 2009|autor = ESI postreru primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 17 de payares de 2009|añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = inglés|doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> organismu empobináu principalmente al desarrollu de [[satélite artificial|satélites]]. Cuasi nel mesmu periodu dalgunos gobiernos europeos quixeron empecipiar actividaes nel campu de la construcción de tresportadores pa satélites. Esto dio llugar que'l 29 de marzu de 1962 dellos países europeos ratificaren la creación de la '''Organización Europea pal Desarrollu de Llanzaderes''' ([[ELDO]])<ref name="ESRO-ELDO" /> que tenía la finalidá de desenvolver el proyeutu del gran tresportador [[Europa (cohete)|Europa]]. A principios de [[1964]] los dos organizaciones taben operatives. La ELDO axuntaba a los estaos miembros de la Xunión Europea Occidental y [[Australia]] y otros países europeos non miembros daquella de la Unión, como [[España]] y [[Dinamarca]], ente que taben escluyíos países neutrales como [[Suiza]] y [[Suecia]]. La ESRO arrexuntaba a tolos países d'Europa occidental con delles esceiciones. [[Ficheru:Jean-Jacques Dordain Cryosat 2.jpg|240px|miniaturadeimagen|left|[[Jean-Jacques Dordain]], direutor de la ESA dende 2003-2015.]] Como frutu del programa d'inversiones de la ESRO, surden el [[European Space Research and Technology Centre]] (ESTEC) en Noordwijk, Países Baxos, que s'encargaría del desarrollu de satélites y vehículos espaciales, y el [[European Space Operations Centre]] (ESOC) en Darmstadt, Alemaña, responsable del control de les operaciones de los satélites qu'orbiten la tierra anguaño. El ESRO desenvolvió los sos primeros satélites científicos: el [[ESRO I]] (pa realizar estudios de la [[ionosfera]] y [[aurora polar|aurores polares]]), el [[ESRO II]] ([[rayu cósmicu|rayos cósmicos]] y [[rayos X]] solares) y el [[HEOS A1]] ([[vientu solar]] y espaciu interplanetariu), llanzaos polos cohetes d'[[Estaos Xuníos]] [[Scout (cohete)|Scout]] y [[Thor-Delta]]. En [[1969]] el ESRO tenía tres satélites n'órbita y 22 esperimentos en cursu. El [[TD1]], convertir nel primer proyeutu espacial del ESRO, consistente nun satélite pal estudiu de los rayos [[ultravioleta|ultravioletes]]. En [[1973]], col alcuerdu global de tolos países miembros, apruébense tres proyeutos (el [[Spacelab]], el [[Programa Ariane]], y el [[Marots]]) y tómase una decisión fundamental: la de crear l'Axencia Espacial Europea.<ref name="ESRO-ELDO" /> == Estaos miembros == [[Ficheru:Location ESA member countries.svg|thumb|280px|{{Lleenda|#5B9ED7|Países miembros de la ESA}}{{Lleenda|#5FB4A1|Estaos del ECS}}{{Lleenda|#3D9345|Alcuerdu de Cooperación robláu}}]] [[Ficheru:ESOC-Darmstadt.jpg|thumb|280px|ESOC, Darmstadt, Hessen, Alemaña.]] La ESA ta formada por ventidós estaos miembros: [[Alemaña]], [[Austria]], [[Bélxica]], [[Chequia]], [[Dinamarca]], [[España]], [[Estonia]], [[Finlandia]], [[Francia]], [[Grecia]], [[Hungría]], [[Irlanda]], [[Italia]], [[Luxemburgu]], [[Noruega]], [[Países Baxos]], [[Polonia]],<ref>https://web.archive.org/web/20120918021125/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hxxwwCH3NNgLGRrGZvt4efjyEJNQ?docId=CNG.y64ab1ed0df19fc0cd2y7c6309819b63.1f1</ref> [[Portugal]], [[Reinu Xuníu]], [[Rumanía]], [[Suecia]] y [[Suiza]]. Nos próximos años ye probable que munchos de los países qu'entraron na Xunión Europea tres l'[[Ampliación de la Xunión Europea|ampliación]] de [[2004]] pasen a formar parte tamién de la ESA.{{ensin referencies}} Na siguiente tabla puede trate una vista xeneral de les contribuciones a la ESA en 2011 de los sos estaos miembros, lo mesmo que de aquellos asociaos:<ref name="Presupuestu de la ESA pal 2011">esa.int – [http://download.esa.int/docs/DG/ESA_2011_Budget_040111_rev2.ppt Presupuestu de la ESA pal 2011]</ref> {| class="wikitable sortable" cellpadding="2" cellspacing="2" !Estaos miembru !Contribución<br />obligatoria !Contribución<br />opcional !Total<br />(mill. de €) !Total (%) |- |{{FRA}} |15,63% |31,55% |778,8 |27,97% |- |{{DEU}} |23,41% |21,45% |614,8 |22,08% |- |{{ITA}} |12,88% |14,59% |397,9 |14,29% |- |{{GBR}} |16,93% |5,91% |239,3 |8,59% |- |{{ESP}} |6,87% |5,76% |169,0 |6,07% |- |{{BEL}} |2,83% |7,37% |138,4 |5,72% |- |{{CHE}} |3,40% |3,49% |97,3 |3,49% |- |{{NLD}} |4,43% |2,87% |90,9 |3,26% |- |{{SWE}} |2,61% |2,11% |62,5 |2,25% |- |{{AUT}} |2,26% |0,87% |33,7 |1,21% |- |{{NOR}} |1,70% |1,02% |33,2 |1,19% |- |{{DNK}} |1,82% |0,78% |28,8 |1,03% |- |{{FIN}} |1,37% |0,54% |20,7 |0,74% |- |{{IRL}} |0,95% |0,30% |12,8 |0,46% |- |{{GRC}} |1,50% |0,12% |12,6 |0,45% |- |{{PRT}} |1,20% |0,19% |12,1 |0,43% |- |{{LUX}} |0,21% |0,13% |4,2 |0,15% |- |{{CZE|República Checa}} | - | - | - | - |- |{{ROM}} | - | - | - | - |- |{{POL}} | - | - | - | - |- |{{EST}} | - | - | - | - |- |{{HUN}} | - | - | - | - |- !Estaos acomuñaos !Contribución<br />obligatoria !Contribución<br />opcional !Total<br />(mill. de €) !Total (%) |- |{{CAN}} | - | - | - | - |- !Total de miembros y acomuñaos !Contribución<br />obligatoria !Contribución<br />opcional !Total<br />(mill. de €) !Total (%) |- |{{EU}} | - | - | - | - |- |Estaos ECS | - | - | - | - |- |Otros ingresos | - | - | - | - |- | style="background:#e9e9e9;"| '''Total ESA''' || style="background:#e9e9e9;"| || style="background:#e9e9e9;"| || style="background:#e9e9e9; text-align:right;"| '''{{nts|3993.8}}''' || style="background:#e9e9e9; text-align:right;"| '''{{nts|100.0}}%''' |} Amás la ESA robló alcuerdos de collaboración con estaos non miembros: * [[Eslovenia]] y [[Letonia]] robló alcuerdos de cooperación (Plan for European Cooperating State, PECS) en preparación pa la entrada como miembru de plenu derechu a la ESA. * Dende'l [[1 de xineru]] de [[1979]], [[Canadá]] tien l'estatus especial d'estáu cooperante cola ESA. * La ESA comenenciuda na cooperación pa programes espaciales y misiones científiques en collaboración con otros organismos llogró un alcuerdu de cooperación y trabayu conxuntu cola [[Axencia Espacial Federal Rusa]] que va beneficiar a dambes partes, asina Rusia ye'l primer sociu de la ESA nos sos esfuercios pa garantizar al llargu plazu l'accesu al espaciu. El marcu del alcuerdu ente l'Axencia Espacial Europea y el gobiernu de la [[Federación Rusa]] encontar na cooperación y asociación na esploración y usu del espaciu esterior con fines pacíficos. Pal efeutu construyóse un complexu de llanzamientu pal cohete Rusu [[Soyuz 2 (cohete)|Soyuz-ST]] (Soyuz 2.1a y Soyuz 2.1b) –un llanzador diseñáu hai 40 años que bate récores de seguridá y que puede ser usáu pa llanzar humanos al espaciu– nel [[Puertu espacial de Kourou]], asitiáu na [[Guayana Francesa]]; mesmu llugar dende'l que s'efectúen los llanzamientos de los vehículos [[Ariane 5]] de la ESA.<ref name="KOUROU1">{{cita web |url = http://www.esa.int/SPECIALS/Launchers_Home/SEMCDI1PGQD_0.html|títulu = International cooperation|fechaaccesu = 2 de xunetu de 2011|autor = ESI postreru primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 6 d'ochobre de 2010|añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = inglés|doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> Esti Puertu espacial pal Soyuz-ST en Kourou ye similar a los yá esistentes en [[Baikonur]] y [[Plesetsk]], anque más modernu. Proyeutu que supunxo un pasu de xigante pa la industria aeroespacial rusa, sobremanera pa la empresa TsSKB Progress, fabricante de los cohetes y vehículos Soyuz. Yá se completó la construcción del complexu y la torre del Soyuz-ST en Kourou y realizáronse diverses pruebes. Esperar p'agostu o setiembre de 2011 el primer llanzamientu del Soyuz-ST, que va inaugurar la rampla con un llanzamientu dedicáu a poner n'órbita dos satélites del [[sistema d'allugamientu Galileo]].<ref name="KOUROU2">{{cita web |url = http://www.esa.int/SPECIALS/Launchers_Home/SEMTRRJOXDG_0.html|títulu = Soyuz launch facility nears completion|fechaaccesu = 2 de xunetu de 2011|autor = ESI postreru primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 6 d'ochobre de 2010|añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = inglés|doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> * Desque la [[República Popular China|China Continental]] empezó a invertir más n'investigación espacial, la ESA haise convertíu n'unu de los sos socios prioritarios tres l'[[Axencia Espacial Federal Rusa]]. Esta collaboración remató col llanzamientu de la misión [[Double Star]]. == Centros notables == * HQ: Sede central ([[París]], [[Francia]]) * CSG: [[Centru Espacial Guayanés]] ([[Kourou]], [[Guayana francesa]]) * ESOC: [[Centru Européu d'Operaciones Espaciales]] ([[Darmstadt]], [[Alemaña]]) * ESTEC: [[Centru Européu d'Investigación y Teunoloxía Espacial]] ([[Noordwijk (Holanda Meridional)|Noordwijk]], [[Países Baxos]]) * ESRIN: [[Centru de la ESA pa la Observación de la Tierra]] ([[Frascati]], [[Italia]]) * EAC: [[Centru Européu d'Astronautes]] ([[Colonia (Alemaña)|Colonia]], [[Alemaña]]) * ESAC: [[Centru Européu d'Astronomía Espacial]] ([[Madrid]], [[España]])<ref name="INSTALACIONES">{{cita web |url = http://www.esa.int/SPECIALS/About_ESA/SEMY8TEVL2F_0.html|títulu = Establishments and facilities|fechaaccesu = 25 de payares de 2009|autor = ESI postreru primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = 26 de xunu de 2009|añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = inglés|doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }}</ref> * ECSAT: [[Centru Européu p'Aplicaciones Espaciales y Telecomunicaciones]] ([[Oxfordshire]], [[Reinu Xuníu]])<ref>{{cita press release | url = http://www.esa.int/For_Media/Press_Releases/ESA_opens_its_doors_in_UK | date = 14 de mayu de 2013 | títulu = ESA opens its doors in UK | publisher = European Space Agency}}</ref> == Proyeutos == {{ap|Proyeutos de l'Axencia Espacial Europea}} === Proyeutos actuales === [[Ficheru:XMM-Newton.jpg|thumb|230px|Proyeutu XMM-Newton llanzáu en 1999.]] * [[Artemis (satélite)|Artemis]] * [[Misión Cluster|Cluster]] * [[Double Star]] * [[Envisat]] * [[ERS-2]] * [[GIOVE-A]] * [[Telescopiu espacial Hubble]] en collaboración cola [[NASA]] * [[Cassini-Huygens]] en collaboración cola [[NASA]] * [[Integral (misión espacial)|Integral]] * [[Mars Express]] * [[Meteosat]] * [[Rosetta (sonda interplanetaria)|Rosetta]] * [[SMART-1]] * [[SOHO]] en collaboración cola [[NASA]] * [[Ulysses (sonda)|Ulysses]] en collaboración cola [[NASA]] * [[Venus Express]] * [[XMM-Newton]] === Proyeutos en desarrollu === * [[ADM-Aeolus]] * [[BepiColombo]] * [[Chandrayaan]] en collaboración cola [[Axencia India d'Investigación Espacial|ISRO]] * [[Corot (misión)|Corot]] en collaboración col [[CNES]] * [[ExoMars]] * [[Sistema d'allugamientu européu Galileo|Sistema d'allugamientu Galileo]] * [[Gaia (sonda espacial)|Gaia]] * [[Observatoriu Espacial Herschel]] * [[Planck (satélite)|Planck]] * [[Telescopiu Espacial James Webb]] en collaboración cola [[NASA]] * [[LISA Pathfinder]] * [[Sentinel 3A]] == Ver tamién == * [[Proyeutos de l'Axencia Espacial Europea]] * [[Ascensor espacial]] * [[Colonización del Espaciu]] * [[Llista d'Axencies espaciales]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.esa.int/export/esaCP/Spain.html Páxina web de la ESA] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Axencia Espacial Europea|*]] ae33vtkh4avo9xthpchu76m831r7ned 0 95293 4493795 4399498 2026-05-18T05:48:32Z Limotecariu 735 4493795 wikitext text/x-wiki {{ficha de cargu políticu}} '''Teniente''' (embrivíu '''Tte.'''<ref>{{cita web |url=http://buscon.rae.es/dpdI/apendices/apendice2.html |títulu=Apéndiz 2: Llista d'abreviatures |fechaaccesu=8 d'abril de 2009 |obra=Diccionario panhispánico de dudas }}</ref>), enantes '''llugarteniente''', ye un oficial d'un [[exércitu]], guardia nacional o [[fuercia aérea]]. Polo xeneral, ta al mandu d'una [[Seición (términu militar)|seición]]. == Arxentina == Nel [[Exércitu Arxentín]], ye'l grau cimeru a [[subteniente]] ya inferior a [[teniente primeru]]. Na [[Fuercia Aérea Arxentina]], teniente ye'l rangu cimeru a [[alférez]] ya inferior a [[teniente primeru|primer teniente]]. Equival a [[teniente de corbeta]] na [[Armada Arxentina|Armada]]. <center><gallery> Ficheru:TT-EA.png|Insinia de Teniente del [[Exércitu Arxentín]]. Ficheru:TT-FAA.png|Insinia de Teniente de la [[Fuercia Aérea Arxentina]]. </gallery></center> == Chile == En [[Chile]], el grau de teniente pertenez al rangu de los ''oficiales subalternos'' y atópase ente les categoríes de [[subteniente]] y [[capitán]]. La insinia del teniente del [[Exércitu de Chile]] denominar ''presilla'' y ta compuesta por una paleta dorada y 2 estrelles platiaes puestes a lo llargo. La so forma ye rectangular, pero evidencia una carauterística: el remate que mira escontra'l pescuezu forma un semicírculu, ente que l'estremu opuestu termina rectu. En [[Carabineros de Chile]], la presilla tien idéntica disposición y forma, solo que les estrelles platiaes tienen un rellumu más claru. Na [[Xendarmería de Chile]], esisten nel escalafón dos tipos de tenientes: el teniente 2.° y el teniente 1.°. El teniente 2.° correspuende a un [[subteniente]] que foi xubíu a esti rangu, ente que'l teniente 1.° correspuende a un teniente 2.° que foi xubíu hasta esti rangu. El siguiente grau en llinia d'ascensu ye'l de [[capitán]]. El grau de teniente 2.° utiliza anguaño galones con forma de presilla senciella con dos estrelles platiaes brillosos al igual que l'Exércitu y Carabineros, pero de color blancu. El rangu de teniente 1.° utiliza galones con forma de presilla senciella con dos estrelles más los colores verde boldo y blancu pa marcar la diferencia col grau anterior. Utilizáronse dellos distintivos de graos distintos a lo llargo de la historia de Xendarmería. Dende la creación de la institución usáronse presillas sencielles doraes con dos estrelles idéntiques a les del Exércitu, pero mientres los años ochenta nel réxime militar d'[[Augusto Pinochet]] suprimiéronse los graos de teniente 2.° y teniente 1.° quedando solo un tipu de teniente nel escalafón. Amás, implementóse l'emplegu de galones de pala verde [[Peumus boldus|boldo]] con dos estrelles opaques. Na [[Fuercia Aérea de Chile]] (FACh), la insinia de teniente componer de dos galones de color [[azul celeste]] (de 8 mm) sobre la bocamanga con una estrella del mesmu tonu sobre ellos, frutu de la tradición naval que la FACh heredó de l'Armada dempués de la so creación y unificación de los servicios aéreos del Exércitu y l'Armada de Chile na década de 1930. Los tenientes de l'[[Armada de Chile]] pueden ostentar el grau de teniente 2º y llevar dos galones de 7 mm horizontales doraos na bocamanga con una estrella del mesmu color; o bien de teniente 1º, que s'estrema por llevar trés galones iguales a los de los tenientes primeros na bocamanga debaxo de les correspondientes estrelles. Un teniente 1º de l'Armada equival a un capitán d'Exércitu, Carabineros, Xendarmería y Fuercia Aérea. {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:4px; font-size:100%; margin: 0px 12px 12px 0px;width:100%" |- |- bgcolor="#CCCCCC" |- |- bgcolor="#CCCCCC" !Rangu<ref>{{Cita web |url=http://www.ejercito.cl/graos-y-distintivos.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140530004900/http://www.ejercito.cl/graos-y-distintivos.php |fechaarchivu=2014-05-30 }}</ref>|| colspan="1" |[[Ficheru:Coat of arms of the Chilean Army.svg|50px]]<br/>[[Exércitu de Chile|Exércitu<br/>de Chile]] || colspan="1" |[[Ficheru:Coat of arms of the Chilean Navy.svg|35px]]<br/>[[Armada de Chile|Armada<br/>de Chile]]|| colspan="1" | [[Ficheru:Coat of arms of the Chilean Air Force.svg|35px]]<br/>[[Fuercia Aérea de Chile|Fuercia Aérea<br/>de Chile]]|| colspan="1" |[[Ficheru:Roundel of Carabineros de Chile.svg|45px]]<br/>[[Carabineros de Chile|Carabineros<br/> de Chile]]|| colspan="1" |[[Ficheru:Escudo Gendarmería de Chile 2019.png|50px]]<br/>[[Xendarmería de Chile|Xendarmería<br/> de Chile]] |- align="center" ||Oficiales Subalternos | align="center" | [[Ficheru:SS.OO.3.EJER.TENIENTE.svg|50px]]<br/>Teniente | align="center" | [[Archivo:SS.OO.9.- TENIENTE 2°.svg|111px]]<br/>[[Teniente | align="center" | [[Archivo:SS.OO.9.B - TTE.svg|111px]]<br/>Teniente | align="center" | [[Ficheru:SS.OO.2.CARAB.TENIENTE.svg|50px]]<br/>Teniente | align="center" | [[Ficheru:Presilla Teniente 1° de Gendarmeria.jpg|50px]]<br/>[[Teniente primero|Teniente 1º]] || |- align="center" || | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | - | align="center" | <br/>[[Ficheru:Presilla Teniente 2° de Gendarmeria.jpg|50px]]<br/>[[Teniente segundo|Teniente 2º]] |- align="center" || |} == Colombia == [[Ficheru:Te.otan.jpg|thumb|70px|right|Insinia de Teniente nel [[Exércitu de Colombia]].]] Nes [[Fuercies Militares de Colombia|fuercies militares]] ([[Exércitu Nacional de Colombia|Exércitu]], [[Armada de la República de Colombia|Armada]], [[Fuercia Aérea Colombiana|Fuercia Aérea]]) y la [[Policía Nacional de Colombia|Policía Nacional]], '''teniente''' ye'l segundu grau de los [[Oficial (fuercies armaes)|oficiales]], grau darréu inferior al de [[Capitán]] y darréu cimeru al de [[Subteniente]]. Nel Exércitu, la Infantería de Marina y la Fuercia Aérea, esti grau identificar por dos estrelles, ente que na [[Policía Nacional de Colombia|Policía Nacional]] lo ye por dos barras separaes. El grau equivalente na [[Armada de la República de Colombia|Armada]] ye teniente de fragata. ==El Salvador== Correspuende al grau qu'ostenta l'oficial subalternu que s'atopa ente los graos de subteniente y capitán. La insinia ta formada por dos barras verticales. Este mesmu grau tien el so homónimu na Fuercia Aérea. Na Fuercia Naval, equival al teniente de fragata.<ref>Fuercia Armada d'El Salvador [http://www.fuerzaarmada.gob.sv/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070111091842/http://www.fuerzaarmada.gob.sv/ |date=2007-01-11 }} >>Institución>>Marcu Constitucional>>Graos Militares. Consultáu'l 5 d'abril de 2013.</ref> Pa llograr el grau de teniente precísase acreitar cuatro años de serviciu como subteniente y, amás, concluyir la llicenciatura n'Alministración Militar nel Institutu Especializáu de nivel cimeru «Escuela Militar Capitán Xeneral Gerardo Barrios». Nun esiste equivalente pa la Policía Nacional Civil. == España == Emplegu d'oficial propiu de los Exércitos de [[Exércitu de Tierra d'España|Tierra]], [[Exércitu del Aire d'España|Aire]] y del Institutu Armáu de la [[Guardia Civil]] qu'ostenta'l mandu d'unidaes de tropa del tamañu d'una seición o similar. Na Guardia Civil puede exercer el mandu d'un puestu principal.<ref>{{cita publicación|títulu=Artículu 4.1 de la Orde de 8 de setiembre de 1998 pola que se determina'l mandu y demarcación territorial de les Compañíes y Puestos de la Guardia Civil|publicación=Boletín oficial del Estáu. Llexislación consolidada|fecha=11 de setiembre de 1998|númberu=218|páxines=30734-30735|url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1998-21443|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2014}}</ref> Equival a inspector na policía. Tópase percima del [[alférez]] (emplegu anguaño en desusu, apostráu a los aspirantes a oficial y conocíu como alférez cadete) y per debaxo del capitán.<ref>{{cita publicación|títulu=Artículu 21.2 b) de la Llei 39/2007, de 19 de payares, de la carrera militar|publicación=Boletín oficial del Estáu. Llexislación consolidada|fecha=20 de payares de 2007|númberu=278|páxines=47336-47377|url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2007-19880|fechaaccesu=29 d'abril de 2013}}</ref> Suel ser l'emplegu inicial de los integrantes de les Escales d'Oficiales per accesu direutu, en cursando cinco años d'estudios nes distintes Academies o Escueles militares. A partir de la promoción qu'ingresó nelles en 2010, la finalización d'estos estudios traxo, amás del emplegu de teniente, una inxeniería de grau válida tamién nel ámbitu civil. El so equivalente na [[Armada]] ye'l [[Alférez de Navío|alférez de navío]]. La divisa consta de dos estrelles marielles de seis puntes sobre fondu de color variable en función del Exércitu, caqui/verde (Exércitu de Tierra), azul (Exércitu del Aire) y verde escuru na [[Guardia Civil]]. Nel ordenamientu militar español tamién ta contemplada la figura del teniente de complementu. Como'l so nome indica "complementa" a los militares de carrera pa cometíos específicos. Roblen un contratu con un plazu determináu, a la fin del cual tienen d'abandonar obligatoriamente les fuercies armaes. La so formación ye abondo más curtia que la de los militares de carrera, pero esíxese-yos titulación universitaria previa. <center><gallery> Ficheru:10ej.png|Acolumbra de teniente del [[Exércitu de Tierra deö España|Exércitu de Tierra]]. Ficheru:7in.png|Acolumbra de teniente de la [[Infantería de Marina (España)|Infantería de Marina]]. Ficheru:Captain general of the Air Force 10ab.png|Acolumbra de teniente del [[Exércitu del Aire d'España|Exércitu del Aire]]. Ficheru:8ci.png|Acolumbra de teniente de la [[Guardia Civil]]. </gallery></center> == Estaos Xuníos d'América == [[Ficheru:US Air Force O2 shoulderboard.svg|thumb|70px|left|Pala de teniente de la [[Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos|Fuercia Aérea]]]] [[Ficheru:US Navy O3 insignia.svg|90px|thumb|Divises de teniente de l'[[Armada de los Estaos Xuníos|Armada]]]] Nel [[Exércitu de los Estaos Xuníos|Exércitu]], la [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos|Infantería de Marina]] y la [[Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos]], el rangu equivalente a teniente ye'l de Primer Teniente ''(First Lieutenant)'', superior a ''Second Lieutenant'' y darréu inferior a Capitán ''(Captain)''. Tien asignada la categoría O-2. De normal, el segundu teniente (O-1) suel ser promovíu a primer teniente (O-2) dempués de dieciocho meses de serviciu nel Exércitu o venticuatro na Fuercia Aérea<ref>United States Air Force. [https://web.archive.org/web/20130304012420/http://www.e-publishing.af.mil/shared/media/epubs/AFI36-2501.pdf "AFI 36-2501, OFFICER PROMOTIONS AND SELECTIVE CONTINUATION"], ''Air Force Instruction'', 2009-08-17. Consultáu'l 23 de xineru de 2010.</ref> o na Infantería de Marina. La diferencia ente dambos rangos ye pequeña y cinxir a la esperiencia y a la diferencia salarial. Per otra parte, nes cañes navales de les Fuercies Armaes d'Estaos Xuníos, esto ye, na [[Armada_de_los_Estaos_Xuníos|Armada]] y na [[Guardia Costera d'Estaos Xuníos|Guardia Costera]], el rangu de teniente ''(Lieutenant)'' ye'l terceru de los diez que componen la [[oficial (fuercies armaes)|oficialidá]] en tiempos de paz, percima del ''Lieutenant Junior Grade'' y per debaxo del ''Lieutenant Commander''. Tien asignada la categoría O-3, la mesma que'l rangu de capitán nel Exércitu, la Infantería de Marina y la Fuercia Aérea. == Méxicu == En [[Méxicu]], el grau de Teniente aplicar en distintes corporaciones y fuercies armaes. Nes corporaciones [[policía|policiaques]], el Teniente atopar ente'l [[Suboficial]] y el [[Capitán]]. Nes fuercies armaes ([[Exércitu Mexicanu]]), el Teniente topar ente'l Subteniente y el Capitán Segundu. El so rangu identificar por tener dos galones del mesmu tamañu nes hombreres. Ye l'encargáu d'asistir al Capitán Segundu y Capitán Primeru nel mandu de la Compañía. Na [[Armada de Méxicu]], la equivalencia del grau de Teniente sería [[Teniente de Corbeta]], ente que na [[Fuercia Aérea Mexicana]] ([[FAM]]), el grau ye igual, Teniente. == Perú == ===Exércitu y Fuercia Aérea=== Segundu grau na xerarquía peruana d'oficiales: superior al subteniente o alférez ya inferior al capitán.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.ccffaa.mil.pe/cultura_grado.htm Graos del Exércitu Peruanu]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.ejercito.mil.pe/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=39 |títulu=Imáxenes de los rangos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090508052549/http://www.ejercito.mil.pe/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=39 |fechaarchivu=2009-05-08 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/http://www.fap.mil.pe/graos.asp Graos de la Fuercia Aérea de Perú]</ref> ===Marina=== El teniente segundu, ente los oficiales de Marina, ocupa'l segundu llugar na xerarquía d'oficiales, ente l'alférez de fragata y el teniente primeru.<ref>{{Cita web |url=http://www.marina.mil.pe/personal_superior.htm |títulu=Graos de Personal Cimero de la Marina de Guerra de Perú |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130320215043/http://www.marina.mil.pe/personal_superior.htm |fechaarchivu=2013-03-20 }}</ref> ===Cuerpu Xeneral de Bomberos Voluntarios de Perú=== Teniente CBP ye'l cuartu grau, percima de subteniente CBP, seccionario CBP y alumnu CBP. <ref>[http://www.bomberosperu.gob.pe/files/INSINIES_DE_GRAOS.pdf Graos del Cuerpu Xeneral de Bomberos Voluntarios de Perú]</ref> == República Dominicana == Al igual que na mayoría de los países llatinos, teniente ye la persona encargada de supervisar que les órdenes sían cumplíes puramente como fueron impartíes, como ye'l casu de la Policía Nacional. Ta ente los rangos de segundu teniente y capitán; col pasu de los años el so usu foi camudando. == Venezuela == En [[Venezuela]], el rangu representar por una estrella platiada nes fuercies terrestre y aereu, según na Guardia Nacional y la Milicia Nacional Bolivariana. El grau de teniente ye'l primeru que pertenez al rangu de los oficiales subalternos, siguíu pol primera Teniente y Capitán. == Ver tamién == * [[Teniente 1°]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Teniente}} [[Categoría:Rangos militares]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] am4hk76je20b99n95dtbfig7gr68aji 0 95585 4493702 4410048 2026-05-18T00:25:56Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493702 wikitext text/x-wiki {{artículu destacáu}} {{personaxe | color = #B5A642 | color testu = #A52A2A | nome = Henry Walton «Indiana» Jones Jr. | imaxe = Indianajones4 (cropped).jpg | pie imaxe = Indiana Jones ye unu de los aventureros más famosos na historia del cine. | primer = ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' ([[Cine en 1981|1981]]) | última = ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' ([[Cine en 2008|2008]]) | creador = [[George Lucas]] | actor = '''Películes:'''<br />[[Harrison Ford]]<br />[[River Phoenix]]<br />'''Serie de televisión:'''<br />[[Corey Carrier]]<br />[[Sean Patrick Flanery]]<br />[[George Hall]]<br />'''Videoxuegos:'''<br />[[Doug Lee]] <small>(voz)</small><br />[[David Esch]] <small>(voz)</small> | nomatu = Indiana, Indy, Dr. Jones | ocupación = [[Arqueólogu]]<br />Historiador<br />[[Profesor]] [[Universidá|universitariu]] | familia = Henry Jones Sr. (padre; fináu)<br />Anna Jones (madre; finada) | cónyuge = Marion Ravenwood | fíos = [[Mutt Williams|Henry «Mutt Williams» Jones III]] }} '''''Indiana Jones''''' ye una [[franquicia de medios]] concebida pol [[direutor de cine]] d'[[Estaos Xuníos]] [[George Lucas]] en [[1973]], y primordialmente conformada poles películes ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' ([[Cine en 1981|1981]]), ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'' ([[Cine en 1984|1984]]), ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'' ([[Cine en 1989|1989]]) y ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' ([[Cine en 2008|2008]]), toes elles empobinaes por [[Steven Spielberg]] y estelarizadas por [[Harrison Ford]]. [[Walt Disney Company]] ye la [[Propiedá intelectual|propietaria intelectual]] de la franquicia dende 2012, cuando adquirió a [[Lucasfilm]].<ref>Eleconomista.com.mx (30 d'ochobre de 2012). [http://eleconomista.com.mx/entretenimiento/2012/10/30/adquier-disney-lucas-filme-4050-mdd «Disney compra Lucas Film por US4,050 millones»]. Consultáu'l 14 de mayu de 2017.</ref> El personaxe homónimu, '''Henry Walton Jones Jr.''',<ref>El nome completu del personaxe foi mentáu por Corey Carrier, mientres l'episodiu ''My first Adventure'' de ''The Young Indiana Jones Chronicles''.</ref> tamién conocíu como '''Indy''', ye un [[arqueólogu]] y [[profesor]] universitariu qu'entama viaxes cola cuenta de buscar oxetos d'importante valor históricu pa la humanidá. Xeneralmente, en caúna de les sos aventures enfrentar con rivales que compiten por consiguir el mesmu oxetu pa darréu utilizalo con fines siniestros. Dalgunos d'estos oxetos son el [[Arca de l'Alianza]], el [[Santu Grial]] y la [[craniu de cristal calavera de cristal]].<ref>Elementos narrativos de ''Raiders of the Lost Ark'', ''La postrera cruzada'' y ''El reinu de la calavera de cristal'', primer, tercer y cuarta películes de la serie, respeutivamente.</ref> Inspiráu en dellos personaxes representativos de los [[Serial televisivu|seriales televisivos]] de [[1930]], particularmente de la empresa [[Republic Pictures]],<ref>"A Filmmaker's Journey", material adicional de ''Serenity'' Collector's Edition DVD</ref> Indiana Jones suel vistir un [[Fedora (sombreru)|fedora]] de copa alta y una chaqueta de [[piel]]. Otros de les sos traces carauterístiques son el [[llátigu]], qu'utiliza a manera d'arma y ferramienta nes sos aventures, y la so [[fobia]] escontra les [[Serpentes|culiebres]], causada por una esperiencia traumatizante mientres la so mocedá.<ref>Nes escenes iniciales de ''La postrera cruzada'', rellátase una aventura del nuevu Indiana Jones, interpretáu por River Phoenix, na que cai, por fuercia, nel interior d'una caxa apinada de culiebres. Una d'elles, de gran tamañu, apaez frente a él n'actitú amenazante, mientres ésti llanza espantáu un gran berru. Nes siguientes escenes, tamién se describe la forma en qu'adoptó cada unu de les sos traces carauterístiques, ente ellos la so vistimienta.</ref> Amás de les películes, la franquicia inclúi la [[serie de televisión]] ''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]'', estrenada nos años 1990, na que s'esquicen la so [[infancia]] y primeres aventures, y ye interpretáu polos actores [[Corey Carrier]], [[Sean Patrick Flanery]] y [[George Hall]]; y delles [[novela|noveles]], [[historieta|historietes]] y [[videoxuegu|videoxuegos]]. Trátase d'unu de los personaxes más reconocíos del cine contemporaneu; en 2003, el [[American Film Institute]] catalogó a Indiana Jones como'l segundu «[[AFI's 100 años... 100 héroes y villanos|Meyor héroe del cine]]», solo per debaxo de Atticus Finch, protagonista de ''[[Matar a un ruiseñor (película)|Matar a un ruiseñor]]'',<ref name="afi17">{{Cita web |url= http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246 |títulu= AFI's 100 Years…100 Heroes and Villains |fechaaccesu=28 de payares de 2010 |autor= AFI.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> ente que la revista británica ''[[Empire (revista)|Empire]]'' asitiar como'l sestu Meyor personaxe cinematográficu de tolos tiempos».<ref name="empire17">{{Cita web |url=http://www.empireonline.com/100-greatest-movie-characters/default.asp?c=6 |títulu= The 100 Greatest Movie Characters - 6. Indiana Jones |fechaaccesu=28 de payares de 2010 |autor= Empire Online |idioma=inglés}}</ref> Igualmente, les publicaciones ''[[Entertainment Weekly]]'' y ''[[Premiere (revista)|Premiere]]'' lo enlistaron como unu de los meyores personaxes, non solamente del cine, sinón tamién de la cultura popular.<ref name="ew17">{{Cita web |url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20268279_19,00.html |títulu=Entertainment Weekly |fechaaccesu=28 de payares de 2010 |autor=EW.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140802172203/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20268279_19,00.html |fechaarchivu=2014-08-02 }}</ref><ref name="filme17">{{Cita web |url=http://www.filmsite.org/100characters4.html |títulu= Revista Premiere |fechaaccesu=28 de payares de 2010 |autor= Filmsite.org |idioma=inglés}}</ref> Tocantes a receición comercial, los filmes de ''Indiana Jones'' recaldaron más de mil millones de dólares en tol mundu, lo cual convertir nuna de les [[Películes coles mayores recaldaciones#Franquicies y sagues de películes más esitoses|series cinematográfiques más esitoses de tolos tiempos]]. == Biografía == [[Ficheru:Lancashire Fusiliers trench Beaumont Hamel 1916.jpg|thumb|Fotografía d'una trinchera na I Guerra Mundial.]] Fíu del profesor de [[lliteratura medieval]] Henry Jones Sr. y la so esposa Anna, nació'l [[1 de xunetu]] de [[1899]] en [[Princeton (Nueva Jersey)|Princeton]], [[Nueva Jersey]]. Mientres la so infancia, acompañó al so padre nos sos viaxes al traviés d'[[Europa]], onde aprendió a falar, lleer y escribir en 27 idiomes incluyendo [[idioma francés|francés]], [[idioma alemán|alemán]], [[idioma italianu|italianu]], [[idioma español|español]], [[idioma rusu|rusu]], [[idioma suecu|suecu]], [[idioma griegu|griegu]], [[idioma árabe|árabe]], [[idioma turcu|turcu]], [[idioma vietnamita|vietnamita]], [[idioma suaḥili|suaḥili]] y [[idioma chinu|chinu]], amás d'[[idioma inglés|inglés]].<ref>Capítulu ''My First Adventure'' de ''The Young Indiana Jones Chronicles''.</ref> Henry Jones Jr. adoptó'l nome del so apreciáu [[perru]] Indiana pa sigo mesmu, aportunando en que tenía de ser llamáu Indiana Jones.<ref>Mentáu pol padre de Indy nes escenes finales de ''The Last Crusade''.</ref> Nun se sabe bien cuándo foi la primer vegada qu'asocedió esto, solo que foi mientres les sos primeres aventures.<ref>La imaxe namái ye utilizada pa faer referencia a la cualidá d'aventureru del personaxe, sicasí difier particularmente del mesmu.</ref> En [[1908]], a los 8 años d'edá, atopar con [[Sigmund Freud]] y [[Carl Jung]] en [[Viena]] y [[Florencia]], pa entender el significáu del amor, debíu al ciñu que sentía pola fía del [[archiduque]] [[Francisco Fernando d'Habsburgu]].<ref>Capítulu ''The Perils of Cupid'' (serie de televisión).</ref> Esi añu, tuvo la so primer aventura al atopase un [[cadabre]] xunto a los restos d'una [[momia]], mientres una misión na que tuvo acompañáu de '' [[Thomas Edward Lawrence|Lawrence d'Arabia]]''.<ref>Capítulu ''My First Adventure'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'', años 1990.</ref> Esi mesmu añu, tuvo una aventura artística» nel [[Muséu del Louvre]] col pintor [[Norman Rockwell]], dempués de querer probar que [[Pablo Picasso]] yera un artista equiparable a [[Edgar Degas]]. Dambos son convidaos a una cena n'honor de [[Henri Rousseau]], onde-yos comparten delles enseñances avera del [[cubismu]].<ref name=Passion>Capítulu ''Passion for Life'', serie de televisión, años 1990.</ref> En [[1909]], a los sos 9 años d'edá, Indy atopar con [[Theodore Roosevelt]], quien buscaba especímenes d'[[Oryx]] pal [[Muséu Nacional d'Historia d'Estaos Xuníos (Washington)|Muséu Nacional de Washington, Estaos Xuníos]], nun [[safari]] a lo llargo de [[Kenia]].<ref name=Passion /> Al añu siguiente, conoz a [[Lleón Tolstoy]] mientres una visita a [[Rusia]], según al escritor griegu [[Nikos Kazantzakis]] mientres esploraba un [[monesteriu]] de [[Grecia]] en compañía del so padre.<ref>Capítulu ''Travels with Father'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'', años 1990.</ref> Nesi mesmu periodu, axuntar col orador [[Jiddu Krishnamurti]], quien aquel día yá yera consideráu un «líder espiritual» pa la [[teosofía]], con tal d'aprender les sos enseñances sobre'l «poder de la [[fe]]».<ref>Capítulu ''Journey of Radiance'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'', años 1990.</ref> [[Ficheru:Hollywood Studios - Indy and the idol - by hyku.jpg|miniaturadeimagen|Recreación d'una escena de ''Raiders of the Lost Ark'' en Disney's Hollywood Studios.]] Conforme crecía, el so padre aconseyábalu qu'asistiera a la [[Universidá de Princeton]] pa siguir los sos estudios una vegada que llegara a la so mayoría d'edá. Poco primero de ingresar a la universidá, en [[1916]] (a les sos 16 años), Indiana ye raptáu por [[Revolución|revolucionarios]] en [[Méxicu]] mientres una travesía en [[tren]] xunto con un primu, que empezara en [[Columbus (Nuevu Méxicu)|Columbus, Nuevu Méxicu]] mientres el periodu vacacional d'esi añu.<ref name=Springbreak>Capítulu ''Spring Break Adventure'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> Forzáu a participar na [[Revolución mexicana]] por [[Francisco Villa|Pancho Villa]], Henry Jones atópase de volao con [[George Patton]] mientres esta esperiencia.<ref name=Springbreak /> Equí tamién conoz al so amigu Remi, un [[Bélxica|belga]], con quien dexa Méxicu pa viaxar a [[África]] a empiezos de la [[Primer Guerra Mundial]]. Mientres la so estancia nel continente africanu, xunir al exércitu belga, onde Indy foi comisionado como [[teniente]].<ref>Capítulu ''Phantom Train Of Doom'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> La inhabilidad de Jones pa lleer [[mapa|mapes]] correutamente provocó que la so unidá perdiérase, ya inclusive combatió en distintes misiones xunto a un grupu d'homes mayores. Ente les sos aventures béliques, destaca una en que l'equipu destruyó un gran cañón y secuestró al militar alemán [[Paul von Lettow-Vorbeck]] nun [[globu aerostáticu]], anque darréu sería obligáu a lliberar.<ref>Capítulu ''Trenches Of Hell'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> Ente 1916 y mediaos de [[1917]], Jones y Remi llucharon na [[Batalla del Somme]] mientres la [[Primer Guerra Mundial]]. Indiana foi tomáu prisioneru polos [[Alemaña|alemanes]] y escapó con [[Charles de Gaulle]] (quien tamién taba prisioneru),<ref>Capítulu ''Trenches of Hell'', The Young Indiana Jones Chronicles.</ref> atopar cola [[Espionaxe|espía]] [[Mata Hari]] (con quien tuvo un chornizu romance),<ref>Capítulu ''Demons of Deception'' (serie de televisión).</ref> careció y foi tratáu por [[Albert Schweitzer]],<ref>Capítulu ''Oganga, The Giver And Taker Of Life'' (serie de televisión).</ref> trabayó pal [[Serviciu de Documentación Esterior y Contraespionaxe|serviciu secretu francés]] y foi recibíu por [[Anthony Fokker]] mientres una persecución,<ref>Capítulu ''Attack of the Hawkmen'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> participó nuna peligrosa misión d'espionaxe nel palaciu del emperador [[Carlos I d'Austria y IV d'Hungría|Carlos I d'Austria]],<ref>Capítulu ''Adventures in the Secret Service'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> y trabayó como baillarín na compañía [[Ballets Rusos]] con tal de siguir los sos llabores como espía.<ref>Capítulu ''Espionage Escapades'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> En 1918, Indiana Jones compitió contra [[Ernest Hemingway]] pol ciñu d'una moza enfermera,<ref>Capítulu ''Tales of Innocence'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> y al añu siguiente participó como traductor nel [[Tratáu de Versalles (1919)|Tratáu de Versalles]], poniendo fin a la Primer Guerra Mundial.<ref>Capítulu ''Winds of Change'', ''The Young Indiana Jones Chronicles'' (serie de televisión).</ref> En [[1920]] tornó a [[Estaos Xuníos]] pa estudiar [[arqueoloxía]] na [[Universidá de Chicago]], so la direición del profesor Abner Ravenwood, a quien llegaría a considerar como'l so «mentor». Sicasí, la rellación ente dambos deterioróse fuertemente en [[1926]], cuando Indy estableció una rellación sentimental con Marion Ravenwood, fía de Abner, que nesi entós tenía 15 años.<ref>En ''Raiders of the Lost Ark'', Marion namái diz que yera «una neña» cuando Indiana coló. Ye na novelización y cómic oficial de la película onde se cunta la edá de Marion y lo que pasó con Abner dempués: morrió escontra 1934 estrapáu por un ábanu en Nepal, mientres realizaba unes escavaciones arqueolóxiques.</ref> Jones dexó entós a los Ravenwood y nun volvió contautar con Marion hasta 10 años dempués, cuando Abner yá finara. A finales de los años 1920, atopar por primer vegada cola so [[némesis]], l'arqueólogu [[Francia|francés]] René Belloq.<ref>Tal alcuentru diba ser la exa central d'unu de los episodios de la tercer temporada de ''The Young Indiana Jones Chronicles'', pero la serie foi atayada por falta d'audiencia.</ref> [[Ficheru:Pétra 21.jpg|thumb|Aspeutu esterior del Templu del Cañón del la Media Lluna, ([[Ayalga de Petra]]) onde, na ficción, atópase'l [[Santu Grial]] en ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]''.]]Estremó'l so tiempu ente la enseñanza y les espediciones arqueolóxiques, incluyendo un viaxe a [[China]] ya [[India]] en [[1935]], onde s'atopó al [[gánster]] Lao Che y a los siguidores del [[cultu]] de [[Kali]].<ref>Argumentu de ''The Temple of Doom'', segunda película de Indiana Jones.</ref> Un añu dempués foi contactáu pol gobiernu d'Estaos Xuníos pa recuperar el [[Arca de l'Alianza]] primero que los [[nazismu|nazis]].<ref>Argumentu de ''Raiders of the Lost Ark'', primer película de Indiana Jones.</ref> Siguió encetando misiones pocu frecuentes solicitaes pol gobiernu nos años siguientes. En [[1938]], Indy rescató al so padre de los nazis y viose envolubráu na busca del [[Santu Grial]]. A pesar d'inxerir agua direutamente de la reliquia, al igual que'l so padre facer darréu, la so inmortalidá foi efímera, una y bones esta cualidá nun yera efectiva más allá del sellu del santuariu onde reposaba'l Grial.<ref>Argumentu de ''The Last Crusade'', tercer película de Indiana Jones.</ref> Poco dempués viaxó a [[Islandia]], onde conoció a una muyer con poderes psíquicos, Sophia Hapgood, y ayudar a atopar les ruines de la mítica [[Atlántida]] en [[1939]].<ref>Consultar ''Indiana Jones and the Fate of Atlantis''</ref> Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] collaboró colos aliaos y tres el fin de la guerra, trabayó como axente doble pa los norteamericanos en [[Berlín]]. Foi xubíu a [[coronel]] por emprestar los sos servicios al gobiernu d'Estaos Xuníos n'[[Europa Oriental]]. Nesta etapa actuó xunto al axente [[Reinu Xuníu|británicu]] George «Mac» McHale, quien depués lo traicionaría pasándose al bandu [[comunista]]. Naquella dómina contautó una vegada más con Sophia Hapgood, aquel día una axente de la [[CIA]],<ref>Vease ''Indiana Jones y la Máquina Infernal''</ref> y arreyada nuna misión pa evitar que la [[Xunión Soviética]] facer col control d'una estraña maquinaria atopada so les ruines de [[Babilonia]]. Indiana Jones foi amás unu de los espertos llamaos pol gobiernu d'Estaos Xuníos p'analizar un estrañu artefautu topáu en [[Incidente OVNI de Roswell|Roswell]] ([[Nuevu Méxicu]]) en [[1947]]. Mientres l'estudiu, que solo pudo realizar parcialmente, alvirtióse-y de que nun podría sopelexar nada so amenaza de prisión. A pesar d'ello, en [[1957]] foi prindáu y obligáu a cooperar con un grupu d'axentes soviéticos lideraos pola doctora Irina Spalko, que taba interesada nes peculiares propiedaes psíquiques del afayu. Esta odisea conduciría-y hasta les selves de [[Perú]] y [[Brasil]], onde Jones se realcontró con Marion y afayó qu'esta niciara un fíu so, Henry Jones III (el cual, sicasí, prefería ser llamáu Mutt). En tornando de l'[[Amazonia]], Indiana y Marion casáronse y el doctor Jones foi xubíu a vice-decanu del Marshall College, onde hasta entós impartiera clases.<ref>Argumentu de ''The Kingdom of the Crystall Skull'', cuarta película de Indiana Jones.</ref> Acordies cola serie de televisión, Indiana Jones tuvo tamién una fía (anque nun s'especificó si tamién con Marion) y dellos nietos. En [[1993]] vivía con ellos en [[Nueva York]] y gociaba de vitalidá y bona memoria a pesar de les sos 94 años. Tamién perdiera'l güeyu derechu, que cubría con un parche. Ignórase la razón.<ref>[http://www.innermind.com/youngindy/info/indy.htm The Indiana Jones Timeline (por Allen Lane)].</ref> === Personalidá y traces === Cuando ta trabayando como profesor universitariu d'arqueoloxía na Universidá Marshall, Henry Jones Jr. solo ocúpase d'estudiar y lleer a [[Civilización|civilizaciones históriques]]. Una vegada que llega la oportunidá d'envolubrase en dalguna aventura pa recuperar oxetos pervalibles, el Dr. Jones tresfórmase práuticamente n'Indiana, la so álter ego de [[superhéroe]].<ref name=broderaiders>{{cita llibru |autor= Douglas Brode |títulu= The Films of Steven Spielberg |editorial= Citadel |añu= 1995 |páxines= 90-98 |isbn= 0-8065-1540-6}}</ref> Según el productor [[Frank Marshall]]: «casi siempres, él (Indy) ta en problemes porque comete errores que lu arreyen de dalguna manera (...) Esti ye otra traza que-y gusta a l'audiencia: ye un personaxe real, non unu con superpoderes».<ref>{{Cita publicación |autor= Anthony Breznican |títulu= First look: Whip cracks over new 'Indiana Jones' movie |editorial= USA Today |fecha=9 d'avientu de 2007 |url= http://www.usatoday.com/life/movies/news/2007-12-09-indiana-jones_N.htm |fechaaccesu=10 d'avientu de 2007}}</ref> «Siempres habíamos estáu dispuestos a que'l nuesu protagonista fuera mancáu y espresara el so dolor. Eso quitába-y el coraxe y convertir entós nel centru de les sos propies chancies. Lo que quiero dicir ye qu'Indiana Jones nun ye un héroe perfectu, y precisamente les sos imperfecciones son les que faen que l'espectador sienta por momentos que, con un pocu más d'exerciciu y valentía, puede aportar a como él», comenta Spielberg.<ref>{{Cita publicación |autor= Jim Windolf |títulu= Q&A: Steven Spielberg |editorial= [[Vanity Fair (revista)|Vanity Fair]] |fecha=2 d'avientu de 2007 |url= http://www.vanityfair.com/culture/features/2008/02/spielberg_qanda200802?currentPage=3 |fechaaccesu=2 d'avientu de 2007}}</ref> Acordies con [[Douglas Brode]], Indiana ye «como un adultu con alma de neñu que creó esi álter ego pa fuxir del aburrición que la aforfuga cuando ta enseñando clases na universidá. La doble personalidá d'Indiana estremar poles sos filosofíes, lo cual dexa crear inevitablemente una dualidá»,<ref name=broderaiders /> y pa Ford: «la diversión d'interpretar al personaxe parte de la combinación del romanticismu y el cinismu col que foi creáu».<ref name=swtoinj>{{cita videu | people = Shinji Hata (interviewer) | títulu = From Star Wars to Indiana Jones: The Best of the LucasFilm Archives | editorial= LucasFilm | añu= 1994}}</ref> Dellos analistes refieren a Indiana al traviés de múltiples términos: un [[llobu]] solitariu; un home envueltu en busques; un noble [[cazarrecompensas]]; un detective ''[[hard boiled]]''; un superhéroe humanu; y un [[Patriotismu|patriota]] d'Estaos Xuníos.<ref>{{Cita publicación |autor= Maria Ponte |títulu= Indiana Jones: He's Everyman, with wit and a whip |editorial= USA Today |fecha=22 de mayu de 2008 |url= http://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-05-22-indiana-jones-cover_N.htm |fechaaccesu=23 de mayu de 2008}}</ref> Al igual que la mayoría de los personaxes de Spielberg, Henry Junior comparte dellos elementos biográficos del cineasta. En principiu, escarez de la presencia d'un padre a lo llargo de la so vida, por cuenta de la rellación contraria que tien con Henry Senior. El so coraxe reteníu ta rellacionáu indireutamente col profesor Abner Ravenwood, el so mentor na [[Universidá de Chicago]], lo cual deriva n'otra hostilidá con Marion Ravenwood.<ref name=broderaiders /> Les traces carauterístiques d'Indiana aniciáronse nel momentu que, siendo adolescente, a Henry ye-y agasayáu una [[Fedora (sombreru)|fedora]] por un cazarrecompensas (escenes iniciales de ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'').<ref name=brodecrusade>{{cita llibru |autor= Douglas Brode |títulu= The Films of Steven Spielberg |editorial= Citadel |añu= 1995 |páxines= 174, 176-187 |isbn= 0-8065-1540-6}}</ref> El papel del rector Marcus Brody, na Universidá Marshall, ye la siguiente inspiración mayoritaria na so vida profesional.<ref name=brodecrusade /> Amás, la mayor parte de les inseguridaes y medranes de Indy provienen de l'ausencia de la so madre.<ref name = brodedoom /> En ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom]]'', al personaxe preséntase-y la oportunidá de portase como padre de familia, al curiar de Willie Scott y Short Round mientres la so travesía pola [[India]]. Nel templu, ye [[Conversión|convertíu]] de nuevu al bien dempués d'escuchar a Short Round. Otra de les semeyances biográfiques ye'l rescate de los neños que fueren esclavizados.<ref name=brodedoom>{{cita llibru |autor= Douglas Brode |títulu= The Films of Steven Spielberg |editorial= Citadel |añu= 1995 |páxines= 141-43 |isbn= 0-8065-1540-6}}</ref> Na película, cronológicamente la primera de la serie pos rellata una aventura de Jones en [[1935]] (''Raiders of the Lost Ark'' ta enfocada en [[1936]]), Indy ye presentáu como un [[mercenariu]] ambiciosu de fortuna y gloria. La so conocencia de [[Shivá]] ye'l que finalmente llogra vencer al líder de la secta, Mola Ram.<ref name=brodedoom /> En ''[[Raiders of the Lost Ark]]'', introducir a un cínicu Indiana que se redime de falta de creencia al cerrar los güeyos pa evitar ser asesináu polos espíritus que, lliberaos del [[Arca de l'Alianza]], mataron a Rene Belloq y los nazis que lu habíen prindáu xunto a Marion.<ref name=broderaiders /> En ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'', aprovéchase l'hermetismu ente él y el so padre p'arreyalo na busca del [[Santu Grial]] mientres un viaxe intensamente espiritual nel que resulta evidente la [[Cristianismu|temática cristiana]] nes escenes finales —partiendo del mesmu contestu relixosu, la primer película taría entós rellacionada col [[xudaísmu]] y la segunda col [[hinduismu]]—.<ref name=brodecrusade /> De la mesma, ''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]'' rellaten cómo Indy va adoptando la so personalidá solitario y cínico en participando na [[Primer Guerra Mundial]].<ref>{{Cita publicación |autor= Travis Fickett |títulu= Indiana Jones and the Small Screen |editorial= [[IGN (sitiu web)|IGN]] |fecha=22 de mayu de 2008 |url= http://uk.tv.ign.com/articles/875/875720p3.html |fechaaccesu=22 de mayu de 2008}}</ref> Finalmente, en ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'', Jones ye presentáu como una figura vieyo y sabio», ente que los sos acompañantes Mutt y Mac, más nuevos qu'él, son sobeyosos y cobiciosos.<ref>{{Cita publicación |títulu= News, Etc. |editorial= Revista Empire |fecha=marzu, 2008 |páxina=17}}</ref> === Indumentaria y accesorios === <center><gallery> Imaxe:Bullwhip and IJ hat.jpg|Fedora y látigo |Chaqueta de piel Imaxe:Webley-Mk-VI-p1030100.jpg|Revólver </gallery></center> * Sombreru '''[[Fedora (sombreru)|fedora]]'''. Pa la primer película de la serie, el fedora foi iguáu pola compañía Herbert Johnson Hatters, allugada n'[[Inglaterra]]. Na segunda película, foi iguáu por Eddy Baron, de la compañía Baron Hats. Pa la cuarta película, los fedoras fueron iguaos por Steve Delk y Marc Kitter, de AdventureBilt. Baron Hats encargar de la producción final de los mesmos, cola cuenta d'afaelos pa la etapa de fotografía de la película. Tamién creó'l cascu, típicu de los motociclistes de los [[años 1950]], vistíu por Shia LaBeouf pal personaxe de Mutt Williams. El fedora convirtióse n'unu de les traces más carauterístiques de Indiana Jones; tien la peculiaridá de que por más vegaes que la pierda a lo llargo de les sos múltiples aventures, difícilmente dixébrase d'él, seya porque siempres s'esforcia en recuperalo pola so cuenta, seya porque cuando nun tien la oportunidá de faelo siempres torna a él de dalguna manera. Depués d'esaminar distintos modelos de sombreros, la diseñadora de vestuariu prefirió da-y al personaxe una figura distintivo y único al traviés del estilu del sombreru; finalmente escoyeron un fedora de copa alta y cantu anchu. Inda cuando otros sombreros fueron usaos de forma alternativa nes películes, l'estilu y diseñu de los mesmos permanecieron constantes.<ref>{{Cita publicación |autor= [[Ian Freer]] |títulu= The Indiana Jones Diaries |editorial= Revista Empire |fecha=2008 |páxina=15}}</ref> * '''Llátigu'''. Un [[llátigu]] fechu pol artesanu David Morgan. El llátigu común tien una estensión de pocu más de 3 metros y un mangu anoyáu de 20 cm de llargor.<ref>Davidmorgan.com (2017). [https://www.davidmorgan.com/shop/index.php?cPath=7_187_192_203 «Indiana Jones Whips»] (n'inglés). Consultáu'l 13 de mayu de 2017.</ref> * '''Pantalón'''. El pantalón foi iguáu con una llana en matiz [[caqui (color)|caqui]], teniendo un estilu similar al de los [[Uniforme militar|pantalones militares]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref>Magnoliclothiers.com (2017). [http://www.magnoliclothiers.com/adventure-pants-p-39.html «Adventure Pants»] (n'inglés). Consultáu'l 13 de mayu de 2017.</ref> * '''Camisa'''. La camisa ye asemeyada al estilu de la indumentaria usada pal [[safari]], anque nuna tonalidá menos fonda. Carauterizar por dos tires abotonaes nos costazos, y por unes plegues que la traviesen verticalmente dende los bolsos. * '''Bolsa'''. Basada nes bolses pa mázcares antigües usaes, na Segunda Guerra Mundial, polos británicos pa prevenir ataques con gas provenientes de los alemanes.<ref>Magnoliclothiers.com (2017). [http://www.magnoliclothiers.com/british-mark-vii-satchel-bags-holsters-p-66.html «British Mark VII Satchel»] (n'inglés). Consultáu'l 13 de mayu de 2017.</ref> * '''Revólveres'''. El personaxe usa distintos modelos de [[revólver]] nes películes. En ''Raiders of the Lost Ark'' utiliza tantu una calibre .45 Smith & Wesson Model 1917 Hand Ejector como una Mk II británica, ente que nel so llombu porta una [[FN Browning GP-35]]. En ''The Temple of Doom'' recurre a una Colt Police .38, y finalmente nes siguientes dos películes ye vistu usando un [[Revólver Webley|Webley]] WG de calibre .455.<ref>{{Cita Harvard|McIntee|2016|p=15|sp=sí}}</ref> == Franquicia == === Antecedentes y concepción === En [[1973]] [[George Lucas]] empezó'l desenvolvimientu conceptual de dos series de películes que, inspiraes nos [[Serial televisivu|seriales]] de los [[años 1930]] y [[años 1940|1940]], constituyiríen una versión moderna de los mesmos.<ref name="makingthetrilogy">{{cita videu|títulu=Indiana Jones: Making the Trilogy|formatu=DVD|editorial=[[Paramount Pictures]]|añu=2003}}</ref> La primera recibió'l títulu de ''Les aventures d'Indiana Smith'' y trataba sobre un arqueólogu envueltu en numberosos peligros al buscar [[Arqueoloxía bíblica|oxetos arqueolóxicos]]. La segunda taría centrada n'[[Ópera espacial|aventures espaciales]] y pasaría a ser nomada ''Star Wars''.<ref>Hearn, p.80</ref> Al esaminar l'esbozu de ''Les aventures d'Indiana Smith'', el guionista [[Philip Kaufman]] introdució'l [[Arca de l'Alianza]] como elementu narrativu central de la primer aventura del arqueólogu. Sicasí, el proyeutu decayó cuando [[Clint Eastwood]] contrató a Kaufman pa dirixir la película ''[[The Outlaw Josey Wales]]'',<ref>Hearn, p.112-115</ref> polo que Lucas prefirió siguir col desenvolvimientu de ''Star Wars'', abandonando la idea del arqueólogu por un tiempu indefiníu. En mayu de [[1977]] Lucas allegó a [[Maui]] pa «escapar» del ésitu consiguíu tres l'estrenu de la primer película —que más tarde pasaría a ser estructurada como cuartu episodiu— del so acabante estrenar serie ''[[Star Wars: Episode IV - A New Hope|A New Hope]]''. El so amigu y colega [[Steven Spielberg]] tamién s'atopaba ellí tomándose unes vacaciones tres la realización de ''[[Close Encounters of the Third Kind]]''. Al atopase, Spielberg espresó-y el so interés en dirixir una [[James Bond|película de James Bond]]. Sicasí, Lucas comentó-y qu'él tenía una meyor idea y faló-y avera del arqueólogu Smith. Spielberg quedó esteláu col conceutu, catalogándolo como «una película de James Bond pero ensin los sos dispositivos d'[[espionaxe]]».<ref name="mcbride">McBride, p.309-322</ref> Poco dempués comentó-y a Lucas la so intención de camudar el nome. Esti suxirió-y entós sustituyir l'apellíu «Smith» por «Jones», dexando «Indiana», que yera'l llamatu. Arriendes de esta suxerencia, el personaxe pasó a llamase «Indiana Jones».<ref name="makingthetrilogy" /> N'aplicando unes revisiones al argumentu, dambos llegaron a un alcuerdu con [[Paramount Pictures]] pa la realización de cinco películes sobre les aventures del arqueólogu.<ref name="mcbride" /> A finales d'esi añu los dos empezaron la producción de la primer película de la serie, titulada ''Raiders of the Lost Ark'' (''Raiders of the Lost Ark'' en [[Llatinoamérica]], ''Raiders of the Lost Ark'' n'[[España]]). Les principales amiestes que fueron efectuándose centrar n'aspeutos como'l so nome, dau a conocer na [[Indiana Jones and the Last Crusade|tercer película]], onde Lucas incorporó per primer vegada al padre d'Indiana, Henry Jones Sr. Por cuenta de ello, Indiana Jones pasó a ser el llamatu de Henry Walton Jones Junior. Ye nesti mesmu filme onde se da a conocer que'l llamatu «''Indiana''» provién del nome del perru que tuvo Henry Jones Jr. como mascota na so niñez, y el [[Alaskan Malamute]] de Lucas, productor de la saga.<ref>Calgaryherald.com [http://calgaryherald.com/entertainment/movies/when-george-lucas-came-to-calgary «When George Lucas came to Calgary...»] (n'inglés). Consultáu'l 7 de mayu de 2017.</ref> === Serie de películes === {| {{tablaguapa}} |- ! Película !! Añu !! Presupuestu !! Sinopsis |- |''[[Raiders of the Lost Ark]]''||[[1981]]||18&nbsp;000&nbsp;000 USD<ref Name=Raiders>{{Cita web |títulu=Raiders of the Lost Ark (1981) |editorial=Box Office Mojo |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=raidersofthelostark.htm |fechaaccesu=9 de xunetu de 2007}}</ref>||En [[1936]], Indiana Jones ye contratáu pol gobiernu d'Estaos Xuníos p'alcontrar el [[Arca de l'Alianza]], oxetu sagráu buscáu polos [[nazi]]s pa volvese invencibles según l'[[Antiguu Testamentu]] (sofitándose nos acontecimientos asocedíos a los [[israelita|israelites]]). Los nazis cunten cola ayuda del rival de Jones, l'arqueólogu René Belloq. Cola ayuda de los sos amigos Marion Ravenwood y Sallah, Indiana llogra atopar l'Arca n'[[Exiptu]]. Sicasí, los nazis consiguen robala y prindar a Indiana y Marion. Belloq y los nazis realicen una ceremonia relixosa p'abrir l'Arca, pero al faelo desamarren la Roxura de Dios. Entós, tolos homes del destacamentu de Belloq muerren absorbíos pola fuercia sobrenatural contenida nel interior d'esa reliquia. Indiana y Marion sobreviven al cerrar los sos güeyos y nun ver los rellumos del místicu poder. A la fin, l'Arca ye llevada a [[EE. XX.]], onde se guarda nun [[almacén]] secretu. |- |''[[Indiana Jones and the Temple of Doom|The Temple of Doom]]''||[[1984]]||28&nbsp;000&nbsp;000 USD<ref Name= Temple>{{Cita web |títulu=Indiana Jones and the Temple of Doom |editorial=Box Office Mojo |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=indianajonesandthetempleofdoom.htm |fechaaccesu=12 d'avientu de 2008}}</ref><ref name=forward>Rinzler, Bouzereau, capítulu 8: "Forward on All Fronts (agostu de 1983—xunu de 1984)", páxs. 168—183</ref>||En [[1935]], Indiana Jones escapa de [[gánster]]s chinos, cola ayuda de la cantante y actriz Willie Scott y un neñu oriental de 11 años d'edá, Short Round —n'[[España]] conocíu como Tapón—. Dempués, llega a un pueblu de la [[India]], onde s'entera de que tolos neños fueron secuestraos por una secta secreta, integrada por adoradores de la diosa [[Kali]]. El so líder, Mola Ram, ye'l principal responsable de la desapaición de los neños y de la roca Shankara cola que busca faese invencible y apoderase del mundu. Indiana consigue rescatar a los neños, pa tornar cola piedra al pueblu del que foi robada. |- |''[[Indiana Jones and the Last Crusade|The Last Crusade]]''||[[1989]]||48&nbsp;000&nbsp;000 USD<ref Name= Crusade>{{Cita web |títulu=Indiana Jones and the Last Crusade |editorial=Box Office Mojo |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=indianajonesandthelastcrusade.htm |fechaaccesu=12 d'avientu de 2008}}</ref>||En [[1938]], Indiana Jones ye contratáu pol empresariu d'Estaos Xuníos Walter Donovan p'atopar el [[Santu Grial]]. Pa la so nueva misión, Indiana recibe l'ayuda de la doctora Elsa Schneider, poco primero de enterase de que'l so padre sumió ensin dexar rastru dalgunu. Pa la so sorpresa, Donovan y Elsa tán rellacionaos colos nazis, y fueron ellos quien secuestraron al padre de Jones pa llograr información alrodiu de la llocalización del Grial. Indiana recupera'l diariu priváu del so padre, que contién pervalible información sobre la mota sagrada, y consigue rescatar a esti antes de conocer l'allugamientu de dichu oxetu. En atopándolo, Donovan y Elsa arrampuñar, nun intentu por consiguir la inmortalidá, pero muerren nel actu por razones distintes. A la fin, Indiana y el so padre decatar de que la so rellación familiar ye más importante que la busca de la reliquia, y el Grial termina sumiendo xunto col templu nel que se topaba. |- |''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull|The Kingdom of the Crystal Skull]]''||[[2008]]||185&nbsp;000&nbsp;000 USD<ref Name= Kingdom>{{Cita web |títulu=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |editorial=Box Office Mojo |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=indianajones4.htm |fechaaccesu=6 de marzu de 2008}}</ref>||En [[1957]], Indiana Jones ye secuestráu por axentes de la [[Xunión Soviética]] pa revelar la llocalización exacta d'un cadabre alienígena, guardáu secretamente por Jones y un grupu de científicos. En llogrando escapar, Indiana enterar de que los soviéticos, encabezaos por Irina Spalko, en realidá tán buscando la calavera de cristal de Akator que, según la lleenda, foi robada d'una misteriosa ciudá perdida que taba habitada por [[Zombie|muertos vivientes]], esta supónse que ye la llexendaria ciudá d'[[El Dorado]], afayando finalmente que la traducción real del nome de la ciudá ye "L'Ayalga". La lleenda tamién menta qu'aquel que llogre devolver dichu oxetu a la ciudá va llograr los misteriosos poderes de la mesma. Finalmente, Jones llogra tornala al so respeutivu templu, anque esta sume cuando un gran [[Oxetu volador non identificáu|OVNI]] remanez del llugar, y Spalko muerre trágicamente. |} ==== Producción ==== [[Ficheru:Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull.jpg|thumb|Emplegaos acondicionando un escaparate en [[New Haven (Connecticut)|New Haven]] pa rodar una escena de ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]''.]]La primer película de Indiana Jones tuvo una bona receición tres el so estrenu, en [[1981]].<ref>{{Cita web |url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=raidersofthelostark.htm |títulu=Raiders of the Lost Ark (1981) |editorial=Box Office Mojo |fechaaccesu=23 de xunu de 2007}}</ref> Pa la segunda, Spielberg y Lucas decidieron probar con un argumentu muncho más escuru, probablemente debíu al estáu d'ánimu de dambos dempués de los sos respeutivos [[divorciu|divorcios]]. Lucas empezó a redactar el borrador de [[Indiana Jones and the Temple of Doom|la segunda parte de Indiana Jones]], a manera d'una [[precuela|antecesora]], yá que nun quería que los [[nazi]]s fueren los villanos nuevamente. Orixinalmente, Lucas concibió la idea d'incluyir un [[Casa embruxada|castiellu embruxáu]] como principal elementu narrativu, anque finalmente terminaría incorporando les piedres místiques de [[Sankara]].<ref>{{Cita publicación |títulu= Indiana Jones and the Temple of Doom |páxines= 86-92 |editorial= Revista Empire |fecha=ochobre de 2006}}</ref> Más tarde, contrató a [[Willard Huyck]] y [[Gloria Katz]] pa escribir el guión, centrando la so atención na [[cultura de la India]].<ref>Hearn, p. 144-7</ref> La mayor parte de les escenes esaniciaes de la película previa fueron incluyíes nesta. Dalgunes d'elles son l'aventura de los personaxes dientro d'una balsa al traviés d'un caudalosu ríu y la persecución llevada a cabu nel interior de la mina.<ref name="makingthetrilogy" /> Pal tercer filme, Spielberg intentó emplegar l'argumentu del castiellu embruxáu, orixinalmente concebíu pa ''Indiana Jones 2''. Sicasí, Lucas suxirió'l [[Grial|Santu Grial]] como elementu narrativu, entá cuando Spielberg yá refugara'l Grial al consideralo demasiáu etéreo. Foi entós cuando surdió un cambéu argumental que terminó considerando a la tercer película como un rellatu de reconciliación ente Indiana y el so padre, Henry Jones Sr. Na so opinión, «el Grial ye daqué que tol mundu añora, anque tamién puede llegar a funcionar como [[metáfora]] sobre la busca de la reconciliación d'un fíu col so padre y viceversa».<ref name="empirecrusade">{{Cita publicación |títulu= Indiana Jones and the Last Crusade |páxines= 96-100 |editorial= Revista Empire |fecha=ochobre de 2006}}</ref> Dempués del estrenu de ''[[Indiana Jones and the Last Crusade]]'', en 1989, Lucas contempló a esta como la última película de la serie, presintiendo que nun llograría desenvolver un nuevu elementu lliterariu lo suficientemente interesante pa ''Indiana Jones 4''.<ref name="empirecrusade" /> Mientres la producción de la serie televisiva ''The Young Indiana Jones Chronicles'', nos [[años 1990]], Lucas quedó esteláu coles calaveres de cristal. A partir d'ello, empezó cola redaición d'una historia basada na rellación de Indiana Jones y estes pa la cuarta película.<ref>{{Cita publicación |autor=Shawn Adler |url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1571280/20071005/story.jhtml?rsspartner=rssYahooNewscrawler |títulu=George Lucas Promises 'Crystal Skull' Will Be As Good As First Indiana Jones Flick |editorial=Noticies MTV |fecha=5 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=17 de xineru de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090604163027/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1571280/20071005/story.jhtml?rsspartner=rssYahooNewscrawler |archivedate=2009-06-04 }}</ref> [[Jeff Nathanson]] foi contratáu, n'ochobre de [[2004]], pa escribir el guión.<ref>{{Cita publicación |autor= Dave McNary |títulu= H'wood still jonesing for 'Indy 4&#39; |editorial= Revista Variedaes |fecha=31 d'ochobre de 2004 |url= http://www.variety.com/article/VR1117912707.html?categoryid=13&cs=1 |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}</ref> Un añu dempués, l'escritu foi apurríu al nuevu guionista [[David Koepp]].<ref>{{Cita publicación |autor= Erik Davis |títulu= EXCLUSIVE: Writer-Direutor David Koepp Talks 'Indiana Jones 4' with Cinematical |editorial= Cinematical |fecha=11 d'avientu de 2007 |url= http://www.cinematical.com/2007/12/11/exclusive-writer-direutor-david-koepp-talks-indiana-jones-4-w/ |fechaaccesu=17 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://archive.today/1nlz|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}</ref> A partir del borrador de Nathanson, Koepp ellaboró unu nuevu empuestu a ser menos «escuru» que la segunda película, anque tamién menos risible que la tercera. El so oxetivu yera crear una similar, en tonu y estilu de rellatu, a ''Raiders of the Lost Ark''.<ref>{{Cita publicación |autor= Shawn Adler |títulu= Indiana Jones IV Writer Speaks: 'You've Just Got To Hope To God You Don't Screw Up.' |editorial= [[MTV]] |fecha= 5 d'avientu de 2007 |url= http://moviesblog.mtv.com/2007/12/05/indiana-jones-iv-writer-speaks-youve-just-got-to-hope-to-god-you-dont-screw-up/ |fechaaccesu= 17 de xineru de 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080120065816/http://moviesblog.mtv.com/2007/12/05/indiana-jones-iv-writer-speaks-youve-just-got-to-hope-to-god-you-dont-screw-up/ |archivedate= 2008-01-20 }}</ref> ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]]'' foi estrenada mundialmente el [[22 de mayu]] de [[2008]]. Ford mentó que tornaría pa una quinta película si nun trescurríen otros venti años pa la so producción.<ref>{{Cita publicación |autor= Anthony Breznican |títulu= Harrison Ford is a portrait of rugged individualism |editorial= USA Today |fecha=16 d'abril de 2008 |url= http://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-04-16-harrison-ford_N.htm |fechaaccesu=18 d'abril de 2008}}</ref><ref>{{Cita publicación |títulu= Spielberg eyes more Indiana films |editorial= [[BBC News Online]] |fecha=18 de mayu de 2008 |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7406990.stm |fechaaccesu=18 de mayu de 2008}}</ref><ref>{{Cita publicación |autor= Roger Friedman |títulu= Lucas: 'Indy 5' a Possibility |editorial= [[FOX News]] |fecha=16 de mayu de 2008 |url= http://www.foxnews.com/story/0,2933,356282,00.html |fechaaccesu=16 de mayu de 2008}}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cita publicación |url=http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0&id=58310&type=0 |autor=Patrick Lee |títulu=Lucas: Indy V Research In Works |publicación=[[Sci Fi Wire]] |fecha=5 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=5 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080805034337/http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=0 |archivedate=2008-08-05 }}</ref><ref>{{Cita publicación |autor=Shawn Adler |títulu='Indiana Jones 5' Won't Center on Shia LaBeouf, Insists George Lucas |publicación=[[MTV]] Movies Blogue |fecha=5 d'agostu de 2008 |url=http://moviesblog.mtv.com/2008/08/05/exclusive-indiana-jones-5-wont-center-on-shia-labeouf-george-lucas-insists/ |fechaaccesu=5 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828035243/http://moviesblog.mtv.com/2008/08/05/exclusive-indiana-jones-5-wont-center-on-shia-labeouf-george-lucas-insists/ |archivedate=2008-08-28 }}</ref> Por cuenta de la adición de Mutt Williams, fíu de Indiana Jones, hubo especulaciones per parte de la prensa en qu'este habría de convertise nel socesor de la serie, sicasí esi mesmu añu Lucas aportunó que «Indiana Jones ye Indiana Jones. Harrison Ford ye Indiana Jones. Si Mutt Williams fuera'l protagonista, entós la película titularíase “Mutt Williams y la busca de Elvis Presley”, o daqué asina».<ref>{{Cita publicación |autor=Shawn Adler |títulu='Indiana Jones 5' Won't Center on Shia LaBeouf, Insists George Lucas |publicación=MTV Movies Blogue |fecha=5 d'agostu de 2008 |url=http://moviesblog.mtv.com/2008/08/05/exclusive-indiana-jones-5-wont-center-on-shia-labeouf-george-lucas-insists/ |fechaaccesu=5 d'agostu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828035243/http://moviesblog.mtv.com/2008/08/05/exclusive-indiana-jones-5-wont-center-on-shia-labeouf-george-lucas-insists/ |archivedate=2008-08-28 }}</ref><ref>{{Cita publicación |autor=Geoff Boucher |títulu=Harrison Ford says George Lucas in 'think mode' on another 'Indiana Jones' film |publicación=Los Angeles Times |fecha=3 d'ochobre de 2008 |url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2008/10/harrison-ford-s.html |idioma=inglés |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2008}}</ref> La posibilidá d'una quinta película foi oxetu de discutiniu dende 2009, cuando Spielberg dio a conocer el so interés en filmar una continuación.<ref>{{Cita publicación |títulu=Spielberg confirma planes pa "Indiana Jones 5" |editorial=Milenio.com |url=http://www.milenio.com/node/248596|fechaaccesu=17 de xunetu de 2009}}</ref> Finalmente en 2016 confirmóse la producción de ''Indiana Jones 5'', que va haber de ser dirixida por Spielberg y protagonizada nuevamente por Ford. Disney confirmó'l so estrenu en xunetu de 2020.<ref>{{Cita publicación |títulu="Indiana Jones 5" va estrenase'l 10 de xunetu del añu 2020 |publicación=Elcomercio.pe |fecha=25 d'abril de 2017 |url=http://elcomercio.pe/luces/cine/indiana-jones-5-estrenárase-10-xunetu-anu-2020-noticia-1986706 |idioma=inglés |fechaaccesu=7 de mayu de 2017}}</ref> ==== Recaldación mundial ==== {| {{tablaguapa}} width=99% border="1" | rowspan="2" align="center" | '''Película''' | rowspan="2" align="center" | '''Fecha d'estrenu''' | colspan="3" align="center" | '''Taquilla (en USD)''' | colspan="2" align="center" text="wrap" | '''Posición per recaldación''' | rowspan="2" align="center" | '''Referencia''' |- | align="center" | '''Internacional''' | align="center" | '''Estaos Xuníos''' | align="center" | '''Mundial''' | align="center" | '''Temporal (en proyeición)''' | align="center" | '''Ganancies''' |- | ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' (*) | [[12 de xunu]] de [[1981]] | align="right" |141&nbsp;766&nbsp;000 | align="right" |248&nbsp;159&nbsp;971 | align="right" |389&nbsp;925&nbsp;971 | align="center" | 46 | align="center" | 93 | align="center" |<ref Name=Raiders /> |- | ''[[Indiana Jones and the Temple of Doom|Temple of Doom]]'' | [[23 de mayu]] de [[1984]] | align="right" |153&nbsp;237&nbsp;000 | align="right" |179&nbsp;870&nbsp;271 | align="right" |333&nbsp;107&nbsp;271 | align="center" | 100 | align="center" | 137 | align="center" |<ref Name= Temple /> |- | ''[[Indiana Jones and the Last Crusade|The Last Crusade]]'' | [[24 de mayu]] de [[1989]] | align="right" |277&nbsp;000&nbsp;000 | align="right" |197&nbsp;171&nbsp;806 | align="right" |474&nbsp;171&nbsp;806 | align="center" | 80 | align="center" | 59 | align="center" |<ref Name= Crusade /> |- | ''[[Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull|Kingdom of the Crystal Skull]]'' | [[22 de mayu]] de [[2008]] | align="right" |469&nbsp;534&nbsp;914 | align="right" |317&nbsp;101&nbsp;119 | align="right" |786&nbsp;636&nbsp;033 | align="center" | 23 | align="center" | 23 | align="center" |<ref Name= Kingdom /> |- | Serie completa | | align="right" |'''1&nbsp;041&nbsp;537&nbsp;914''' | align="right" |'''936&nbsp;517&nbsp;650''' | align="right" |'''1&nbsp;978&nbsp;055&nbsp;554''' | colspan="3" | |} (*) ''La película foi reestrenada darréu a la so fecha d'estrenu''. === Televisión === {{AP|The Young Indiana Jones Chronicles}} En [[1992]] empezó a ser emitida una [[serie de televisión]] producida por George Lucas, y titulada ''[[The Young Indiana Jones Chronicles]]''. Les sos tresmisiones concluyeron en [[1996]], algamando un total de 44 episodios. Na serie, Indiana Jones nun foi interpretáu por Harrison Ford, sinón polos actores [[Sean Patrick Flanery]] (Indiana a los 16 años d'edá), [[Corey Carrier]] (Indiana a los 8 años en munchos de los episodios) y [[George Hall]] (voz del personaxe a los 93 años d'edá). La producción de la serie empezó en [[1990]]. Lucas concebir como una serie d'[[entretenimientu]], con mayor sentíu educativu que la serie cinematográfica. Foi tamién la primer collaboración ente Lucas y el productor [[Rick McCallum]]. La mayor parte de los episodios foi escrita por Lucas, ente que dellos escritores y direutores, ente ellos [[Carrie Fisher]], [[Frank Darabont]], [[Vic Armstrong]], [[Terry Jones]] y [[Ben Burtt]], collaboraron na redaición del argumentu de dellos otros. Na serie, Indiana conoz a munchos personaxes históricos —tales como ''[[Thomas Edward Lawrence|T.E. Lawrence d'Arabia]]'', [[Pancho Villa]], [[Edgar Degas]], [[Lev Tolstói]], [[Charles de Gaulle]], [[Pablo Picasso]], [[Al Capone]] y [[Sigmund Freud]]—<ref>{{Cita web |títulu= The Adventures of Young Indiana Jones |editorial= History.com |url= http://www.history.com/minisite.do?content_type=Minisite_Generic&content_type_id=56047&display_order=4&mini_id=55985 |fechaaccesu=agostu, 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.history.com/minisite.do?content_type=Minisite_Generic&content_type_id=56047&display_order=4&mini_id=55985|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> interpretaos por actores como [[Christopher Lee]], [[Bob Peck]], [[Daniel Craig]], [[Catherine Zeta-Jones]], [[Jeffrey Wright]] y [[Marc Warren]].<ref>{{Cita web |títulu= The Adventures of Young Indiana Jones - About the series |editorial= History.com |url= http://www.history.com/minisite.do?content_type=Minisite_Generic&content_type_id=56043&display_order=1&mini_id=55985 |fechaaccesu=agostu, 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.history.com/minisite.do?content_type=Minisite_Generic&content_type_id=56043&display_order=1&mini_id=55985|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Inclusive apaez Harrison Ford, como Indiana a los 50 años d'edá, mientres unu de los episodios de la segunda temporada.<ref Name=younghearn> Hearn, p.170-179</ref><ref>{{Cita web |títulu= The Young Indiana Jones |editorial= [[Los Angeles Times]] |url= http://www.latimes.com/business/la-ca-1021-youngindiana-pg,1,4381894.photogallery |fechaaccesu=23 d'abril de 2008}}</ref><ref>{{Cita web |títulu= The Young Indiana Jones |editorial= Revista Empire |fecha=3 de mayu de 2008 |url= http://www.empireonline.com/indy/day12/ |fechaaccesu=8 de mayu de 2008}}</ref> [[Ficheru:Indiana jones young chronicles.PNG|thumb|Países que visita'l personaxe d'Indiana mientres la serie de televisión.]]La serie foi filmada en más de 25 países, mientres más de 150 selmanes. La primer temporada foi grabada ente marzu de 1991 y marzu de 1992, ente que la segunda temporada empezó a rodase dos meses dempués, pa concluyir n'abril de 1993.<ref Name=schedule>Hearn, p.186</ref> La [[American Broadcasting Company|cadena televisiva ABC]], que tresmitió orixinalmente los primeros episodios de la serie, nun taba segura del enfoque educativu» señaláu primeramente por Lucas, polo que decidió espublizala como una serie d'aición y [[Cine d'aventures|aventura]], similar a la temática emplegada poles películes previes del personaxe. Por cuenta de la so modesta receición per parte de les audiencies, tres la tresmisión de los sos primeros 6 episodios, ABC tresmitió la primer temporada hasta setiembre de 1992.<ref Name=younghearn /> Con solu 4 episodios tresmitíos de la segunda temporada, ABC finalmente vendió la serie a la canal [[Family Channel]], que camudó'l formatu de duración de los episodios, estendiéndolos de 50 a 90 minutos (una duración similar a la de les adautaciones cinematográfiques). Los últimos episodios de la serie fueron rodaos ente xineru de 1994 y mayu de 1996, y tresmitíos por Family Channel. ''The Young Indiana Jones Chronicles'' llogró 10 [[Premiu Emmy|premios Emmy]], d'un total de 23 candidatures. En 1994 trunfó como «meyor serie de televisión» na ceremonia de los [[Globu d'oru]], tando tamién nomada como «meyor serie dramática».<ref Name=younghearn /> === Noveles === [[Campbell Black]] redactó la [[novelización]] de ''Raiders of the Lost Ark'', que foi publicada por [[Ballantine Books]] n'abril de 1981. N'abril de 2008 la mesma editorial distribuyó una nueva edición d'esta adautación.<ref>{{cita llibru |autor=Campbell Black |títulu=Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark |editorial=Ballantine Books |fecha=abril de 2008 |url= http://www.randomhouse.com/rhpg/catalog/display.pperl?isbn=9780345353757 |isbn=978-0-345-35375-7}}</ref> En mayu de 1984 Ballantine distribuyó l'adautación lliteraria de ''The Temple of Doom'' por [[James Kahn]],<ref>{{cita llibru |autor=[[James Kahn]] |títulu=Indiana Jones and the Temple of Doom |editorial=[[Ballantine Books]] |fecha=mayu de 1984 |url= http://www.randomhouse.com/rhpg/catalog/display.pperl?isbn=9780345314574 |isbn=978-0-345-31457-4}}</ref> y en mayu de 1989 asocedió lo mesmo cola versión lliteraria de la tercer película, escrita por [[Rob MacGregor]].<ref>{{cita llibru |autor=Rob MacGregor |títulu=Indiana Jones and the Last Crusade |editorial=[[Ballantine Books]] |fecha=setiembre de 1989 |url= http://www.randomhouse.com/rhpg/catalog/display.pperl?isbn=9780345361615 |isbn=978-0-345-36161-5}}</ref> ==== P'adultos ==== Esiste una variedá de noveles p'adultos denominaes de la manera anterior, pa estremase de les noveles xuveniles—. L'alemán [[Wolfgang Hohlbein]] redactó ocho noveles ente 1990 y 1993: «Indiana Jones y..»: ''The Feathered Snake'', ''The Ship of the Gods'', ''The Gold of El Dorado'', ''The Sword of Genghis Khan'', ''The Vanished People'', ''The Secret of Easter Island'', ''The Legacy of Avalon'' y ''The Labyrinth of Horus''. Tolos anteriores llibros tán ambientaos nos [[años 1940]], sacante ''The Feathered Snake'' que la so trama tien llugar en 1929.<ref>{{Cita publicación |títulu=Wolfgang Hohlbein interview |editorial=TheRaider.net |fecha=18 de marzu de 2003 |url=http://www.theraider.net/features/interviews/wolfgang_hohlbein.php |fechaaccesu=1 de marzu de 2008}}</ref> Tiempu dempués, Lucas pidió a MacGregor que siguiera cola redaición de la serie lliteraria oficial del personaxe. La so primer collaboración fuera na adautación de ''La postrera cruzada''. Dambos decidieron allugar les siguientes aventures de Jones en 1920, xustu antes de la graduación del arqueólogu, col fin d'evitar interferencies ente'l canon descritu pola serie de películes y la nueva serie de noveles.<ref name=macgregor>{{Cita web |autor=Aaron Gantt |títulu=Interview with Rob MacGregor |editorial=The Indy Experience |url=http://www.theindyexperience.com/interviews/rob_macgregor_interview.php |fechaaccesu=1 de marzu de 2008}}</ref> Cola única condición d'evitar la adición d'escenes sexuales, MacGregor llogró total llibertá creativa nel desenvolvimientu de la serie, que taría conformada de seis libros, publicaos ente 1991 y 1992: ''The Peril of Delphi'', ''The Dance of Giants'', ''The Seven Veils'', ''The Genesis Deluge'' y ''The Interior World'' —los cualos cunten con traducción al [[Idioma español|castellán]], productu del so comercialización internacional—.<ref>{{Cita publicación |títulu=Rob MacGregor interview |editorial=TheRaider.net |fecha=29 de xunu de 2002 |url=http://www.theraider.net/features/interviews/rob_macgregor.php |fechaaccesu=1 de marzu de 2008}}</ref><ref name=macgregor /> En ''The Seven Veils'', tercer llibru, foi introducíu l'esplorador [[Percy Fawcett]], amás de rellatar la tráxica muerte de la esposa de Indy, Deirdre Campbell. Campbell yera una estudiante [[pelirroxu|pelirroxa]], que finó mientres un percance aereu. [[Martin Caidin]] escribió les siguientes dos noveles de la serie oficial. Dambes presenten a Gale Parker —al igual que la estudiante, una muyer pelirroxa— como l'aliada d'Indiana.<ref>{{cita llibru |autor=Martin Caidin |títulu=Indiana Jones and the Sky Pirates |editorial=Bantam Books |fecha=payares de 1993 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553561920 |isbn=978-0-553-56192-0}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Martin Caidin |títulu=Indiana Jones and the White Witch |editorial=Bantam Books |fecha=marzu de 1994 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553561944 |isbn= 978-0-553-56194-4}}</ref> Caidin careció,<ref name=maxraid>{{Cita web |títulu=Max McCoy interview |editorial=TheRaider.net |fecha=31 d'ochobre de 2002 |url=http://www.theraider.net/features/interviews/max_mccoy.php |fechaaccesu=1 de marzu de 2008}}</ref> polo que [[Max McCoy]] encargar de siguir la serie, escribiendo los cuatro últimos llibros de la cronoloxía. McCoy allugó'l contestu de les sos obres nun marxe cercanu a ''Raiders''.<ref name=maxexp>{{Cita publicación |autor=Eddie Mishan |títulu=Interview with Max McCoy |editorial=The Indy Experience |fecha=28 d'ochobre de 2004 |url=http://www.theindyexperience.com/interviews/max_mccoy_interview.php |fechaaccesu=1 de marzu de 2008}}</ref> Sallah, Lao Che, Rene Belloq y los nazis apaecen nes sos noveles, onde amás Indy enfrentar contra [[Benito Mussolini]]. Nes mesmes, Indiana tuvo una rellación sentimental con Alecia Dunstin, una bibliotecaria pelirroxa.<ref>{{cita llibru |autor=Max McCoy |títulu=Indiana Jones and the Philosopher's Stone |editorial=Bantam Books |fecha=1995 |isbn=978-0-553-56196-8}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Max McCoy |títulu=Indiana Jones and the Dinosaur Eggs |editorial=Bantam Books |fecha=1996 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553561937 |isbn=978-0-553-56193-7}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Max McCoy |títulu=Indiana Jones and the Hollow Earth |editorial=Bantam Books |fecha=1997 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553561951 |isbn=978-0-553-56195-1}}</ref><ref>{{cita llibru |autor=Max McCoy |títulu=Indiana Jones and the Secret of the Sphinx |editorial=Bantam Books |fecha=1999 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553561975 |isbn=978-0-553-56197-5}}</ref> En febreru de 2008 publicáronse nueves adautaciones de la serie de películes de Jones.<ref>{{cita llibru |títulu=The Adventures of Indiana Jones |editorial=Del Ray Books |fecha=2008 |url= http://www.randomhouse.com/rhpg/catalog/display.pperl?isbn=9780345501271 |isbn=978-0-345-50127-1}}</ref> La novela ''Kingdom of the Crystal Skull'' de [[James Rollins]] apaeció en mayu del mesmu añu.<ref>{{cita llibru |autor=James Rollins |títulu=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |editorial=Del Ray Books |fecha=2008 |url= http://www.randomhouse.com/rhpg/catalog/display.pperl?isbn=9780345501288 |isbn=978-0-345-50128-8}}</ref> Mentanto, la compañía editorial [[Scholastic Corporation|Scholastic]] encargar de les adautaciones pal públicu infantil.<ref>{{Cita publicación |títulu= Indiana Jones Junior Novelizations On the Way |url= http://www.starwars.com/community/news/films/news20080219b.html |editorial= StarWars.com |fecha=19 de febreru de 2008 |fechaaccesu=19 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.starwars.com/community/news/films/news20080219b.html|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> ==== Pa mozos ==== La serie xuvenil ta integrada por trés llinies narratives distintes. La primera ta constituyida poles ocho adautaciones de la serie televisiva; la segunda por dieciséis noveles, publicaes ente 1990 y 1996. Los sos autores más destacaos son [[William McRay]] y [[Les Martin]], y foi considerada como la más auténtica de les series lliteraries del aventureru, al describir aventures venceyaes a importantes sucesos nel canon de Jones.<ref>{{Cita publicación |títulu= Edición especial "Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull - L'universu perdíu: Escavando los cánones del Dr. Jones |url= http://www.premiere.com.mx |editorial= Revista Premiere |fecha=mayu de 2008 |fechaaccesu=2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.premiere.com.mx|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> === Historietes === En 1981, [[Marvel Comics]] llanzó l'adautación en [[historieta]] de ''Raiders of the Lost Ark''. Tiempu dempués, estendió les vivencies de Jones na serie ''The Further Adventures of Indiana Jones''.<ref>{{Cita web |títulu= Indiana Jones in Comics |publicación= [[UGO Networks]] |url= http://indianajones.ugo.com/?cur=comic-books |fechaaccesu=28 d'abril de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://indianajones.ugo.com/?cur=comic-books|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> En 1991, [[Dark Horse Comics|Dark Horse]] publicó un par de series más. La primera empecipió cola adautación del videoxuegu ''Fate of the Atlantis'', enllargándose a siete miniseries. Sicasí la serie foi atayada por cuenta de les sos baxes ventes. La última serie de la editorial describe The Young Indiana Jones Chronicles basaes na serie televisiva.<ref>{{Cita publicación |autor= Paul Shipper |títulu= Hugh Fleming interview |editorial= TheRaider.net |fecha=26 d'avientu de 2002 |url= http://www.theraider.net/features/interviews/hugh_fleming.php |fechaaccesu=28 de febreru de 2008}}</ref> === Videoxuegos === {{AP|Videoxuegos de Indiana Jones}} ''[[Raiders of the Lost Ark (videoxuegu)|Raiders of the Lost Ark]]'' foi'l primer videoxuegu ambientáu en Indiana Jones, distribuyíu por [[Atari]] pal sistema de xuegu [[Atari 2600]] en 1982. Acordies con reseñar publicada pola revista ''Video Games'' al añu siguiente, «''Raiders'' ye un xuegu d'aventures más complexu que ''[[Y.T. the Extra-Terrestrial (videoxuegu)|Y.T. the Extra-Terrestrial]]''», que salió a la venta tamién en 1982.<ref name="wiswell198303">{{Cita noticies |url=https://archive.org/stream/Video_Games_Volume_1_Number_06_1983-03_Pumpkin_Press_US#page/n67/mode/2up |títulu=New Games From Well-Known Names |obra=Video Games |fecha=marzu de 1983 |fechaaccesu=14 de mayu de 2017 |autor=Wiswell, Phil |páxina=69 |idioma=inglés}}</ref> Sicasí, pa ''[[Electronic Games]]'' esti xuegu «nun ta al altor de la so inspiración ... nun sobresal n'espectación y considerar inferior a ''[[Pitfall!]]''.<ref name="eg198306">{{Cita noticies |url=https://archive.org/stream/electronic-games-magazine-1983-06/Electronic_Games_Issue_16_Vol_02_04_1983_Jun#page/n45/mode/2up |títulu=The Players Guide to Fantasy Games |obra=Electronic Games |fecha=xunu de 1983 |fechaaccesu=14 de mayu de 2017 |páxina=47 |idioma=inglés}}</ref> Les siguientes dos películes tamién fueron afeches a videoxuegos: nuevamente Atari produció la versión de ''The Temple of Doom'', ente que ''La postrera cruzada'' tuvo tres adautaciones, dos d'elles por [[LucasArts]] —''[[Indiana Jones and the Last Crusade: The Action Game]]'' y ''[[Indiana Jones and the Last Crusade: Aventura gráfica]]''— y la otra por [[Taito Corporation|Taito]] pa la consola [[Nintendo Entertainment System|Nintendo NES]]. Dende entós fueron producíos dellos videoxuegos sobre Indiana Jones, ente los cualos inclúyense ''[[Indiana Jones and the Fate of Atlantis]]'' (1992), ''[[Indiana Jones' Greatest Adventures]]'' (1998), ''[[Indiana Jones y la Máquina Infernal]]'' (1999), ''[[Indiana Jones y la tumba del emperador]]'' (2003), ''[[Lego Indiana Jones: The Original Adventures]]'' (2008), ''[[Lego Indiana Jones 2: L'Aventura Sigue]]'' (2009), ''[[Indiana Jones and the Staff of Kings]]'' (2009) y ''[[Indiana Jones Adventure World]]'' (2011), esti postreru pa [[Facebook]]. === Otros productos === ==== Llinies de xuguetes ==== [[Ficheru:Legoland Windsor - Indiana Jones (2835946022).jpg|miniaturadeimagen|Figura reminiscente de Indy nel parque [[Legoland Windsor]], en 2008.]] En [[1981]] [[Kenner]] llanzó al mercáu una llinia de moñecos de dolce [[pulgada|pulgaes]] inspiraos nel personaxe. Al añu siguiente, comercializó una serie de nueve [[Figura d'aición|figures d'aición]], que veníen acompañaes de trés sets basaos en delles escenes de la primer película, y un [[xuegu de mesa]]. Ente estes figures inclúyense'l caballu d'Indiana y los vehículos militares nazis. Tres años dempués [[TSR, Inc.]] distribuyó unes versiones metalizadas en miniatura de los personaxes. Esi mesmu añu, en 1984, [[LJN]] produció 3 figures d'aición inspiraes en ''The Temple of Doom'',<ref>{{Cita web |títulu= Indiana Jones and the Temple of Doom: Action Figures |editorial= TheRaider.net |url= http://www.theraider.net/information/collectibles/ljn_todoom.php |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref> y en 1993 poner a la venta unos moñecos de Indy y del so padre.<ref>{{Cita web |títulu= Indiana Jones vinyl figure kits |editorial= TheRaider.net |url= http://www.theraider.net/information/collectibles/horizon_vinyl.php |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref> En 1995 [[Micro Machines]] diseñó una llinia de diez juguete coleicionables de los vehículos qu'apaecen nes películes,<ref>{{Cita web |títulu= The Adventures of Indiana Jones |editorial= Cool Toy Review |url= http://www.cooltoyreview.com/Kenner_IJ.asp |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref> y en 1999 Toys McCoy estrenó una edición llindada de Indy xunto col so caballu de la primer película.<ref>{{Cita web |títulu= Toys McCoy Indiana Jones figures |editorial= TheRaider.net |url= http://www.theraider.net/information/collectibles/toys_mccoy.php |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref> A principios de los años 2000, Disney comercializó una nueva llinia esclusiva de figures d'aición inspiraes nos personaxes y vehículos de la serie nos sos parques temáticos.<ref>{{Cita web |títulu= Disney Figures: Series 1 |editorial= TheRaider.net |url= http://www.theraider.net/information/collectibles/disney_series1.php |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref> En 2003 esta llinia incorporó versiones [[G.I. Joe]] de Indy, y una figura d'un [[afroamericanu]], a manera d'homenaxe a los diseñadores y ayudantes [[Negru (persona)|negros]] de la compañía.<ref>{{Cita web |títulu= Disney Figures: Series 2 |editorial= TheRaider.net |url= http://www.theraider.net/information/collectibles/disney_series2.php |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref> Con motivu del estrenu de la cuarta película en 2008, en mayu d'esi añu [[Hasbro]] llanzó una serie de xuguetes basaos en felicidá entama según en ''Raiders of the Lost Ark''. Dellos xuguetes incluyíos nesta llinia son el [[Señor Cabeza de Pataca]] carauterizáu como Indiana Jones, xunto con delles versiones metalizadas, oxetos de coleición del templu y el [[craniu de cristal]] y el [[Arca de l'Alianza]] de la primera.<ref>{{Cita web |títulu= Toy Fair 2008 - Indiana Jones Presentation |editorial= Cool Toy Review |url= http://www.cooltoyreview.com/TF2008/Hasbro/IJpresentation/default.asp |fechaaccesu=17 de febreru de 2008}}</ref><ref>{{Cita web |títulu= Exclusive Mail In Figures |editorial= [[Hasbro]] |url= http://www.hasbro.com/indianajones/default.cfm?page=Redemption |fechaaccesu=8 de mayu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.hasbro.com/indianajones/default.cfm?page=Redemption|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> Otres empreses que producieron los sos xuguetes esi añu fueron [[Sideshow Collectibles]], Gentle Giant, [[Diamond Comic Distributors|Diamond Select Toys]] y la compañía xaponesa Kotobukiya,<ref>{{Cita web |títulu= Indiana Jones 'Raiders of the Lost Ark' - Sideshow Exclusive Edition |editorial= [[Sideshow Collectibles]] |fecha=21 de febreru de 2008 |url= https://www.sideshowtoy.com/cgi-bin/category.cgi?item=39051 |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref><ref>{{Cita web |títulu= Toy Fair 2008 - Gentle Giant Indiana Jones |editorial= Cool Toy Review |url= http://www.cooltoyreview.com/TF2008/GG/IJ/default.asp |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref><ref>{{Cita publicación |autor= Scott Collura |títulu= Toy Fair 08: Diamond Select Nabs Lucasfilm License |editorial= [[IGN (sitiu web)|IGN]] |fecha= 25 de febreru de 2008 |url= http://uk.comics.ign.com/articles/854/854599p1.html |fechaaccesu= 27 de febreru de 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090114170119/http://uk.comics.ign.com/articles/854/854599p1.html |archivedate= 2009-01-14 }}</ref><ref>{{Cita publicación |títulu= USTF: Kotobukiya's Indiana Jones Lines |editorial= Action-Figure |fecha= 16 de febreru de 2008 |url= http://www.action-figure.com/index.php?name=News&file=article&sid=22701 |fechaaccesu= 21 de febreru de 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160121004930/http://www.action-figure.com/index.php?name=News&file=article&sid=22701 |archivedate= 2016-01-21 }}</ref> según [[LEGO]].<ref>{{Cita web |títulu= Indiana Jones - Products |editorial= [[LEGO]] |url= http://indianajones.lego.com/en-us/Products/IndianaJones/7620.aspx |fechaaccesu=17 de febreru de 2008}}</ref><ref>{{Cita publicación |títulu= New Indy Movie LEGO Sets Offer Exclusive Peek Into Crystal Skull |editorial= Gizmodo |url= http://gizmodo.com/350473/new-indy-movie-lego-sets-offer-exclusive-peek-into-crystal-skull |fechaaccesu= 17 de febreru de 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180726201052/https://gizmodo.com/350473/new-indy-movie-lego-sets-offer-exclusive-peek-into-crystal-skull |archivedate= 2018-07-26 }}</ref> ==== Bandes sonores ==== {{VT|Bandes sonores de la serie Indiana Jones}} La [[banda sonora]] de Indiana Jones ta íntegramente compuesta por [[John Williams (compositor)|John Williams]]. * ''Raiders of the Lost Ark'' - (edición orixinal, 1981) Disponible en [[Discu de vinilu|LP]] y [[casete]].<ref>[http://www.allmusic.com/album/r620611 allmusic ((( Indiana Jones Trilogy > Overview )))<!-- Bot generated title -->]</ref> * ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' - (Edición orixinal, 1986) Disponible en LP, casete y [[Discu compactu|CD]] * ''Indiana Jones and the Last Crusade'' - (Edición orixinal, 1989) Disponible en LP, casete y CD * ''Indiana Jones and the Kingdoom of the Crystal Skull'' - (Edición orixinal, 2008) Disponible en CD y en descarga dixital per mediu d'[[iTunes]].<ref>[http://www.amazon.com/exec/obidos/ASIN/B00193EGNY/comingsoon|''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull]", Amazon.com.</ref><ref>[http://www.tracksounds.com/reviews/indiana_jones_kingdom_crystal_skull_john_williams.htm Soundtrack Review at Tracksounds]</ref> ==== Llibros xuego ==== Esisten tamién dellos [[Llibru xuego|llibros xuego]] de la coleición ''[[escueye la to propia aventura]]'', escritos por diversos autores. '''[[R. L. Stine]]''' * ''Indiana Jones and the Curse of the Horror Island'' (traducción, ''Indiana Jones y la Maldición de la Isla del Terror'') * ''Indiana Jones and the Giants of the Silver Tower'' (''Los Xigantes de la Torre Platiada'') * ''Indiana Jones and the Cult of the Mummy's Crypt'' (''El Cultu a la Tumba de la Momia'') * ''Indiana Jones and the Ape Slaves of Howlings Island'' (''Los Esclavos de la Isla Howlings'') '''Otros autores''' * ''Indiana Jones and the Eye of the Fates'' (traducíu, ''Indiana Jones y el Güeyu del Destín''), de Richard Wenk * ''Indiana Jones and the Legion of Death'' (''La Lexón de la Muerte''), de Richard Wenk * ''Indiana Jones and the Dragon of Vengeance'' (''El Dragón de la Vengación''), de H. William Stine y Megan Stine * ''Indiana Jones and the Mask of the Elephant'' (''La Mázcara del Elefante''), de H. William Stine y Megan Stine * ''Indiana Jones and the Lost Treasure of Sheba'' (''L'Ayalga Perdida de Sheba''), de Rose Estes * ''Indiana Jones and the Cup of the Vampire'' (''La Copa del Vampiru''), de Andrew Helfer * ''Indiana Jones and the Gold of Genghis Khan'' (''L'Oru de Genghis Khan''), de Ellen Weiss ==== Xuegos de rol ==== {{AP|Indiana Jones (xuegos de rol)}} Ente 1984 y 1985 [[TSR, Inc.|TSR]] publicó una serie de siete suplementos pa un [[xuegu de rol]] en formatu de caxa. Esti postreru contenía un total de 12 figures de metal, de 2.5 [[centímetru|centímetros]]. Por cuenta de que TSR abandonara la llicencia d'esplotación en 1985, [[West End Games]] adquirir de la mesma ente 1994 y 1997 pa crear el so propiu xuegu de rol, basáu nel so [[Sistema de xuegu (xuegos de rol)|sistema de xuegu]] ''[[Masterbook]]''. Publicar hasta nueve suplementos basaos nel usu d'esti postreru, más unu suplementariu qu'utilizaba otru sistema de xuegu de West End Games: el [[Sistema D6]].<ref>[http://www.waynesbooks.com/IndianaJones.html Páxina recapitulativa de los xuegos de rol de Indiana Jones (n'inglés)]</ref> ==== Parques temáticos ==== * ''Indiana Jones Epic Stunt Spectacular!'' — [[Disney's Hollywood Studios]] (1989): un espectáculu en direuto en que dellos [[Doble (cine)|dobles]] recreen escenes de ''Raiders of the Lost Ark''.<ref>Disneyworld.disney.go.com. [https://disneyworld.disney.go.com/es-us/entertainment/hollywood-studios/indiana-jones-epic-stunt-spectacular/ «Indiana Jones™ Epic Stunt Spectacular!»]. Consultáu'l 14 de mayu de 2017.</ref> * ''Indiana Jones et témple-y du Péril'' — [[Disneyland Paris]] en [[Marne-la-Vallée]], [[Francia]] (1993): un [[monte rusu]] que la so temática ye la d'un templu perdíu esploráu pol públicu.<ref>Disneylandparis.fr. [http://www.disneylandparis.fr/attractions/parc-disneyland/indiana-jones-et-témple-y-du-peril/ «Indiana Jones™ et témple-y du Péril»] (en francés). Consultáu'l 14 de mayu de 2017.</ref> * ''Indiana Jones Adventure'' — [[Disneyland]] n'[[Anaheim (California)|Anaheim]] (1995) y [[Tokyo DisneySea]] en [[Xapón]] (2001): un percorríu a bordu d'un vehículu motorizado al traviés d'un templu con temátiques supernaturales.<ref>Disneyland.disney.go.com [https://disneyland.disney.go.com/es/disneyland/indiana-jones-adventure/ «Indiana Jones™ Adventure»]. Consultáu'l 14 de mayu de 2017.</ref> * Jock Lindsey's Hangar Bar - [[Disney Springs]] en [[Walt Disney World Resort]] (2015): un chigre inspiráu en base a unu de los personaxes de ''Indiana Jones''.<ref>Disneyworld.disney.go.com. [https://disneyworld.disney.go.com/es-us/dining/disney-springs/jock-lindseys-hangar-chigre/ «Jock Lindsey's Hangar Bar»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250709043159/https://disneyworld.disney.go.com/es-us/dining/disney-springs/jock-lindseys-hangar-chigre/ |date=2025-07-09 }}. Consultáu'l 14 de mayu de 2017.</ref> == Personaxes rellacionaos == {{AP|Personaxes de Indiana Jones}} {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" width=99% ! rowspan="2" width="15%" | Personaxe !colspan="5" align="center" | Actor / Actriz |- ! align="center" width="15%" | ''Raiders of the Lost Ark'' ! align="center" width="15%" | ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' ! align="center" width="15%" | ''Indiana Jones and the Last Crusade'' ! align="center" width="15%" | ''The Young Indiana Jones Chronicles'' ! align="center" width="15%" | ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' |- |Indiana Jones | colspan="2" | [[Harrison Ford]] | colspan="1" | Harrison Ford<br />[[River Phoenix]] | colspan="1" | [[Sean Patrick Flanery]]<br />[[Corey Carrier]]<br />[[George Hall]]<br />Harrison Ford | colspan="1" | [[Harrison Ford]] |- |[[Henry Jones, Sr.]] |colspan="2" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Sean Connery]]<br />[[Alex Hyde-White]] |colspan="1" | [[Lloyd Owen]] |colspan="1" | [[Sean Connery]] (Archivu fotográficu) |- |Anna Jones |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Ruth de Sosa]] |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |[[Marion Ravenwood]] |colspan="1" | [[Karen Allen]] |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Karen Allen]] |- |[[Mutt Williams]] |colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Shia LaBeouf]] |- |Helen Seymour |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Margaret Tyzack]] |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |T. E. Lawrence |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Joseph Bennet]]<br />[[Douglas Henshall]] |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Remy Baudouin |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Ronny Couterre]] |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Marcus Brody |colspan="1" | [[Denholm Elliott]] |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Denholm Elliott]] |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Denholm Elliott]] (Archivu fotográficu) |- |Sallah |colspan="1" | [[John Rhys-Davies]] |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | John Rhys-Davies |colspan="2" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Tapón |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Jonathan Ke Quan]] |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Willie Scott |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Kate Capshaw]] |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Harold Oxley |colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[John Hurt]] |- |Mac |colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Ray Winstone]] |- |René Belloq |colspan="1" | [[Paul Freeman]] |colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Mola Ram |colspan="1" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Amrish Puri]] |colspan="3" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Walter Donovan |colspan="2" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Julian Glover]] |colspan="2" style="background-color:#D3D3D3;" | |- |Irina Spalko |colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;" | |colspan="1" | [[Cate Blanchett]] |} == Inspiración histórica == A pesar de ser un personaxe ficticiu que participa n'aventures fantástiques al traviés de situaciones cronolóxiques nel tiempu, Indiana Jones tuvo arreyáu con elementos, situaciones y paraxes simbóliques de la realidá histórica, onde coinciden numberosos aspeutos colos sucesos reales. [[Ficheru:Ark of the Covenant church in Axum Ethiopia.jpg|thumb|Capiya de les Tables na [[Ilesia de Santa María de Sion]], qu'alluga, según la tradición, l'Arca de l'Alianza.]] * D'alcuerdu a datos bibliográficos, la [[Ilesia ortodoxa etíope]] podría llegar a considerase como la posesora del [[Arca de l'Alianza]], pos declaró qu'esta, reclamada como de la so propiedá, atópase na [[Ilesia de Santa María de Sion]], n'[[Etiopía]], y amás foi usada mientres ciertes ceremonies y rituales propios del cultu.<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?action=cpt&title=Smithsonian+Magacín+%7C+People+%26+Places+%7C+Keepers+of+the+Lost+Ark%3F&expire=&urlID=25104449&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fwww.smithsonianmag.com%2Fpeople-places%2Fark-covenant-200712.html&partnerID=253162 Investigación histórica de la Smithsonian magacín]; >[http://www.smithsonianmag.com/people-places/ark-covenant-200712.html?c=y&page=1 Smithsonian Magacín | People & Places | Keepers of the Lost Ark?<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=munro-hai> Stuart Munro-Hai, 2005, ''The Quest for the Ark of the Covenant'', Tauris (reviewed in ''Times Literary Supplement'' 19 August 2005 p 36)</ref> En ''Raiders of the Lost Ark'', l'Arca atópase en dalgún llugar ocultu de [[Tanis (Exiptu)|Tanis, Exiptu]]. Sicasí, nun pudo verificase con certeza si Tanis tien dalguna rellación col oxetu relixosu.<ref>{{Cita publicación |títulu= PSUSENES I, UN FARÓN A destiempu |editorial= Exiptoloxía.cl |fecha= 15 d'agostu de 2004 |url= http://www.egiptologia.cl/anexos/noticias/09_noticies%20agostu%202004/not_agosto_2004_12.htm |fechaaccesu= 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/http://www.egiptologia.cl/anexos/noticias/09_noticies%20agostu%202004/not_agosto_2004_12.htm |fechaarchivu= 30 de payares de 2015 }}</ref><ref>{{Cita publicación |autor= Gerardo Jofre |títulu= 2nda Conferencia sobre l'Arca de l'Alianza editorial= Arqueologos.org |fecha= 2004 |url= http://www.arqueologos.org/article.php3?id_article=84 |fechaaccesu= 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/http://www.arqueologos.org/article.php3?id_article=84 |fechaarchivu= 30 de payares de 2015 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060422051207/http://www.arqueologos.org/article.php3?id_article=84 |archivedate= 2006-04-22 }}</ref> * El Pozu d'Almes», al que s'introduz Jones, fai referencia a una cámara soterraña asitiada debaxo del [[Templu de Salomón]] en [[Xerusalén]].<ref>{{Cita publicación |títulu= L'Arca de l'Alianza - L'Arca sol Templu editorial= Enigmes y misterios.net |url= http://www.enigmasymisterios.net/nspip/IMG/doc/L'arca_de_l'alianza_-_Apuntes_pa_la Sala.doc |fechaaccesu= 2008 }}</ref> * La Sala de Mapes», onde l'aventureru intérnase, fai alusión, nel so diseñu arquiteutónicu, a los monumentos exipcios construyíos con un diseñu especial que-yos dexó ser allumaos polos rayos solares en periodos determinaos. Un exemplu sería'l Templu Mayor d'[[Abu Simbel]].<ref name=Skliar>Ania Skliar, ''Grosse kulturen der welt-Ägypten'', 2005</ref><ref name="siliotti">Alberto Siliotti, Egypt: temples, people, gods,1994</ref> * La secta<!--la pallabra inglesa "cult" traduzse 'secta'--> [[thugge]]y, na [[India]], ye l'elementu narrativu de ''The Temple of Doom''. Realmente, dicha secta secreta florió na India de la dómina colonial ya inclusive foi denomada la primer mafia del mundu; yera reconocida polos sos peculiares rituales y sacrificios a la diosa [[Kali]]. Coles mesmes, el costume d'arrincar los corazones de los sacrificaos xustu antes de degollalos provién de los [[azteques]] del [[Méxicu prehispánicu]].<ref>[[Mike Dash]] ''Thug: the true story of India's murderous cult''. Cambridge (Reinu Xuníu): Granta Books, 2005; ISBN 1-86207-604-9.</ref> * La llocalización y posterior afayu del [[Santu Grial]] narrar na trama de ''The Last Crusade''. Na realidá, los nazis crearon una organización concebida sol nome d'[[Ahnenerbe]] en [[1935]], que tenía, como únicu fin, l'atopar reliquies arqueolóxiques que demostraren la superioridá de la [[raza aria]]; inclusive [[Adolf Hitler|Hitler]] preparó un sitiu puramente pa recibir dicha reliquia sagrada.<ref>{{Cita publicación |autor= Maria Lorente |títulu= Entrevista - El "Grial Nazi" de Francesc Miralles |editorial= La Busqueda.org |url= http://perso.orange.es/recobl44/nov48.htm |fechaaccesu= 2008 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/http://perso.orange.es/recobl44/nov48.htm |fechaarchivu= 30 de payares de 2015 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100630104000/http://perso.orange.es/recobl44/nov48.htm |archivedate= 2010-06-30 }}</ref> * En ''El reinu de la calavera de cristal'', falar d'un afayu que tuvo llugar en [[Roswell (Nuevu Méxicu)|Roswell, Nuevu Méxicu]]. Alrodiu d'[[Incidente OVNI de Roswell|esti fechu]], axuntáronse declaraciones nes que se conclúi que s'estrelló un [[ovni]] y solo atopáronse los restos de la nave y de los sos tripulantes. Tamién se fala de la mítica esistencia de la ciudá d'[[El Dorado]], que la so lleenda menta que foi edificada, na dómina prehispánica, con sólidos bloques d'oru. Ye d'esta manera cómo, precisamente, Spielberg y Lucas asegurar de rexistrar un fechu históricu en caúna de les sos creaciones cinematográfiques, llogrando rellacionalo idóneamente cola trama ficticia en que se ve arreyáu l'héroe. == Receición na cultura popular == [[Ficheru:HarrisonShiaSkullNewHaven.jpg|thumb|Fotografía prindada mientres el rodaxe de ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'', estrenada en [[2008]].]] Anque les aventures de Jones, que comparten considerablemente temátiques de naturaleza fantástica, y les téuniques arqueolóxiques representaes nes mesmes pudieren considerase «tosques», d'alcuerdu a Emily Casey, una estudiante graduada de la [[Universidá de Yale]], «nos años 1930, l'arqueoloxía nun llograba establecese en sí como una ciencia, polo que, históricamente, Indiana Jones resulta bien acertáu».<ref name=briefh>{{Cita publicación |títulu= A Brief History of Dr. Jones (Marshall College - An Introduction to Archaeology Theory) |editorial= Indiana Jones - Sitiu oficial |fecha=2008 |url= http://www.indianajones.com/site/index.html |fechaaccesu=setiembre de 2008}}</ref> «En 1930, les investigaciones y sustentos yeren insuficientes. Omitiendo'l fechu de que pudiera o nun incluyir l'usu d'un llátigu pa defensa propia, en realidá tratar de dos maneres d'estudiu y práutica bien distintes ente sigo. Les metodoloxíes teníen que ser desenvueltes nel aire. Nun foi sinón hasta mediaos de 1970 que les nueses lleis y regulaciones actuales dieron pasu al establecimientu del ideal de preservación», amiesta Holly Cuzzone, un investigador de la mesma universidá d'Estaos Xuníos.<ref name=briefh /> Dellos arqueólogos criticaron la metodoloxía utilizada por Indy, catalogándola de «profanadora» más que como la base de cualquier trabayu cuidadoso y responsable. Nos años 1930 la práutica de l'arqueoloxía yera bien distinta a la ciencia moderna, polo cual el personaxe comparte semeyances con esta forma de perceición.<ref name=digging>{{Cita publicación |autor= Mike Peed |títulu= Digging |publicación= The New Yorker |fecha=9 de xunu de 2008 |url= http://www.newyorker.com/talk/2008/06/09/080609ta_talk_peed |fechaaccesu=17 de xunetu de 2008}}</ref> En 2008, la revista ''Archaeology'' dedució qu'Indiana ye un «tarrecible arqueólogu, pero un gran embaxador de l'arqueoloxía».<ref name=digging /><ref>{{Cita publicación |autor= Eti Bonn-Muller and Eric A. Powell |títulu= Indy Spirit Awards |publicación= Archaeology |fecha=mayu / xunu, 2008 |url= http://www.archaeology.org/0805/trenches/indy.html |fechaaccesu=17 de xunetu de 2007}}</ref> [[Harrison Ford]], de la mesma, foi premiáu pola organización Board of Directors of the Archaeological Institute of America, «pola so significativa influencia nel interés pola arqueoloxía».<ref>{{Cita publicación |títulu= Harrison Ford Elected to AIA Board |editorial= [[Archaeological Institute of America]] |fecha= 9 de xunu de 2008 |url= http://www.archaeological.org/webinfo.php?páxina=10477 |fechaaccesu= xunetu de 2008 }}</ref> Casey mentó al respeutu: «les descripciones de saquiador y ventureru aventureru poles que ye conocíu Indy, non necesariamente vienen a tipificar les espediciones reales. La visión romántica del Dr. Jones ayudó, en cierta manera, a xenerar interés na ciencia. Indiana Jones desamarró l'interés en munchos pa impulsar los estudios de l'arqueoloxía».<ref name=briefh /> En 2008, debíu al estrenu de ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'', la canal de televisión [[The History Channel]] tresmitió'l programa ''Indiana Jones And The Ultimate Quest'', un especial de dos hores de duración producíu por [[LucasFilm]] y Prometheus Entertainment y presentáu por [[Giorgio A. Tsoukalos]], espertu na Teoría del Antiguu Astronauta, onde s'esamina la veracidá de les distintes reliquies presentaes na serie de películes.<ref>{{Cita publicación |títulu= Indiana Jones and the Ultimate Quest, especial por The History Channel |editorial= Realtvnews.com.ar |url= http://www.realtvnews.com.ar/new/rincon.php?id=5844 |fechaaccesu= 28 de payares de 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160311132138/http://realtvnews.com.ar/new/rincon.php?id=5844 |archivedate= 2016-03-11 }}</ref> Trátase d'unu de los personaxes más reconocíos del cine contemporaneu; en 2003, el [[American Film Institute]] catalogó a Indiana Jones como'l segundu «[[AFI's 100 años... 100 héroes y villanos|Meyor héroe del cine]]», solo per debaxo de Atticus Finch, protagonista de ''[[Matar a un ruiseñor (película)|Matar a un ruiseñor]]'',<ref name="afi17"/> ente que la revista británica ''[[Empire (revista)|Empire]]'' asitiar como'l sestu Meyor personaxe cinematográficu de tolos tiempos».<ref name="empire17"/> Igualmente, les publicaciones ''[[Entertainment Weekly]]'' y ''[[Premiere (revista)|Premiere]]'' lo enlistaron como unu de los meyores personaxes, non solamente del cine, sinón tamién de la cultura popular.<ref name="ew17"/><ref name="filme17"/> Tocantes a receición comercial, los filmes de ''Indiana Jones'' recaldaron más de mil millones de dólares en tol mundu, lo cual convertir nuna de les [[Películes coles mayores recaldaciones#Franquicies y sagues de películes más esitoses|series cinematográfiques más esitoses de tolos tiempos]]. == Ver tamién == * [[Lucasfilm]] * [[Walt Disney Company]] * [[George Lucas]] * [[Steven Spielberg]] * [[Harrison Ford]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * Pau Gómez, ''Indiana Jones. Biografía'' (Madrid, Editorial Páxines d'Espluma, 2006). ISBN 978-84-95642-74-3. ;N'inglés * {{Cita publicación|apellíu= Hearn |nome=Marcus |títulu=The Cinema of George Lucas |editorial=Harry N. Abrams Inc, Publishers |fecha=2005 |allugamientu=Nueva York |id=ISBN 0-8109-4968-7}} * {{cita llibru | apellíos= McBride |nome=Joseph |títulu= Steven Spielberg |editorial=Faber and Faber |fecha=1997 |allugamientu=Nueva York |id= ISBN 0-571-19177-0}} * {{Cita publicación|apellíu= Horsting |nome=Jessie |títulu=Drew Struzan: Oeuvre |editorial=Dreamwave Productions |fecha=2004 |id=ISBN 0-9732786-7-6}} * {{Cita publicación|apellíu= McIntee |nome=David |títulu=Fortune and Glory: A Treasure Hunter's Handbook |editorial=Bloomsbury Publishing |fecha=2016 |id=ISBN 9781472807854}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Feathered Snake |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1990 |isbn=3-442-09722-3}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Ship of the Gods |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1990 |isbn=3-442-09723-1}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Gold of El Dorado |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1991 |isbn=3-442-09725-8}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Sword of Genghis Khan |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1991 |isbn=3-442-09726-6}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Vanished People |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1991 |isbn=3-442-41028-2}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Secret of Easter Island |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1992 |isbn=3-442-41052-5}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Legacy of Avalon |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1993 |isbn=3-442-41144-0}} * {{Cita publicación |autor=Wolfgang Hohlbein |títulu=Indiana Jones and the Labyrinth of Horus |editorial=Goldmann Verlag |fecha=1993 |isbn=3-442-41145-9}} * {{Cita publicación |autor=Rob MacGregor |títulu=Indiana Jones and the Peril of Delphi |editorial=Bantam Books |fecha=xineru de 1991 |isbn=978-0-553-28931-2}} * {{Cita publicación |autor=Rob MacGregor |títulu=Indiana Jones and the Dance of Giants |editorial=Bantam Books |fecha=mayu de 1991 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553290356 |isbn=978-0-553-29035-6}} * {{Cita publicación |autor=Rob MacGregor |títulu=Indiana Jones and the Seven Veils |editorial=Bantam Books |fecha=payares de 1991 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553293340 |isbn=978-0-553-29035-6}} * {{Cita publicación |autor=Rob MacGregor |títulu=Indiana Jones and the Genesis Deluge |editorial=Bantam Books |fecha=xineru de 1992 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553295023 |isbn=978-0-553-29502-3}} * {{Cita publicación |autor=Rob MacGregor |títulu=Indiana Jones and the Unicorn's Legacy |editorial=Bantam Books |fecha=agostu de 1992 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553296662 |isbn=978-0-553-29666-2}} * {{Cita publicación |autor=Rob MacGregor |títulu=Indiana Jones and the Interior World |editorial=Bantam Books |fecha=payares de 1992 |url= http://www.randomhouse.com/bantamdell/catalog/display.pperl?isbn=9780553299663 |isbn=978-0-553-29966-3}} == Enllaces esternos == {{wikiquote}} {{commonscat}} * [http://www.indianajones.es/ Sitiu web oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106143901/http://indianajones.es/ |date=2017-11-06 }} n'español. * [http://www.indianajones.com/ Sitiu web oficial] n'inglés {{Tradubot|Indiana Jones}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Indiana Jones| ]] [[Categoría:Personaxes de cine]] [[Categoría:Personaxes de lliteratura]] [[Categoría:Marvel Comics]] fg823vpdt1gb0f0yk9wbxu235jkkjt5 0 95879 4493712 4274855 2026-05-18T01:46:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493712 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} Una '''institución''' (del [[idioma llatín|llatín]] ''institutio'', de ''in'', qu'implica penetración; ''statuere'', aparcar, asitiar, y el sufixu ''-ción'', qu'implica aición o efeutu<ref>[http://etimologias.dechile.net/?institucio.n Etimoloxía de ''institución'' (Consultáu xueves 15 de febreru del 2018)]</ref>) ye un [[organismu]] públicu o priváu creáu pa desempeñar un determináu llabor cultural, científica, política o social.{{ensin referencies}} Les instituciones son sistemes d'[[socialización|índole social]] y [[cooperación|cooperativa]] creaes so imposiciones llegales, que procuren ordenar y normalizar el [[comportamientu]] d'un [[grupu social|grupu d'individuos]] (que puede ser de toa una [[sociedá]]). Les instituciones tescienden les voluntaes individuales, al identificase cola imposición d'un propósitu consideráu como un bien social, esto ye, que vendría siendo daqué "normal" pa esi grupu. El so mecanismu de funcionamientu varia llargamente en cada casu, anque se destacar la ellaboración de numberoses [[norma xurídica|regles o normes]] que suelen ser pocu flexibles y amoldables.<ref>Haidar, J. I., 2012. [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2066558 «Impact of Business Regulatory Reforms on Economic Growth.»] ''Journal of the Japanese and International Economies'', Elsevier, vol. 26(3), pages 285-307, September</ref> El términu "institución", etimológicamente, comparte raigañu con [[institutu]], [[educación|instrucción]], instructor y [[institutriz]]. Munches instituciones son [[organización|organizaciones]] formalmente establecíes, anque otres non; nin siquier tienen por qué correspondese con un llugar físicu, estendiéndose a una conducta y [[costume]]s consideraes importantes pa una sociedá, como les particulares organizaciones formales de [[gobiernu]] y [[serviciu públicu]], o inclusive a fechos sociales contingentes (como'l conducir un automóvil pela derecha nunos países y pela izquierda n'otros), o al apreciu que se siente por una persona digna, respetu y considerancia (tal o cual artista o personaxe popular ye consideráu una institución). Les instituciones, como los seres humanos, fueron evolucionando al traviés del tiempu, lo cual dexó xenerar un orde y una estabilidá social, onde cada miembru del grupu tien d'apegase a ciertes normes y regles, dando orixe a la división del trabayu y a la organización de xeres y de roles; pero por que les instituciones confórmense deben d'axuntar ciertes carauterístiques como se menta nel artículu de Power, Van Schaik y Lehmann, «La formación de les instituciones rique intencionalidad compartida, el llinguaxe y otres habilidaes cognitives en gran midida ausentes n'otros primates», publicáu en ''[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]'' en 2016.<ref>{{Cita web|url = http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/371/1687/20150098|títulu = How institutions shaped the last major evolutionary transition to large-scale human societies|fechaaccesu = 7 de marzu de 2016|autor = Simon T. Powers, Carel P. van Schaik, Laurent Lehmann|enllaceautor = |fecha = |idioma = inglés|publicación = Phil. Trans. R. Soc. B|editorial = The Royal Society Publishing|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20170913173416/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/371/1687/20150098|fechaarchivu = 2017-09-13}}</ref> [[Douglas North]] menta que les instituciones son les llimitaciones escurríes por que estructuran la interaición política, económica y social. Componer de dos restricciones informales por casu, los tabús, costumes, tradiciones, etc. y les llimitaciones formales por casu, les lleis de derechos de propiedá. Finalidá de les instituciones: 1) Crear orde y amenorgar la incertidume. 2) Apurrir la estructura d'incentivos nuna economía de costos de transaición son un elementu críticu de los resultaos económiques, y les instituciones, (xunto cola eficacia de l'aplicación y la teunoloxía) determinar los costos de transaición. Cada etapa del desenvolvimientu económicu consiste n'aumentar la especialización, la división del trabayu y la teunoloxía de forma continua más granible.<ref>{{Cita web|url = http://www.jstor.org/stable/1942704|títulu = Institutions|fechaaccesu = 7 de marzu de 2016|autor = Douglass C. North|enllaceautor =|fecha =|idioma = inglés|sitiuweb =|publicación = The Journal of Economic Perspectives}}</ref> Como estructures y mecanismos d'orde social, les instituciones son unu de los principales oxetos d'estudiu nes [[ciencies sociales]], como l'[[antropoloxía]], la [[socioloxía]], la [[ciencia política]], la [[economía]] y l'[[alministración]] d'[[empresa|empreses]] ente otres. Les instituciones son tamién una tema d'estudiu central pal [[derechu]], el réxime == Instituciones llexislatives == Tamién llamaes instituciones mecanismo; consisten en componentes ideales d'una entidá, como por casu un Reglamentu, Códigu, o una [[Constitución]]. Toes elles, col calter de permanentes, pos siguen esistiendo a pesar de que les voluntaes creadores d'estes entidaes finaron. == Instituciones xurídiques == ''[[Institutiones]]'' o ''Institutas'' son un conxuntu de llibros destinaos a la enseñanza introductoria del [[Derechu romanu]]. Según el profesor Mario Verdugo ,{{ensin referencies}} les instituciones son creaciones del obrar humanu coleutivu que, con calter de permanencia, procuren satisfaer necesidaes sociales étiques. Dientro d'estes atopamos les instituciones xurídiques que son creaes nel mundu del derechu so normes coactivas y busquen un ideal de xusticia. Al llau de les normes xurídiques apaecen les Instituciones que, según [[Luis Díez-Picazo|Díez Picazo]] y Gullón,{{ensin referencies}} son comportamientos que'l Derechu regula, y que son básiques por que la convivencia densedólquese acordies con unos determinaos moldes de vida. A estos comportamientos, que son básicos pal desenvolvimientu de la convivencia, denominar Instituciones, por casu: el matrimoniu, el contratu, la propiedá. Otru sector de la doctrina{{ensin referencies}}, considera que les rellaciones xurídiques presenten, dacuando, grandes analoxíes por referise a una mesma materia (usufructuariu y nuedu propietariu, acreedor y deldor, tutor y pupilu,etc). La doctrina considera asina, que'l conxuntu de normes xurídiques referentes a una clase determinada de rellaciones xurídiques constitúin la denomada Institución xurídica. Dende'l puntu de vista de la esposición científica d'un conxuntu normativu, el conceutu d'institución, asina entendíu, tien gran valor sistemáticu, pos dexa la ordenación de les materies allegaes formando les "Instituciones" d'esi sistema xurídicu. El xurista [[Federico de Castro y Bravo]],{{ensin referencies}} sofitar na significación idiomática como daqué qu'algama la firmeza de lo fundamental y considera como Institución xurídica les formes básicu y típicu de la organización xurídica total. == Instituciones polítiques == Seríen aquelles que se refieren a la [[sociedá política]], y que regulen la estructura y órganos del [[gobiernu]] del [[Estáu]]. Según el criteriu presentáu pola [[Unesco]] en 1948, referente a los puntos de vista de los demás oxetos d'estudiu de la [[ciencia política]], les '''instituciones polítiques''' tienen rellación colos siguientes conceutos: * [[Constitución]] * [[Gobiernu federal]] * [[Gobiernu rexonal]] y [[Gobiernu llocal]] (instituciones [[municipal]]es o [[conceyu|conceyos]]) {{VT|Entidá política|demarcación alministrativa}} ==Instituciones económiques== {{AP|Institución económica}} Ye un conceutu de la [[ciencia económica]], definíu pola escuela denomada xustamente [[institucionalismo económicu]] y tal como la entiende esta teoría (una versión ellaborada dende'l [[lliberalismu]]), como la forma en que se rellacionen les persones nel so enclín natural a, por aciu la busca del pixín [[interés individual]], llograr de resultes el mayor [[Beneficiu económicu|beneficiu]] pal [[grupu social]]. '''Instituciones''' económiques seríen les [[Norma social|normes]], [[usos y costumes]] que rixen les [[rellaciones sociales]] y [[rellaciones económiques|económiques]] ente los miembros del grupu y enseñen a robar a la clase baxa. El beneficiu d'una institución aumenta cola [[eficiencia]] qu'ésta xenera na economía y col amenorgamientu de los sos [[costos de transaición]] y de [[costos d'información]]; lo que va tar en rellación direuta cola [[esperiencia]] qu'atropen los axentes económicos y cola tresparencia y cencellez de les regles del sistema; y en rellación inversa col númberu d'individuos que les executen. ==Instituciones científiques== {{AP|Instituciones científiques}} '''Instituciones científiques''' o '''d'investigación''' son les [[instituciones]] dedicaes a la [[ciencia]] y la [[investigación científica]]. Tán bien venceyaes a les [[instituciones educatives]] y a los ámbitos político y económico. Anque ye habitual identificales coles [[ciencies físicu-naturales]], dende'l so orixe tamién tán amestaes a les [[ciencies sociales]] o [[ciencies humanes|humanes]]. Pa delles d'elles, o en ciertos contestos, utilícense espresiones tales como '''infraestructures científiques''' o '''instalaciones científiques'''. ==Historia de les instituciones== La Historia de les Instituciones ye la especialidá historiográfica que'l so oxetu son les instituciones. Especialmente son oxetu d'esta especialidá les instituciones polítiques, que de fechu dexen periodizar la historia. La principal de toes, l'Estáu (vease: historia política), puede trate dende los sos oríxenes cola polis clásica, la monarquía helenística, l'Imperiu romanu, los Reinos Xermánicos, la monarquía feudal, la monarquía autoritaria, la monarquía absoluta, l'Estáu Lliberal, l'Estáu Social. Tamién son oxetu de la disciplina'l restu de les instituciones polítiques, llocales (conceyos), xudiciales, llexislatives. Les instituciones d'otru tipu, más puramente seríen l'oxetu de la historia económico y social: les instituciones sociales (el matrimoniu, la familia...), les instituciones económiques (por casu la banca, la empresa...), siendo la mayor parte d'elles mistes (el feudu, el señoríu, el mayoralgu, la propiedá, la escuela, l'exércitu...). En particular, seríen oxetu de la historia eclesiástica les instituciones relixoses (la mesma Ilesia, el cleru y cada una de les sos seiciones, monesterios, catedrales, parroquies...) Al ser les instituciones grandes productores de documentación, la so historia xustifícase fácilmente pola disponibilidad de materia primo pal so estudiu. El institucionalismo n'historia (nun confundir col enclín homónimu n'economía) ye una escuela historiográfica opuesta al materialismu históricu, al poner el protagonismu de la historia nes instituciones, mientres ésti facer nes clases sociales; tamién s'opondría al providencialismo o a una interpretación individualista de la historia (vease suxetu históricu) Ente los historiadores que n'España se dedicaron a la historia de les instituciones destaca Luis García de Valdeavellano. {{AP|Institucionalismo}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Tradubot|Institución}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Instituciones| ]] [[Categoría:Socioloxía de la cultura]] q4kw2whoydtnh9nzwgvwiogty3jemro 0 95991 4493573 4253398 2026-05-17T14:37:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493573 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{Publicación}} '''HuffPost''' (enantes conocíu como ''The Huffington Post'') ye un [[periódicu en llinia]] y [[blogue]] [[agregador]] de noticies, fundáu por [[Arianna Huffington]], Kenneth Lerer y Jonah Peretti, que presenta noticies y columnistes.<ref>{{cita publicación | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/08/AR2007070801213.html | títulu=A Blogue That Made it Big |fechaaccesu=25 de payares de 2008 | fecha=9 de xunetu de 2007 | obra=The Washington Post | autor=Kurtz, Howard}}</ref> El sitiu ufierta cobertoria sobre política, negocios, entretenimientu, moda, el movimientu verde, noticies internacionales y humor. El 15 de xunu de 2012 ocupaba en Alexa el puestu global 96 (25 n'Estaos Xuníos).<ref>[http://www.alexa.com/siteinfo/huffingtonpost.com El Huffington Post en Alexa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719101246/http://www.alexa.com/siteinfo/huffingtonpost.com |date=2011-07-19 }}, Traffic Stats, 15.06.2012; accesu'l mesmu día</ref> ''The Huffington Post'' foi llanzáu'l 9 de mayu de 2005, como un colector de comentarios y una alternativa "lliberal" (nel sentíu norteamericanu del términu, más cercanu al socialismu que al lliberalismu) y progresista al [[Conservadorismu nos Estaos Xuníos|conservadorismu]] de los [[agregador]]es de noticies tales como ''Drudge Report''.<ref>{{cita web | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1192975/The-Huffington-Post | títulu=The Huffington Post | obra=Encyclopædia Britannica Online |fechaaccesu=3 de marzu de 2009 }}</ref> En 2008, el sitiu llanzó la so primer versión llocal, HuffPost Chicago; HuffPost Nueva York foi llanzada en xunu de 2009; HuffPost Denver fixo lo propio'l 15 de setiembre de 2009<ref>[http://blogs.westword.com/latestword/2009/09/the_debú_of_huffington_post_d.php The Debú of Huffington Post Denver]</ref> y HuffPost Los Angeles empecipió operaciones el 2 d'avientu de 2009.<ref>[http://www.huffingtonpost.com/arianna-huffington/go-west-young-internet-ne_b_376756.html Go West, Young Internet Newspaper: Introducing HuffPost Los Angeles]</ref> The Huffington Post tien una comunidá activa con más d'un millón de comentarios per mes. Antes de ''The Huffington Post'', Huffington caltenía una páxina web llamada Ariannaonline.com. La so primer incursión n'[[Internet]] foi una páxina web llamada Resignation.com, que pidía l'arrenunciu del [[presidente d'Estaos Xuníos]] [[Bill Clinton]] y foi un llugar d'alcuentru pa los [[Conservadorismu|conservadores]] opuestos a Clinton.<ref>Editores (16 d'avientu de 1998) [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/talk/zforum/huffington121698.htm "Direct Access: Arianna Huffington."] ''[[Washington Post]].'' ''Ver tamién'' [https://web.archive.org/web/20120213112518/http://ariannaonline.huffingtonpost.com/columns/column.php?id=476 Columna de Huffington del 14 de setiembre de 1998 en Resignation.com], onde pide que Clinton arrenuncie y [https://web.archive.org/web/20120303223200/http://ariannaonline.huffingtonpost.com/columns/printer_friendly.php?id=504 la so columna del 24 d'avientu de 1998 en Resignation.com], onde argumenta por qué empecipió Resignation.com.</ref> La versión en castellán, ''[[El Huffington Post]]'', desembarcó n'España'l 6 de xunu de 2012, y [[Grupo PRISA|PRISA Noticies]] participa nella col 50%.<ref name=pais>[http://sociedad.elpais.com/sociedad/2012/06/06/actualidad/1339010752_542958.html ''Naz 'El Huffington Post''], ''[[El País]]'', 06.06.2012; accesu 15.06.2012</ref> El ''HuffPost'' tien tamién versiones en Francia y Gran Bretaña ya Italia dende'l 25 de setiembre de 2012. El 20 d'ochobre de 2013 empezó a salir la versión alemana.<ref name=pais /> En Méxicu empecipió operaciones en setiembre de 2016, como [http://www.huffingtonpost.com.mx/ The Huffington Post, edición mx]. ''The Huffington Post'' ganó'l so primer [[Premiu Pulitzer|Pulitzer]] en 2012 na persona de David Wood, categoría de ''reportaxe nacional''.<ref>[http://www.crainsnewyork.com/article/20120416/MEDIA_ENTERTAINMENT/120419908 Matthew Flamm. ''Dixital media takes home a Pulitzer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602163829/http://www.crainsnewyork.com/article/20120416/MEDIA_ENTERTAINMENT/120419908 |date=2012-06-02 }}, ''Crain's New York Business'', 16.04.2012; accesu 15.06.2012</ref> Según ''Technorati Authority'', al 15.06.2012 ''The Huffington Post'' ocupaba'l primer llugar nos ''Top 100 Blogues'' (el ''ranking'' actualízase una vegada al día).<ref>[https://web.archive.org/web/20120826062604/http://technorati.comblogstop100 ''Top 100 Blogues'']; el datu foi recoyíu'l 15.06.2012, pero actualízase diariamente y nun atopé cómo pueden vese los datos anteriores al día en que l'usuariu entra na páxina</ref> == Autores == The Huffington Post tien munchos columnistes invitaos, llamaos bloggers, según periodistes. *[[Alec Baldwin]] *[[Bruce Cohen]] *[[John Conyers]] *[[Richard Dawkins]] *[[Alan Dershowitz]] *[[Howard Fineman]] *[[Larry Gelbart]] *[[Johann Hari]] *[[Gary Hart]] *[[Jesse Jackson]] *[[Alicia Keys]] *[[Yoko Ono]] *[[Robert Reich]] *[[Bernie Sanders]] *[[Yoani Sánchez]] *[[Al Sharpton]] *[[Harry Shearer]] *[[Anne Sinclair]] *[[Cenk Uygur]] *[[Sigourney Weaver]] *[[Bradley Whitford]] *[[Barbra Streisand]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.huffingtonpost.com/ ''The Huffington Post''] * [http://www.huffingtonpost.es/ ''El Huffington Post''] * [http://www.guardian.co.uk/international/story/0,,1470172,00.html The Guardian: ''Uber-blogue raises a celebrity voice''] {{Tradubot|HuffPost}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sitios web de noticies]] [[Categoría:Blogues]] [[Categoría:Empreses fundaes en 2005]] [[Categoría:Prisa Noticies]] t8vcye5c59we263uuf29du1xd4f9x19 0 96336 4493764 4395203 2026-05-18T05:33:54Z Limotecariu 735 4493764 wikitext text/x-wiki {{rexón}} El '''cantón de Schaffhausen''' (n'[[idioma alemán|alemán]] ''Schaffhausen'', en [[idioma francés|francés]] ''Schaffhouse'', n'[[idioma italianu|italianu]] ''Sciaffusa'', en [[idioma romanche|romanche]] ''Schaffusa''), ye un [[cantones suizos|cantón]] de [[Suiza]] que la so ciudá principal y capital ye [[Schaffhausen]]. == Xeografía == El cantón ye'l más septentrional de [[Suiza]], ta cuasi dafechu arredoláu por [[Alemaña]], llendando con ésta al este, oeste y norte, y al sur colos cantones de [[cantón de Zúrich|Zúrich]] y [[cantón de Turgovia|Turgovia]]. Al oeste tien el [[llagu de Constanza]] con una superficie de 298 km². Predomina la producción agrícola. El cantón de Schaffhausen ta estremáu en tres zones, de les cuales la más grande ye la so capital y les otres dos son enclaves del cantón n'Alemaña y na mesma Suiza. == Historia == Nel [[medievu]] Schaffhausen yera una ciudá estáu. La ciudá acuñó una moneda propia hasta l'añu de [[1049]], nel que se fundó un monesteriu benedictín que contribuyó a llograr la independencia en [[1190]]. A fines de [[1218]] yera una ciudá llibre del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. En [[1330]] pasó a manes de los [[Habsburgu]]. El cantón recuperó la independencia en [[1415]] cuando mercó la so llibertá. Aliose con Zúrich en [[1454]], convirtiéndose en miembru de plenu derechu de la Confederación en [[1501]]. La primer llinia ferroviaria llegó a la ciudá en [[1857]]. En [[1944]] los americanos bombardiaron Schaffhausen por error, al confundir el territoriu suizu col alemán. La constitución cantonal data de [[1876]] y revisose en [[1895]]. == Economía == Ye famosa la producción del vinu blancu de [[Riesling]] nel cantón. La industria ta basada na producción de maquinaria y artículos metálicos. Tamién se fabriquen relós y xoyes. Schaffhausen ye coles mesmes un importante nuedu ferroviariu ente Suiza y Alemaña. Ingresos (en millones de CHF): 3 596 fr. == Demografía == En [[2002]] la población yera de 73.400 persones. La llingua predominante ye l'alemán. La relixón principal ye'l protestantismu. == Distritos == [[Archivu: Map of Canton Schaffhausen.png|thumb|150px|right|Los distritos del Cantón de Schaffhausen.]] Antes de xunetu de 1999, el cantón taba estremáu en seis distritos: * [[Distritu d'Oberklettgau]] * [[Distritu de Reiat]] * [[Distritu de Schaffhausen]] * [[Distritu de Schleitheim]] * [[Distritu de Stein]] * [[Distritu de Unterklettgau]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cantón de Schaffhausen]] 2c39pv3txqbza3dvd8dn8qx59knkyfk 0 97488 4493710 4364031 2026-05-18T01:38:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493710 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Inquisición española.svg|thumb|200px|Escudu de la [[Inquisición]] española. A entrambos llaos de la [[cruz]], la [[espada]] simboliza'l tratu a los [[herexe]]s, la caña d'[[olivar]] la reconciliación colos represos. Arrodia l'escudu la lleenda ''«EXURGE APODERE ET JUDICA CAUSAM TUAM. PSALM. 73»'', frase en [[llatín]] que traducida al castellán significa: ''Álzate, oh [[Dios]], a defender la to causa, [[llibru de los Salmos|salmu]] 73 (74)''.]] La '''Inquisición española''' o '''Tribunal del Santu Oficiu de la Inquisición''' foi una institución fundada en [[1478]] polos [[Reis Católicos]] pa caltener la ortodoxa [[Ilesia Católica|católica]] nos sos reinos. La Inquisición española tien precedentes n'instituciones similares esistentes n'[[Europa]] dende'l [[sieglu XII]] (vease l'artículu ''[[Inquisición]]''), especialmente na fundada en [[Francia]] nel añu [[1184]]. La Inquisición española taba sol control direutu de la monarquía. La so abolición foi aprobada nes [[Cortes de Cádiz]] en 1812 por mayoría absoluta, pero nun s'abolió definitivamente hasta'l [[15 de xunetu]] de [[1834]], mientres el [[Reináu de Sabela II|reináu]] de [[Sabela II d'España|Sabela II]]. La Inquisición, como [[tribunal eclesiásticu]], namái tenía [[competencia xudicial|competencia]] sobre cristianos [[Bautismu|bautizaos]]. Mientres la mayor parte de la so historia, sicasí, al nun esistir [[llibertá de cultu]] nin n'[[España]] nin nos sos territorios dependientes, el so [[xurisdicción]] estender a la práutica totalidá de los súbditos del rei d'España. == Oríxenes == {{AP|Oríxenes de la Inquisición española}} === Precedentes === {{AP|Inquisición pontificia}} La institución [[Inquisición|inquisitorial]] nun ye una creación española. La primer inquisición, la [[inquisición episcopal|episcopal]], foi creada per mediu de la [[bulda papal]] ''[[Ad abolendam]]'', promulgada a finales del [[sieglu XII]] pol [[papa]] [[Lucio III]] como un preséu pa combatir la [[herexía]] [[albigense]] nel sur de Francia. Cincuenta años dempués, en 1231-1233, el papa [[Gregorio IX]] creó por aciu la bulda ''Excommunicamus'' la [[inquisición pontificia]] que s'estableció en dellos reinos cristianos europeos mientres la [[Edá Media]]. Tocantes a los reinos cristianos de la península ibérica, la inquisición pontificia namái s'instauró na [[Corona d'Aragón]], onde los dominicos catalanes [[Raimundo de Peñafort]] y [[Nicholas Eymerich]] fueron destacaos miembros de la mesma. Col tiempu, la so importancia foise esleiendo, y a mediaos del [[sieglu XV]] yera una institución casi escaecida, anque llegalmente vixente. Na [[Corona de Castiella]] la represión de la herexía corrió al cargu de los príncipes seculares basándose nuna llexislación tamién secular anque reproducía en gran midida los estatutos de la inquisición pontificia. En ''[[Les Partíes]]'' almitióse «la persecución de los herexes, pero conducilos, primero de too, a l'[[axuración]]; namái en casu de que persistieren nes sos creencies podíen ser apurríos al verdugu. Los condergaos perdíen los sos bienes y yeren quitaos de toa dignidá y cargu públicu». Nel reináu de [[Fernandu III de Castiella]] foi cuando s'impunxeron les penes más dures a los herexes. El mesmu rei ordenó marcalos con fierros en caldia, y una crónica fala de que «enforcó munchos home y coció en calderes».{{Harvnp|Martín Hernández|1980|p=16-17; 19}} === Contestu === [[Ficheru:Pedro_Berruguete_Saint_Dominic_Presiding_over_an_Auto-da-fe_1495.jpg|thumb|200px|[[Pedro Berruguete]]: ''Santu Domingu presidiendo un [[autu de fe]]'' (1475). Les representaciones artístiques de normal amuesen [[tortura]] y la quema na foguera mientres l'autu de fe.]] Gran parte de la [[península ibérica]] fuera apoderada polos [[pueblu árabe|árabes]], y les rexones del sur, particularmente los territorios del antiguu [[Reinu nazarí de Granada]], teníen una gran población [[Musulmán|musulmana]]. Hasta 1492, Granada permaneció so dominiu árabe. Les grandes ciudaes, cuantimás [[Sevilla]] y [[Valladolid]], en Castiella, y [[Barcelona]] na Corona d'Aragón, tuvieron grandes poblaciones de [[xudíu|xudíos]], qu'habitaben nes llamaes «[[judería|juderíes]]». Mientres la Edá Media, produxérase una coesistencia relativamente pacífica —anque non exenta d'incidentes— ente cristianos, xudíos y musulmanes, nos reinos peninsulares. Había una llarga tradición de serviciu a la Corona d'Aragón per parte de xudíos. El padre de Fernando, [[Xuan II d'Aragón]], nomó a [[Abiathar Crescas]], xudíu, [[astrónomu]] de la corte. Los xudíos ocupaben munchos puestos importantes, tanto relixosos como políticos. Castiella inclusive tenía un [[rabín]] non oficial, un xudíu prauticante. Sicasí, a finales del [[sieglu XIV]] hubo en dellos llugares d'España una fola de violencia [[antixudaísmu|antixudía]], afalada pola predicación de [[Arcedianu de Écija|Ferrán Martínez]], [[archidiácono|arcedianu]] d'[[Écija]]. Fueron especialmente cruentos los [[pogromos]] de xunu de 1391: en Sevilla fueron asesinaos cientos de xudíos, y destruyóse por completu la aljama,<ref>Kamen, Henry: ''La Inquisición Española''; p. 17.</ref> y n'otres ciudaes, como Córdoba, Valencia o Barcelona, les víctimes fueron igualmente bien elevaes.<ref group="lower-alpha">Kamen ufierta cifres averaes pa les víctimes de Valencia (250) y Barcelona (400). Nun apurre datos concretos sobre Córdoba (Kamen, ''op. cit.'', p. 17)</ref> Una de les consecuencies d'estos disturbios foi la conversión masiva de xudíos. Antes d'esta fecha, los [[judeoconverso|conversos]] yeren escasos y apenes teníen relevancia social. Dende'l sieglu XV puede falase de los judeoconversos, tamién llamaos «[[cristianu nuevu|cristianos nuevos]]», como un nuevu grupu social, vistu con rocea tanta por xudíos como por cristianos. Convirtiéndose, los xudíos non solamente escapaben a eventuales persecuciones, sinón que llograben aportar a numberosos oficios y puestos que-yos taben siendo prohibíos por normes de nuevu cuñu, qu'aplicaben severes restricciones a los xudíos. Fueron munchos los conversos qu'algamaron una importante posición nos reinos hispanos del sieglu XV. Conversos yeren, ente munchos otros, los médicos [[Andrés Laguna]] y [[Francisco López Villalobos]] (médicos de la corte de [[Fernandu II d'Aragón|Fernando'l Católicu]]); los escritores [[Juan del Enzina]], [[Juan de Mena]], [[Diego de Valera]] y [[Alfonso de Palencia]] y los banqueros [[Luis de Santángel]] y [[Gabriel Sánchez]], que financiaron el viaxe de [[Cristóbal Colón]]. Los conversos —non ensin oposición— llegaron a esguilar tamién puestos relevantes na xerarquía eclesiástica, convirtiéndose dacuando en severos detractores del xudaísmu.<ref group="lower-alpha">Fueron notables casos como los del obispu Pablo de Santa María, autor de ''Scrutinium Scripturarum'', de Jerónimo de Santa Fe ''(Hebraeomastix)'' y de Pedro de la Caballería ''(Zelus Christi contra Judaeos)''. Los trés yeren conversos. (Kamen, ''op. cit.'', p. 39).</ref> Inclusive dalgunos fueron anoblecíos, y nel [[sieglu XVI]] dellos opúsculos pretendíen demostrar que casi tolos nobles d'España teníen ascendencia xudía.<ref group="lower-alpha">Destaquen dos libelos del sieglu XVI: el ''[[Llibru verde d'Aragón]]'' y el ''Carbonizu de la nobleza d'España'' (citaos en Kamen, ''op. cit.'' p. 38).</ref> La revuelta de [[Pedro Sarmiento]] (Toledo, 1449) tuvo como principal elementu movilizador la rocea de los cristianos vieyos escontra los cristianos nuevos, sustanciado nos [[estatutos de llimpieza de sangre]] que s'estendieron por ensame d'instituciones, prohibiéndo-yos el so accesu. === Causes === Nun hai unanimidá alrodiu de los motivos polos que los Reis Católicos decidieron introducir n'España la maquinaria inquisitorial. Los investigadores plantegaron delles posibles razones: * L'establecimientu de la '''unidá relixosa'''. Puesto que l'oxetivu de los Reis Católicos yera la creación d'una maquinaria estatal eficiente, una de les sos prioridaes yera llograr la unidá relixosa. Amás, la Inquisición dexaba a la monarquía intervenir viviegamente n'asuntos relixosos, ensin la intermediación del Papa. * '''Debilitar la oposición política llocal''' a los Reis Católicos. Verdaderamente, munchos de los que na Corona d'Aragón aguantar a la implantación de la Inquisición facer invocando los fueros propios. * '''Acabar cola poderosa minoría judeoconversa'''. Nel reinu d'Aragón fueron procesaos miembros de families influyentes, como Santa Fe, Santángel, Caballería y Sánchez. Esto contradizse, sicasí, col fechu de que'l mesmu Fernando siguiera cuntando na so alministración con numberosos conversos. * '''Financiamientu económicu'''. Puesto que una de les midíes que se tomaba colos procesaos yera la confiscación de los sos bienes, nun puede refugase esa posibilidá. === Creación === [[Ficheru:La Virgen de los Reyes Católicos.jpg|thumb|250px|Cuadro ''[[Virxe de los Reis Católicos]]'' nel qu'apaez arrodillado detrás del rei Fernando'l Católicu, l'inquisidor xeneral [[Tomás de Torquemada]], y arrodillado detrás de la reina l'inquisidor d'Aragón [[Pedro de Arbués]].]] El [[dominicu]] sevillanu [[Alonso de Ojeda O.P.|Alonso de Ojeda]] convenció a la reina [[Sabela I de Castiella|Sabela I]], mientres la so estancia en Sevilla ente [[1477]] y [[1478]], de la esistencia de práutiques judaizantes ente los conversos andaluces. Un informe, unviáu a solicitú de los soberanos por [[Cardenal Mendoza|Pedro González de Mendoza]], [[arzobispu de Sevilla]], y pol dominicu [[Tomás de Torquemada]], acotó esti aserto. P'afayar y acabar colos falsos conversos, los Reis Católicos decidieron que s'introduxera la Inquisición en Castiella, y pidieron al Papa'l so consentimientu. El [[1 de payares]] de [[1478]] el Papa [[Sixto IV]] promulgó la [[bulda]] ''Exigit sinceres devotionis affectus'', pola que quedaba constituyida la Inquisición pa la Corona de Castiella, y según la cual el nomamientu de los inquisidores yera competencia esclusiva de los monarques. Sicasí, los primeros inquisidores, Miguel de Morillo y Juan de San Martín, nun fueron nomaos hasta dos años dempués, el [[27 de setiembre]] de [[1480]], en [[Medina del Campo]]. Nun principiu, l'actividá de la Inquisición llindar a les diócesis de Sevilla y Córdoba, onde Alonso de Ojeda detectara'l focu de conversos judaizantes. El primer [[autu de fe]] celebrar en Sevilla'l [[6 de febreru]] de [[1481]]: fueron quemaes vives seis persones. El sermón pronunciar el mesmu Alonso de Ojeda de que los sos desvelos naciera la Inquisición. De magar, la presencia de la Inquisición na Corona de Castiella amontóse rápido; pa 1492 esistíen tribunales n'ocho ciudad castellanes: [[Ávila]], [[Córdoba (España)|Córdoba]], [[Xaén]], [[Medina del Campo]], [[Segovia]], [[Sigüenza]], [[Toledo]] y [[Valladolid]]. [[Ficheru:Grabado inquisicion.jpg|thumb|380px|left|Grabáu de [[Pedro de Villafranca]] avera del asesinatu del inquisidor [[Pedro Arbués]], canonizáu por ser considerada la so muerte como la d'un mártir. Nel [[sieglu XVII]] la imaxe del inquisidor yera inda pa la gran mayoría de la población un exemplu de fe a siguir.]] Establecer la nueva Inquisición nos territorios de la [[Corona d'Aragón]] resultó más problemáticu. En realidá, Fernando'l Católicu nun recurrió a nuevos nomamientos, sinón que resucitó l'antigua [[Inquisición pontificia]], pero sometiéndola al so control direutu. La población d'estos territorios amosóse ronciega a les actuaciones de la Inquisición. Amás, les diferencies de Fernando con [[Sixto IV]] fixeron qu'ésti promulgara una nueva bulda na que prohibía categóricamente que la Inquisición estender a Aragón. Nesta bulda, el Papa refiertaba ensin ambages el llabor del tribunal inquisitorial, afirmando que {{cita|munchos verdaderos y fieles cristianos, por culpa del testimoniu d'enemigos, rivales, esclavos y otres persones baxes y entá menos apropiaes, ensin pruebes de nenguna clase, fueron zarraes en prisiones seculares, torturaes y condergaes como herexes relapsos, quitaes de los sos bienes y propiedaes, y apurríes al brazu secular pa ser executaes, con peligru de les sos almes, dando un exemplu gafíu y causando escándalu a munchos.<ref>Citáu en Kamen, ''op. cit.'', p. 53.</ref>}} Sicasí, les presiones del monarca aragonés fixeron que'l Papa terminara suspendiendo la bulda, ya inclusive que promulgara otra, el [[17 d'ochobre]] de [[1483]], nomando a Torquemada inquisidor xeneral d'[[Reinu d'Aragón|Aragón]], [[Reinu de Valencia|Valencia]] y [[Cataluña]]. Con ello, la Inquisición convertir na única institución con autoridá en tolos reinos de la monarquía hispánica, y nun útil mecanismu pa sirvir en toos ellos a los intereses de la corona. Sicasí, les ciudaes d'Aragón siguieron aguantándose, ya inclusive hubo conatos de sulevación, como en [[Teruel]] en [[1484]]–[[1485|85]]. Sicasí, l'asesinatu en [[Zaragoza]] del inquisidor [[Pedro Arbués]], el [[15 de setiembre]] de 1485, fizo que la opinión pública diera un entorno en contra de los conversos y a favor de la Inquisición. N'Aragón, los tribunales inquisitoriales cebáronse especialmente con miembros de la poderosa minoría conversa, acabando cola so influencia na alministración aragonesa. == L'actividá de la Inquisición == Henry Kamen estrema l'actividá de la Inquisición en cinco periodos. El primeru, de 1480 a 1530, tuvo marcáu pola intensa persecución de los [[judeoconverso (España)|judeconversos]]. El segundu, de principios del sieglu XVI, de relativa tranquilidá, foi siguíu por un tercer periodu, ente 1560 y 1714, nel que vuelve ser intensa l'actividá del Santu Oficiu centrada nos [[reforma protestante n'España|protestantes]] y nos [[Historia de los moriscos|moriscos]]. El cuartu periodu ocuparía'l restu del sieglu XVII, nel que la mayoría de les persones xulgaes son [[cristianu vieyu|cristianos vieyos]] y el quintu, el sieglu XVIII, nel que la herexía dexa de ser el centru d'atención del tribunal porque yá nun constitúi un problema.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=192 |cita=}}</ref> En cuanto al primer periodu, de 1480 a 1530, d'intensa actividá na persecución de los judeoconversos, les fontes discrepen en cuanto al númberu de procesos y d'execuciones que tuvieron llugar nesos años. Henry Kamen arriesga una cifra averada, basada na documentación de los autos de fe, de 2000 persones executaes.<ref group="lower-alpha">Ufierta cifres contundentes: yeren d'orixe xudíu'l 91,6&nbsp;% de les persones xulgaes en Valencia ente 1484 y 1530, y el 99,3&nbsp;% de los xulgaos en Barcelona ente 1484 y 1505. (Kamen, ''op. cit.'', p. 60).</ref> === La espulsión de los xudíos y la persecución de los judeoconversos === {{VT|Judeoconverso (España)}} Anque los xudíos que siguíen practicando la so relixón nun fueron oxetu de persecución per parte del Santu Oficiu, tener# rocea d'ellos porque se creía qu'afalaben a los conversos a judaizar: nel [[Santu Neñu de La Guardia|proceso del Santu Neñu de La Guardia]], en [[1491]], fueron condergaos a la foguera dos xudíos y seis conversos por un supuestu [[libelo de sangre|crimen ritual de calter blasfemu]]. El [[31 de marzu]] de [[1492]], apenes tres meses dempués de la conquista del [[reinu nazarí de Granada]], los Reis Católicos promulgaron el [[Decretu de la Alhambra]] sobre espulsión de los xudíos de tolos sos reinos. Dar a los súbditos xudíos de plazu hasta'l 31 de xunetu d'esi mesmu añu pa escoyer ente aceptar el bautismu o abandonar definitivamente'l país, anque-yos dexaba llevar se toles sos propiedaes, siempres que nun fueren n'oru, plata o dineru. La razón dada pa xustificar esta midida nel preámbulu del edictu yera la recaída» de munchos conversos por cuenta de la proximidá de xudíos non conversos que los seducíen y calteníen nellos la conocencia y la práutica del xudaísmu. Una delegación de xudíos, encabezada por [[Isaac Abravanel]], ufiertó una alta compensación económica a los Reis en cuenta de la revocación del edictu. Según cúntase, los Reis refugaron la ufierta por presiones del inquisidor xeneral, quien aprució na sala y refundió trenta monedes de plata sobre la mesa, preguntando cuál sería esta vegada'l preciu pol que Jesús diba ser vendíu a los xudíos. Al marxe de la veracidá d'esta anéudota, sí paez que la idea de la espulsión procedió de la redolada de la Inquisición. La cifra de los xudíos que salieron d'España nun se conoz, nin siquier con aproximamientu. Los historiadores de la dómina dan cifres elevadísimas ([[Juan de Mariana]] fala de 800&nbsp;000 persones, y Isaac Abravanel de 300&nbsp;000). Sicasí, les estimaciones actuales amenorguen significativamente esta cifra (Henry Kamen envalora que, d'una población aproximada de 80&nbsp;000 xudíos y más de 200&nbsp;000 Conversos, aproximao —unos 40&nbsp;000— optaron pola emigración<ref>Kamen, ''op. cit''., páxs. 29-31.</ref>). Los xudíos españoles emigraron principalmente a [[Portugal]] (d'onde volveríen ser espulsaos en [[1497]]) y a [[Marruecos]]. Más palantre, los [[pueblu sefardín|sefardinos]], descendientes de los xudíos d'España, estableceríen florecientes comunidaes en munches ciudaes d'Europa, como Ámsterdam, y el Norte d'África, y, sobremanera, nel [[Imperiu otomanu]]. Los que se quedaron engrosaron el grupu de conversos que yeren l'oxetivu predilectu de la Inquisición. Puesto que tou xudíu que quedaba nos reinos d'España fuera bautizáu, si siguía practicando la relixón xudía, yera susceptible de ser denunciáu. Puesto que nel ralu de tres meses produciéronse perabondoses conversiones —unes 40&nbsp;000, si acepta la cifra de Kamen— puede suponese con lóxica que gran parte d'elles nun yeren sinceres, sinón qu'obedecíen namái a la necesidá d'evitar el decretu d'espulsión. El periodu de más intensa persecución de los judeoconversos duró hasta 1530; dende 1531 hasta 1560, sicasí, el porcentaxe de casos de judeoconversos nos procesos inquisitoriales baxó bien significativamente, hasta aportar a namái'l 3&nbsp;% del total. Hubo un rebrote de les persecuciones cuando s'afayó un grupu de judaizantes, en [[1588]], en [[Quintanar de la Orden]], y na última década del sieglu XVI volvieron aumentar les denuncies. A empiezos del sieglu XVII empiecen a retornar a España dellos judeoconversos que s'instalaren en Portugal, fuxendo de les persecuciones que la Inquisición portuguesa, fundada en [[1532]], taba realizando nel país vecín. Esto traduzse nun rápidu aumentu de los procesos a judaizantes, de los que fueron víctimes dellos prestixosos financieros. En [[1691]], en dellos autos de fe, fueron quemaos en Mallorca 36 [[chueta|chuetes]] o judeoconversos mallorquinos. A lo llargo del [[sieglu XVIII]] amenórgase significativamente el númberu de judeoconversos acusaos pola Inquisición. L'últimu procesu a un judaizante foi'l de [[Manuel Santiago Vivar]], que tuvo llugar en Córdoba en 1818. === Represión del protestantismu === {{AP|Reforma Protestante n'España}} La llegada en [[1516]] a España del nuevu rei [[Carlos I d'España|Carlos I]] foi vista polos conversos como una posibilidá de terminar cola Inquisición, o siquier d'amenorgar la so influencia. Sicasí, a pesar de los repitíos pidimientos de les Cortes de Castiella y d'Aragón,<ref group="lower-alpha">Les Cortes de Castiella pidieron al rei la reforma de los procedimientos de la Inquisición siquier nes siguientes feches: 1518, 1520, 1523 y 1525. Les Cortes d'Aragón, siquier en 1518. (Kamen, ''op. cit.'', páxs. 78-81.</ref> el nuevu monarca caltuvo intactu'l sistema inquisitorial. Mientres el sieglu XVI, sicasí, la mayoría de los procesos nun tuvieron como oxetivu a los falsos conversos. La Inquisición revelóse un mecanismu eficaz pa escastar los escasos [[Reforma protestante|biltos protestantes]] qu'apaecieron n'España. Curiosamente, gran parte d'estos protestantes yeren d'orixe xudíu. El primer procesu relevante foi'l que se siguió contra la secta [[mística]] conocida como los «[[allumaos]]» en [[Guadalaxara (España)|Guadalaxara]] y [[Valladolid]]. Los procesos fueron llargos, y resolviéronse con penes de prisión de distinta magnitú, ensin que nengún de los integrantes d'estes sectes fora executáu. Sicasí, l'asuntu de los allumaos» punxo a la Inquisición sobre la pista de numberosos intelectuales y relixosos que, interesaos poles idees [[Erasmu de Rotterdam|erasmistes]], esviárense de la ortodoxa (lo cual ye llamativu porque tantu [[Carlos I d'España|Carlos I]] como [[Felipe II d'España|Felipe II]] fueron almiradores confesos d'[[Erasmu de Rotterdam]]). Ésti foi'l casu del [[humanista]] [[Juan de Valdés]], que tuvo de fuxir a Italia pa escapar al procesu que s'empecipiara contra él, o del predicador [[Xuan d'Ávila]], que pasó cerca d'un añu en prisión. Los principales procesos contra grupos [[Lutero|luteranos]] puramente dichos tuvieron llugar ente [[1558]] y [[1562]], a empiezos del reináu de Felipe II, contra dos comunidaes protestantes de les ciudaes de [[Valladolid]] y [[Sevilla]].<ref group="lower-alpha">Estos procesos —en concretu, el del grupu de Valladolid— apurren al escritor [[Miguel Delibes]] les bases pal argumentu de la so escelente novela histórica ''L'herexe'' (1998). Los procesos contra los protestantes castellanos fueron estudiaos por [[Jesús Alonso Burgos]] en ''El luteranismu en Castiella mientres el sieglu XVI.''</ref> Estos procesos significaron una notable intensificación de les actividaes inquisitoriales. Celebráronse dellos autos de fe multitudinarios, dalgunos d'ellos presidíos por miembros de la realeza, nos que fueron executaes alredor d'un centenar de persones.<ref group="lower-alpha">Kamen (''op. cit.'', p. 99) da la cifra averada de 100 execuciones ente 1559 y 1566. Compara estes cifres colos condergaos a muerte n'otros países europeos nes mesmes feches, concluyendo qu'en periodos similares fueron executaos n'Inglaterra (sol gobiernu de la católica [[María Tudor]]) aproximao'l doble d'herexes; en [[Francia]] el triple, y diez veces más nos [[Países Baxos]].</ref> Dempués de 1562, anque los procesos siguieron, la represión foi enforma menor, y calcúlase que namái una decena d'españoles fueron quemaos vivos por luteranos hasta finales del XVI, anque se siguió procesu a unos doscientos.<ref>Kamen, ''op. cit.'', páxs. 99-100.</ref> Colos autos de fe de mediaos de sieglu acabárase práuticamente col protestantismu español, que foi, per otru llau, un fenómenu bastante minoritariu. === La censura === {{AP|Índiz de llibros prohibíos de la Inquisición española}} [[Ficheru:Index librorum prohibitorum.jpg|thumb|170px|<center>[[Índiz de llibros prohibíos de la Inquisición española]]</center><center>Madrid, 1583</center>]] Nel marcu de la [[Contrarreforma]], la Inquisición trabayó viviegamente pa evitar l'espardimientu d'idees herétiques n'España por aciu la ellaboración de socesivos [[Index Librorum Prohibitorum et Derogatorum]]: publicáronse índices en [[1551]], [[1559]], [[1583]] y depués, nel sieglu XVII, en [[1612]], [[1632]] y [[1640]]. Estos índices yeren llistes de llibros prohibíos por razones d'ortodoxa relixosa que yá yeren comunes n'Europa una década primero que la Inquisición publicara'l primeru de los suyos que yera, en realidá, una reimpresión del publicáu na [[Universidá de Lovaina]] en [[1546]], con un apéndiz dedicáu a los llibros españoles.<ref>Kamen, op.cit., p. 109.</ref> Los índices incluyíen una enorme cantidá de llibros de too tipu, anque emprestaben especial atención a les obres relixoses y, particularmente, a les traducciones [[Vernáculu|vernácules]] de la [[Biblia]]. Incluyir nel índiz, n'unu o otru momentu, munches de les grandes obres de la lliteratura española.<ref group="lower-alpha"> Los principales escritores españoles que fueron incluyíos nel Índiz fueron: [[Gil Vicente]], [[Bartolomé Torres Naharro]], [[Juan del Enzina]], [[Jorge de Montemayor]], [[Juan de Valdés]], [[Xuan d'Ávila]], [[Luis de Granada]], [[Francisco de Borja]], [[Inaciu de Loyola]] o [[Lope de Vega]], según l'anónimu ''[[Lazarillo de Tormes]]'' y el ''Cancioneru Xeneral'', de [[Hernando del Castillo]]. ''[[La Celestina]]'', que nun figuró nos índices del [[sieglu XVI]], se expurgó en [[1632]] y prohibióse totalmente en 1790. Ente los autores non españoles oxetar a [[Ovidio]], [[Dante]], [[Rabelais]], [[Ariosto]], [[Maquiavelo]], [[Erasmu de Rotterdam]], [[Jean Bodin]] y [[Tomás Moro]], ente munchos otros.</ref> Tamién dellos escritores relixosos, güei consideraos santos pola [[Ilesia Católica]], vieron les sos obres nel índiz de llibros prohibíos.<ref group="lower-alpha">Ye'l casu de los santos [[Xuan d'Ávila]], [[Luis de Granada]] y [[Francisco de Borja]], ente otros.</ref> En principiu, la inclusión nel índiz implicaba la prohibición total y absoluto del llibru, so pena de herexía, pero col tiempu adoptó una solución de compromisu, consistente en dexar les ediciones expurgadas de dalgunos de los llibros prohibíos.<ref group="lower-alpha">Ésti foi'l casu, por casu, del ''[[Lazarillo de Tormes]]'', que, n'entrando nel índiz, namái foi accesible n'ediciones expurgadas hasta entráu'l [[sieglu XIX]].</ref> A pesar de qu'en teoría les restricciones que l'Índiz imponía pal espardimientu de la cultura n'España yeren enormes, dellos autores, como Henry Kamen, cunten que un control tan estrictu foi imposible na práutica y qu'esistió muncha más llibertá nesti aspeutu de lo que davezu se cree. La cuestión ye polémica. Unu de los casos más destacaos —y más conocíos— en que la Inquisición topetó frontalmente cola actividá lliteraria ye'l de [[Fray Luis de León]], destacáu humanista y escritor relixosu, d'orixe conversu, que sufrió prisión mientres cuatro años (ente [[1572]] y [[1576]]) por traducir el ''[[Cantar de los Cantares]]'' direutamente del [[idioma hebréu|hebréu]]. Ye un fechu, sicasí, que l'actividá inquisitorial nun torgar el florecimientu del llamáu [[Sieglu d'Oru]] de la lliteratura española, a pesar de que casi tolos sos grandes autores tuvieron en dalguna ocasión les sos más y les sos menos col Santu Oficiu.<ref group="lower-alpha">Tamién [[Miguel de Cervantes Saavedra|Cervantes]] y [[Góngora]] tuvieron problemes, anque leves, cola Inquisición. A Cervantes, en concretu, la Inquisición -y expurgó del [[Quixote]] la llinia siguiente: «Les obres de caridá que se hazen tibia y flojamente nun tienen méritu nin valen nada». Nel sieglu XVIII prohibióse tamién una comedia de [[Lope de Vega]], ''La fianza satisfecha''.</ref> === La Inquisición y los moriscos === {{AP|Historia de los moriscos}} La Inquisición nun afectó n'esclusiva a judeoconversos y protestantes. Hubo un tercer coleutivu que sufrió los sos rigores, anque en menor midida. Trátase de los [[moriscu|moriscos]], esto ye, los conversos provenientes del [[Islam]]. Los moriscos concentrábense sobremanera en tres zones: nel acabante conquistar [[Reinu nazarí de Granada]], nel [[Reinu d'Aragón]] y nel [[Reinu de Valencia]]. Oficialmente, tolos musulmanes de la [[Corona de Castiella]] convirtiérense al cristianismu en [[1502]]; los de la [[Corona d'Aragón]], pela so parte, fueron obligaos a convertise por un decretu de [[Carlos I d'España|Carlos I]] en [[1526]]. Munchos moriscos calteníen de callao la so relixón; magar ello, nes primeres décades del sieglu XVI, dómina d'intensa persecución de conversos d'orixe xudíu, apenes fueron escorríos pola Inquisición. Había delles razones pa ello: nos reinos de Valencia y d'Aragón la gran mayoría de los moriscos taben so xurisdicción de la nobleza, y escorre-yos supunxera dir frontalmente contra los intereses económicos d'esta poderosa clase social. En Granada, el problema principal yera'l mieu a la rebelión nuna zona particularmente vulnerable nuna dómina en que los [[Imperiu otomanu|turcos]] enseñoriaben el [[Mediterraneu]]. Por esta razón, colos moriscos ensayóse una política distinta, la evanxelización pacífica, que nunca foi siguida colos judeoconversos. Sicasí, na segunda metá del sieglu, avanzáu yá'l reináu de [[Felipe II d'España|Felipe II]], les coses camudaron. Ente [[1568]] y [[1570]] producióse la [[rebelión de les Alpujarras]], una sulevación que foi reprimida con inusitada durez. Amás de les execuciones y deportaciones de moriscos a otres zones de la [[Corona de Castiella]] que tuvieron llugar entós, la Inquisición intensificó los procesos a moriscos, tamién na Corona d'Aragón. A partir de 1570, nos tribunales de Zaragoza, Valencia y Granada los casos de moriscos yeren con muncho los más abondosos.<ref group="lower-alpha">«A partir de la década de 1570, n'Aragón y Valencia los moriscos formaben el gruesu de les persecuciones de la Inquisición. Nel mesmu tribunal de Granada, los moriscos representaben el 82 por 100 de los acusaos ente 1560 y 1571» (Kamen, ''op. cit.'', p. 217).</ref> Sicasí, nun se-yos aplicó la mesma durez qu'a los judeoconversos y los protestantes,<ref>Kamen, ''op. cit.'', p. 217.</ref> y el númberu de penes capitales foi proporcionalmente menor. La permanente tensión que causaba'l numberosu coleutivu de los moriscos fizo que se buscara una solución radical y definitivo, y el [[4 d'abril]] de [[1609]], sol reináu de [[Felipe III d'España|Felipe III]], decretóse la [[espulsión de los moriscos]], que se realizó en delles etapes, hasta [[1614]], y mientres la cual pudieron salir d'España cientos de miles de persones. Munchos de los espulsaos yeren cristianos sinceros; toos taben bautizaos y yeren oficialmente cristianos. El númberu de moriscos que permaneció na Península ta suxetu a alderique académicu, sobremanera dende la publicación d'estudios como los de Trevor J. Dadson que resaltó les altes tases de torna de los moriscos espulsaos<ref>[http://revistas.ucm.es/index.php/CHMO/article/view/37358/36158 Michel Boeglin: ''La espulsión de los moriscos d'Andalucía y les sos llendes. El casu de Sevilla (1610-1613)''] (In Spanish)</ref> y la resistencia escontra la orde d'espulsión, tantu polos mesmos moriscos como polos sos vecinos cristianos y autoridaes llocales.<ref name="Levantine2011">{{cita publicación |author1=Trevor J. Dadson |títulu=The Assimilation of Spain's Moriscos: Fiction or Reality? |publicación=Biblioteques Públiques. Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte |fecha=Winter 2011 |volume=1 |issue=2 |páxinas=23–24 |url=http://www.bibliotecaspublicas.es/villarrubiadelosojos/imagenes/Dadson_Assimilation_Reality_or_Fiction.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130612121737/http://www.bibliotecaspublicas.es/villarrubiadelosojos/imagenes/Dadson_Assimilation_Reality_or_Fiction.pdf |archivedate=2013-06-12 |fechaaccesu=2017-12-16 }}</ref> Entá ensin ser una comunidá de particular esmolición pa la Inquisición, mientres el sieglu XVII la Inquisición siguió les causes contra ellos, pero tuvieron una importancia bien llindada: según Kamen, ente 1615 y 1700 los casos contra moriscos constituyeron namái'l 9&nbsp;% de los xulgaos pola Inquisición.<ref>Kamen, ''op. cit.'', p. 221.</ref> La última causa masiva contra moriscos tuvo llugar en Granada en 1727.<ref>[https://www.europapress.es/andalucia/noticia-espertu-afaya-llinaxes-ocultos-moriscos-quedaron-andalucia-pesar-orde-expulsion-20101123171241.html ''Europa Press'' News Agency: ''Espertu afaya "llinaxes ocultos" de moriscos que se quedaron n'Andalucía, a pesar de la orde d'espulsión''] (In Spanish)</ref> === Supersticiones y bruxería === {{AP|Bruxería n'España}} L'apartáu de supersticiones inclúi los procesos rellacionaos cola [[bruxería]]. La [[caza de bruxes]] n'España tuvo una intensidá enforma menor que n'otros países europeos (especialmente Francia, Inglaterra y Alemaña). Un casu destacáu foi'l procesu de Logroño, en que se xulgó a les [[bruxes de Zugarramurdi]] ([[Navarra]]). Nel autu de fe que tuvo llugar en [[Logroño]] los díes [[7 de payares|7]] y [[8 de payares]] de [[1610]] fueron quemaes seis persones, y otros cinco n'efixe (por morrer con anterioridá).<ref group="lower-alpha">Esti procesu ye la tema de la película ''Akelarre'', del direutor español [[Pedro Olea]].</ref> Polo xeneral, sicasí, la Inquisición caltuvo una actitú escéptica escontra los casos de bruxería, considerando, a diferencia de los inquisidores medievales, que se trataba d'una mera superstición ensin base dalguna. [[Alonso de Salazar y Frías]], que dempués del procesu de Logroño llevó un edictu de gracia a delles llocalidaes [[navarra|navarres]], indicó nel so informe a la suprema que: «Nun hubo bruxes nin embruxaos nel llugar hasta que s'empezó a tratar y escribir d'ellos».<ref>Citáu en Kamen, ''op. cit.'', p. 264.</ref> === Otros delitos === Anque la Inquisición foi creada pa evitar les meyores de la herexía, ocupóse tamién d'una amplia variedá de delitos que namái indireutamente pueden rellacionase cola heterodoxa relixosa. Sobre'l total de 49&nbsp;092 procesaos nel periodu de 1560 a 1700 de los qu'hai rexistru nos archivos de la Suprema fueron xulgaos los siguientes delitos: judaizantes (5007); moriscos (11&nbsp;311); luteranos (3499); allumaos (149); supersticiones (3750); proposiciones herétiques (14&nbsp;319); bigamia (2790); solicitaciones (1241); ofienses al Santu Oficiu (3954); dellos (2575). Estos datos demuestren que non yá fueron escorríos pola Inquisición los [[cristianos nuevos]] (judeoconversos y moriscos) y los [[protestante]]s, sinón que munchos cristianos vieyos sufrieron la so actividá por distintos motivos. Sol rubro de proposiciones herétiques» incluyíense tolos delitos verbales, dende la [[blasfemia]] hasta afirmaciones rellacionaes coles [[creencies relixoses]], la [[comportamientu sexual|moral sexual]] o'l [[cleru]]. Munches persones<ref group="lower-alpha">«En Toledo, les acusaciones por defender la «simple fornicación» constituyeron una quinta parte del total de causes ente 1566 y 1570, y una cuarta ente 1601 y 1605» (Kamen, ''op. cit.'', p. 256; según datos basaos nes investigaciones de Dedieu nos archivos del tribunal inquisitorial de Toledo).</ref> fueron procesaes por afirmar que la «simple fornicación» (rellación sexual ente solteros) nun yera pecáu, o por poner en dulda distintes aspeutos de la fe cristiana, tales como la presencia real de Cristu na Eucaristía o la virxinidá de María. Tamién el mesmu cleru yera acusáu n'ocasiones de proposiciones herétiques. Estos delitos nun llevaben apareyaes xeneralmente penes demasiáu graves. La Inquisición yera competente amás en munchos delitos contra la moral, dacuando n'abiertu conflictu de competencies colos tribunales civiles. En particular, fueron bien numberosos los procesos por [[bigamia]], un delitu relativamente frecuente nuna sociedá na que nun esistía'l divorciu. Nel casu de los homes, la pena solía ser de cinco años de galeres. La bigamia yera coles mesmes un delitu frecuente ente les muyeres. Tamién se xulgaron numberosos casos de solicitación sexual mientres la confesión, lo qu'indica que'l cleru yera estrechamente vixiláu. Mención estreme merez la represión inquisitorial de dos delitos sexuales que na dómina solíen acomuñar, por considerase dambos, según el derechu canónicu, ''contra naturam'': la [[homosexualidá]] y el [[bestialismo]]. La homosexualidá, denomada na dómina «[[sodomía]]», yera castigada cola muerte polos tribunales civiles. Yera competencia de la Inquisición namái nos territorios de la [[Corona d'Aragón]], desque en [[1524]] [[Clemente VII (Papa)|Clemente VII]], nun curtiu papal, concediera a la Inquisición aragonesa xurisdicción sobre la sodomía, tuviera o non rellacionada cola herexía. En Castiella nun se xulgaben casos de sodomía, sacantes que tuvieren rellación con esviaciones herétiques. El tribunal de Zaragoza estremar pola so severidá xulgando esti delitu: ente [[1571]] y [[1579]] fueron xulgaos en Zaragoza más d'un centenar d'homes acusaos de sodomía, y siquier 36 fueron executaos; en total, ente 1570 y 1630 diéronse 534 procesos, y fueron executaes 102 persones.<ref>Kamen, ''op. cit.'', p. 259.</ref> == Organización == A pesar de ser competente n'asuntos relixosos, la Inquisición foi un preséu al serviciu de la monarquía. Polo xeneral, sicasí, esto nun significaba que fuera absolutamente independiente de l'autoridá papal, yá que pa la so actividá tenía de cuntar, en dellos aspeutos, cola aprobación de Roma. Anque l'Inquisidor Xeneral, máximu responsable del Santu Oficiu, yera designáu pol rei, el so nomamientu tenía de ser aprobáu pol Papa. L'Inquisidor Xeneral yera l'únicu cargu públicu que la so competencia algamaba a tolos reinos d'España (incluyendo los virreinatos americanos), salvo un curtiu periodu ([[1507]]–[[1518]]) en qu'esistieron dos inquisidores xenerales, unu na [[Corona de Castiella]], y otru na d'[[Corona d'Aragón|Aragón]]. Tanto foi asina, qu'en ciertes ocasiones la corona utilizaba a la Inquisición pa detener a persones que fueren condergaes en Castiella y atopábense en zones protexíes por fueros.<ref>Kamen, ''op. cit.'', p. 169; falando n'especial del casu d'Antonio Pérez, que aportó a primer ministru de Felipe II.</ref> A lo llargo de la so esistencia, produciéronse distintos resfregones ente Roma y los Reis d'España pol control de la Inquisición. Sixto IV promulgara una bulda en 1478 pola que daba a la corona española plenos poderes pal nomamientu y destitución de los inquisidores, pero al enterase de los abusos cometíos por estos en Sevilla, revocó la bulda en 1482, faciendo que los inquisidores someter a los obispos de les sos diócesis. Ante la protesta elevada por Fernando'l Católicu, el Papa llegó a dicir que {{Cita|la inquisición lleva tiempu actuando non por celu de la fe y salvación de les almes, sinón pola cobicia de la riqueza, y munchos verdaderos y fieles cristianos [...] fueron zarraos [...] torturaos y condergaos como herexes relapsos, quitaos de los sos bienes y propiedaes, [...] dando un exemplu gafíu y causando escándalu a munchos.<ref>Kamen, ''op. cit.'', p. 53 (que cita de la mesma a H. C. Lea, I, p. 587)</ref>}} Como respuesta a ello, el rei acusó al Papa de favorecer a los conversos, y dexóse dici-y esto: {{Cita|Tenga curiáu [...] de nun dexar que l'asuntu vaya más lloñe, y de revocar toa concesión, encamentándonos el cuidu d'esta cuestión.<ref>Kamen, ''op. cit.'', p. 54 (que cita de la mesma a H. C. Lea, I, p. 590, Apéndiz 11)</ref>}} Ante tanto resolución, Sixto IV echóse tras y dexó en manes de la corona'l control de la Inquisición. En 1483 el Papa concedió a los conversos una bulda que revocaba tolos casos d'apelación, que teníen de ser presentaos ante Romo, pero once díes más tarde suspender, alegando que fuera engañáu. Otra cuestión conflictiva foi'l casu de les cartes a Roma. Como la constitución del tribunal dexaba al acusáu apelar a Roma, esto fixeron los conversos en numberoses ocasiones, y como les respuestes fueren tan contradictories a les sentencies, el Rei Católicu acabó per amenaciar con muerte a quien apelara ensin permisu real y dio a la Inquisición el derechu a escuchar apelaciones. Asina, la [[Santa Sede]] arrenunciaba a otra cuestión más nel gobiernu del tribunal. Tamién tuvo que claudicar ante la presión exercida por ésti por que pudiera procesase a Bartolomé de Carranza, entá siendo él obispu (los obispos yeren les úniques persones al marxe del Santu oficiu) y ser acusáu inxustamente.<ref>Kamen, ''op.cit.'', p. 155-161.</ref> === Conseyu de la Suprema y Xeneral Inquisición === {{AP|Conseyu de la Suprema Inquisición}} L'Inquisidor Xeneral presidía'l Conseyu de la Suprema y Xeneral Inquisición (xeneralmente embrivíu en «Conseyu de la Suprema»), creáu en [[1488]], formáu por seis miembros que yeren nomaos direutamente pol rei (el númberu de miembros de la Suprema varió a lo llargo de la historia de la Inquisición, pero nunca foi mayor de diez). Col tiempu, l'autoridá de la Suprema foi creciendo, y debilitándose el poder del Inquisidor Xeneral. La Suprema axuntábase toles mañanes de los díes non feriaos, y amás los martes, xueves y sábados, dos hores pela tarde. Nes sesiones mañaneres tratábense les cuestiones de fe, ente que pela tarde acutábense a los casos de sodomía, bigamia, bruxería, etc.<ref>García Cárcel, Ricardo: ''La Inquisición'', p. 21.</ref> Dependientes de la Suprema yeren los distintos tribunales de la Inquisición, que nos sos oríxenes yeren itinerantes, instalándose ellí onde fuera necesariu pa combatir la herexía, pero que más palantre tuvieron sedes fixes. Nuna primer etapa estableciéronse numberosos tribunales, pero a partir de 1495 manifiéstase un enclín a la concentración. [[Ficheru:Auto de fe Lima.jpg|thumb|300px|Autu de fe na Plaza Mayor de [[Lima]], [[Virreinatu de Perú]], sieglu XVII.]] Na Corona de Castiella establecieron los siguientes tribunales permanentes de la Inquisición: * En [[1482]] en [[Sevilla]] y en [[Córdoba (España)|Córdoba]]. * En [[1485]] en [[Toledo]] y en [[Llerena]]. * En [[1488]] en [[Valladolid]] y en [[Murcia]]. * En [[1489]] en [[Cuenca (España)|Cuenca]]. * En [[1505]] en [[Les Palmes de Gran Canaria]]. * En [[1512]] en [[Logroño]]. * En [[1526]] en [[Granada]]. * En [[1574]] en [[Santiago de Compostela]]. Pa la Corona d'Aragón funcionaron namái cuatro tribunales: [[Zaragoza]] y [[Valencia]] (1482), [[Barcelona]] (1484) y [[Mallorca]] (1488).<ref>Kamen, ''op. cit.'', p. 141.</ref> Fernando'l Católicu enllantó la Inquisición Española tamién en [[Sicilia]] ([[1513]]), con sede en [[Palermo]],<ref group="lower-alpha">En Sicilia la Inquisición tuvo vixente hasta'l [[30 de marzu]] de [[1782]], en que foi abolida pol rei [[Fernandu IV de Nápoles|Fernandu IV]]. Envalórase que mientres la so actividá fueron executaes unes 200 persones.</ref> y en [[Cerdeña]]. N'[[América]], en [[1569]] creáronse los tribunales de [[Lima]] y de [[Ciudá de Méxicu|Méxicu]], y en [[1610]] el de [[Cartagena de Indias]]. La máxima autoridá yera l'[[Inquisidor Xeneral]]. === Composición de los tribunales === Cada unu de los tribunales cuntaba al entamu con dos inquisidores, un «calificador», un alguacil y un fiscal. Col tiempu fueron añader nuevos cargos. Los '''inquisidores''' yeren preferentemente xuristes, más que teólogos, ya inclusive en 1608 [[Felipe III d'España|Felipe III]] axustó que tolos inquisidores teníen de tener conocencies en lleis. Los inquisidores nun solíen permanecer enforma tiempu nel cargu: pal tribunal de Valencia, por casu, la media de permanencia nel cargu yera d'unos dos años.<ref>García Cárcel, Ricardo, ''op.cit.'', p. 24.</ref> La mayoría de los inquisidores pertenecíen al cleru secular (sacerdotes), y teníen formación universitaria. El so sueldu yera de 60.000 [[maravedín|maravedinos]] a finales del sieglu XV, y de 250.000 maravedinos a empiezos del XVII. [[Ficheru:Estructura de la Inquisición.svg|thumb|300px|Estructura de la Inquisición.]] El '''procurador fiscal''' yera l'encargáu d'ellaborar l'acusación, investigando les denuncies y entrugando a los testigos. Los '''calificadores''' yeren xeneralmente teólogos; a ellos competía determinar si na conducta del acusáu esistía delitu contra la fe. Los '''consultores''' yeren xuristes espertos qu'asesoraben al tribunal en cuestiones de la casuística procesal. El tribunal cuntaba amás con trés secretarios: el '''notariu de secuestros''', quien rexistraba les propiedaes del reu nel momentu de la so detención; el '''notariu del secretu''', quien anotaba les declaraciones del acusáu y de los testigos; y el '''escribán xeneral''', secretariu del tribunal. El '''alguacil''' yera'l brazu executivu del tribunal: a él competía detener y encarcelar a los acusaos. Otros funcionarios yeren el '''nunciu''', encargáu d'espublizar los comunicaos del tribunal, y el '''alcaide''', carceleru encargáu d'alimentar a los presos. Amás de los miembros del tribunal, esistíen dos figures auxiliares que collaboraben nel desempeñu de l'actividá inquisitorial: los familiares y los comisarios. Los '''[[familiar de la Inquisición familiares]]''' yeren collaboradores llaicos del Santu Oficiu, que teníen de tar permanentemente al serviciu de la Inquisición. Convertise en familiar yera consideráu un honor, yá que suponía una reconocencia pública de [[Estatutos de llimpieza de sangre|llimpieza de sangre]] y llevaba amás apareyaos ciertos privilexos. Anque yeren munchos los nobles qu'ostentaben el cargu, la mayoría de los familiares yeren d'estracción social popular. Los '''comisarios''', pela so parte, yeren sacerdotes regulares que collaboraben dacuando col Santu Oficiu. Unu de los aspeutos más llamativos de la organización de la Inquisición ye la so forma de financiamientu: carentes d'un presupuestu propiu, dependíen puramente de les confiscaciones de los bienes de los reos. Nun resulta sorprendente, por tanto, que munchos de los encausaos fueren homes ricos. Que la situación favorecía abusos rescampla, como se destacar nel memorial qu'un conversu toledanu dirixó a Carlos I: {{cita|La vuesa Maxestá tien d'aprovir ante toes coses que'l gastu del Santu Oficiu nun seya de les faciendes de los condergaos, porque recia cosa ye que si nun quemar nun comen.<ref>Citáu en Kamen, ''op. cit.'', p. 151.</ref>}} == El procesu == {{AP|Procesu inquisitorial}} Los [[inquisidor]]es buscaben establecer la veracidá d'una acusación en materia de fe (precisamente'l verbu ''pescudo'', en llatín, significa "buscar" y ''inquisitio'', la "busca"). El procedimientu qu'emplegaben rompió cola forma medieval de xusticia basada nel [[sistema acusatorio|procesu acusatorio]] nel que'l xuez decidía si la parte qu'acusaba apurriera les pruebes abondes pa demostrar lo qu'afirmaba. Pa evitar les acusaciones ensin fundamentu'l qu'acusaba corría'l riesgu de ser condergáu a la mesma pena que -y correspondiera al acusáu si lo qu'afirmaba demostrábase que yera falsu. Esto nun asocedía nel [[procesu inquisitorial]] nel que'l xuez podía actuar d'oficiu ensin necesidá de qu'un acusador empecipie l'acción xudicial o por denuncies que recibía, ensin que'l que les faía corriera nengún riesgu de ser condergáu si lo que dicía demostrábase falsu. Pero la diferencia fundamental ente'l procesu inquisitorial y el procesu acusatorio taba nel papel del xuez, que dexa de ser una parte "inactiva" del procesu yá que ye quien toma les declaraciones, entruga a los testigos y al acusáu y finalmente emite'l veredictu. Asina, según Josep Pérez, l'inquisidor "axunta na so persona la función de policía y el poder de xuez anque, según el [[derechu canónicu]], nun asume la función d'acusador, una y bones lo único que pretende ye establecer la verdá [''inquisitio''] con imparcialidá y nun acabar col so adversariu". Pérez conclúi: "los inquisidores son xueces y parte, acusadores y xueces; caltiénse la figura del [[Fiscal (funcionariu)|fiscal]], pero la so función llindar a caltener la ficción d'un procesu qu'enfrenta a dos partes. [...] En realidá, el fiscal ye un inquisidor como los demás, sacantes nun participa na votación de la sentencia".{{Harvnp|Pérez|2012|pp=121-122}} Con éses la Inquisición nun funcionar de nenguna manera de forma arbitraria, sinón conforme al [[derechu canónicu]]. Los sos procedimientos se explicitaban nes llamaes ''Instrucciones'', ellaboraes polos inquisidores xenerales Torquemada, Deza y Valdés. Les instrucciones de [[Tomás de Torquemada|Torquemada]] fueron publicaes el 29 d'ochobre de 1484 col nome de ''Compilación de les instrucciones del Oficiu de la Santa Inquisición''. Nelles recueyen les regles de procedimientu de la [[Inquisición pontificia]] tal como figuren na ''Practica inquisitionis'' (1324) de [[Bernardo Gui]] o en ''[[Direutorium inquisitorum]]'' (1376) de [[Nicholas Eymerich]]. Los inquisidores xenerales [[Diego de Deza]] y [[Cardenal Cisneros|Cisneros]] añadieron delles disposiciones que fueron publicaes en 1536 por orde del inquisidor xeneral [[Alonso Manrique]]. Finalmente en 1561 l'inquisidor [[Fernando de Valdés y Salas|Fernando de Valdés]] publicó les últimes instrucciones que van tar vixentes hasta l'[[abolición de la Inquisición española]], anque como señala Joseph Pérez, "les circulares del [[Conseyu de la Suprema Inquisición|Conseyu supremu]], les cartes alcordaes, apurren precisiones cuando la ocasión riquir".{{Harvnp|Pérez|2012|pp=122-123}} === Delación anónima === {{AP|Edictu de gracia|Edicto de fe}} Nos primeros tiempos cuando la Inquisición llegaba a una ciudá, el primer pasu yera'l «[[edictu de gracia]]». Na misa del domingu, l'inquisidor daba en lleer l'edictu:<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen |títulu=La Inquisición Española. Una revisión histórica |edición=3ª |añu=2011 |añu-orixinal=1999 |editor= |editorial=Críticu|allugamientu=Barcelona |isbn=978-84-9892-198-4 |páxines=171 |cita=Al rematar el sermón o'l credo, l'inquisidor o'l so representante sostenía un crucifixu delantre de la congregación y pidía a toos que llevantaren la so mano derecha, persignárense y repitieren dempués d'él una solemne promesa d'ayudar a la Inquisición y los sos ministros. Entós l'inquisidor o'l so representante daba en lleer l'edictu.}}</ref> esplicábense les posibles herexíes y animábase a tolos feligreses a allegar a los tribunales de la Inquisición pa descargar les sos conciencies. Denominábense «edictos de gracia» porque a tolos autoinculpaos que se presentaren dientro d'un periodu de gracia» (aproximao, un mes) ufiertábase-yos la posibilidá de [[Sacramentu de la penitencia|reconciliase]] cola Ilesia ensin castigos severos. La promesa de benevolencia resultaba eficaz, y yeren munchos los que se presentaben voluntariamente ante la Inquisición. Sicasí, a partir de 1500 los edictos de gracia» fueron sustituyíos polos llamaos «[[edictu de fe|edicto de fe]]», suprimiéndose esta posibilidá de reconciliación voluntaria. Como la herexía nun yera namái un pecáu sinón un delitu, nun bastaba cola confesión pa ser absueltu —de fechu recordábase nos [[edictu de fe|edicto de fe]] que los sacerdotes teníen d'unviar a la Inquisición a aquellos que s'acusaren de pecaos contra la fe— polo que la so confesión tenía de ser pública. Como señaló Joseph Pérez, «había daqué terrorífico na regla: condergaba a la vergüenza d'un [[autu de fe]] públicu inclusive a aquel que confesaba la so falta de forma llibre y bonal». Amás nun bastaba con denunciase a sigo mesmu sinón qu'había que denunciar tamién a los sos «cómplices» -inclusive si morrieren, porque nesi casu los sos restos desenterrábense y quemaben—, una obligación que s'estendía a tolos creyentes so pena d'[[escomunión]].{{Harvnp|Pérez|2012|pp=123-125}} Gracies a esto la Inquisición cuntaba con una perenal provisión d'informantes. El delatores caltener nel anonimatu y si les sos afirmaciones demostrábense falses nun yeren castigaos cola mesma pena que -y correspondiera al acusáu. D'esta forma facilitábense les denuncies, y protexíase a los testigos de les presiones y de una posible vengación, pero tamién se dexaba con ello que munches d'elles debieren a motivos de perceguera personal o pa desfacer d'un competidor. "Estes denuncies malintencionaes non siempres proceden del pueblu llanu; tamién les élites son capaces d'asemeyada vileza. En 1572, son los sos colegues de la [[Universidá de Salamanca]] quien denuncien a [[Fray Luis de León]] a la Inquisición", afirma Joseph Pérez.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=127-128; 131}} Según Henry Kamen, «les delaciones por fechos de poca importancia yeren la regla más que la esceición». «En 1530, Aldonça de Vargas foi delatada nes islles Canaries por sonrir cuando se mentó a la Virxe María na so presencia... En 1635, Pedro Ginesta, un vieyu de más d'ochenta años d'edá, d'orixe francés, foi lleváu ante'l tribunal de Barcelona por un antiguu amigu por haber comíu inadvertidamente un pocu de tocín y cebolles nun día d'astinencia.» «El dichu presu» —dicía l'acusación— «siendo d'una nación infestada pola herexía [Francia], presumir que comió carne en díes prohibíos en munches ocasiones, a la manera de la secta de [[Lutero]]». Poro, denuncies basaes en barruntos llevaben a acusaciones basaes en conxetures. Este ye'l tenor de los miles de datos con que xentes malévolas, que vivíen na mesma comunidá que los denunciaos, dieron alimentu a la maquinaria de la Inquisición".<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=173-174 |cita=}}</ref> L'acusáu nun tenía nenguna posibilidá de conocer la identidá de los sos acusadores, un privilexu que los testigos teníen nos tribunales seculares. Ésti yera unu de los puntos más criticaos y asina foi denunciáu, por casu, poles [[Cortes de Castiella]] en [[1518]]) o pela ciudá de Granada en 1526, que nel memorial que redactó denunció que'l sistema de secretu yera una invitación abierta al [[perxuriu]] y al testimoniu malévolo. Ye lo que-y asocedió, por casu, a la familia y a los criaos del doctor Jorge Enríquez que pasó dos años na cárcel de la Inquisición por una denuncia anónima qu'afirmaba que cuando morrió'l médicu foi soterráu según los ritos xudíos —fueron puestos en llibertá per falta de pruebes—.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=178-179}}</ref> Na práutica, yeren frecuentes les denuncies falses pa satisfaer envidies o rensíes personales. Munches denuncies yeren por motivos absolutamente nimios. La Inquisición aguiyaba'l mieu y la rocea ente vecinos, ya inclusive nun yeren rares les denuncies ente familiares. Un escritor toledanu d'orixe [[judeoconverso (España)|conversu]] aseguró en 1538 que<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=174-175}}</ref> {{cita|munches xentes riques... dir a reinos estraños por non vivir tola so vida en medrana y respigu cuándo va entrar un alguacil de la Inquisición peles puertes, que mayor muerte ye la medrana continua que la muerte mesma}} Sicasí, non en tolos llugares espertaba la mesma medrana la Inquisición. Ye'l casu del [[Principáu de Cataluña]], onde los inquisidores del tribunal de Barcelona quexar en 1560 de que la xente «en son de tenese por bonos cristianos traen toos por llinguaxe que la Inquisición ye equí por de mas, que nin se haze nada nin ai que hazer». «Tola xente d'esta tierra, assi ecclesiastica como seglar, amosó siempres poca afficion al Santu Officio». Asina, el tribunal tuvo qu'esculpase en más d'una ocasión ante'l [[Conseyu de la Suprema]] pol amenorgáu númberu de procesos que llevaba, alegando que nun yera nin por neglixencia nin descuydo nuesu» sinón poles «poques denunciaciones que se hazen».<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=175}}</ref> === Detención ensin acusación === Tres la denuncia, el casu yera esamináu polos «calificadores», quien teníen de determinar si había herexía, y de siguío dar# en detener al sospechosu. Na práutica, sicasí, yeren numberoses les detenciones preventives, y diéronse situaciones de deteníos qu'esperaron hasta dos años en prisión primero que los «calificadores» esaminaren el so casu.<ref group="lower-alpha">«Nel tribunal de Valladolid, en 1699, dellos sospechosos (incluyendo a una neña de nueve años y a un rapazu de catorce) tuvieron encarcelaos hasta dos años ensin que se fixera la menor calificación de les acusaciones que pesaben contra ellos» (Kamen, ''op. cit.'', p. 180).</ref> Les [[Cortes del Reinu d'Aragón]] protestaron en 1533 por estes detenciones arbitraries.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=179 |cita=}}</ref> Nes ''Instrucciones'' de Torquemada encamentábase que nun se dar# en la detención hasta que nun s'axuntaron los abondos testimonios y nicios, yá que faelo antes sería poner en guardia al acusáu y da-y una oportunidá de preparar el so defensa.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=130}} La detención del acusáu implicaba la [[confiscación]] inmediata de los sos bienes pola Inquisición. Estos utilizábense pa pagar los gastos del so propiu caltenimientu y les mariñes procesales, y de cutiu los familiares del acusáu quedaben na más absoluta miseria. Pa intentar desaniciar estes situaciones, les ''Instrucciones'' de 1561 dexaron que quien taben al cargu de los encausaos fueren calteníos tamién colos bienes confiscados, pero "inclusive dempués de 1561, les persones acusaes teníen dacuando poca seguridá sobre la suerte de les sos propiedaes frente a funcionarios pocu honraos, o contra les detenciones arbitraries y los perllargos procesos". Nel casu de que'l deteníu fuera probe los gastos corríen a cargu del tribunal.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=180; 182 |cita=}}</ref> Si'l deteníu yera una persona importante podía tener criaos con él pero teníen de permanecer zarraos xunto col so señor tol tiempu que tuviera deteníu. Per otru llau, los reos permanecíen absolutamente incomunicaos —nun podíen recibir visites y nun podíen caltener contautu colos otros deteníos—, y tampoco teníen derechu a asistir a misa nin a recibir los sacramentos yá que se presuponía que yeren "herexes".{{Harvnp|Pérez|2012|pp=130}}<ref name="Henry Kamen_1">{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=183 |cita=}}</ref> Les persones deteníes yeren llevaes de callao a les cárceles de la Inquisición onde esperaben xuiciu.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen |añu=2011 |páxines=180 | títulu = La Inquisición n'España. Una revisión histórica|cita=}}</ref> Como'l paradoriu del deteníu nun se daba a conocer falar de les cárceles "secretes" de la Inquisición. Asina mientres el tiempu que duraba la detención, que podíen ser selmanes o meses, el deteníu permanecía dafechu aislláu del mundu esterior. Desconocía de qué se-y acusaba, nin cuálos yeren les pruebes qu'había contra él, nin tampoco quién yeren los testigos de cargu.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=130-131}} A los presos que protestaben —o bocayaben— amordazábase-yos o se-yos ponía'l pie d'amigu», una forqueta de fierro que caltenía irguida a encomalo la cabeza del reu. Cuando finalmente llograben salir, a los deteníos obligábase-yos a que nun revelaren nada de lo qu'habíen vistu, oyíu o vivíu mientres el tiempu que tuvieren en prisión.<ref name="Henry Kamen_1">{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=183 |cita=}}</ref> Como la Inquisición curiar d'escoyer bien les sos residencies, les cárceles asitiaes nelles taben polo xeneral en meyores condiciones que les ordinaries —conócense casos de presos d'estes postreres que fixeron declaraciones herétiques pa consiguir ser treslladaos a les cárceles de la Inquisición—. Pero había delles sedes como les de [[Llerena]] o [[Logroño]] que presentaben unes condiciones llamentables y decenes de prisioneros morrieron nos sos cuartones. De toes formes, la severidá de la vida nes cárceles del [[Antiguu Réxime]], de la qu'Inquisición nun yera una esceición, producía un permediu regular de fallecimientos. "Tamién la llocura y el suicidiu yeren consecuencies corrientes de la estancia en prisión", afirma Henry Kamen.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=180-181; 183-184 |cita=}}</ref> === Instrucción secreta ya indefensión del acusáu === La instrucción nun se basaba nel principiu de la [[presunción d'inocencia]], sinón na presunción de culpabilidá, polo que yera l'acusáu'l que tenía que demostrar la so inocencia, y non el tribunal el que tenía que probar que yera culpable. "La única xera de la Inquisición yera llograr del so prisioneru la reconocencia de la so culpabilidá y una sumisión [[penitencia|penitente]]", afirma Henry Kamen.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=188 |cita=}}</ref> "Ye esencial que l'acusáu reconoza culpable y facer públicamente, según qu'esprese públicamente'l so arrepentimientu; ye una de les razones del [[autu de fe]]", asevera Joseph Pérez.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=131}} Tola instrucción yera llevada nel secretu más absolutu, tantu pal públicu como pal mesmu reu, que nun yera informáu de cuálos yeren les acusaciones que pesaben sobre él. La obsesión pol secretu llegaba hasta l'estremu de que les ''Instrucciones'' de la Inquisición yeren d'usu internu puramente y namái los inquisidores podíen teneles y consultales. Coles mesmes prohibíase certificar que daquién fuera condergáu o deteníu pola Inquisición, polo que, como señala Joseph Pérez, "una persona nun tenía posibilidá de probar que nunca fuera escorrida".{{Harvnp|Pérez|2012|pp=130-131}} La instrucción del procesu inquisitorial componer d'una serie d'audiencies, nes cualos declaraben tantu los denunciantes como l'acusáu, pero xebradamente, yá que s'evitaba espresamente cualesquier [[caréu]] ente ellos, porque entós l'acusáu conocería a los testigos de cargu.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=131}} De too tomaba nota un secretariu, y si el declarante nun falaba castellán traducíase lo que dixera, lo que daba llugar a tracamundios que llevantaron les protestes, por casu, de les instituciones del [[Principáu de Cataluña]], anque la Inquisición fixo casu omiso d'elles.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=184 |cita=}}</ref> Según Henry Kamen, "una de les peculiaridaes del procedimientu inquisitorial que causó penalidaes y sufrimientos a muncha xente foi la negativa a sopelexar les razones pa la detención, asina que los presos pasaben díes, meses ya inclusive años, ensin saber por qué taben nes celdes del tribunal". Asina, en cuenta de acusar al presu, los xueces cuando lu entrugaben convidábenlu a que dixera por qué fuera deteníu y a que lo confesara tou, lo que se repitía nos siguientes interrogatorios. "Con esta forzada falta de conocencia sobre l'acusación llograba l'efeutu d'ablayar y frayar la moral del presu. Si yera inocente, quedaba fechu un mar de tracamundios sobre lo qu'habría de confesar, o bien confesaba delitos de los que nin siquier-y taba acusando la Inquisición; si yera culpable, quedaba cola dulda de qué parte sabría realmente la Inquisición, y de si nun sería un trucu pa obliga-y a confesar".<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=188-189 |cita=}}</ref> Pasaos trés interrogatorios d'esti tipu ensin que confesara, amosábense-y los cargos qu'había contra él —que xeneralmente yeren bien imprecisos yá que se suprimíen los nomes de los testigos y cualquier niciu que pudiera ayudar a indentificarlos, lo que provocaba la [[indefensión]] del deteníu— y nomábase-y un abogáu de los que trabayaben pa la Inquisición. Un presu de Valencia díxo-y en 1559 al so compañeru de celda que<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=189 |cita=}}</ref> {{cita|anque l'Inquisidor diéra-y un abogáu, nun lu daría nengunu bonu, sinón un individuu que fadría lo que l'Inquisidor quixera, y que si per casualidá pidiera un abogáu o un procurador que non fora de la Inquisición, nun lu sirviríen, yá que si oponer a los deseos de los Inquisidores, yá s'encargaríen d'acusa-yos de falses creencies o de falta de respetu y meter na cárcel}} La misión fundamental del abogáu nun yera, pos, defender al acusáu, sinón afala-y a confesar. Amás nun podía falar a soles col deteníu y siempres tenía que tar presente un inquisidor na entrevista. Pa defendese l'acusáu podía recurrir a tres procedimientos: el procesu de taches», que consistía en dar una llista colos nomes de persones que quixeren perxudica-y —ésta yera l'únicu mediu que tenía pa recusar a un testigu, yá que nun conocía quién yeren, anque si dalgunu apaecía na llista'l so testimoniu nun yera almitíu—; el procesu d'abonos», presentar testigos en favor de la so moralidá; y el procesu d'indireutes», apurrir declaraciones o fechos qu'indireutamente pudieren probar que les acusaciones yeren falses.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=132-133}} Tamién podía recusar a los xueces pero esti yera un recursu bien pocu utilizáu sacante si podía probar que yeren los sos enemigos personales, como asocedió nel [[Bartolomé Carranza|procesu Carranza]]. Más frecuente yera alegar llocura, embriaguez, estrema mocedá, etc. pa consiguir la benevolencia del tribunal, y en dalgún casu consiguíase.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=190-191 |cita=}}</ref> {{cita|El peor inconveniente [de la instrucción inquisitorial], dende'l puntu de vista del presu, yera la imposibilidá d'una defensa fayadiza. El papel del so abogáu taba llindáu a presentar artículos de defensa a los xueces; amás de esto nun se dexaben más argumentos nin entrugues. Esto significaba que, en realidá, los inquisidores yeren al empar xuez y xuráu, acusación y defensa, y la suerte del presu dependía dafechu del humor y el calter de los inquisidores.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=191-192 |cita=}}</ref>}} === Tortura === [[Ficheru:Picard.jpg|300px|thumb|"Imaxe ficticia d'una [[cámara de tortura]] inquisitorial. Grabáu del sieglu XVIII de [[Bernard Picart]]" ([[Henry Kamen]]).<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=192-193 |cita=}}</ref>]] Pa entrugar a los reos, la Inquisición fixo usu de la [[tortura]], pero non de forma sistemática. Aplicóse sobremanera contra los sospechosos de xudaísmu y protestantismu, especialmente nel [[sieglu XVI]]. Por poner un exemplu, Lea envalora qu'ente 1575 y 1610 fueron torturaos nel tribunal de Toledo aproximao un terciu de los encausaos por herexía.<ref group="lower-alpha">H.C. Lea, III, p. 33. Citáu en Kamen, ''op. cit.'', p. 185. Recueye les mesmes estadístiques García Cárcel, ''op. cit.'', p. 43.</ref> N'otros periodos la proporción varió notablemente. La tortura yera siempres un mediu de llograr la confesión del reu, non un castigu puramente dichu. Aplicar ensin distinción de sexu nin edá, incluyendo tantu a neños mayores de 14 años como a vieyos. Según Joseph Pérez, «como tolos tribunales del [[Antiguu Réxime]], la Inquisición torturaba a los prisioneros pa faelos confesar, pero muncho menos que los otros, y non por un sentimientu humanitariu, porque-y anoxara utilizar estos métodos, sinón a cencielles porque-y paecía un procedimientu erróneu y pocu eficaz». ''Quaestiones sunt fallaces et inefficaces'', escribía [[Nicholas Eymerich|Eymerich]] nel so ''Manual d'inquisidores''". Pérez cita esti pasaxe del llibru del inquisidor medieval catalán: {{cita|El [[Tormentu (tortura)|tormentu]] nun ye un mediu seguru de conocer la verdá. Hai homes débiles que, al primer dolor, confiesen inclusive los crímenes que nun cometieron; sicasí hai otros, más fuertes y obstinados, que soporten los mayores tormentos.|{{Harvtxt|Pérez|2012|pp=133}}}} Según la ''Instrucciones'' del [[inquisidor xeneral]] [[Fernando de Valdés y Salas|Fernando de Valdés]] los inquisidores tienen qu'asistir a la sesión de tortura, obligación de la que-yos habíen eximido les ''Instrucciones'' de Torquemada. Al pie de ellos van tar presentes namái, l'escribán forense y el verdugu. Los nobles y el cleru nun tán exentos como na xusticia ordinaria —«El privilexu que les lleis otorguen a les persones nobles de nun poder ser procesaes nes otres causes nun hai llugar en materia de herexía», dicir nel ''Manual de los inquisidores''—, y como col restu d'acusaos, la decisión de torturar tenía de tomar el tribunal al completu, y dempués de qu'un médicu diagnosticara que'l reu va soportar la prueba. Les instrucciones prohiben que nes sesiones de tortura tullir al acusáu o s'arrame sangre.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=134}} Los procedimientos de tortura más emplegaos pola Inquisición fueron trés: la «[[garrucha (tortura)|garrucha]]», la toca» y el potru». El [[Tormentu (tortura)|tormentu]] de la garrucha consistía en colgar al reu del techu con una polea per mediu d'una cuerda atada a les muñeques y con pesos ataos a los todíos, dir izándolo amodo y soltar de sópitu, colo cual brazos y piernes sufríen violentos tirones y n'ocasiones escordábense. La [[toca]], tamién llamada «[[Tormentu de l'agua|tortura de l'agua]]», consistía n'arreyar al prisioneru a una escalera inclinada cola cabeza más baxa que los pies ya introducir una toca o un pañu na boca a la víctima, y obligala a inxerir agua arramada dende un xarru por qu'albidrara de que s'afogaba —nuna mesma sesión podíen alministrase hasta ocho cántaros d'agua—. Nel [[potru (preséu de tortura)|potru]]'l prisioneru tenía les muñeques y los todíos ataos con cuerdes que se diben retorciendo progresivamente per mediu d'una palanca.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=134}} L'escribán que taba presente na sesión de tortura recoyía tolos detalles y «anotaba cada pallabra y cada xestu, dándonos con ello una impresionante y macabra prueba de los sufrimientos de les víctimes de la Inquisición». El siguiente ye un exemplu d'estos documentos. Trátase d'una muyer [[judeoconverso (España)|judeoconversa]] acusada de siguir practicando la so antigua relixón por non comer carne de gochu y camudase de ropa los sábados (anque ella cuando ye puesta nel potru desconoz dafechu l'acusación y lo qu'afirmaron los [[testigu de cargu testigos de cargu]], pos esta yera la forma d'actuar de la Inquisición: que'l reu confesara ensin que se-y dixera de qué se-y acusaba):<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |edición=3ª |añu=2011 |añu-orixinal=1999 |editor= |editorial=Críticu|allugamientu=Barcelona |isbn=978-84-9892-198-4 |páxines=187}}</ref> {{cita|Ordenóse que fuera puesta nel potru, y ella preguntó: «Señores, ¿por qué nun me dicen lo que tengo que dicir? Señor, pónganme nel suelu, ¿nun dixi yá que fixi tou eso?». Pidiéron-y [los inquisidores] que lo dixera. Y ella respondió: «Non alcordanza, quitar d'equí. Fixi lo que los testigos dixeron». Pidiéronlu qu'esplicara con detalle qué ye lo que dixeren los testigos. Y ella retrucó: «Señor, como yá-y dixi, nun lo sé seguro. Yá dixi que fixi tou lo que los testigos dicen. Señores, suéltenme, por favor, porque nun lo recuerdo». Pidiéronlu que dicir. Y ella respondió: «Señores, esto nun me va ayudar a dicir lo que fixi y yá almití tou lo que fixi y que me traxo a esti sufrimientu. Señor, usté sabe la verdá. Señores, por amor de Dios, tengan piedá de mi. ¡Oh, señor! Quite estes coses de los mios brazos, señor, suélteme, tán matándome». Foi arreyada nel potru coles cuerdes, y amonestada a que dixera la verdá, ordenóse que fueren apertaos los garrotes. Ella dixo: «Señor, nun ve qu'estes persones tán matándome? Facer, por amor de Dios, dexen que me vaya».}} === Veredictu === [[Ficheru: Condenados por la Inquisición.jpg|thumb|300px|"Condergaos pola Inquisición", d'[[Eugenio Lucas]] (sieglu XIX, [[Muséu del Prado]]). "La Inquisición xeneralmente condergaba al culpable a ser "azotáu mientres percorría les cais", y nesi casu (si tratar d'un home) tenía qu'apaecer desnudu hasta la cintura, de cutiu montáu sobre un pollín por que sufriera una mayor deshonra, siendo debidamente azotáu pol verdugu col númberu señaláu de latigazos. Mientres esti percorríu peles cais, los transeúntes y los rapacinos amosaben el so odiu pola herexía tirando piedres a la víctima.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=196 |cita=}}</ref>]] La instrucción nun concluyía cuando'l fiscal decidir sinón cuando lo pidía l'acusáu, porque si'l fiscal facer reconocía que nun tenía namás que añader, ente que si yera l'acusáu'l fiscal caltenía la posibilidá d'apurrir nuevos argumentos o testigos hasta l'últimu momentu.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=135}} Una vegada concluyida la instrucción, los inquisidores axuntar con un representante del obispu y colos llamaos «consultores», espertos en teoloxía o en derechu, no que se llamaba «consulta de fe». Na votación del casu riquíase la unanimidá de los inquisidores y del representante episcopal, que'l so votu prevalecía inclusive contra la mayoría de los «consultores». En casu de nun algamar unviábase'l casu al [[Conseyu de la Suprema]] por que decidiera. Nel sieglu XVIII les consultes de fe» sumieron porque toles sentencies yeren alzaes a la Suprema.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=191 |cita=}}</ref> Según [[Joseph Pérez]], "el veredictu final nun tien más utilidá que regularizar ''a posteriori'' la detención [del acusáu]". El tribunal namái contemplaba la posibilidá d'absolvelo cuando fuera víctima de falsos testimonios; en tolos demás casos imponíase la condena y si ésta resultaba malo de xustificar el tribunal declaraba la "suspensión" del casu, lo que-y va dexar reabrilo en cualquier momentu. Pa la Inquisición española yera "esencial dar la impresión de que'l Santu Oficiu nun s'equivocar nunca, que nun detién a naide ensin motivos; sobremanera, ye precisu torgar que pueda dicise que se detuvo a un inocente". Por eso, anque de primeres la Inquisición pronunció dellos veredictos d'absolución, "más tarde ye desaxeradamente raru qu'un procesu inquisitorial termine con un veredictu d'absolución". Pérez recuerda que "ante la Inquisición tou reu ye presuntamente culpable" y el procedimientu y la instrucción del procesu tán empobinaos a esi oxetivu —que l'acusáu reconoza la so culpabilidá—.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=135-136}} La segunda esmolición de los inquisidores yera "que l'acusáu declare culpable y que manifieste'l so arrepentimientu". En función d'esto establecen trés categoríes d'acusaos: aquellos de los que se piensa que son culpables pero nun se toparon pruebes abondes pa demostralo y qu'amás alieguen que son inocentes; los que confiesen que son culpables (''convictos'' y ''confitentes''); y los "aportunantes", que son los que reinciden tres una primer condena y los que lo son per primer vegada y niéguense a confesar la so culpabilidá a pesar de les pruebes aconceyaes contra ellos. A les dos primeres categoríes déxase-yos la [[reconciliación]]: podese reintegrar a la Ilesia n'habiendo abjurado de los sos errores, [[axuración (Inquisición)|axuración]] que podía adoptar trés formes distintes: ''[[axuración de levi]]'', pa los que namái había un llixeru barruntu de herexía; ''[[axuración de vehementi]]'', pa los acusaos de los qu'esisten serios barruntos de culpabilidá o se nieguen a confesar; y l'axuración «en forma», pa los acusaos declaraos culpables y que confesaron. La tercer categoría d'acusaos, la de los "aportunantes", estremar en tres grupos: el de los ''penitentes'' [[relapsos]], los reincidentes que confesaron la so culpabilidá y penáronse; el de los ''impenitentes'' non relapsos, los que siendo culpables nun confesaron nin se penaron, pero nun son reincidentes; y el de los ''impenitentes'' relapsos, los que reinciden y siguen ensin confesar la so culpabilidá. A los relapsos espéra-yos la foguera, anque con una notable diferencia: los ''penitentes'' van ser esgañaos antes de ser quemaos; los ''impenitentes'' van ser quemaos vivos. Les sentencies de muerte nun les executa la Inquisición porque se trata d'un tribunal eclesiásticu polo que los condergaos son "[[relaxación (Inquisición)|relaxaos]] al brazu secular", esto ye, son apurríos a los tribunales reales por que éstos apliquen les penes de muerte.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=136-138}} En resume, los veredictos podíen ser los siguientes: # L'acusáu podía ser absueltu. Les absoluciones fueron na práutica bien escases. # El procesu podía ser «suspendíu», colo que na práutica l'acusáu quedaba llibre, anque so barruntu, y cola amenaza de que'l so procesu siguir en cualquier momentu. La suspensión yera una forma d'absolver na práutica ensin almitir espresamente que l'acusación fuera errónea. # L'acusáu podía ser «penitenciado». Yera'l menor de los castigos que s'imponíen. El culpable debía [[axuración (Inquisición)|abjurar]] públicamente de los sos delitos (''[[axuración de levi]]'' si yera un delitu menor, y ''[[axuración de vehementi]]'' si'l delitu yera grave), y dempués cumplir un castigu espiritual o corporal. Ente éstos atopaben el [[sambenitu]], el destierru (temporal o perpetuu),<ref group="lower-alpha">«L'exiliu o'l destierru de la llocalidá yera una sentencia común pa les males influencies. Siempres que yera posible faíense confiscaciones.» (Kamen, ''op. cit.'', p. 196).</ref> multes o inclusive la condena a [[galeres (pena)|galeres]].<ref group="lower-alpha">«Les galeres yeren una pena desconocida pa la Inquisición medieval, concebida pal nuevu tribunal pol mesmu [[Fernando'l Católicu|Fernando]], que d'esa manera topó una fonte de mano d'obra barata ensin tener que recurrir descaradamente a la esclavitú. (...) Les galeres constituyíen una forma económica de pena: los tribunales víense llibres del deber de caltener a los penitentes nes sos prisiones y l'estáu aforraba n'igual cantidá'l gastu que suponía contratar remeros.» (Kamen, ''op. cit.'', p. 196).</ref> # L'acusáu podía ser «[[Sacramentu de la penitencia reconciliáu]]». Amás de la ceremonia pública na que'l condergáu reconciliar cola Ilesia Católica (el [[autu de fe]]), esistíen penes más severes, ente elles llargues condenes de cárcel<ref group="lower-alpha">«L'encarcelamientu ordenáu pola Inquisición podía ser por un curtiu periodu de meses o años, o pa tola vida, siendo esta última pena clasificada como "perpetua y irremisible". Pero la sentencia, entós como agora, nun se cumplía de manera lliteral. Nel sieglu XVII, prisión "perpetua" significaba na práutica, de normal, unos cuantos meses, y poques vegaes suponía l'encarcelamientu por más de trés años, si ye que l'acusáu penábase; una sentencia "pa tola vida" solía cumplise en diez años. A pesar d'ello la Inquisición siguió dictando cadenes "perpetues", probablemente porque en derechu canónicu yera costume condergar a los herexes a la cárcel pa tola vida. Sentencies incongruentes, tales como "prisión perpetua d'un añu" apaecen como norma nos decretos inquisitoriales.<br /> Ello ye que nenguna de les sentencies suponía l'encarcelamientu forzosu nuna cárcel. Acordies coles Instrucciones de 1488, los inquisidores podíen confinar a discreción a un home na so propia casa o en determinaes instituciones, como un conventu o un hospital.» (Kamen, ''op. cit.'', p. 195).</ref> o galeres,<ref group="lower-alpha">«Los acusaos yeren escasamente sentenciaos a un periodu cimeru a los cinco años, en contraste colos tribunales seculares qu'entós y dempués condergaben los presos a galeres pa tola vida.» (Kamen, ''op. cit.'', p. 196).</ref>y la confiscación de tolos sos bienes. Tamién esistíen castigos físicos, como los azotes.<ref group="lower-alpha">«Los azotes yeren una forma de castigu físicu más común. L'usu del llátigu a manera d'escarmientu yera bien antiguu na tradición cristiana. Como forma de castigu de criminales, sicasí, yera una pena bien severa, pos traía l'estigma de la degradación y el deshonor, polo que namái podía emplegase contra persones de baxu status social. La Inquisición xeneralmente condergaba al culpable a ser "azotáu mientres percorría les cais", y nesi casu (si tratar d'un home) tenía qu'apaecer desnudu hasta la cintura, de cutiu montáu sobre un pollín por que sufriera una mayor deshonra, siendo debidamente azotáu pol verdugu col númberu señaláu de latigazos. Mientres esti percorríu peles cais, los transeúntes y los rapacinos amosaben el so odiu pola herexía tirando piedres a la víctima. Les muyeres yeren azotaes igual que los homes. Tampoco había llende d'edá: hai casos rexistraos de neñes de pocu más de diez años y vieyes de setenta o ochenta años sufriendo'l mesmu tratu. La regla xeneral yera prescribir a lo más 200 latigazos, ente que les sentencies de 100 latigazos yera bien comunes.» (Kamen, op. cit., p. 196).</ref> Los [[Sacramentu de la penitencia reconciliaos]] nun podíen ocupar cargos eclesiásticos nin emplegos públicos, según tampoco podíen exercer determinaos oficios, como recaldador d'impuestos, médicu, ciruxanu o farmacéuticu. La [[inhabilitación]] estender a los sos fíos y nietos, anque éstos podíen llibrase d'ella pagando una multa llamada de composición.{{Harvnp|Pérez|2012|pp=138}} # El máximu castigu yera la «[[relaxación (Inquisición)|relaxación]]» al brazu secular, qu'implicaba la muerte na foguera. Recibíen esta pena los herexes ''impenitentes'' y los «[[relapsos]]» (reincidentes). La execución yera pública. Si'l condergáu penábase, esgañábase-y por aciu el [[garrote llaín]] antes d'apurrir el so cuerpu a les llapaes. Si non, yera quemáu vivu. Los casos más frecuentes yeren los de que, bien por ser xulgaos ''in absentia'', bien por finar primero que terminara'l procesu, yeren quemaos n'efixe. La distribución de les penes varió enforma a lo llargo del tiempu. Según créese, les condenes a muerte fueron frecuentes sobremanera na primer etapa de la historia de la Inquisición (según García Cárcel, el tribunal de Valencia condergó a muerte antes de 1530 al 40% de los procesaos, pero dempués el porcentaxe baxó hasta'l 3%).<ref>García Cárcel, Ricardo, ''op. cit.'', p. 39.</ref> Kamen confirma esta tesis de que les condenes a muerte pasáu'l primer periodu amenorgar drásticamente, como lo amuesen los datos de los tribunales de Valencia y de Santiago. En Valencia ente 1566-1609 namái'l 2 por 100 fueron quemaos en persona y el 2,1 por 100 n'efixe; en Santiago, ente 1560 y 1700, el 0,7 en persona y el 1,9 n'efixe.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen | títulu = La Inquisición n'España. Una revisión histórica | añu=2011 |páxines=193-194 |cita=El númberu proporcionalmente pequeñu d'execuciones un argumentu eficaz contra la lleenda d'un tribunal sedientu de sangre. Nada, verdaderamente, puede borrar l'horror de los primeres y tarrecibles años. Nin pueden embrivise ciertes esplosiones ocasionales de xabacismu, como les carecíes polos [[chueta|chuetes]] a finales del sieglu XVII. Pero ta claro que la Inquisición, mientres la mayor parte de la so esistencia, tuvo lloñe de ser una máquina de la muerte, tantu polos sos propósitu como polo que realmente podía llevar a cabu.}}</ref> Nel sieglu XVIII les "relaxaciones" menguaron entá más y asina mientres los ventinueve años de los reinaos de [[Carlos III d'España|Carlos III]] y [[reináu de Carlos IV|Carlos IV]] namái cuatro persones morrieron na foguera.<ref>{{cita llibru |apellíu=Kamen |nome=Henry |enllaceautor=Henry Kamen| títulu = La Inquisición Española. Una revisión histórica |añu=2011 |páxines=198 |cita=}}</ref> === Apelación === Los condergaos teníen derechu a [[apelación|apelar]] al [[Conseyu de la Suprema Inquisición]], que siempres confirmaba sentenciar si tratar de la pena de muerte. Pero los tribunales utilizaben tou tipu de argucias por que los reos nun tuvieren oportunidá de recurrir la sentencia. Según Joseph Pérez, "el mediu más eficaz yera qu'ignoraren la suerte que-yos esperaba'l mayor tiempu posible y nun informa-yos hasta l'últimu momentu, nel [[autu de fe]], cuando yá nun teníen tiempu d'apelar".{{Harvnp|Pérez|2012|pp=138-139}} Per otru llau, la [[Monarquía Hispánica]] nunca dexó que pudiera apelase al papa, como lo demuestra esta instrucción de [[Felipe II d'España|Felipe II]]:{{Harvnp|Pérez|2012|pp=139-140}} {{cita|Nengún asuntu importante de la Inquisición hai de ser comunicáu a [[Papáu|Roma]] pa ser esamináu n'última instancia; tou tien de xulgase nel reinu, en virtú de la delegación apostólica que recibió'l [[inquisidor xeneral]]; los obispos y los homes de lleis del reinu conocen meyor que naide les costumes y los vezos de los sos compatriotes; ye normal, por tanto, que los españoles sían xulgaos por españoles y non por estranxeros, que nun tán al corriente de les peculiaridaes nacional y local.}} === Autu de fe === {{AP|Autu de fe}} [[Ficheru:Francisco rizi-auto de fe.jpg|thumb|300px|''Autu de Fe na Plaza Mayor de Madrid'', [[Francisco Rizi]], 1683, oleu sobre llenzu, 277 x 438 cm, Madrid, [[Muséu del Prado]].]] Si la sentencia yera condenatoria, implicaba que'l condergáu tenía de participar na ceremonia denomada [[autu de fe]], que solemnizaba la so torna al senu de la Ilesia (na mayor parte de los casos), o'l so castigu como herexe impenitente. Los autos de fe podíen ser privaos («autu particular») o públicos («autu públicu» o «autu xeneral»). Anque primeramente los autos públicos nun revistíen especial solemnidá nin se pretendía una asistencia masiva d'espectadores, col tiempu convertir nuna ceremonia solemne, celebrada con multitudinaria asistencia de públicu, metanes un ambiente festivo. L'autu de fe terminó per convertir se nun espectáculu [[barrocu]], con una puesta n'escena minuciosamente calculada pa causar el mayor efeutu nos espectadores. Los autos solíen realizase nun espaciu públicu de grandes dimensiones (na plaza mayor de la ciudá, frecuentemente), xeneralmente en díes festivos. Los rituales rellacionaos col autu empezaben yá la nueche anterior (la llamada «procesión de la Cruz Verde») y duraben dacuando'l día enteru. L'autu de fe foi lleváu de cutiu al llenzu por pintores: unu de los exemplos más conocíos ye'l cuadru de Francisco Rizi calteníu nel [[Muséu del Prado]] y que representa'l celebráu na [[Plaza Mayor de Madrid|Plaza Mayor]] de [[Madrid]] el [[30 de xunu]] de [[1680]] (ver imaxe). === Relaxación === [[Ficheru:Garotte - Excerpt from Pedro Berruguete - Saint Dominic Presiding over an Auto-da-fe.jpg|thumb|Detalle del cuadru ''[[Autu de Fe presidíu por Santu Domingu de Guzmán]]'' de [[Pedro Berruguete]] (c. 1500) nel que se ve a dos condergaos pola Inquisición española siendo executaos a [[garrote llaín]] y quemaos por herexes]] {{AP|Relaxación (Inquisición)}} La relaxación yera la entrega a los tribunales reales de los condergaos a muerte pola Inquisición española. La Inquisición yera un tribunal eclesiásticu polo que nun podía condergar a la [[pena capital]] d'ende que "relaxara" a los reos al ''brazu secular'' que yera l'encargáu de pronunciar la sentencia de muerte y de conducilos al llugar onde diben ser quemaos —esgañaos primeramente por aciu [[garrote llaín]] si yeren ''penitentes'', y quemaos vivos si yeren ''impenitentes'', esto ye, si nun reconocieren el so [[herexía]] o nun s'habíen represu—. La relaxación producir mientres el [[autu de fe]], nel qu'en contra de lo que suel creese, nun s'executaba a naide, sinón darréu dempués y n'otru llugar. == Fin de la Inquisición == {{AP|Abolición de la Inquisición española}} === La Inquisición nel sieglu XVIII === La llegada de la [[Ilustración n'España|Ilustración a España]] desaceleró l'actividá inquisitorial na segunda metá del sieglu XVIII. Na primer metá entá se quemar en persona a 111 condergaos, y n'efixe a 117, la mayoría d'ellos los denominaos «judaizantes». Nel reináu de [[Felipe V d'España|Felipe V]] el númberu d'autos de fe foi de 728. Sicasí, nos reinaos de [[Carlos III d'España|Carlos III]] y [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] namái se quemar a cuatro condergaos. Col [[Sieglu de les Lluces]] la Inquisición reconvirtióse: les nueves idees ilustraes yeren l'amenaza más próxima y teníen de ser combatíes. Les principales figures de la Ilustración Española fueron partidaries de la reforma de la Inquisición y en dalgún casu de la so abolición. Munchos de los ilustraos españoles fueron procesaos pol Santu Oficiu, ente ellos [[Pablo de Olavide|Olavide]], en 1776; [[Tomás de Iriarte|Iriarte]], en 1779; y [[Gaspar Melchor de Xovellanos|Xovellanos]], en 1796. Esti postreru alzó un informe a Carlos IV nel que señalaba la ineficacia de los tribunales inquisitoriales y el desconocimientu que los actuantes teníen: {{cita|flaires que tomen [el puestu] namái pa llograr el platillo y la exención de coru; qu'ignoren les llingües estrañes, que namái saben un pocu de teoloxía escolástica...|{{Harvtxt|Elorza|1986|p=81}}}} Na nueva xera, la Inquisición trató d'acentuar la so función censora de les publicaciones, pero atopó que Carlos III había secularizado los procedimientos de censura y, en munches ocasiones, l'autorización del [[Conseyu de Castiella]] topetaba cola más intransixente postura inquisitorial. Xeneralmente yera la censura civil y non la eclesiástica la que terminaba imponiéndose. Esta perda d'influencia esplícase tamién porque la penetración d'obres estranxeres ilustraes faíase al traviés de miembros destacaos de la nobleza o'l gobiernu,<ref group="lower-alpha">Los miembros del Gobiernu y del Conseyu de Castiella, amás d'otros miembros cercanos a la Corte, llograben una autorización especial por que los llibros adquiríos en Francia, Países Baxos o Alemaña cruciaren la frontera ensin previa inspeición polos miembros del Santu Oficiu. Esta práutica estender dende'l reináu de Carlos III.</ref> persones influyentes a quien yera bien difícil interferir. Asina entró n'España, por casu, la [[Enciclopedia Metódica]], gracies a llicencies especiales daes pol Rei. [[Ficheru:Ф.Гойя. Из цикла Los Caprichos 1797-98.jpg|thumb|Condergada pola '''Inquisición española''' que lleva una coroza con dibuxos de llapaes lo que significa que va ser quemada na foguera por herexe (grabáu de la serie [[Los Caprichos]] de [[Francisco de Goya]]).]] Sicasí, a partir de la [[Revolución francesa]], el Conseyu de Castiella, [[llerza de Floridablanca|tarreciendo que les idees revolucionaries terminaren per enfusar n'España]], decidió reactivar el Santu Oficiu a quien s'encamentó encarecidamente la persecución de les obres franceses. El [[13 d'avientu]] de [[1789]] un [[edictu]] inquisitorial, que recibió'l beneplácito de Carlos IV y del [[Conde de Floridablanca]], dictaminó que: {{cita|teniendo noticies d'espardese y sopelexáu nestos reinos varios llibros ... que, ensin contentase cola senciella narración d'unos fechos de naturaleza sediciosos ... paecen formar un códigu teóricu y práuticu d'independencia a les llexítimes potestaes .... destruyendo d'esta suerte l'orde políticu y social... prohíbese la llectura, so multa, de trenta y nueve obres en francés|{{Harvtxt|Elorza|1986|p=84}}}} Sicasí, l'actividá inquisitorial viose imposibilitada ante l'ábanu d'información que cruciaba la frontera, reconociendo en [[1792]] que {{cita|l'ensame de papeles sediciosos ... nun da llugar pa dir formalizando los espedientes contra los suxetos que los introducen...}} La llucha contra la Inquisición nel interior producióse casi siempres de forma clandestina. Los primeros testos que cuestionaron el papel inquisitorial y allababen los ideales de [[Voltaire]] o [[Montesquieu]] apaecieron en [[1759]]. Tres la suspensión de l'actividá censora previa per parte del Conseyu de Castiella en [[1785]], el periódicu ''[[El Censor]]'' empecipió la publicación de protestes contra l'actividá del Santu Oficiu por aciu la crítica racionalista y, inclusive, [[Valentín de Foronda]] publicó ''Espíritu de los meyores diarios'', un alegatu en favor de la [[llibertá d'espresión]] que se lleía con avidez nos [[atenéu|atenéos]]; igualmente, el militar [[Manuel d'Aguirre]], na mesma llinia, escribió «Sobre'l tolerantismo» en ''El Censor'', ''El Corréu de los Ciegos'' y ''El Diariu de Madrid''.<ref group="lower-alpha">Los argumentos utilizaos polos periódicos y nos opúsculos que circulaben per España yeren copies casi exactes traducíes al español de les reflexones de Montesquieu o Rousseau.</ref> L'últimu reu quemáu foi la [[beato Dolores]], en Sevilla (1781).<ref group="lower-alpha">Caltiénense distintos testimonios pa distintos llugares: En Logroño foi en 1719 ([http://www.amigosdelarioja.com/revista_siete_rios/35/35PozoCubillas.htm Pozu Cubillas]).</ref> Mientres el reináu de Carlos IV y, a pesar de les medranes qu'amenaba la Revolución francesa, produciéronse dellos fechos qu'acentuaron el tornar de la institución inquisitorial. De primeres, l'Estáu diba dexando de ser un pixín organizador social pa tener qu'esmolecese pol bienestar públicu y, con ello, tenía que plantegase'l poder terrenal de la Ilesia, ente otres cuestiones, nos [[señoríu|señoríos]] y, de forma xeneral, na riqueza acumulada que torgaba'l progresu social.<ref group="lower-alpha">Les propiedaes de la Ilesia polo xeneral, y del Santu Oficiu en particular, ocupaben grandes estensiones de terrén na actual Castiella y Lleón, Estremadura y Andalucía. Los terrenes taben daos a censu a los llabradores, o bien a los conceyos que los esplotaben como bienes comunales con munches llimitaciones, teniendo d'apurrir una parte de la renta, xeneralmente en dineru, a la Ilesia.</ref> Per otru llau, el permanente bracéu ente'l poder del Tronu y el poder de la Ilesia inclinóse cada vez más de parte d'aquél, onde los ilustraos atopaben meyor proteición a los sos ideales. El mesmu Godoy amosóse abiertamente contrariu a una institución que'l so únicu papel había quedáu amenorgáu a la censura y qu'amosaba una lleenda negra internacional d'España que nun convenía a los intereses políticos del momentu: {{cita|¿La Inquisición? El so antiguu poder nun esistía yá: l'autoridá horrible qu'esti tribunal sanguinario exerciera n'otres dómines quedaba amenorgada, quedaba bien amenorgada ... el Santu Oficiu viniera parar en ser una especie de comisión pa la censura de llibros, non más ...|{{Harvtxt|Elorza|1986|p=88}}}} Ello ye que les obres prohibíes circulaben con fluidez en redolaes públiques, como les llibreríes de [[Sevilla]], [[Salamanca]] o [[Valladolid]]. === Abolición === La Inquisición foi abolida por [[Napoleón]] por aciu los [[decretos de Chamartín]] d'avientu de 1808,<ref>[https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1808/151/A01567-01567.pdf Gaceta de Madrid] núm.151, de 11/12/1808, páxina 1567</ref> polo que nun esistió mientres el reináu de [[Xosé I d'España|Xosé I]] ([[1808]]-[[1812]]). En [[1813]], los diputaos lliberales de les [[Cortes de Cádiz]] aprobaron tamién la so abolición,<ref>[https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1813/029/B00230-00232.pdf Gaceta de la Rexencia de les Españas] núm. 29, de 06/03/1813, páxines 230 a 232</ref> en bona midida impulsaos pol sentimientu de refuga que xenerara la condena del Santu Oficiu a la sulevación popular contra la invasión francesa. Sicasí, foi de volao restaurada cuando [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] [[restauración absolutista n'España|recuperó'l tronu]]'l [[1 de xunetu]] de [[1814]],<ref>[https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1814/102/C00839-00840.pdf Gaceta de Madrid] <abbr>núm.</abbr> 102, de 23/07/1814, páxines 839 a 840</ref> y depués de nuevu abolida mientres el [[Trieniu lliberal]].<ref>[https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1820/035/A00253-00253.pdf Gaceta de Madrid] <abbr>núm.</abbr> 35, de 10/03/1820, páxina 253</ref> Darréu, na Década Ominosa, la Inquisición nun foi formalmente restablecida, a diferencia de lo que se cree,<ref group="lower-alpha"> Magar los historiadores suelen considerar distintes versiones sobre si produció'l fechu, polo xeneral sostiense que magar mientres la Década Ominosa restablecióse la Inquisición el 1 d'ochobre de 1823, el Real Decretu que tendría d'abolir el dictáu nel Trieniu Lliberal nunca foi redactáu o, siquier si ser, nun se publicar. L'abolición formal mientres la Rexencia de María Cristina nun foi otra cosa qu'una ratificación de l'asocedida en 1820.</ref> siendo sustituyida en delles diócesis poles '''[[Xunta de Fe Xuntes de Fe]]''', toleraes poles autoridaes llocales. La Xunta de Fe de Valencia tuvo'l murniu honor de condergar a muerte al postreru herexe executáu n'España, el maestru d'escuela [[Cayetano Ripoll]], aforcáu en [[Valencia]] el [[31 de xunetu]] de [[1826]] y tou ello ente un escándalu internacional n'[[Europa]] pol despotismu qu'inda pervivía n'España. La Inquisición foi definitivamente abolida'l [[15 de xunetu]] de [[1834]]<ref>[https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1834/150/A00649-00649.pdf Gaceta de Madrid] <abbr>núm.</abbr> 150, de 17/07/1834, páxina 649</ref> por un [[Real Decretu]] robláu pola rexente [[María Cristina de Borbón]], mientres la [[minoría d'edá de Sabela II]] y a propuesta del [[Presidente del Gobiernu d'España|Presidente del Conseyu de Ministros]] el lliberal moderáu [[Francisco Martínez de la Rosa]]. (Nun esiste nenguna prueba de qu'un organismu asemeyáu a la Inquisición actuara mientres la [[primer Guerra Carlista]] nes zones apoderaes polos [[carlista|carlistes]], anque una de les midíes de gobiernu que preconizaben yera la reimplantación de la Inquisición). == Númberu de víctimes == [[Ficheru:En_lembranza_dos_condenados_pola_Inquisición._Ribadavia._Galiza.jpg|thumb|222px|Placa en [[Ribadavia]] que conmemora'l procesu realizáu pola Inquisición va cuatrocientos años contra vecinos de la villa por causa de les sos creencies]] El cronista [[Hernando del Pulgar]], contemporaneu de los Reis Católicos, calculó qu'hasta 1490 (namái una década dempués del empiezu de la so actividá), la Inquisición quemaría na foguera a 2000 persones, y reconciliáu a otres 15&nbsp;000.<ref>Citáu en Kamen, ''op. cit.'', p. 62.</ref> Les primeres estimaciones cuantitatives del númberu de procesaos y executaos pola Inquisición Española ufiertar [[Juan Antonio Llorente]], que foi secretariu xeneral de la Inquisición de [[1789]] a [[1801]] y publicó en [[1822]], en [[París]], ''Historia crítica de la Inquisición''. Según Llorente, a lo llargo de la so historia la Inquisición procesaría a un total de 341&nbsp;021 persones, de les cualos daqué menos d'un 10&nbsp;% (31&nbsp;912) seríen executaes. Llegó a escribir: «Calcular el númberu de víctimes de la Inquisición ye lo mesmo que demostrar práuticamente una de les causes más poderoses y eficaces de la despoblación d'España».<ref>Juan Antonio Llorente: ''Historia crítica de la Inquisición n'España'' (tomu IV, p. 183). Madrid: Hiperión, 1980.</ref> El principal historiador modernu de la Inquisición, [[Henry Charles Lea]], autor de ''History of the Inquisition of Spain'', consideró qu'estes cifres, que nun se basen n'estadístiques rigoroses, yeren bien esaxeraes. Los historiadores modernos entamaron l'estudiu de los fondos documentales de la Inquisición. Nos archivos de la Suprema, anguaño nel [[Archivu Históricu Nacional d'España|Archivo Históricu Nacional]], caltiénense, nos informes qu'añalmente teníen d'unviar tolos tribunales llocales, les rellaciones de toles causes dende 1560 hasta 1700. Esi material apurre información de 49&nbsp;092 xuicios, que fueron estudiaos por Gustav Henningsen y Jaime Contreras.<ref>Contreras, Jaime y Gustav Henningsen (1986). “Forty-four thousand cases of the Spanish Inquisition (1540-1700): analysis of a historical data bank”, en Henningsen G., J. A. Tedeschi ''et al.'' (comps.), ''The Inquisition in early modern Europe: studies on sources and methods''. Dekalb: Northern Illinois University Press.</ref> Según los cálculos d'estos autores, un 1,9&nbsp;% de los procesaos foi quemáu na foguera. Los archivos de la Suprema apenes apurren información alrodiu de les causes anteriores a 1560. Pa estudiales, ye necesariu recurrir a los fondos de los tribunales llocales, pero la mayoría perdiéronse. Caltiénense los de Toledo, Cuenca y Valencia. [[Jean-Pierre Dedieu|Dedieu]]<ref>[[Jean-Pierre Dedieu]]: «Los cuatro tiempos», en Benassar, Bartolomé: ''Inquisición española: poder políticu y control social''; páxs. 15-39.</ref> estudió los de Toledo, onde fueron xulgaes unes 12.000 persones por delitos rellacionaos cola herexía. Ricardo García Cárcel<ref>García Cárcel, Ricardo: ''Oríxenes de la Inquisición española. El tribunal de Valencia, 1478-1530''. Barcelona, 1976.</ref> analizó los del tribunal de Valencia. De les investigaciones d'estos autores deduzse que los años 1480-1530 fueron el periodu de más intensa actividá de la Inquisición, y que nestos años el porcentaxe de condergaos a muerte foi abondo más significativu que nos años estudiaos por Henningsen y Contreras. García Cárcel envalora que'l total de procesaos pola Inquisición a lo llargo de tola so historia foi d'unos 150&nbsp;000. Aplicando'l porcentaxe d'executaos qu'apaez nes causes de 1560-1700 —cerca d'un 2&nbsp;%— podría pensase qu'una cifra averada pue tar en redol a les 3000 víctimes mortales. Sicasí, bien probablemente esta cifra tenga de correxise al alza si tener en cuenta los datos suministraos por [[Jean-Pierre Dedieu|Dedieu]] y García Cárcel pa los tribunales de Toledo y Valencia, respeutivamente. Con base nos estudios de Henningsen y Contreras, García Cárcel, Wagner y otros, anque usando una extrapolación daqué menor (125&nbsp;000 procesaos), Pérez envaloró en menos de 10&nbsp;000 les sentencies a muerte siguíes d'execución.<ref>Pérez, Joseph (2006). ''[https://books.google.es/books?id=9oL0js9g5kkC The Spanish Inquisition: a history]''. New Haven, CT : [[Yale University Press]]; p. 173.</ref> Sicasí, por causa de les llagunes nos fondos documentales, ye imposible determinar la exactitú d'esta cifra y ye probable que nunca se sepa con seguridá'l númberu exactu de los executaos pola Inquisición. [[Stephen Haliczer]], unu de los profesores universitarios que trabayaron nos archivos del Santu Oficiu, diz qu'afayó que los inquisidores usaben la tortura «con poca frecuencia» y xeneralmente mientres menos de 15 minutos. De 7000 casos en [[Valencia]], en menos del 2&nbsp;% usóse la tortura y naide sufrir más de dos veces. Entá más, el Santu Oficiu tenía un manual de procedimientu que prohibía munches formes de tortura usaes n'otros sitios d'Europa. Los inquisidores yeren na so mayoría homes de lleis, escépticos en cuanto al valor de la tortura p'afayar la herexía. == Lleenda negra de la Inquisición == {{AP|Lleenda negra de la Inquisición Española}} A mediaos del [[sieglu XVI]], coincidiendo cola persecución de los protestantes, empieza a apaecer nes plumes de dellos intelectuales europeos protestantes una imaxe de la Inquisición qu'esaxera les sos traces negatives con fines propagandísticos. Unu de los primeros n'escribir avera de la tema ye l'inglés [[John Foxe]] (1516-1587), quien dedica un capítulu enteru del so llibru ''The Book of Martyrs'' a la Inquisición Española. Otra de les fontes de la lleenda negra de la Inquisición foi ''Sanctae Inquisitionis Hispanicae artes aliquot detectae'' (''Delles artes de la Santa Inquisición española''), publicáu en [[Heidelberg]] en 1567, roblada sol seudónimu de Reginaldus Gonsalvius Montanus, que foi probablemente escrita por dos protestantes españoles exiliaos, [[Casiodoro de Reina]] y [[Antonio del Corru]]. Esti llibru tuvo un gran ésitu y foi traducíu al inglés, francés, holandés, alemán y húngaru, contribuyendo a encimentar la imaxe negativa que n'Europa se tenía de la Inquisición. Holandeses ya ingleses, rivales políticos d'España, fomentaron tamién esta lleenda negra. Otres fontes de la lleenda negra de la Inquisición vienen d'Italia. Los intentos de Fernando'l Católicu d'esportar la Inquisición Española a Nápoles desencadenaron delles revueltes, ya inda en feches tan tardíes como 1547 y 1564 hubo llevantamientos antiespañoles cuando se creyó que se diba a establecer la Inquisición. En Sicilia, onde sigo llegó a establecese, hubo tamién revueltes contra l'actividá del Santu Oficiu, en 1511 y 1516. Son numberosos los autores italianos que nel sieglu XVI referir con horror a les práutiques inquisitoriales. == La Inquisición española nes artes == {{AP|La Inquisición na ficción y l'arte}} === Pintura === [[Ficheru:Francisco de Goya - Escena de Inquisición - Google Art Project.jpg|thumb|300px|''[[Autu de fe de la Inquisición (Goya)|Autu de fe de la Inquisición]]'', vistu por [[Francisco de Goya]].]] Mientres el [[sieglu XVII]], realizáronse delles representaciones d'autos de fe, como l'oleu de grandes proporciones pintáu por [[Francisco Rizi]], que representa l'autu de fe celebráu na [[Plaza Mayor de Madrid]] en 1680. Esti tipu de cuadros sorraya sobremanera la solemnidá y espectacularidá de los autos de fe. La crítica a la Inquisición ye una constante na obra del pintor [[Francisco de Goya]], especialmente nos ''[[Caprichos de Goya|Caprichos]]''. Nesta serie de grabaos, realizaos a finales del sieglu XVIII, apaecen dellos penitenciados pola Inquisición, y una lleenda al pie esplica por qué fueron condergaos. Les lleendes sorrayen con mordacidad la nimiedad de los motivos y oldeen coles cares de congoxa y desesperación de los reos. Un estranxeru que foi xulgáu como herexe lleva la lleenda «Por nacer n'otra parte». Estos grabaos acarretaron al pintor problemes col Santu Oficiu, y, pa evitar ser procesáu, terminó regalando planchar orixinales al rei [[Carlos IV d'España|Carlos IV]]. Abondo dempués, ente 1815 y 1819, Goya pintó otros llenzos alrodiu de la Inquisición. Destaca sobremanera ''Autu de fe de la Inquisición'' (na imaxe). === Lliteratura === * La [[lliteratura]] enceta la tema de la Inquisición dende un puntu de vista críticu. Nel ''[[Cándido]]'', de [[Voltaire]], apaez como epítome de la intolerancia y l'arbitrariedá xurídica la Inquisición, en Portugal y n'América. * Mientres el [[Romanticismu]], la [[novela gótica]], que se desenvolvió sobremanera en países protestantes, acomuña con frecuencia'l catolicismu col terror y la represión. Esta visión de la Inquisición española apaez, ente otres obres, en ''El monxu'' (1796), de [[Matthew Lewis]], en ''Melmoth el errabundo'' (1820) de [[Charles Robert Maturin]] y en ''[[Manuscritu atopáu en Zaragoza]]'', del [[Polonia|polacu]] [[Jan Potocki]]. * Unu de los más conocíos rellatos d'[[Edgar Allan Poe]], ''[[El pozu y el pendilexu]]'', fantasia nesta mesma llinia alrodiu de les tortures de la Inquisición. El procedimientu de tortura qu'apaez na historia nun tien nenguna base histórica. * En [[Francia]], a empiezos del sieglu XIX, editóse la novela epistolar ''Cornelia Bororquia, o la víctima de la Inquisición'', atribuyida al español Luis Gutiérrez, que crítica fiero a la Inquisición y a los sos representantes. * La Inquisición apaez tamién n'unu de los capítulos de la novela ''[[Los hermanos Karamázov]]'' de [[Fiódor Dostoievski]], en que se plantega qué asocediera si Jesús tornara a la Tierra na dómina de la Inquisición española. * La novela de [[Carme Riera]] publicada en [[1994]], ''Dins el darrer blau'' ''(Nel postreru azul)'', se ambienta na represión de los [[chueta|chuetes]] (judeoconversos de [[Mallorca]]) a finales del sieglu XVII. * En [[1998]], l'escritor español [[Miguel Delibes]] publicó la novela histórica ''[[L'herexe]]'', avera del grupu protestante de Valladolid y a la so represión pola Inquisición. * Nel 2000, [[Noah Gordon]] publica ''[[El postreru xudíu]]'', el viaxe iniciático d'un xudíu na España de la Inquisición. === Cine === * ''[[Los fantasmas de Goya]]'', ([[Miloš Forman]], 2006) * ''[[Akelarre (película)|Akelarre]]'' ([[Pedro Olea]], 1984), trata del procesu de Logroño a les bruxes [[navarra|navarres]] de [[Zugarramurdi]]. * El rellatu ''[[El pozu y el pendilexu]]'', d'[[Edgar Allan Poe]], foi lleváu al cine en delles ocasiones, de les cualos la más conocida ye ''[[Pit and the Pendulum]]'' ([[Roger Corman]],[[1961]]). * [[Marlon Brando]] interpretó a Tomás de Torquemada nuna curtia apaición na [[película]] ''[[1492: Conquest of Paradise]]'' (1992). * ''[[El Santu Oficiu (película)|El Santu Oficiu]]'' ([[Arturo Ripstein]] [[1974]]) == Ver tamién == * [[Inquisición]] * [[Inquisición n'América]] * [[Lleenda negra de la Inquisición española]] * [[Llista d'inquisidores xenerales]] * [[Tomás de Torquemada]] * [[Cardenal Cisneros]] * [[ Hernando de Talavera]] == Notes == {{llistaref|group=lower-alpha}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{versalita|Albaret}}, Laurent: ''L'Inquisition, rempart de la foi ?'', col. [[Découvertes Gallimard]] (n° 366), París: Gallimard, 1998, 2006. * [[Jesús Alonso Burgos|{{versalita|Alonso Burgos}}, Jesús]]: ''El luteranismu en Castiella mientres el sieglu XVI. Autos de fe de Valladolid de 21 de mayu y 8 d'ochobre de 1559''. Madrid, Swan, 1983. ISBN 84-85595-17-3. * {{versalita|Bel Bravo}}, María Antonia: ''[https://books.google.es/books?id=EGbkv1VP708C Sefarad: los xudíos d'España]''. Madrid: Xil, 2001. ISBN 84-7737-062-1. * [[Bartolomé Bennassar|{{versalita|Bennassar}}, Bartolomé]]: ''Inquisición Española: poder políticu y control social''. Barcelona: Crítica, 1981. ISBN 84-7423-156-6. * {{versalita|Comella}}, Beatriz: ''[https://books.google.es/books?id=pgurIoG9OSYC La inquisición española]''. Rialp, 2004, ISBN 84-321-3165-2 * {{versalita|Contreras}}, Jaime: ''[https://books.google.es/books?id=60quAAATUHEC El Santu Oficiu de la Inquisición en Galicia]''. Barcelona: Ariel, 1984. ISBN 84-7339-589-1 * [[José Manuel Cuenca Toribio|{{versalita|Cuenca Toribio}}, José Manuel]]: «Les últimes fogueres», en ''Historia 16 (Especial 10º aniversariu): La Inquisición'', páxs. 93 a 101. Madrid, 1986. * {{cita publicación |apellíu={{versalita|Elorza}} |nome=Antonio|enllaceautor=Antonio Elorza| títulu = La Inquisición y el pensamientu ilustráu»| publicación = Historia 16 | otros = Especial 10º Aniversariu: La Inquisición| páxines = 81-92| ubicación = Madrid| añu = 1986}} * [[Ricardo García Cárcel|{{versalita|García Cárcel}}, Ricardo]]: ''La Inquisición''. Madrid, Anaya, 1990. ISBN 84-207-3963-4. * [[Ricardo García Cárcel|{{versalita|García Cárcel}}, Ricardo]]: ''Oríxenes de la Inquisición española. El Tribunal de Valencia''. Barcelona, Península, 1980. ISBN 84-297-1212-7 * {{versalita|Haliczer}}, Stephen: ''Inquisición y sociedá nel Reinu de Valencia: (1478-1834)''. Institución Alfonso'l Magnánimo (Valencia), 1993. ISBN 978-84-7822-108-0 * {{versalita|Jiménez Monteserin}}, Miguel: ''Introducción a la Inquisición española. Documentos básicos pal estudiu del Santu Oficiu'', Madrid, Editora Nacional, 1980 * [[Henry Kamen|{{versalita|Kamen}}, Henry]]: ''[https://books.google.es/books?id=OpbgIFxUYgoC La Inquisición: una revisión histórica]''. Traducción de María Borrás. Barcelona: Crítica, 1999. [Equí utilízase la edición de Barcelona, RBA, 2004. ISBN 84-473-3636-0]. (Títulu orixinal: ''The Spanish Inquisition: A Historical Revision.'' Yale University Press, 1999. ISBN 0-300-07880-3 [Edición revisada d'una obra publicada per primer vegada en 1965].) * [[Henry Charles Lea|{{versalita|Lea}}, Henry Charles]]: ''Historia de la Inquisición Española''. Fundación Universitaria Española, 1982. ISBN 84-7392-208-5. (Títulu orixinal: ''A History of the Inquisition of Spain'' (4 volúmenes), Nueva York y Londres, 1906-1907. * {{cita llibru |apellíu={{versalita|Martín Hernández}} |nome=Francisco|títulu=La Inquisición española. Nueva visión, nuevos horizontes |añu=1980 |editor=Joaquín Pérez Villanueva (dir.) |editorial=Sieglu XXI |allugamientu=Madrid |isbn=84-323-0395-X|capítulu=La Inquisición n'España antes de los Reis Católicos}} * [[Benzion Netanyahu|{{versalita|Netanyahu}}, Benzion]]: ''Los oríxenes de la Inquisición española''. Barcelona: Crítica, 1999. ISBN 84-7423-976-1. (Títulu orixinal: ''The Origins of the Inquisition in Fifteenth-Century Spain''. Nueva York, New York Review Books, 2001. ISBN 0-940322-39-0). *{{cita llibru |apellíu={{versalita|Pérez}} |nome=Joseph |enllaceautor=Joseph Pérez |títulu=Curtiu Historia de la Inquisición n'España |añu=2012 |añu-orixinal=2009 |editorial=Crítica|ubicación=Barcelona |isbn=978-84-08-00695-4 |páxines= |cita=}} * [[Joaquín Pérez Villanueva|{{versalita|Pérez Villanueva}}, Joaquín]] (dir): ''[https://books.google.es/books?id=GTwJAQAAIAAJ La Inquisición española: nueva visión, nuevos horizontes]'', (I Symposium Internacional sobre la Inquisición Española, Celebráu en Cuenca en Sept. de 1978), Sieglu XXI, Madrid, 1980. ISBN 978-84-323-0395-1 * {{versalita|Thomas}}, Werner: ''[https://books.google.es/books?id=9O9UbdP6WLYC La represión del protestantismu n'España, 1517-1648]''. Leuven University Press, 2001. ISBN 90-5867-106-2 * {{versalita|Thomas}}, Werner: ''[https://books.google.es/books?id=XID1G8qPasUC Los protestantes y la Inquisición n'España en tiempos de Reforma y Contrarreforma]''. Leuven University Press, 2001. ISBN 90-5867-107-0 * {{versalita|Van der Vekene}}, Emile: ''Bibliotheca bibliographica historiae sanctae inquisitionis. Bibliographisches Verzeichnis des gedruckten Schrifttums zur Geschichte und Literatur der Inquisition'', Vol. 1 - 3. Vaduz: Topos-Verlag, 1982-1992, ISBN 3-289-00272-1, ISBN 3-289-00578-X - (7110 títulos sobre la Inquisición) * {{versalita|Van der Vekene}}, Emile: ''La Inquisición en grabaos orixinales. Esposición realizada con fondos de la coleición Emile van der Vekene de la Universidá San Pablo-CEU'', Aranjuez, 4-26 de mayu de 2005, Madrid: Universidad Rey Juan Carlos, 2005. ISBN 84-96144-86-0 == Enllaces esternos == {{wikisource|Edictu de Fe}} {{commonscat|Inquisition}} * [http://www.vallenajerilla.com/berceo/florilegio/inquisicion/inquisicion.htm Portal dedicáu a la Inquisición española]. * [http://libro.uca.edu/title.htm Estudios sobre la Inquisición, incluyendo la ''Historia de la Inquisición Española'' de Henry Charles Lea] n'inglés. * [https://web.archive.org/web/20060219225745/http://biblia.com/christianity/spanish.htm La Inquisición Española] n'inglés. * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=148&letter=I#405 Artículu bien completu de la ''Enciclopedia xudía'' de 1906 alrodiu de la Inquisición Española] n'inglés. * [http://archive.org/stream/historiacrticad04llorgoog#page/n4/mode/2up Historia crítica de la Inquisición d'España] * [http://www.monografias.com/trabayos12/stainqui/stainqui.shtml La Santa Inquisición] * [http://www.ucm.es/BUCM/revistasBUC/portal/modules.php?name=Revistes2_Historico&id=RVIN&num=RVIN010111 Revista de la Inquisición]. * [http://www.vallenajerilla.com/berceo/florilegio/inquisicion/principal.htm Inquisición española] na [http://www.vallenajerilla.com/berceo/ Biblioteca Gonzalo de Berceo]. * [http://www.gabrielbernat.es/espana/inquisicion/ La Inquisición Española, Orixe, desenvolvimientu, organización y métodos de la Inquisición Española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407140809/http://gabrielbernat.es/espana/inquisicion/ |date=2016-04-07 }}. * [https://books.google.es/books?printsec=frontcover&id=oJKPnj3-XEMC#v=onepage&q=&f=false/ La Inquisición y la llibertá individual. Visión panorámica]. * [https://www.rtve.es/alacarta/videos/los archivos secretos-de-la-inquisicion/los archivos secretos-de-la-inquisicion-extirpar-a-los herexes/644942/ Los archivos secretos de la Inquisición - Extirpar a los herexes] (documental de RTVE). * [https://www.rtve.es/alacarta/videos/los archivos secretos-de-la-inquisicion/los archivos secretos-de-la-inquisicion-llarimar de-espana/645396/ Los archivos secretos de la Inquisición - Les llárimes d'España] (documental de RTVE). * [https://www.rtve.es/alacarta/videos/los archivos secretos-de-la-inquisicion/los archivos secretos-de-la-inquisicion-la guerra-contra-les idees/647133/ Los archivos secretos de la Inquisición - La guerra contra les idees] (documental de RTVE). * [https://www.rtve.es/alacarta/videos/los archivos secretos-de-la-inquisicion/los archivos secretos-de-la-inquisicion-el fin-de-la-inquisicion/648061/ Los archivos secretos de la Inquisición - El fin de la Inquisición] (documental de RTVE). * [http://archive.org/stream/compendiodelahi00burogoog#page/n7/mode/2up Compendiu de la historia crítica de la inquisición d'España]. * [http://dara.aragon.es/opac/app/item/ahpz/?i=23&a el=2&p=0&q=inquisici%F3n Los procesos inquisitoriales del Tribunal de la Inquisición de Zaragoza (Archivu Históricu Provincial de Zaragoza)] {{Control d'autoridaes}} {{Tradubot|Inquisición española}} [[Categoría:Inquisición n'España|Inquisición n'España]] g03we8skqvxhck1j1w643jp913bhnu6 0 98289 4493762 3834061 2026-05-18T05:33:23Z Limotecariu 735 4493762 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20150622221407|empreses}} {{Organización}} {{nihongo|'''Mitsubishi'''|三菱}} ye una de les mayores compañíes de [[Xapón]]. Foi fundada'l [[13 de mayu]] de [[1870]] por [[Yatarō Iwasaki]], fíu d'una familia [[samurái]]. Desempeñó un importante papel nel tresformamientu de [[Xapón]] nuna sociedá industrializada. Dedicóse nun principiu al tresporte marítimu. La marca y el nome de Mitsubishi, referir a «tres diamantes». El so nome derivar de les pallabres «mitsu», que significa trés, y «hishi», que significa castañes d'agua triangular. Na actualidá, Mitsubishi ye un consorciu de compañíes descentralizaes. == Historia == En [[1873]] la compañía ye bautizada como Mitsubishi Shokai. Gracies al impulsu del so fundador convertir n'unu de les más poderosos consorcios de Xapón. A finales del sieglu XIX, la compañía (que xenera ella sola la metá del tráficu marítimu xaponés) empecipia un procesu de diversificación que remataría cola creación de tres entidaes: * ''Mitsubishi Bank'', bancu fundáu en [[1880]]. En fundiéndose col Bancu de Tokiu en [[1886]], y con UFJ Bank en [[1906]], convertir en [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ]], y anguaño ye'l bancu más importante de Xapón. * ''Mitsubishi Corporation'', fundada en [[1893]], sirve al financiamientu internu del grupu. * ''Mitsubishi Heavy Industries'' engloba les actividaes industriales del grupu. Estrémase de la mesma en: ** [[Mitsubishi Motors]] que ye'l 1ᵉʳ constructor automovilísticu xaponés y el sestu en tamañu. ** ''Mitsubishi Atomic Industry'', dedicada a la [[enerxía nuclear]]. ** ''Mitsubishi Chemical'', que ye la mayor empresa química xaponesa. Les sociedaes del grupu tienen una miríada de filiales y contrates que nun lleven el nome Mitsubishi. Por casu, l'operador xaponés de satélites de telecomunicaciones, la ''Space Communications Corporation'' ta participada por una trentena de sociedaes del grupu Mitsubishi anque non porte'l so nome. Al rematar la [[Segunda Guerra Mundial]], Xapón ye ocupáu polos [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]. El [[Douglas MacArthur|Xeneral McArthur]] gobierna'l país. Los Estaos Xuníos quieren esaniciar los consorcios, al consideralos los principales aguiyadores a la guerra, ente ellos Mitsubishi (que produxera bastante material militar pal exércitu xaponés, incluyíu'l famosu caza A6M). El [[30 de setiembre]] de [[1946]] el alministradores d'Estaos Xuníos decreten la disolución del grupu, cola prohibición espresa de reunificarse. Otros grupos, como [[Sumitomo]], siguieron la mesma suerte. Tórgase tamién la esistencia de venceyos financieros ente les empreses que pertenecieren al grupu, ya inclusive el so emblema ye prohibíu, magar remanecería progresivamente. De magar, de manera oficial l'únicu venceyu ente les distintes empreses del grupu ye una antigua casa na que regularmente s'axunten los presidentes pa distribuyir les subvenciones (autorizaes) a los partíos políticos y decidir qué filiales tán autorizaes o non a llevar el nome y el logotipu de Mitsubishi. Sicasí, bien amodo, equí y allá prodúcense acercamientos o reagrupamientos ente les antigües empreses del grupu. Les sociedaes del grupu Mitsubishi son consideraes como empreses tradicionales, productores de bienes y servicios d'alta gama. Polo xeneral empresten bien de atención a la so imaxe de marca y munches d'elles trabayen pa les distintes alministraciones. == Empreses pertenecientes al grupu Mitsubishi == Según la so web oficial (con datos d'agostu de 2005): * Asahi Glass Co., Ltd. * Fujiya Co. * Mitsubishi Materials Corp. Nippon Oil Corp. * Mitsubishi Chemical Corp. * [[Mitsubishi Motors]] Corp. * [[Nippon Yusen Kabushiki Kaisha]] * Mitsubishi Corporation * Mitsubishi Paper Mills, Ltd. * P.S. Mitsubishi Construction Co., Ltd. * [[Mitsubishi Electric]] Corp. * Mitsubishi Plastics, Inc. * Mitsubishi Pencil Co., Ltd. * Tokiu Marine & Nichido Fire Insurance Co., Ltd. * Mitsubishi Ta Co., Ltd. * Mitsubishi Rayon Co., Ltd. * Mitsubishi mercó parte de [[Hyundai Motors]]. * [[CAP (empresa)|CAP]] (19%) == Ver tamién == * [[Mitsubishi Heavy Industries]] * [[Mitsubishi Electric Telecom]] * [[Mitsubishi Motors]] * [[Mitsubishi Tokyo]] * [[Mitsubishi A6M]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.mitsubishi.com/ Sitiu oficial de Mitsubishi] (n'inglés y en xaponés) * [http://www.mitsubishi-motors.es/ Web oficial de Mitsubishi Motors España] {{Tradubot|Mitsubishi}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mitsubishi| ]] [[Categoría:Fabricantes de trenes]] [[Categoría:Empreses de defensa]] m4zxzr93nwmczjvibvdxa70gp0b4fll 0 98305 4493752 4464204 2026-05-18T05:29:35Z Limotecariu 735 4493752 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''Lincoln Motor Company''' (conocida a cencielles como '''Lincoln''') ye una marca d'[[automóviles]] de luxu perteneciente al grupu [[Ford Motor Company]]. Creada en 1917, [[Mercury (Ford Motor Company)|Mercury]] comercializóse xunto con Lincoln hasta la desapaición d'este en [[2011]]. El so principal competidor americanu ye la casa automotriz [[Cadillac]], el so homólogu de [[General Motors]]. Lincoln foi una de les marques en pertenecer a la ''Premier Automotive Group'', grupu automovilísticu creáu por Ford de la que formaron parte otres marques de sonadía como [[Aston Martin]], [[Jaguar Cars|Jaguar]], [[Land Rover]] y [[Volvo Car Corporation|Volvo]] ente otres. == Historia == La compañía foi fundada en [[1917]] por Henry M. Leland, unu de los fundadores de [[Cadillac]]. Ésti dexó la división Cadillac de [[General Motors]] mientres la [[Primer Guerra Mundial]] y formó la '''Lincoln Motor Company''' pa construyir motores pa los aviones Liberty. Dempués de la guerra les fábriques de la compañía se re-fornieron pa la manufactura d'automóviles. [[Ficheru:1922 Lincoln touring automobile.jpg|thumb|left|200px|1922 Lincoln Touring]] La compañía atópase en severos problemes financieros mientres la transición, y por consecuencia foi mercada pola Ford Motor Company en [[1922]], quien inda tien y manufactura automóviles so la marca Lincoln na so división Lincoln-Mercury. La compra de Lincoln foi un trunfu personal pa Ford, que fuera obligáu a dexar la so segunda compañía por un grupu de inversionistas lideráu por Leland. Irónicamente esa compañía foi más tarde renomada Cadillac. Lincoln convirtióse rápido nuna de les marques d'[[Estaos Xuníos]] de luxu con mayores ventes xunto con Cadillac y [[Duesenberg]]. En [[1927]] Lincoln adoptó a un [[Perru|can]] como'l so emblema, que sería reemplazáu más tarde con un [[diamante]], que ye'l que sigue n'usu. [[Ficheru:1937 Lincoln.jpg|thumb|200px|1937 Lincoln Model K Touring Cabriolet]] Col modelu de [[1936]], Lincoln introdució'l ''Lincoln Zephyr'', que yera un diseñu más deportivu. Zephyr casi se convirtió nuna marca distinta, en cuenta de ser namái un modelu. Foi introducíu en [[1936]] hasta la [[Segunda Guerra Mundial]] y la so producción cesó en [[1942]]. Dende'l Zephyr de [[1939]] Edsel Ford dio entamu a los sos esfuercios pa crear el Lincoln Continental, que finalmente se convertiría nel modelu más importante fechu por Lincoln. Ésti empezó como un proyeutu de Edsel Ford pa crear un autu pa conducir mientres les sos vacaciones en [[Florida]]. Edsel quería un automóvil con estilu européu con una forma distinta a los cuadraos diseños que la compañía del so padre producía. El Continental probó ser popular y los planes pa la so producción y venta fueron aprobaos. [[Ficheru:1956 Continental Mark II - white - rvl.jpg|thumb|200px|1956 Continental Mark II]] El ''Continental Mark II'' foi la renacencia del conceutu. Esti vehículu foi producíu pola división Continental dende abril de 1955 hasta xunetu de 1956 primero que ésta tornara a la marca Lincoln. El Mark II tenía un preciu básicu de 10.000 [[Dólar d'Estaos Xuníos|Dólares]], anguaño 70.000 considerando la inflación, el mesmu aprecio qu'un Rolls-Royce del mesmu añu. El Mark II llanzó una carauterística bien asonsañada por otros automóviles d'Estaos Xuníos de luxu: La rueda de repuestu despinta por una moldura na tapa del maleteru (llamada polos sos detractores "tapa de cubu de basura"). Ver más detalles en [[Carrocería_(elementos_de_estilu)]]. [[Ficheru:1961 Lincoln Continental.jpg|thumb|200px|1961 Lincoln Continental]] L'apocayá creada división Edsel foi fundida con Lincoln-Mercury en xineru de 1958 pa formar la división Mercury-Edsel-Lincoln hasta que Edsel foi discontinuada en [[1960]]. El Lincoln Continental convertir nel modelu insinia de Lincoln hasta qu'en [[1981]], el Lincoln Town Car tomó'l so llugar, cabo aprofiar que'l Town Car yera'l nivel atope de llinia del Continental. Apocayá en [[1998]] Lincoln yera la marca de luxu con mayores ventes nos Estaos Xuníos, contribuyíu en gran parte pol ésitu del ''VUD Navigator'', y un rediseño nel Town Car y nel Continental. Tamién en [[1999]] introduzse la gama de sedanes LS, diseñada pa competir con modelos como'l [[Mercedes-Benz Clase E]], con motores [[V6]] y [[V8]]. N'años recién la compañía quedó detrás de los sos competidores [[Xapón|xaponeses]], [[Europa|europeos]] y americanos pola falta de nuevos modelos. La compañía ta trabayando pa remediar esto cola introducción de modelos coles plataformes y partes de les otres divisiones de Ford a nivel mundial nun intentu de traer nuevos modelos al mercáu rápido. En [[2003]] introdució al mercáu'l VUD de tamañu medianu Aviator basáu na Ford Explorer y rediseñó el so líder en ventes: el Navigator. La compañía promete más de cinco nuevos modelos ente los años [[2004]] y [[2008]] y yá empezó cola introducción de la pick-up Mark LT basada na Ford F-150, el [[sedán]] Zephyr y el MKX reemplazando al Aviator. Tamién esta la introducción del nuevu sedán de gran tamañu MKS en 2009. Y n'Estaos Xuníos solamente, la introducción d'un crossover familiar de 7 places llamáu [[Lincoln MKT|MKT]], basáu nel crossover americanu de Ford, el [[Ford Flex|Flex]]. El [[3 d'avientu]] de [[2012]] Ford camudó'l nome de ''Lincoln'' a ''The Lincoln Motor Company'' por cuenta de la cancelación de [[Mercury (automóviles)|Mercury]]. P'ayudar a estremar los productos de la marca Lincoln de los productos de la marca Ford, Ford estableció equipos esclusivos de diseñu, desenvolvimientu de productos y ventes pa la so marca premium Lincoln. Amás del cambéu de nome, Lincoln Motor Company diba presentar dellos vehículos totalmente nuevos nos siguientes años. El primeru d'estos vehículos nuevos foi'l [[Lincoln MKZ|MKZ]] de segunda xeneración, que salió a la venta a principios de 2013 y designóse a Jim Farley pa dirixir la compañía. En 2014, Lincoln incorporar al mercáu asiáticu, concretamente en [[China]] llanzando a la venta la so sedán de luxu de tamañu medianu MKZ y un pequeñu SUV premium [[Lincoln MKC|MKC]] . ==Ventes== {| {{tablaguapa}} |- ! Estaos Xuníos |- | 2013 | 81,694 |- | 2012 | 82,150 |- | 2011 | 85,643 |- | 2010 | 85,828 |- | 2009 | 82,847 |- | 2008 | 107,295 |} == Gama de modelos == === Modelos actuales === [[Ficheru:2013 Lincoln MKS -- 2012 DC.JPG|thumb|200px|Lincoln MKS de 2013.]] [[Ficheru:Lincoln Town Car -- 01-28-2010.jpg|miniaturadeimagen|Lincoln Town Car de 2010.]] * [[Lincoln Mark LT]] (2006-2009, primer xeneración; 2010, segunda xeneración). Namái Méxicu. * [[Lincoln MKX]] (2007-anguaño) * [[Lincoln Navigator]] (1998-anguaño) * [[Lincoln MKZ]] (2007-anguaño) * [[Lincoln MKS]] (2009-anguaño) * [[Lincoln MKT]] (2009-anguaño) * [[Lincoln MKC]] (2014-anguaño) * [[Lincoln Town Car]] (1981-anguaño) === Modelos recién === * [[Lincoln Mark|Lincoln Mark Series]] ([[1956]]-[[1998]]) * [[Lincoln Continental]] ([[1961]]-[[2002]]) * [[Lincoln Blackwood]] ([[2002]]) * [[Lincoln LS]] ([[2000]]-[[2006]]) === Modelos históricos === * Lincoln L-series ([[1920]]-[[1930]]) * Lincoln K-series ([[1931]]-[[1939]]) * [[Lincoln Zephyr]] ([[1936]]-[[1942]]), una llinia d'automóviles asitiada ente Lincoln y Ford. * Lincoln-Zephyr Continental ([[1940]]-[[1942]], [[1946]]-[[1948]]), más tarde [[Lincoln Continental]]. * [[Lincoln Custom]] ([[1941]]-[[1942]]) * Lincoln (ensin otru nome) ([[1946]]-[[1951]]) * [[Lincoln Sport]] ([[1949]]-[[1951]]) * [[Lincoln Cosmopolitan]] ([[1949]]-[[1954]]) * [[Lincoln Lido]] ([[1950]]-[[1951]]) * Lincoln Custom ([[1955]]) * [[Lincoln Capri]] ([[1952]]-[[1959]]) * [[Lincoln Premiere]] ([[1956]]-[[1960]]) * [[Lincoln Versailles]] ([[1976]]-[[1980]]) * [[Lincoln Conquistador]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Lincoln vehicles|Lincoln}} * [http://integraarrenda.com/francisco-mieres-fernandez-angel-autos Historia de los autos Lincoln - Francisco Mieres Fernández] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920051239/http://integraarrenda.com/francisco-mieres-fernandez-angel-autos |date=2016-09-20 }} {{Tradubot|Lincoln Motor Company}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Lincoln]] [[Categoría:Fabricantes d'automóviles d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Homenaxes a Abraham Lincoln]] 9xxe8vqq822lph7i9t6r6xwui80l2is 0 98345 4493863 4464177 2026-05-18T10:37:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493863 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''Jaguar Cars''' ye una marca de [[Jaguar Land Rover]],<ref>{{cita web|títulu=Jaguar Land Rover 2012 Overview|url=http://www.jaguarlandrover.com/pdf/Investor_Presentation_FY2012_Overview.pdf|publisher=Jaguar Land Rover|date=14 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130202202350/http://www.jaguarlandrover.com/pdf/Investor_Presentation_FY2012_Overview.pdf|fechaarchivu=2 de February de 2013}}</ref> un fabricante d'[[automóviles]] [[multinacional]] británicu con sede en [[Coventry|Whitley, Coventry]], [[Inglaterra]]. Dende 2008 la compañía pertenez al grupu industrial y automovilístico [[India|indiu]] [[Tata Motors]].<ref>{{cita web |url=http://www.autoblog.com/2008/03/26/officially-official-tata-buys-jaguar-land-rover-for-2-3-billio/ |títulu=Tata Buys Jaguar Land Rover for $2.3 Billion |publisher=Autoblog.com |fechaaccesu=19 de xunu de 2009}}</ref> Fundada en 1922 como «Swallow Sidecar Company» por William Lyons, foi renomada Jaguar Cars dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]] poles connotaciones desafortunaes de les iniciales [[Schutzstaffel|SS]]. Jaguar ye conocida poles sos luxosu berlines y les sos [[automóvil deportivu|automóviles deportivos]], segmentos del mercáu nos que tuvo dende los [[años 1930]]. La compañía foi independiente hasta que se fixo parte de la compañía nacional [[British Motor Corporation]] en 1966. En 1984 salió a flote nel mercáu de valores como una compañía independiente namái pa faese parte de Ford en 1989-1990. En 1999 fíxose parte del nuevu [[Premier Automotive Group]] de Ford con [[Aston Martin]], [[Volvo]] y [[Lincoln (automóvil)|Lincoln]]. [[Land Rover]] foi amestada al grupu en 2000 dempués de ser vendida por [[BMW]]. El 25 de marzu de 2008 Ford Motor Company vendió les marques y teunoloxía de Jaguar y Land Rover al grupu automotriz indiu [[Tata Motors]] nuna operación cercana a los 2.300 millones de dólares.{{ensin referencies}} La compañía taba orixinalmente alcontrada en [[Blackpool]] pero foi treslladada a [[Coventry]] pa tar nel corazón de la industria automovilística británica. Anguaño les fábriques tán en Browns Lane en [[Coventry]], [[Castle Bromwich]] en [[Birmingham]] y [[Halewood]] en [[Liverpool]]. La planta de Browns Lane foi cerrada en 2005 dexando la producción de vehículos d'aluminiu en Castle Bromwich y d'aceru en Halewood. Jaguar ye dueña de la compañía automovilística Daimler (nun confundir con [[Daimler-Benz]]), que mercó en [[1960]]. Daimler ye pocu más qu'un nome de marca pa los turismos más luxosos de Jaguar. == Modelos históricos == [[Ficheru:Jaguar.3point4.750pix.jpg|thumb|200px|Jaguar Mark 2 de 1962.]] [[Ficheru:Jaguar.etype.1966.750pix.jpg|thumb|200px|Jaguar E-Type de 1966.]] Anque'l mercáu post-Segunda Guerra Mundial vía les ventes de Mark IV y Mark V como satisfactories, la so apariencia nun camudara de los modelos d'antes de la guerra. Al introducir el gran Sedan Mark VII en 1951, un automóvil diseñáu pal mercáu d'Estaos Xuníos, Jaguar llueu s'atopó acorviáu con pidíos. El Mark VII y los sos socesores namái consiguieron bones crítiques de revistes como «[[Road & Track]]» y «Motor». En 1956 un Jaguar Mark VII ganó'l prestixosu [[Rally de Montecarlu]] del 2003 <!--(el modelu actual, X350). Los modelos XJ más luxosos lleven el nome Vanden Plas o [[Daimler]]. DATA MAL ALLUGADA--> == Los modelos más importantes == Deportivos: * Jaguar SS-100 (1935-1941) * [[Jaguar XK (1948-1961)|XK120]] (1948-1954) * [[Jaguar XK (1948-1961)|XK140]] (1954-1957) * [[Jaguar XK (1948-1961)|XK150]] (1957-1960) * [[Jaguar E-Type|Tipu-Y]] (1961-1975) * Jaguar XJ-S/XJS (1975-1996) * [[Jaguar XK|XK]] (1996-presente) Grandes turismos: * Jaguar Mark IV (1945-1949) * Jaguar Mark V (1949-1951) * Jaguar Mark VII (1951-1957) * Jaguar Mark VIII (1957-1959) * Jaguar Mark IX (1958-1961) * Jaguar Mark X (1961-1966) Turismos compactos y medianos: * Jaguar Mark I (1955-1959) * Jaguar Mark II (1959-1966) * Jaguar S-Type (1963–1968)|Jaguar S-Type]] (1963–1968) * [[Jaguar S-Type]] (1999-2008) * [[Jaguar X-Type|X-Type]] (2001-2009) == Motores == Jaguar diseñó cuatro generación de motores: * Motores históricos: ** [[Motor Jaguar XK6]] - 6 cilindros en llinia ** [[Motor Jaguar V12]] - [[Motor V12|V12]] ** [[Motor Jaguar AJ6]] - 6 cilindros en llinia * Motores actuales: ** [[Motor Jaguar AJ-V6]] - [[Motor V6|V6]] ** [[Motor Jaguar AJ-V8]] - [[Motor V8|V8]] [[Ficheru:Jag xf.jpg|thumb|200px|Prototipu del Jaguar C-XF.]] == Modelos actuales == L'actual catálogu Jaguar inclúi los siguientes modelos: * [[Jaguar XF|XF]] - [[Segmentu E]] * [[Jaguar XJ|XJ]] - [[Segmentu F]] * [[Jaguar XK|XK]] - [[Automóvil deportivu|Deportivu]] * R (XFR, XKR & XKR-S) - [[Automóvil deportivu|Deportivu]] * F-Type- Deportivu * XE- Deportivu * F- Pace Touterrén == Modelos futuros == * C-X17- SUV * XE - [[Automóvil deportivu|deportivu]]<ref>{{cita web|url=http://www.motoradictos.com/por-fin-jaguar-xe-asitiáu-en-el mercáu/|títulu=¡Por fin! Jaguar XE, asitiáu nel mercáu}}</ref><ref>{{cita web|url=http://es.autoblog.com/2009/02/24/el-nuevu-jaguar-xe-podria-utilizar-el xasis recortáu-del-xk/|títulu=El nuevu Jaguar XE podría utilizar el xasis recortáu del XK}}</ref><ref>{{cita web|url=http://es.autoblog.com/2009/03/13/ratan-tata-confirma-el-jaguar-xe/|títulu=Ratan Tata confirma'l Jaguar XE|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090314072604/http://es.autoblog.com/2009/03/13/ratan-tata-confirma-el-jaguar-xe/|fechaarchivu=2009-03-14}}</ref> En xineru de 2015, anúnciase'l [[Jaguar F-Pace]], un debú 2015 antes de salir a la venta en 2016. van incorporase munches señales del conceutu C-X17 cruciando a Jaguar.<ref>{{cita web|last=Spinks|first=Jez|títulu=Jaguar rules out SUV but not crossover CarAdvice|url=http://www.caradvice.com.au/164127/jaguar-rules-out-suv-but-not-crossover/|fechaaccesu=24 de xunetu de 2012}}</ref> == Carreres deportives == La compañía tuvo grandes ésitos nes disciplines automovilístiques de [[gran turismu (automóvil)|gran turismos]] y [[Sport Prototipos]], particularmente nes [[24 hores de Le Mans]]. Les victories fueron en 1951 y 1953 col C-Type, dempués en 1955, 1956 y 1957 col D-Type. Abandonóse la famosa carrera per munchos años, hasta que nos mediaos de los años 1980 l'equipu Tom Walkinshaw Racing empezó a diseñar y preparar los prototipos deportivos Jaguar con motores V12 pa carreres europees de deportivos. L'equipu empezó a ganar regularmente dende'l 1987, y con más sofitu de la fábrica l'equipu ganó les 24 hores de Le Mans en 1988 y 1990. Jaguar Sport: * Jaguar C-Type (1951-1953) * Jaguar D-Type (1954-1957) * Jaguar Llixeru E-Type * [[Jaguar XJ220|XJ220]] (1988) * [[Jaguar XJR-15|XJR-15]] (1990) == XJ 220, el más rápidu del mundu == El Jaguar XJ220 ye un automóvil superdeportivu producíu pol fabricante Jaguar en collaboración con Tom Walkinshaw, que compitió pola escudería inglesa Jaguar ente 1992 y 1994. Hasta la llegada del McLaren F1 en 1994, qu'algamaba los 386,7 km/h, tenía'l récor mundial de velocidá establecíu en 350 km/h. El so motor de gasolina ye un V6 de 3.6 L de cilindrada con turbocompresor y 542 CV de potencia máxima. En 1984, unu de los inxenieros del departamentu de diseñu y desenvolvimientu de Jaguar pensó nun vehículu que pudiera andar a la tema cola nueva y última creación del fabricante alemán Porsche, el Porsche 959. Nesos momentos, Lamborghini aceleraba l'allumamientu del Diañu, sustitutu del Countach; remanez Bugatti; Ferrari llanza'l F40; Cizeta crea'l Moroder y Vector llanza'l Twin Turbo. La idea orixinal cuntaba con una tresmisión total permanente, 4 ruedes directrices, suspensión intelixente y un motor V12 de más de 500 cv. La llinia esterior tien 1,12 m d'altor, 4,93 m de llargu y 2 m d'anchu. Tres unos problemes económicos, Ford toma'l control en 1988, quien p'abaratar el costu del proyeutu, realizó unos cambeos qu'esaniciaron la tracción integral, les 4 ruedes directrices, la suspensión activa y sustituyeron el V12 pol V6 biturbo deriváu de la competición. == Los Jaguar na ficción y nos medios == [[Ficheru:The Childrens Museum of Indianapolis - Toy Jaguar sports car.jpg|thumb|right|Un xuguete d'autos deportivos Jaguar de 1955, na coleición permanente del [[Muséu de los Neños d'Indianápolis]]]] * El personaxe Arthur Dailey de la serie televisiva británica ''Minder'' xeneralmente víase remanando un Jaguar XJ6 * L'Inspector Morse, na serie televisiva británica del mesmu nome, remanaba un Jaguar Mark 2 * El personaxe Harold, de ''Harold and Maude'', tenía un coche aciagu Jaguar E-Type. * El personaxe protagonista de ''The Odessa File'', de Frederick Forsyth, conducía un Jaguar deportivu. * Na segunda entrega d'Austin Powers (Austin Powers, la espía que m'achuchó), el protagonista apaez conduciendo un Jaguar E-Type, pero nel rótulu de la marca del coche puede lleese ''Shaguar'' en cuenta de ''Jaguar''. * El personaxe Leonard Shelby na película ''Memento'', llamada ''Amnesia'' en hispanoamérica, remana un Jaguar. * Charlie Harper en "2 homes y mediu" conducía un Jaguar * Na serie Hemlock Grove, Norman Godfrey conduz un Jaguar XK150 * Na serie Desperate Housewives, Carlos Solís (Ricardo Antonio Chavira) y Gabrielle Solís (Eva Longoria) tienen un Jaguar S-Type R color Plata, a la fin de la serie Bree Van de Kamp (Marcia Cross) y el so nuevu maríu tienen un Jaguar XF color Azul Osmiu. * [[:en:Edward Woodward|Edward Woodward]] na serie de los 80 "El Ecualizador" conducía un Jaguar *Na serie [[Two and a half Men]], Charlie Harper (interpretáu por Charlie Sheen) tien un Jaguar == Ver tamién == * [[Jaguar Racing]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{páxina web oficial}} {{Tradubot|Jaguar Cars}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Tata Motors]] [[Categoría:Fabricantes d'automóviles de la India]] [[Categoría:Empreses fundaes en 1922]] [[Categoría:Fabricantes d'automóviles d'Inglaterra]] [[Categoría:Coventry]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 8mpba5ix5txhm58r2qv8wmodp9tzajv 0 98676 4493812 4467090 2026-05-18T05:56:21Z Limotecariu 735 4493812 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20210123172300}} {{Xeografía |mapa=Océanu Pacíficu }} == Islles == == Xeografía == Conformen la parte meridional d'un cordal somorguiáu que s'estiende a lo llargo de 2519&nbsp;km dende [[Guam]] hasta mui cerca de [[Xapón]]. Les Marianes son les islles más septentrionales de [[Micronesia]]. La superficie de les Marianes ye de 1026&nbsp;km². Asitiar al este de [[Filipines]] y al sur de [[Xapón]]. El nome del archipiélagu provién del nome de la reina consorte d'[[España]], [[Mariana d'Austria]], que vivió nel [[sieglu&nbsp;XVII]], dómina na que llegó la colonización española a la so mayor estensión («onde nun se pon el sol»). Políticamente, [[Guam]] (la islla más meridional) ye un territoriu ensin incorporar d'[[Estaos Xuníos]], ente que'l restu de les Marianes formen una mancomunidá llamada [[islles Marianes del Norte]] (Northern Mariana Islands), que ye de la mesma un estáu llibre acomuñáu d'Estaos Xuníos. Al sureste d'estes islla atopa la [[fuexa de les Marianes]], la fuexa oceánica más fonda del mundu. El xentiliciu ye ''[[marianu]]''. Pa les [[islles Marianes del Norte]], el xentiliciu ye ''normariano''. Los sos habitantes orixinarios y la so llingua reciben el nome de ''chamorru'' ([[idioma chamorru]]). == Xeoloxía == Les islles Marianes formen parte del [[Cinturón de Fueu del Pacíficu]], siendo d'orixe volcánicu. Asitiar nel marxe oriental de la [[Placa Filipina]], na zona de contautu cola [[Placa del Pacíficu]], que se mueve escontra l'oeste y [[Subducción|subduce]] so la Placa Filipina formando la [[Fuexa de les Marianes]], onde se topa'l puntu más fondu de los océanos, el [[Abismu de Challenger]], con 10 923 metros. L'archipiélagu forma parte del [[Arcu Izu-Bonin-Mariana]], un [[Cantu converxente|llende converxente]] que s'estiende más de 2 800 km, dende'l sur de [[Tokiu]] ([[Xapón]]) hasta más allá de la islla de [[Guam]]; la so edá bazcuya dende los 5 millones d'años nel norte hasta los 30 millones nel sur (Guam).<ref>[https://web.archive.org/web/20101223015139/http://www.oceandots.com/pacific/mariana/ Geology of Mariana Islands. Accessed June 28, 2009]</ref> == Historia == El primer européu que vio l'archipiélagu foi [[Fernando de Magallanes]] en [[1521]], que desembarcó na islla de [[Guam]] y reclamó les islles pal rei [[Carlos&nbsp;I d'España]], bautizándoles como Islles de los Lladrones. [[Archivu:Marianeninseln.png|thumb|left|Antiguu grabáu del llibru ''Naturgeschichte und Abbildung des Menschen'', de H.&nbsp;R.&nbsp;Schinz (Zúrich, 1845).]] Cuando Magallanes desembarcó en Guam, los nativos nunca vieren enantes europeos, pero yá practicaben el comerciu colos habitantes de les islles vecines, asina qu'asumieron que los europeos tamién faíen lo mesmo. Utilizando pequeñes barques, encetaron los navíos de la espedición de Magallanes y ufiertáron-yos comida y agua, llogrando a cambéu fierro. Sicasí, un grupu de isleños robó a Magallanes un bote que taba ensobiáu a una de les naves. A otru día, Magallanes enfurecido baxó a tierra colos sos homes pa recuperar el bote. Los isleños empezaron a refundia-yos llances, frente a lo cual, Magallanes decidió amburar toles viviendes y executar a los siete nativos que llograron prindar. Finalmente, la espedición dexó les islles y siguió el so periplu alredor del mundu. En [[1667]], [[España]] reclamar efeutivamente, y púnxo-yos el nome de la reina [[Mariana d'Austria]], esposa del rei español [[Felipe IV d'España|Felipe&nbsp;IV]]. El 15 de xunu de 1668 llegó a la islla de [[Guam]] una espedición de [[xesuites]] unviaos pola mesma reina, la so misión yera predicar l'evanxeliu nes nueves posesiones. Los misioneros establecer en [[Agaña]], y nun principiu fueron bien acoyíos pol cacique indíxena Quipuha, quien se convirtió al catolicismu. Pero les revueltes nun tardaron n'españar, y mientres una d'elles dalgunos isleños asesinaron a gran parte de la comitiva. Los indíxenes paganos llevantáronse delles vegaes contra la ocupación española, hasta que'l capitán Damián d'Explana llogró amenorga-yos. En 1690 nueves insurrecciones surdieron nes islles, pero esta vegada fueron rotundamente encaloraes, quedando establecida definitivamente la soberanía española en tola rexón. En 1815 establecer na islla d'Agrigán una colonia inglesa compuesta por norteamericanos y habitantes de Ḥawai, pero la llegada de tropes fizo que los intrusos tuvieren que partir nuevamente a les sos tierres. [[Archivu:Estampilla española de las Islas Marianas 5 cent 1898-99.jpg|thumb|left|200px|Estampilla d'islles Marianes a finales del periodu colonial español escontra 1898-1899.]] Nel sieglu XIX [[España]] estableció nes islles un gobiernu regular y un presidiu, que los sos penaos proveníen na so gran mayoría de les islles Filipines. Estos presos yeren obligaos a participar na colonización de tol territoriu. La colonización española duró 230&nbsp;años, hasta la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]] de 1898, cuando [[España]] perdió a favor d'[[Estaos Xuníos]] la islla de [[Guam]] pol [[Tratáu de París (1898)|Tratáu de París]] de 1898. Y al añu siguiente'l gobiernu de [[Francisco Silvela]] robló un tratáu col [[Imperiu alemán]] de 1899 pol cual les islles Marianes, [[islles Carolines|Carolines]] y [[Islles Paláu|Paláu]] pasaben a manes d'esta nación pol pagu de 25 millones de pesetes.<ref name="Imperios coloniales">José Saínz Ramírez: "Imperios coloniales", editorial Nacional, añu 1942, Madrid.</ref> [[Archivu:Mariana coin 2013 deriv 000.jpg|thumb|190px|Moneda española d'Alfonso XIII con resello conmemorativo de la ocupación alemana en 1899.]] A manera de testimoniu históricu de la ocupación alemana de les islles Marianes, utilizar nel añu 1899 un punzón circular que se estampó sobre monedes de 5 marcos, pesos filipinos del rei [[Alfonso XIII]] y talers de [[María Teresa d'Austria]]. Felicidá contramarca contenía una lleenda que faía referencia al rei [[Guillermo II d'Alemaña]]: “W.II.KAISER.KRLNS” y fecha 1899.<ref>José Antonio de la Fuente: "La plata de la Nao de China", Muséu d'Arte Oriental de Salamanca, editorial comercial Segovia, 2008.</ref> N'ochobre de 1914 los trés archipiélagos fueron ocupaos polos xaponeses, quien nun atoparon la menor resistencia. Pol [[Tratáu de Versalles (1919)|Tratáu de Versalles]], [[Xapón]] recibió les islles en [[Mandatu del Pacíficu Sur|mandatu]] de 1919 a 1947, sacante [[Guam]], que fuera vencida enantes per España a Estaos Xuníos.<ref name="Imperios coloniales" /> L'archipiélagu foi escenariu de sangrientos combates ente tropes d'Estaos Xuníos y xaponeses en [[1944]], mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. == Organización político-alministrativa == Les islles Marianes tán constituyíes na actualidá básicamente por 2 [[Territoriu dependiente|territorios dependientes]] d'[[Estaos Xuníos]]: {| {{tablaguapa}} ![[Bandera]]!![[Escudu (heráldica)|Escudu]]!![[Territoriu dependiente]]!![[Área (unidá de superficie)|Área]]!![[Población]]!![[División alministrativa]]!![[Statu quo|Estatus]]!![[Mapa]] |- |[[Archivu:Flag of Guam.svg|75px]] |[[Archivu:Seal of Guam.svg|50px]] | [[Guam]] |549 [[km²]] |173.456 (2007). |Entamada en [[Ciudaes de Guam|19 ciudaes]] |[[Área insular d'Estaos Xuníos|Territoriu entamáu non incorporáu]] d'EE.XX. |[[Archivu:Guam in its region.svg|125px]] |- |[[Archivu:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|75px]] |[[Archivu:Seal of the Northern Mariana Islands (alternate).svg|50px]] |[[Islles Marianes del Norte]] |477 [[km²]] |86.616 (2007). |Entamada en [[Organización territorial de les Islles Marianes del Norte|4 conceyos]] | [[Estáu Llibre Acomuñáu]] d'EE.XX. |[[Archivu:Northern Mariana Islands in its region.svg|125px]] |} == Llingües == [[Archivu:Hispanoasia 1.JPG|thumb|500px|Carta d'España de Bachiller con toles sos posesiones d'ultramar ya islles axacentes 1858, fragmentu.]] En dambos territorios de les islles Marianes, l'[[idioma inglés|inglés]] ye la llingua oficial. Amás, na islla de [[Guam]], ye tamién oficial un idioma austronesiu con muncho léxicu d'orixe español, denomináu [[Idioma chamorru|chamorru]]; y nes [[islles Marianes del Norte]], son cooficiales el chamorru y el [[carolinio]]. Pola inmigración de les últimes décades, numberoses families falen [[llingües filipines]] (especialmente'l [[Idioma tagalu|tagalu]]), les d'otros oríxenes asiáticos (xaponés, chinu) y les micronesies. Ente los habitantes más vieyos naturales de les islles y orixinarios de Filipines, pueden atopase persones con ciertu nivel de competencia n'español como tercer, cuartu o quintu idioma. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Llista de gobernadores españoles de Guam (1668-1898) |2=http://www.chamorru.com/kantontasi/spgovnr.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, publicada nel sitiu web Chamorru.com. == Ver tamién == {{commonscat|Mariana Islands}} * [[Islles Marianes del Norte]] * [[Fuexa de les Marianes]] * [[Tratáu Xermanu-Español (1899)]] * [[Idioma chamorru]] * [[Mariana d'Austria]] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles Marianes]] [[Categoría:Archipiélagos ya islles de les Islles Marianes del Norte]] [[Categoría:Archipiélagos ya islles de Guam]] [[Categoría:Archipiélagos ya islles del océanu Pacíficu d'Estaos Xuníos|Marianes]] [[Categoría:Presencia española n'Oceanía]] luuthztqrigpy4rcxuqq6xrci1nn3hw 0 100076 4493646 4129310 2026-05-17T18:53:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493646 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{Ficha d'idioma |nome = Buriato |nativu = ' буряад хэлэн / ''buryad helen'' ' |familia madre = Llingües altaiques |países={{RUS}}<br />{{bandera2|Mongolia}}<br />{{bandera2|China}} |zona= [[Ficheru:Flag of Buryatia.svg|border|20px]] [[Buriatia]]<br />[[Ficheru:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|border|20px]] [[Krai de Zabaikalie]]<br />[[Ficheru:Flag of Irkutsk Oblast.svg|border|20px]] [[Óblast d'Irkutsk]]<br />[[Ficheru:Flag of Sakha.svg|border|20px]] [[República de Sajá]] |falantes=400&nbsp;000 |familia=[[Llingües altaiques|Altaico]]<br /> &nbsp;[[Llingües mongóliques|Mongólicu]]<br /> &nbsp;&nbsp;Septentrional<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Buriato''' |escritura=[[Alfabetu cirílicu|Cirílicu]] y [[Alfabetu llatín|Llatín]] |oficial=[[Ficheru:Flag of Buryatia.svg|border|20px]] [[Buriatia]]<br />&nbsp;<small>(República de [[Rusia]])</small> |iso2=bua|iso3=bua|sil=MNB |mapa=[[Ficheru:Idioma buriato.png|270px]] }} L''''idioma buriato''' ye una [[llingües mongóliques|llingua mongólica]] falada polos [[buriatos]], qu'habiten en [[Siberia]], principalmente cerca de la llende de [[Rusia]] con [[Mongolia]] y [[China]]. Ye, xunto al [[Idioma rusu|rusu]], l'idioma oficial na república rusa de [[Buriatia]]. Nel [[ISO 639-3]] ye consideráu una macrollingua. Les llingües individuales dientro d'esta macrollingua son: * '''Buriato de China''' (65&nbsp;000 falantes según Ethnologue [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bxu]) * '''Buriato de Mongolia''' (64&nbsp;900 [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bxm]) * '''Buriato de Rusia''' (318&nbsp;000 [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bxr]) == Escritura == === Alfabetu === En [[1931]] foi introducíu un alfabetu basáu nel [[Alfabetu llatín|llatín]]. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƶ ƶ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь | | | |} Dende [[1939]] utilízase l'[[alfabetu cirílicu]] ([[alfabetu cirílicu rusu]] con tres lletres adicionales). {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Һ һ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | | | | |} == Ver tamién == * [[Lliteratura en buriato]] * [[Idiomes oficiales en Rusia]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Enllaces esternos === {{InterWiki|code=bxr}} * [http://www.buryatia.org/modules.php?name=Encyclopedia&op=list_content&eid=4 Diccionariu rusu-buriato] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814101458/http://www.buryatia.org/modules.php?name=Encyclopedia&op=list_content&eid=4 |date=2007-08-14 }} * [http://www.buryatia.org/modules.php?name=Forums&file=viewforum&f=7 Foru en buriato] {{ORDENAR:Buriat}} {{Tradubot|Idioma buriato}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Buriatia|Idioma]] [[Categoría:Idioma buriato| ]] [[Categoría:Llingües de China]] [[Categoría:Llingües de Mongolia]] [[Categoría:Llingües de Rusia]] [[Categoría:Macrollingües]] 4vmblay5ew1uq9nt2ytdhg89jenrarj 0 100093 4493683 4458966 2026-05-17T21:53:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493683 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Wayúu, guajiro |nativu = ''Wayuunaiki'' |familia madre = árees circum-amazónica y circum-caribeña |font= white |oficial=En [[Venezuela]] tien reconocencia como llingua nacional dende [[1999]].<br /><small>(Cooficial col [[Idioma español|español]] en [[La Guajira]] dende [[1992]]).</small> |países= {{COL}} <small>([[Ficheru:Flag of La Guajira.svg|10px|cantu]] [[La Guajira]])</small><br />{{VEN}} <small>([[Ficheru:Flag of Zulia State.svg|10px|cantu]] [[Zulia]])</small> |zona= [[Península de la Guajira]] |falantes=~324.000 ([[1994]])<ref name= Adelaar611 >Adelaar, 2004, p. 611</ref> * 324.000 nativos<ref name= Adelaar611 /> * 200 otros<ref name= Adelaar611 /> ~305.000 ([[1995]])<ref name= Ref1 >[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=guc Ethnologue report for language code - Wayuu]</ref> * {{bandera|Venezuela}} 170.000<ref name= Ref1 /> * {{bandera|Colombia}} 135.000<ref name= Ref1 /> ~350.000 (2005)<ref>José Álvarez & Alicia Doráu (2005). "[http://ri.biblioteca.udo.edu.ve/bitstream/123456789/1256/1/11-Derivaci%C3%B3n%20de%20Verbos%20en%20Guajiro.pdf Derivación de verbos estativos duales en guajiro/wayuu naiki]". ''Saber'', [[Universidá d'Oriente]], Venezuela. Vol. 17. Nᵘ2: 175-187. Vease páxs. 175, nota nᵘ2.</ref> * {{bandera|Colombia}} 240.000<ref>Kowii & Fernández Silva, 2005: 37</ref> ~400.000 (2010)<ref>Yandira Guerreiro, Leyda Alviárez & Ana Carolina Sánchez. [http://redalyc.uaemex.mx/redalyc/pdf/904/90415596004.pdf "Un aproximamientu al estudiu de les construcciones interrogatives en wayuunaiki/guajiro"]. ''Multiciencias''. Vol. 10, núm. 1, xineru-abril 2010, páxs. 21-28. Universidá del Zulia, [[Puntu Fixu (Venezuela)|Puntu Fixu]]. Vease páxs. 21.</ref> |rank=Non nos 100 mayores |familia=[[llingües arahuaques|Maipureana (Arawak)]]<br /> &nbsp;Arawak septentrional<br /> &nbsp;&nbsp;[[llingües arawak del Caribe|Arawak caribeñu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Guajiro''' |escritura = [[Alfabetu llatín]] |axencia = [[Centru Etnoeducativo Kamüsüchiwo'o]] |iso1= |iso2=guc |iso3= guc |mapa = [[Ficheru:Wayuu.png|210px|cantu|centro]] |mapa_lleenda = [[Territorios indíxenes|Territoriu]] del pueblu y del idioma wayú. }} L''''idioma guajiro''' o '''wayúu''', nel so nome propiu ([[autoglotónimu]]) ''wayuunaiki'' [wayūnaiki] (''wayuu'': identidá étnica de los guajiros, ver ''[[wayúu]]''; y ''naiki'': idioma), ye faláu per cerca de 400 mil persones nel departamentu [[colombia]]nu de [[La Guajira]] y nel norte del estáu [[Venezuela|venezolanu]] del [[Zulia]], pertenez a la familia llingüística [[Llingües macroarahuacanes|arawak]],<ref>Mansen, Richard y David Captain (2000) "L'idioma wayuu (o guajiro)"; María Stella González de Pérez y Mª L. Rodríguez de Montes (eds.) ''Llingües indíxenes de Colombia: una visión descriptiva'': 795-810. Bogotá: Institutu Caro y Cuervo.</ref> subfamilia ''maipureana'', tueru norte,<ref>[http://www.proel.org/mundo/maipurean.htm Proel]</ref> cercanamente rellacionáu cola llingua de los [[añú]] de la mariña [[zulia]]na, la de los [[idioma arawak-lokono|lokono]] de [[les Guayanes]] y la de los [[taínos]] de les [[Antilles]]. == Historia == La forma fonética de dalgunos de los primeres [[Americanismu (llingüística)|americanismos]] amuesa que la llingua de la que fueron tomaos comparten [[isoglosa|isogloses]] col modernu guajiro. Eso suxer que pue ser interpretáu de dos maneres: la primer posibilidá ye que'l guajiro compartía coles variantes de [[taíno]] de les [[Antilles]], delles traces frutu de cambeos llingüísticos compartíos por esi grupu de llingües. Esta ye la posibilidá aceptada pola mayoría d'especialistes:<ref>Adelaar, 2004, p. 117</ref> :(español) ''ají'' < ''*aší'' / (guajiro) ''haiši'' / [[Idioma arawak-lokono|arawak-lokono]] ''haiči'' < ''*hátʰi'' 'chile (pimientu)' :(español) ''folie'' < ''*ášy'' / (guajiro) ''háiši'' / [[Idioma arawak-lokono|arawak-lokono]] ''haliči'' < ''*hálitʰi'' '[[Ipomoea batatas|batata]]' Estos exemplos amuesen que'l taíno taría más cercanu al guajiro que al lokono. La otra posibilidá ye que los préstamos nun fueren tomaos de taíno sinón direutamente d'otres llingües de la mariña norte del Caribe rellacionaes col guajiro. La distribución precolombina del guajiro paecía más acutada que la qu'ocupó darréu, ya inclusive anguaño. El so territoriu orixinariu yera la [[península de La Guajira]]. Darréu ocupó toles veres del [[llagu de Maracaibo]], moviendo na so espansión a les [[llingües timote-cuica]]. == Descripción gramatical == === Fonoloxía === [[Ficheru:Himno Nacional de Venezuela en Wayuunaiki.ogg|thumb|left|[[Himnu Nacional (Venezuela)|Himnu Nacional de Venezuela]] en wayú.]] Rexistra seis [[vocal]]es y 16 [[consonante]]s.<ref>Goulet J.G. y Miguel Angel Jusayu (1978) ''L'idioma guajiro; los sos fonemes, la so ortografía, la so morfoloxía''. Caracas: Universidá Católica Andrés Bello.</ref> '''Vocales''' {| class=wikitable ! ! [[Vocal anterior|Anteriores]] ! [[Vocal central|Centrales]] ! [[Vocal posterior|Posteriores]] |- align=center ! [[Vocal zarrada|Zarraes]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Vocal zarrada anterior non arrondada|i]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Vocal zarrada central non arrondada|ɨ]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Vocal zarrada posterior arrondada|o]]}} |-align=center ! [[Vocal media|Medies]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Vocal semicerrada anterior non arrondada|y]]}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Vocal semicerrada posterior arrondada|o]]}} |-align=center ! [[Vocal abierta|Abiertes]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Vocal abierta anterior ensin arredondiar|a]]}} | |} Toles vocales pueden ser geminadas (llargues): aa, ee, ii, ɨɨ, oo, uu. la vocal central baxa '''ɨ''' escríbese ü. '''Consonantes''' {| class=wikitable | ! [[Consonante llabial|llabial]] ! [[consonante alveolar|alveolar]] ! [[consonante palatal|palatal]] ! [[consonante velar|velar]] ! [[consonante glotal|glotal]] |-align="center" ! align="left" | [[oclusiva|oclusives]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Oclusiva billabial sorda|p]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Oclusiva alveolar sorda|t]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Oclusiva palatal sorda|c]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Oclusiva velar sorda|k]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Oclusiva glotal|ʔ]]}} |-align="center" ! align="left" | [[consonante nasal|nasales]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Nasal billabial|m]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Nasal alveolar|n]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Nasal palatal|ɲ]]}} | | |-align="center" ! align="left" | [[fricativa|fricatives]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Fricativa alveolar sorda|s]]}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Fricativa postalveolar sorda|ʃ]]}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Fricativa glotal sorda|h]]}} |-align="center" ! align="left" | [[consonante vibrante|vibrante]]s | | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Vibrante simple alveolar|ɾ]], [[Vibrante múltiple alveolar|r]]}} | | | |-align="center" ! align="left" | [[aproximante]]s | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Aproximante labiovelar|w]]}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|[[Aproximante palatal|j]]}} | | |} † ye una vibrante llateral que se pronuncia cola llingua un pocu más llateral y más tras que la "r" del castellán, escríbese "l". la vibrante doble (rr) escríbese "r". El llargor de les consonantes oclusives (p, t, k) y nasales (m, n) pue ser llarga, casu nel cual escríbense dobles (pp, tt, kk, mm, nn). L'[[Acentu prosódicu|acentu]] en wayú recái xeneralmente na segunda sílaba de la pallabra, sacante cuando empieza en vocal geminada (VV) o consonante siguida de vocal geminada (CVV) o con sílaba zarrada (CVC), casu nel cual l'acentu recái na primera vocal. Nes pallabres d'acentu irregular que nun cumplen estes regles, l'acentu marcar al escribir con una [[acentu ortográficu|tilde]]. La nasalización asocede [[fonética]]mente en wayú, pero nun tien calter [[fonema|fonémico]]. Presentar nes vocales al llau de consonantes nasales o como traza enfatizadora de determinaes pallabres como ''ââ'' "sí", ''mâ'î'' "bien" o ''êêjû'' "golor". === Gramática === Ye una [[llingua aglutinante]].<ref>Pimiento Prieto, Margarita y F.J. Pérez Van-Leeden (1997) [https://web.archive.org/web/20061123215003/http://celia.cnrs.fr/FichExt/Am/A_22_12.htm La traducción d'apartes de la Constitución política de Colombia al wayuu: dellos aspeutos y problemes] ''Amerindia'' 22: 151-176. Paris</ref> Los [[sustantivu|sustantivos]] espresar con un [[sufixu]] qu'indica'l [[Númberu gramatical|númberu]] [[plural]] (-''kana'') o'l [[singular]] según seya del [[Xéneru gramatical|xéneru]] [[masculín]] (-''kai'') o non masculín (-''kat''). La clasificación plural, singular masculín, singular femenín afecta tola llingua y en particular a los [[pronome]]s y les conxugaciones de los [[verbu|verbos]].<ref>Mansen, Richard (1984) ''Aprendamos Guajiro. Gramática Pedagóxica de Guajiro.'' Bogotá: Editorial Townsend. ISBN 0-88312-228-6 Esta obra tomóse como base pa la descripción gramatical. Tamién pueden consultase:<br /> Olza, Jesús y Miguel Ángel Jusayú (1986) ''Gramática de la Llingua chiqui (Morfosintaxis)''. San Cristóbal (Venezuela): Universidá Católica del Táchiritata.<br /> Álvarez, José (1994) ''Estudiu de llingüística guajira''. Macaraibo: Ed. Astru Data.</ref> Los pronomes demostrativos, por casu, tienen un raigañu qu'indica si ye masculín singular (''chi''-), non masculín singular (''tü''-) o plural (''na''-), que s'usa na forma básica pa indicar la presencia más cercana (este, esta, estos) y a la que s'amiesta un sufixu pa indicar graos de mayor distancia (-''ra''/--''la'', -''sa'', -''a''/-''ia''/-''yá), asina: {| {{tablaguapa}} ! ! masculín ! non-masculín ! plural |- ! axacente al falante | ''chi''<br />esti | ''tü''<br />esta, esto | ''na''<br />estos, estes |- ! axacente al oyente | ''chira''<br />esi | ''türa''<br />esa, eso |''nala''<br />esos, eses |- ! non-axacente |''chisa''<br />aquel | ''tüsa''<br />aquella, aquello | ''nasa''<br />aquellos, aquelles |- ! llonxanu | ''chia''<br />aquel llonxanu | ''tia''<br />aquella, aquello llonxano | ''naya''<br />aquellos/es alloñaos/-es |} L'interrogativu "¿quién? tien forma xeneral non masculina ''jarat'', forma masculina ''jarai'' y plural ''jaralii''. Asina pasa con "¿Por qué" o "¿cómo?" (''jamüsü'', ''jamüshi'', ''jamüshii'') y con "¿cuánto tiempu?" qu'amás s'estrema en pasáu (''jetsüirü, ''jetsüichi'', ''jetsüina'') y futuru (''jetseerü'', ''jetseechi'', ''jetseena''). Los [[Pronome personal|pronomes personales]] son: {| {{tablaguapa}} ! ! masculín ! non-masculín ! plural |- ! 1ª persona | ''tayakai''<br />yo (masc.) | ''tayakat''<br />yo (fem.) | ''waya''<br />nós, -as |- ! 2ª persona | ''piakai''<br />tu (masc.) | ''piakat''<br />tu (fem.) | ''jia''<br />vós, -as |- ! 3ª persona | ''nia''<br />él | ''shia''<br />ella | ''naua''<br />ellos, -as |} El primer [[fonema]] (soníu, lletra) del respeutivu pronome personal, desempéñase como raigañu (''t''-, ''p''-, ''n''- ''sh''- o ''s''-, ''w''-, ''j''-, ''n''-) de los pronomes posesivos, que son [[prefixu|prefixos]] qu'inclúin amás la vocal -''a''- en primer persona (''ta-'' el mio, ''wa''- el nuesu) y nel plural de la tercer persona (''na''- d'ellos) o nes demás persones depende del fonema inicial de los sustantivos respeutivos, de manera que (''pi''-/''pü''-/''pu''- el to, ''nin''-/''nü''-/''nu''- d'él, ''shi''-/''sü''-/''el so''- d'ella). En forma similar el respeutivu fonema inicial puede desempeñase como [[prefixu|prefixos]] de [[conxugación]] de los verbos d'aición, pero les variaciones vocáliques qu'asoceden nes mesmes persones y xéneros que nos pronomes posesivos, nun son mesmes del prefixu, sinón afecten a la vocal con qu'empieza'l verbu, que conviértese en de baxa n'alta (''i'' por ''y'', ''ü'' por ''o'', ''o'' por ''o''). Los verbos qu'espresen una aición empiecen cola vocal baxa ''a'' o les medies ''y'', ''o'', son toos [[transitivu|transitivos]] y dellos intransitivos; mientres los verbos qu'espresen un '''estáu''' empiecen xeneralmente por una consonante o una vocal alta ''i'', ''ü'', ''o'' (con delles esceiciones como ''anaa'' "tar bien"), son toos intransitivos y nun almiten conxugación con prefixu personal. Tamién s'estremen pol so comportamientu na conxugación de dellos tiempos y maneres, dos clases de verbos según el sufixu que marca'l so [[infinitivu]], que na clase 1 ye una vocal geminada -''VV'', y na clase 2 ye una vocal simple siguida de -''waa''. Polo xeneral, el [[verbu]] preciede al [[Predicáu (gramática)|predicáu]] o oxetu y ésti al [[Suxetu (gramática)|suxetu]] (tipu [[Verbu Oxetu Suxetu|VOS]]). Preséntense dos esquemes de predicación: unu encruciáu predicáu-suxetu y unu sintéticu, predicáu-centráu o compactu.,<ref>Ramírez González, Rudecindo (1996) "Estructures de predicación en Wayunaike"; III Congresu de Llingüística Amerindia y Criolla. ''Llingües Aboríxenes de Colombia. Memories'' 6: 297-315. Bogotá: CCELA, Universidá de los Andes, 1999.</ref> nel cual la oración componer de namái d'un [[sintagma]] con [[Nucleu sintácticu|nucleu]] verbal. La conxugación facer por aciu [[prefixu|prefixos]] personales, [[infixu|infixos]] y sufixos de manera, tiempu y aspeutu y de númberu-xéneru del oxetu. La [[Negación (gramática)|negación]] indicar col [[prefixu]] ''m''-, anque tamién esiste'l verbu negativu ''nójolaa'' ("nun ser", "nun tar", "nun haber"), y amás "nun haber" o "nun tener" puede espresase col prefixu ''ma''- siguíu del respeutivu sustantivu. Los [[axetivu|axetivos]] precieden al sustantivu y munchos son derivaos verbales y polo xeneral se verbalizan (indiquen lo que ye daqué). Los númberos son: :1 ''wane'', ''waneesia'' :2 ''piama'' :3 ''apünüin'' :4 ''pienchi'' :5 ''jarai'' :6 ''aippirua'' :7 ''akaratachi'' :8 ''mekiisat'' :9 ''mekietsat'' :10 ''poloo'' :11 ''poloo waneemüin''. Los númberos subsiguientes tamién se formen amestando a la primer decena ''poloo'' la unidá respeutiva con un sufixu deriváu de -''(a) müin'': 12 ''p. piammüin'', 13 ''p. apünüinmüin'', 14 ''p. pienchimüin'', 15 ''p. jaralimüin'', 16 ''p. aippiruamüin'', 17 ''p. akaratachimüin'', 18 ''p. mekiisalümüin'', 19 ''p. mekiétsalümüin''. :20 ''piama shikii''. Les decenes posteriores tamién s'indiquen amestando la pallabra ''shikii'' al [[Cifra (matemática)|díxitu]] respeutivu, 30 ''apünüin shikii'', etc. El wayú presenta [[sufixu|sufixos]] o [[infixu|infixos]] como marques de '''[[Casu (gramática)|casu]]''', en llugar de les [[Preposición|preposciones]] del [[Idioma español|castellán]]. Por casu: :[[Llocativu|Llocativos]]: ::-''(a) pa'a'' "en" ::-''(y) roku'' "en" (na agua o otru líquidu) ::-''(a) nain'' "sobre", "en" ::-''(a) pünaa'' "por", "al traviés de" :[[Casu instructivu|Instructivu]]: -''(a) alin'' "por" (causa, autoría) :[[Casu inesivo|Inesivo]]: -''(a) lu'o'' "dientro de" :[[Caso ablativu|Ablativu]]: - ''(a) jee'' "dende", "de" :[[Casu adlativo|Adlativo]]: -''(a) müin'' "escontra", "a"<ref>Tamién funciona en [[dativu]] como en castellán les preposiciones "a", "pa".</ref> :[[Dativu|Dativos]]: ::-''(a) püla'' "pa" ::-''(o) ulia'' "de", "con referencia a" ::-''(a) tüma'' "a", "por" ::-''(a) a'o'' "sobre", "por", "a cerca de" :[[Casu instrumental|Presea]]: -''(a) ka'' "con" :[[Comitativo]]: -''(a) maa'' "con", "acompañáu de" :[[Xenitivu]]: -''se''-, -''in''-, "de" (posedo) :[[Citativos]]: ::-''yá'' (p'aquel de quien se fala) ::-''chon'' (candial, diminutivu) :[[Vocativu]]: -''ee'' (pa quien se ta falando) Nes marques de casu la primer vocal xeneralmente modifícase d'alcuerdu a la terminación de la pallabra cola cual enllazar. La marca puede añader al respeutivu demostrativu que correspuende al sustantivu apaecer como pallabra completa a la fin d'una interrogación. == L'idioma wayú na actualidá == Dende los [[Años 1980|años '80]],<ref>[http://www.mineducacion.gov.co/cvn/1665/article-110932.html En media lluna fórmase'l futuru wayuu]. Ministeriu d'Educación de Colombia</ref> na [[La Guajira|Guajira colombiana]] impartir educación billingüe español-wayuunaiki nun modelu educativu diseñáu pol [[Centru Etnoeducativo Kamüsüchiwo'o]] y con sofitu financieru del gobiernu colombianu y la empresa qu'alministra la mina de [[Cerrejón]]; per otru llau, magar l'idioma tuvo una llindada tradición lliteraria, esiste anguaño un creciente interés en rescatar y promover l'usu d'esti idioma; como por casu, ta publicándose un periódicu billingüe n'idioma wayú y [[idioma español]] publicáu en [[Venezuela]] y distribuyíu en [[Venezuela]] y [[Colombia]], llamáu ''[[Wayuunaiki (periódicu)|Wayuunaiki]]'';<ref>[https://web.archive.org/web/20110420202542/http://www.alopresidente.gob.ve/informacion/3/1800/jayariyuowayuunaiki_ye_el.html Jayariyú: "Wayuunaiki ye l'únicu periódicu especializáu de Venezuela y Suramérica, con esencia indíxena" / Jayariyú: Nia wanee karalo'uta Wayuunaiki especializáu münaka suma Wenezuela, suma Suramérica wayuu aa'inrüma'in]. [[Aló Presidente]]. 6 de xunetu de 2010</ref> amás, el gobiernu de [[Colombia]] ta encargándose de compilar una traducción al idioma wayú d'una de les obres más representatives del escritor colombianu [[Gabriel García Márquez]], [[Cien años de soledad]].<ref>[http://tiempolibre.eluniversal.com/2010/06/07/cul_ava_cien-ano-de-soleda_07A3977571.shtml "Cien años de soledad" va ser traducíu a llingua indíxena wayuunaiki]. Diariu [[El Universal (Venezuela)|El Universal]]. Julio de 2010</ref> N'avientu de [[2011]], la [[Fundación Wayuu Taya]] n'alianza con [[Microsoft]], presentaron el primer diccionariu de teunoloxía en wayuunaiki,<ref>[https://web.archive.org/web/20120426032547/http://universotek.com/2011/12/05/fundacin-wayuu-tay-y-microsoft-venezuela-presenten-diccionariu-de-computacin-en-wayuunaiki/ Fundación Wayuu Tayá y Microsoft Venezuela presenten Diccionariu de Computación en Wayuunaiki]</ref> depués de trés años de trabayu en xunto con llingüistes y profesionales de T Nos últimos años los testigos de Xehová de Venezuela y Colombia, esforciáronse por aprender l'idioma Wayuu. Coles mesmes han impresu una cantidá considerable de publicaciones en Wayuunaiki y añu tres d'añu faen xuntes y asamblees nel idioma pal beneficiu espiritual de la comunidá guajira. El 26 de xineru del 2017 presentóse oficialmente la traducción del Llibru'l Principito al Wayuunaiki "Pürinsipechonkai" na ciudá de Maracaibo, Estáu Zulia-Venezuela, Gracies al sofitu de {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Fondation Jean Marc Probst Pour Le Petit Prince |2=http://fondation-probst-petit-prince.com/ |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} de Suiza n'alianza con Editorial [http://facebook.com/rosalesmilagrosdj Milagros Rosales]-Ebdm Group ca en Maracaibo col so equipu de Traductores en Venezuela: José Álvarez, Edixa Montiel, José Fernández y Traductor en Colombia: Alicia Doráu, na primer edición la impresión foi de 2.200 Exemplares, distribuyíos en calidá de donación a 401 Colexos de la División Indíxena del Estáu Zulia, Programa Araguaney del Estáu Zulia, Toles Biblioteques Públiques del Estáu Zulia, Biblioteques de les Universidaes UNICA, LLUZ, URBE, URU y UPEL, Consuláu Colombianu na Ciudá de Maracaibo pa la distribución nes sos escueles y biblioteques de la Guajira, según tamién a distintes autoridaes de Venezuela y Colombia. == Ver tamién == * [[Pueblu wayú]] == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Adelaar, Willem (2004). ''The Languages of the Andes''. [[Cambridge]]: [[Cambridge University Press]]. ISBN 978-0-521-36275-7. * Kowii, Ariruma & Fernández Silva, José Ángel (2005). ''[https://books.google.cl/books?id=G6ClmDTAAJIC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Identidá llingüística de los pueblos indíxenes de la Rexón Andina]''. Quito: Editorial Abya Yala, ISBN 9978-22-559-5. == Enllaces esternos == {{incubator|code=guc}} * * Pa la revisión d'una cartiya didáctica de la llingua wayú en 3 idiomes, visite la páxina [http://www.wikilearning.com/wayuunkeera-wkccp-24625-1.htm Wayuunkeera]. * [https://www.scribd.com/doc/2626340/Wayuunkeera-Manual-de-wayuu Cartiya p'aprender wayú]. * [http://wayuunaiki.free.fr/index_uk.php dicionário Wayuunaiki] {{Tradubot|Idioma wayú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma wayúu| ]] gprvhrttyvqh2qbeuh9wugbkkyqrji9 0 100593 4493832 4425922 2026-05-18T07:38:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493832 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}} Les '''islles Andamán''' (n'[[idioma inglés|inglés]], ''Andaman Islands''; '''[[Idioma bengalí|Bengalí]]''', আন্দামান দীপপুঞ্জ; en [[hindi]], अण्डमान द्वीप समूह; en [[Idioma tamil|tamil]], அந்தமான் தீவுகள்) son un grupu d'islles nel [[badea de Bengala|golfu de Bengala]] que formen parte de les [[Islles Andaman y Nicobar]], pertenecientes al territoriu de la [[India]]. [[Port Blair]] ye la principal comunidá d'estes islles y la capital alministrativa del territoriu. La población de les Andamán en 1991 yera de 314.239 persones. == Xeografía == L'archipiélagu ta compuestu por 204 islles. Tán asitiaes a 950 km de la desaguada del [[ríu Hooghly]], a 193 km del [[cabu Negrais]] en [[Birmania]], el puntu más cercanu al continente, y a 547 km del estremu norte de [[Sumatra]]. El llargor de la cadena d'islles ye de 352 km y el so mayor anchor 51 km. L'área total de les islles ye de 6408 km². Les cinco islles principales del norte conócense en xunto como [[Gran Andamán]]. Estes son, de norte a sur, [[Andamán del Norte]], [[Andamán del Mediu]], [[Andamán del Sur]], [[Baratang]] y [[Isla Rutland]]. Al sur, amás, atópase [[Islla Pequeñu Andamán|Pequeñu Andamán]]. Xunto coles islles principales, nel estremu norte atópense les [[islles Landfall]], dixebraes pol [[pasu de Cleugh]], que ye navegable; les [[islles Interview]], dixebraes pol [[pasu Interview]]; les [[islles Laberinto]] al suroeste de la mariña de Andamán del Sur, ente les que s'atopa'l [[pasu de Elphinstone]], tamién navegable; el [[archipiélagu de Ritchie]], al este de les islles de Andamán del Sur y Barang, dixebráu pol [[estrechu de Diligent]] y intersecado pol [[estrechu de Kwangtung]] y l'[[estrechu de Tadma Juru]]. Tamién s'atopa nel archipiélagu la islla [[Sentinel del Norte]]. Les Andamán ye l'únicu llugar de la [[India]] con [[volcanes activos]]. La [[islla de Barren]], al nordeste de Port Blair, entró n'erupción nos años [[1990]], dempués de permanecer inactivu mientres más de doscientos años. En mayu de [[2005]] volvió entrar n'erupción, probablemente pola mor del cambéu nes [[plaques tectóniques]] posterior al [[terremotu del océanu Índicu de 2004]]. == Flora == Una seición del Departamentu de Montes de la India establecer nes Andamán en [[1883]], y pela redolada de Port Blair 400 km² fueron destinaos pa llabores de balta que realizaben los convictos. == Fauna == Les aves reinales inclúin el [[megápodo de Nicobar]] (''[[Megapodius nicobariensis]]'') y los palombos ''[[Ducula nicobarica]]'' y ''[[Chancophaps indica augusta]]''. El [[cocodrilu d'agua salao]] habita tamién na rexón, según les tortúes ''[[Eretmochelys imbricata]]'', ''[[Dermochelys coriacea]]'' y ''[[Lepidochelys olivacea]]''. Ente los mamíferos marinos inclúyese'l [[dugong]] (''[[Dugong dugon]]''), el botu ''[[Neophocaena hocaenoides]]'' y la ballena ''[[Mesoplodon densirostris]]''. Los pexes son bien numberosos y hai munches especies reinales. Les tortúes tamién son abondoses y abastecen el mercáu de Calcuta. == Historia == Nun ta claru si dalgunu de los nomes d'islles dau por [[Claudio Ptolomeo|Ptolomeo]] correspuende coles Andamán, anque ye probable qu'asina sía. Ye posible que la tradición de la nomenclatura marinera nun sumiera y que ''Agathou daimonos nesos'' fora realmente una mala interpretación d'una forma asemeyada a ''Agdaman'', ente que ''Nesoi Baroussai'' sobrevivió como ''Lanka Balus'', el nome dau polos árabes a les [[islles Nicobar]]. De forma clara, la primer vegada qu'apaecen citaes les islles Andamán foi nunes cróniques árabes del [[851]] sobre la [[India]] y [[China]] qu'influyeron notablemente na posterior perceición de les islles. L'afirmación de que los nativos yeren [[caníbal]]es persistió mientres enforma tiempu anque los isleños negar y probablemente nunca fuera ciertu. Les islles son mentaes de volao por [[Marco Polo]], quien probablemente les viera ensin visitales sol nome de ''Angamanain'', probablemente un dual árabe, «los dos Angaman». Marco Polo dio una visión esaxerada de los nativos diciendo que yeren antropófagos con «cara de perru». Otra cita vien dada por [[Nicolo Conti]] (aprox. 1440), qu'esplica que'l nome significa ''Islla d'Oru'', y fala d'un llagu qu'había ellí con peculiares virtúes. El nome probablemente derívase del [[malayu]] ''Handuman'', del antiguu ''Hanuman'' (Dios monu). Posteriores viaxeros repitieron la hestoria, bien fundada per otra parte, de la feroz hostilidá de los habitantes (como por casu [[Cesara Federici]] ([[1569]]), la crónica vien en ''Ramusio'' y en ''Puchas''). Tamién ye interesante lo que comentó'l Capitán A. Hamilton ([[1727]]). En [[1788]]-[[1789]] el gobiernu de [[Bengala]] intentó establecer una colonia penal nes Andamán xunto con un puertu d'abellugu. Pa ello, dos oficiales, Colebrooke de los Inxenieros de Bengala y Blair del serviciu naval, fueron unviaos pa investigar ya informar. D'esta forma, el capitán Blair estableció un asentamientu en setiembre de [[1789]] na islla de Chatham, na badea asitiada al sureste de Gran Andamán, llamáu na actualidá [[Port Blair]], pero entós daquella conocíu como Port Cornwallis. Dos años dempués, y en pasando múltiples enfermedaes, el gobiernu tresfirió la colonia a partir nordeste de Gran Andemán, onde se diba a establecer un arsenal naval. Xunto cola colonia tresfirióse tamién el nome de Port Cornwalis. Sicasí, nel nuevu allugamientu les enfermedaes caltuviéronse y el gobiernu decidió cerrar la colonia por cuenta de la alta morrina y a la dificultá del so caltenimientu. Los colonos fueron treslladaos en mayu de [[1796]]. En [[1824]] Port Cornwallis foi'l puntu d'alcuentru de la flota que tresportaba al exércitu a la primer guerra birmana. En [[1839]], el Dr. Helfer, un investigador alemán emplegáu del gobiernu indiu, desembarcó nes islles y foi asesináu. En [[1844]] los buques de tresporte de tropes ''Briton'' y ''Runnymede'' atracaron cerca de la mariña de les islles. Los nativos amosaron muncha hostilidá, asesinando a los arrezagaos. Col tiempu, los motinos asocedíos na India fixeron que'l númberu de prisioneros en manes britániques aumentara, lo que volvió espertar la posibilidá d'establecer una colonia penitenciaria nes islles. En payares de [[1857]] unvióse una comisión, dirixida pol dr. F. Mouat, pa esaminar la situación. La comisión informó favorablemente, escoyendo l'allugamientu orixinal de Port Cornwallis, pero evitando la cercanía d'una barraquera salada que al paecer foi abondo perxudicial pa l'antigua colonia. Pa evitar tracamundios punxo'l nome de Port Blair al nuevu allugamientu. Mientres dalgún tiempu la mortalidá foi escesiva, pero la desecación de la barraquera y baltar de la selva de forma estensiva per parte del coronel Henry Man cuando tuvo al cargu de la colonia (ente [[1868]] y [[1870]]) tuvo un efeutu bien beneficiosu na salú de la colonia. En [[1872]] les islles Nicobar fueron ocupaes p'acabar colos ataques cometíos sobre barcos, y fueron unificaes so un comisionado que moraba en Port Blair. Los xaponeses tomaron les islles mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Darréu, fueron puestes so l'autoridá del Arzi Hukumate Azad Hind ([[gobiernu provisional pa una India llibre]]) de Netaji (o [[Subhash Chandra Bose]]). Netaji visitó les islles mientres la guerra, renombrándolas como «Shaheed» (Mártir) y «Swaraj» (Autogobiernu). El xeneral Loganathan, del [[Exércitu Nacional Indiu]], foi nomáu gobernador de les Islles de Andaman y Nicobar. Tres la guerra, les islles volvieron de volao a tar baxu control británicu primero que, cola independencia de la India en [[1947]], pasaren a ser unu de los seis territorios del país. Los británicos usaron les islles como prisión pa miembros del Movimientu pa la Independencia de la India». Esta forma d'encarcelamientu foi llamada ''[[Kalapani]]'' y la prisión de Port Blair foi considerada como la «Siberia de la India británica». El [[26 d'avientu]] de [[2004]] les mariñes de les Islles de Andaman y Nicobar fueron afaraes por un [[tsunami]] de diez metros de resultes del [[terremotu del océanu Índicu de 2004]]. == Los andamaneses == [[Archivu:Andaman tribal and linguistic map.jpg|thumb|300px|Mapa etnolingüistico precolonial de les Islles Andamán.]] Un sieglu tras, los habitantes indíxenes de les Andamán vivíen de la caza, la recoyida, la pesca y un pocu d'agricultura. Estes son na actualidá les principales formes de subsistencia de los pueblos [[Jarawa]], [[Onge]] y [[Sentinel del Norte|Sentinelés]] de la parte sur del archipiélagu. Los Andamaneses son delgaos, de piel escuro, de pelo rizáu y paécense físicamente a los [[Semang]] de la [[península Malaya]] y los [[aeta]] de les [[Filipines]]. Los andamaneses, semang y aeta probablemente son descendientes d'un pueblu que s'estendió pol sureste d'[[Asia]] antes de ser movíos o asimilaos polos ancestros de los actuales falantes de [[llingües austronesies]]. Los fósiles de conches, cerámica, según primitives ferramientes de piedra amuesen que los isleños variaron pocu dende un pasáu remotu y lleven a pensar que les Andamán tán poblaes polos sos habitantes actuales dende dalgún momentu del [[Pleistocenu]], y ensin dulda non más tarde que'l [[Neolíticu]]. Ye posible que mientres la edá de xelu, les Andamán tuvieren xuníes con Birmania por un tramu de tierra de forma que los sos habitantes pudieron algamar les islles ensin cruciar el mar. Según un artículu publicáu en ''Science'',<ref>Thangaraj et al. (2005) "Reconstructing the Origin of Andaman Islanders" [''Science'', Vol 308, Issue 5724, 996, 13 mayu.</ref> qu'identifica tipos mtDNA M31 y M32 ente los indíxenes de Andamán, les poblaciones permanecieron xenéticamente aisllaes dende hai ente 50.000 y 70.000 años, aparentemente dende la so migración inicial dende África. Les muyeres afaiten la cabeza dafechu y los homes afaiten crear dibuxos fantásticos. Úsense amiestos mariellos y ocres con grases que s'unten sobre'l cuerpu, en gris pa dibuxos gruesos y blancu pa los finos que paecen tatuaxes. Esisten dos formes de tatuaxe. Nel sur, les muyeres corten llixeramente'l cuerpu con pequeños cachos de cristal o cuarzu formando dibuxos lliniales o en zigzag escontra baxo. Nel norte, los homes realicen cortes fondos con fleches pa cazar gochos formando llinies al traviés del cuerpu. Los homes algamen el maduror a alredor de los quince años, casándose típicamente a los 26 y viviendo hasta los 60-65 como muncho. Sacante tocantes a la edá de matrimoniu estes cifres nun s'apliquen a les muyeres. Antes del matrimoniu, son habituales les rellaciones sexuales, anque se tomen ciertos procuros convencionales pa evitalo. Los matrimonios raramente tienen más de trés fíos, y de cutiu nun tienen nengunu. El divorciu ye raru, la infidelidá dempués del matrimoniu tamién ye estraña y l'incestu virtualmente desconocíu. La relixón consiste en creencies n'espíritos de los montes, el mar, la enfermedá y los ancestros y n'evitar actos que tradicionalmente nun-yos gustaron. Nun esiste l'adoración. Una deidá antropomórfica, [[Puluga]], ye la causa de toles coses. Esiste la idea de que l'alma» viaxa a dalguna parte dempués de la muerte, pero nun esiste nin el cielu nin l'infiernu nin el conceutu de resurrección corporal. Tienen muncha fe nos suaños y nes pallabres de ciertos sabios» que practiquen una forma embrionaria de maxa y bruxería. La gran diversión de los andamaneses ye una danza formal peles nueches, anque tamién-yos gusten los xuegos. Nenguna de les tribus aventurar nel mar más allá d'onde pueda columbrase la mariña y nun saben empobinase nin pol sol nin poles estrelles. Les sos canoes son a cencielles tueros vaciaos. Esisten hestories d'ataques a [[Car Nicobar]], pero paez pocu probable que s'aventuraren más allá del horizonte nun mar con habituales nubes y al traviés d'una canal con bastante aguaxe. A finales de xineru de [[2010]] morrió l'últimu miembru de la [[Bo (etnia)|etnia Bo]].<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2010/02/04/cultura/1265285490.html Muerre l'últimu miembru d'una tribu y, con él, una llingua y una cultura]</ref> == Ver tamién == * [[Llingües de les islles Andamán]] * [[Islles Coco]] * [[Preparis]] == Referencies == {{llistaref}} * {{Cita Enciclopedia Británica|Andaman Islands}} == Enllaces esternos == {{commons|Andaman Islands}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Photos from Andaman Islands |2=http://andaman-islands.tripod.com/ |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Inclúi 100 semeyes de les islles * [http://community.webshots.com/user/mp5ingh Snaps of Andaman and Nicobar Islands] Semeyes de les islles Andamán tomaes por Mahendra Pratap Singh, S/o Shri R.P.Singh * [http://www.andaman.org/ The Andaman Association, Lonely Islands: The Andamanese] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de la India]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Archipiélagos]] [[Categoría:Islles d'Asia]] pmk3750hfip00jljm8gc8ldbdbu69cz 0 100800 4493675 4273585 2026-05-17T21:00:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493675 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Pictu |nativu= ¿? |familia madre = Families controversiales |oficial = |países= {{bandera2|Reinu Xuníu}} |zona= {{bandera2|Escocia}} |llingua_muerta= sieglu XII |familia=¿[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]?<br /> &nbsp;&nbsp;¿[[Llingües celtes|Celta]]?<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;¿[[Célticu insular]]?<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;¿[[Llingües britóniques|Britónicu]]?<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Pictu''' |iso3=xpi }} El '''pictu''' yera la llingua de los antiguos [[pictos]], nel norte de l'actual [[Escocia]]. Los únicos restos d'esta llingua tán en [[topónimu|topónimos]], nomes propios atopaos en monumentos y nos rexistros de la dómina. Na so máxima estensión debía de falase dende les [[islles Shetland]] hasta [[Fife]]. Foi reemplazada pol [[gaélicu escocés|gaélicu]] nel sieglu IX tres la unión del reinu pictu col restu d'Escocia. == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Historia === Dende'l [[sieglu V]] a lo menos, poblaciones provenientes d'Irlanda, de fala [[idioma irlandés|gaélica]], ocuparon [[Argyll]], na frontera oeste del territoriu pictu, que empezó a espandise política, cultural y lingüísticamente. Esti fechu amontóse desque una dinastía gaélica tomara'l control sobre'l territoriu pictu a partir de mediaos del [[sieglu IX]]. A pesar de que nun cuntamos con pruebes que nos dexen conocer el ritmu de retrocesu del pictu a favor del gaélicu, esisten comentarios nes cróniques ingleses qu'aseguren que nel sieglu XII ésti yá s'escastara Esisten nicios de qu'esta llingua, caña septentrional del britónicu, yá se taba biforcando de la llingua britónica falada más al sur na dómina a la que se remonta'l nuesu primer testimoniu, nel sieglu I e.C. Para [[Beda]], escritor de principios del sieglu VIII, el pictu yera una llingua independiente. Clasificada tradicionalmente como una [[llingües celtes|llingua celta]] [[llingües britóniques|britónica]], esti asuntu ye entá revesosu. Ye destacáu'l paecer que nuna revisión sobre'l pictu fixo Jackson, quien consideró que'l pictu podía nun ser celta o tener un [[sustratu llingüísticu|sustratu]] non célticu. Con tou Forsyth nun ta d'alcuerdu. Sicasí, la opinión más estendida sigui siendo que'l pictu yera una [[llingües celtes|llingua celta]] [[llingües britóniques|britónica]], según una llingua [[llingües celtes#Célticu P|celta-P]]. === Opiniones sobre la llingua picta === En [[1582]], l'estudiosu humanista (y falante nativu de [[gaélicu escocés|gaélicu]]) [[George Buchanan]] espunxo la so opinión de que'l pictu yera similar a llingües como'l [[galés]], [[Idioma galu|galu]] y [[idioma irlandés|gaélicu]]. El restu de la investigación sobre esta llingua vien siendo descrita como comentarios a la obra de Buchanan.<ref>[Esta opinión pue que tenga daqué de simplaya: Forsyth, en ''Language in Pictland'', ufierta un gran resume del alderique. Cowan, "Invention of Celtic Scotland" puede ser útil pa una visión más amplia.]</ref> Acordies con [[William Burley Lockwood]] (1975) la opinión de que'l pictu ye una [[llingua celta]] ye daqué provisional. Refiriéndose a una inscripción nes [[islles Shetland]] diz: {{cita|"Cuando s'estrayen los nomes de persones, el restu ye totalmente incomprensible. Asina na [[piedra de Lunnasting]] nes Shetland puede lleese ''ettocuhetts ahehhttann hccvvevv nehhtons''. La última pallabra ye claramente'l comúnmente atestiguáu nome ''Nechton'', pero'l restu, entá teniendo en cuenta una eventual reduplicación de consonantes en [[Ogam]], paez tan exóticu que los filólogos conclúin que'l pictu foi una llingua non indoeuropea, ensin parientes reconocibles.}} Con tou, la evidencia de la [[toponimia]] y l'[[antroponimia]] lleven claramente a que los pictos falaben una [[célticu insular|llingua céltica insular]], en rellación coles más meridionales [[llingües britóniques]]<ref>[Forsyth, Language in Pictland, Price "Pictish", Taylor, "Place names", Watson, Celtic Place Names. P'as opinións de Kenneth H. Jackson, ver "The Language of the Picts" in Wainright (ed.) The Problem of the Picts.]</ref> anque se propunxo tamién que la llingua yera más próxima al [[Idioma galu|galu]] qu'a les llingües britóniques.<ref>[ Ferguson, The Identity of the Scottish Nation.]</ref> Hai constancia nos sos escritos de que [[Columba]], un [[idioma irlandés|gaélicu]], precisó un intérprete na tierra de los pictos, y [[Beda]] afirmaba que los pictos falaben una llingua distinta de la de los britanos, datos que nun dicen nada sobre la naturaleza de la llingua picta. Llegar a afirmar que na tierra de los pictos sobreviviríen una o dos llingües non indoeuropees, un argumentu que se considera basáu primero de too na llindada evidencia negativa y na - yá va tiempu refugada - teoría de que les llingües y les cultures materiales namái pueden espandise por invasión o migración.<ref>[Forsyth, ''Language in Pictland''; la rellación ente [[euskera]] y pictu preconizada por [[Federico Krutwig]] nun paez escabarriada. La páxina web de [https://web.archive.org/web/20060619002727/http://www.palazio.org/palazio/desbideraketa/cara/files/ Gorka J. Palazio] presenta dalgunes de les idees de Krutwig.]</ref> Elementos preindoeuropeos pueden atopase frecuentemente en topónimos escoceses septentrionales, y llegóse a esponer la teoría de que delles inscripciones [[ogam|ogámicas]] pictes podíen tar presentando exemplos d'esta llingua. === Inscripciones === El llindáu [[corpus llingüísticu|corpus]] del que disponemos son un total de 7 inscripciones principales en [[alfabetu llatín]] y unes 32 en [[ogam]], que presenten grandes dificultaes arqueolóxiques y epigráficas pa la so interpretación. Les más antigües d'éstes tán estazaes hasta tal puntu que ye fartu difícil llograr cualquier información llingüística sobre'l pictu. Ente les razonablemente intelixibles, dalgunes contienen antropónimos d'orixe claramente celta, ente qu'otres son práuticamente incomprensibles. Amás d'eses inscripciones principales, esiste un conxuntu bien ampliu de testimonios epigráficos (más de 240),<ref>R. Lee, Ph. Jonatan y P. Ziman, 2010, p. 2</ref> xeneralmente curtios sobre piedra, que pueden estremase en dos grupos: :Clase I, inscripciones sobre piedra que consisten en signos desaposiaos, ente 180 y 195, con unos pocos signos :Clase II, inscripciones decoraes, ente 60 y 65, frecuentemente conteniendo una figura d'una cruz y otros motivos, que suel considerase que tienen dalgún tipu de mensaxe cristianu. Estes inscripciones contienen ente unu y ocho signos caúna, siendo dos el númberu más frecuente. A principios del sieglu pasáu, Allen y Anderson catalogaron estes inscripciones curties.<ref>Allen y Anderson, 1903</ref> Otra compilación recién recueye amás un catálogu de signos, considerando qu'esisten 43 signos distintos nestes inscripciones. Un trabayu recién suxer qu'estes inscripciones, entá siendo curties, contienen información llingüística, a partir de la [[entropía condicional]] calculada sobre la base de les frecuencies d'apaición.<ref>R. Lee, Ph. Jonatan y P. Ziman, 2010, [http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/early/2010/03/26/rspa.2010.0041.full "Pictish symbols revealed as a written language through application of Shannon entropy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905151636/http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/early/2010/03/26/rspa.2010.0041.full |date=2015-09-05 }}</ref> === Toponimia === Otra fonte pa estudiar el pictu son los [[topónimu|topónimos]], que dexen de cutiu deducir la esistencia d'asentamientos históricos pictos n'[[Escocia]]. Los que lleven el prefixu ''Aber-'' '[[esteru]]', ''Lhan-'' 'campusantu', ''Pit-'' 'porción, granxa', o ''Fin-'' '[[llomba]]' [?]) indiquen rexones habitaes por pictos nel pasáu (por casu: [[Aberdeen]], [[Lhanbryde]], [[Pitmedden]], [[Pittodrie]], [[Findochty]], etc.). Con tou, ''Pit-'' ye l'elementu más distintivu, pos ''Aber-'' tamién podemos atópase en llugares nos que se faló britónicu. Dalgunos de los elementos pictos, como ''Pit-'', formáronse dempués de la dómina picta, y pueden referise a antiguos "condaos" o "thanages".<ref>[Pa la toponimia polo xeneral, ver Watson, ''Celtic Place Names'', pa condaos/thanages ver Barrow, "Pre-Feudal Scotland."]</ref> Otros elementos toponímicos que se suxirieron fueron "pert" (‘valo’, [[galés]] ''perth'' - [[Perth (Escocia)|Perth]], [[Larbert]]), "carden" (‘maleza, mato’, galés ''cardden'' - [[Pluscarden]], [[Kincardine]]), "pevr" (‘brillosu’, galés ''pefr'' - [[Strathpeffer]], [[Peffery]]).<ref>[Glanville Price, "Pictish", p.128.]</ref> La evidencia de la toponimia tamién revela la meyora de les [[llingües goidélicas]] nel país de los pictos. Asina, [[Atholl]], que significa 'Nueva Irlanda', ta atestiguáu a principios del [[sieglu VIII]]. Esto pue ser un niciu de la meyora del goidélico. Fortriu tamién contién topónimos que suxeren asentamientos gaélicos, o influencies gaéliques.<ref>[Watson, Celtic Place Names]</ref> El modernu gaélicu escocés contién magar tou préstamos del idioma pictu. Amás d'antropónimos Beda apurre un únicu topónimu pictu (HE, I, 12), cuando fala del [[muriu de Antonino]]: {{cita|Empieza a una distancia de sobre dos milles del monesteriu de Abercurnig, nel oeste, nun llugar llamáu na llingua picta '''Peanfahel''', y na llingua inglesa, Penneltun, escurre escontra l'oeste y remata cerca de la ciudá de Alcluith.}} Peanfahel –la moderna [[Kinneil]], cerca de Bo'ness– paez contener elementos rellacionaos col britónicu ''penn'' 'a la fin' y goidélico ''fal'' 'muriu'. Alcluith, 'rocha del Clyde', ye la moderna [[Dumbarton Rock]], sitiu d'una bien antigua fortaleza medieval y un posterior castiellu.<ref>[Nicolasen, Scottish Place-Names, páxs. 204-205.]</ref> Xunto cola toponimia, namái caltiénse un testu en pictu, una llista de reis nuna forma casi incomprensible presente en fontes gaéliques. Magar se conxeturó que delles traces importantes de la sintaxis del [[gaélicu escocés]] modernu deber a la influencia del pictu sobre'l gaélicu, la naturaleza de los datos disponibles del pictu nun pueden confirmar nin refugar felicidá conxetura, que tien de considerase a cencielles como especulativa. == Referencies == === Notes === {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Ball, Martin J. and James Fife (eds.) ''The Celtic Languages''. London: Routledge (2001) ISBN 0-415-28080-X. * Cox, R. A. V. "Abstract: Modern Scottish Gaelic Reflexes of Two Pictish Words: *pett and *lannerc." in Ronald Black, William Gillies, and Roibeard Ó Maolalaigh (eds.) ''Celtic Connections: Proceedings of the Tenth International Congress of Celtic Studies, Vol. 1.'' East Linton: Tuckwell Press (1999), p. 504. * Ferguson, William. ; ''The Identity of the Scottish Nation'' Edinburgh University Press, 1999. ISBN 0-7486-1071-5. * Forsyth, K. ''Language in Pictland : the case against 'non-Indo-European Pictish''' in Studia Hameliana #2. Utrecht: de Keltische Draak (1997). [http://eprints.gla.ac.uk/archive/00002081/01/languagepictland.pdf Etext] Rev. Damian McManus. Cambrian Medieval Celtic Studies #38 (Winter 1999), páxs. 109-110. * Forsyth, K.; "Abstract: The Three Writing Systems of the Picts." in Black et al. (1999), p. 508. * Griffen, T.D.; "The Grammar of the Pictish Symbol Stones" in LACUS Forum #27 (2001), páxs. 217-26. * Henderson, Isabel, The Picts (1967). * Lee, R., Jonathan, Ph. y Ziman, P.; [http://www.lancaster.ac.uk/staff/jonathan/PRSA10.pdf "Pictish symbols revealed as written language through applications of Shannon entropy"], en ''Proceedings of The Royal Society'', abril de 2010. * Lockwood, W.B., Languages of The British Isles, Past And Present, 1975, André Deutsch, ISBN 0-233-96666-8. * Nicolaisen, W.F.H., ''Scottish Place-Names.'' John Donald, Edinburgh, 2001. ISBN 0-85976-556-3. * Okasha, Y.; "The Non-Ogam Inscriptions of Pictland" in Cambridge Medieval Celtic Studies #9 (1985), páxs. 43-69. * Price, Glanville, "Pictish" in Glanville Price (ed.), ''Languages in Britain & Ireland.'' Blackwell, Oxford, 2000. ISBN 0-631-21581-6. * Wainwright, F.T. (editor), The Problem of the Picts (1955). ISBN 0-906664-07-1. {{Tradubot|Idioma picto}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües ensin clasificar d'Europa|Pic]] [[Categoría:Llingües celtes|Pic]] [[Categoría:Llingües d'Escocia|Pic]] [[Categoría:Pictos]] [[Categoría:Historia antigua d'Escocia]] fqfq6msoju1o1xz3xib0myvii9qpq82 0 100994 4493684 4253842 2026-05-17T21:57:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493684 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome=Yansi |nativu= |familia madre = Lengua níger-congo |países={{Bandera2|República Democrática d'El Congu}} |zona=África subsaḥariana occidental, [[Golfu de Guinea]] |falantes=100.000 (1997)<ref>[http://www.ethnologue.com/18/language/yns/ Kwasio–Mvumbo] en [[Ethnologue]] (18ª ed., 2015)</ref> |familia=[[Lengua Níxer-Congu|Níxer-Congu]]<br /> &nbsp;[[Llingües Volta-Congu|Volta-Congu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües Benué-Congu|Benue-Congu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües bantoides|Bantoide]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües bantoides meridionales|Bantoide del sur]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües bantús|Bantú]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantú noroccidental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Clasificación de Guthrie de les llingües bantús#Zona B|Zona B]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües boma-dzing]] o [[llingües yaka]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Yansi''' |iso2=fan|iso3=yns |mapa= }} '''Yans''' (Yanzi) ye una [[llingües bantús|llingua bantú]] falada na [[República Democrática d'El Congu]]. Hai seis variedaes de llinguaxe que Guthrie clasificaba como Bantu B.85 (Yans). Acordies con Nurse (2003), la mayor parte pertenez a les [[llingües yaka]], anque unu o dos asignar a les [[llingües boma-dzing]] (ex-Yanzi), anque él nun diz cuál. Maho (2009) señala que la variedá Tsong de Yansi ye'l llinguaxe "Songo" ensin clasificar de "Ethnologue", y asina puede ser el que nun pertenez al restu. Ehret (2009), sicasí, retién la mayoría de les variedaes en B.80, y namái clasifica "Yanz Kimatu" como Yaka. Los seis variedaes de Guthrie son:<ref>{{Cita web |url=http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf |títulu=Maho (2009) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf |fechaarchivu=2013-06-07 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf |títulu=Ehret (2009) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120624221430/http://www.sscnet.ucla.edu/history/ehret/kinship/BantuClassification%204-09.pdf |fechaarchivu=2012-06-24 }}</ref> *B.85A Mbiem, Yansi occidental *B.85B East Yans *B.85C Yeei *B.85D Tsong (Itsong, Nsong, Ntsuo, "Songo") *B.85Y Mpur (Mput) *B.85F Tsambaan == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Idioma yansi}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de la República Democrática d'El Congu|Yansi]] smqeminihh2tphvw1hh2msj1iwnbeig 0 101028 4493677 3821357 2026-05-17T21:16:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493677 wikitext text/x-wiki {{Ficha de familia de llingües |nome = Seki |zona = |países = {{bandera2|Guinea Ecuatorial}}<br /> {{bandera2|Gabón}} |falantes = 12.000 (2001-2007) |familia = [[llingües Níxer-Congu|Níxer-Congu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües Volta-Congu|Volta-Congu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües Benue-Kwa|Benue-Kwa]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües Benue-Congu|Benue-Congu]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües bantoides|Bantoide]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües bantoides meridionales|Bantoide merid.]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües bantús|Bantú]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Clasificación de Guthrie de les llingües bantús#Zona B|Zona B]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües kele-tsogo|Kele-Tsogo]](?)<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües kele]] &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Seki''' |familia madre = Llingües níxer-congu |iso3 = syi<ref>[http://www.ethnologue.com/18/language/syi/ Seki] en [[Ethnologue]] (18ª ed., 2015)</ref> |mapa = [[Ficheru:Idioma seki.png|240px]] |tamañu = |mapa_descripción = }} '''Seki''', tamién llamáu '''Baseke''', '''Sheke''' o '''Sekiana''', ye un idioma indíxena de [[Guinea Ecuatorial]] y [[Gabón]]. Fuera faláu nes aldegues de [[Río Campu]] y de [[Bata septentrional]], a lo llargo de la mariña, pero los sos falantes nativos empezaron a abandonar la llingua en fabor del [[idioma español|español]], el [[idioma fang|fang]], y el [[idioma kombre|kombe]].<ref>Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). http://glottolog.org/resource/languoid/id/seki1238 "Seki".[[Glottolog 3.0]]. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.</ref><ref>Jouni Filip Maho, 2009. [http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf New Updated Guthrie List Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607210512/http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf |date=2013-06-07 }}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Idioma seki}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Guinea Ecuatorial|Seki]] [[Categoría:Llingües de Gabón|Seki]] 6arl988rvhkm32kuu3fkgpe9t8g46bp 0 101523 4493747 4479595 2026-05-18T05:23:50Z Limotecariu 735 4493747 wikitext text/x-wiki {{Ficha de tornéu de fútbol}} [[Ficheru:FIFA Womens World Cup 2007.png|thumb|290px|Mapa según los resultaos de 2007.]] La '''Copa Mundial Femenina de la FIFA China 2007™''' (''2007年FIFA女子世界杯'', en [[idioma chinu|chinu]]) foi la V edición de la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]]. Esta versión del tornéu realizar na [[República Popular China]], ente'l [[10 de setiembre|10]] y el [[30 de setiembre]] de [[2007]]. Esti país entamó la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1991|primer edición]] del eventu en [[1991]] y fuera darréu designáu como sede de la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2003]], pero l'españíu de la epidemia del [[SARS]] naquel país obligó al treslláu del eventu a los [[Estaos Xuníos]]; tres dicha situación, la FIFA garantizó a China la organización del eventu siguiente, que sirve como preludiu a los [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]]. Pa esti tornéu, 119 seleiciones participaron nes rondes clasificatorias, algamando un nuevu récor históricu de participantes. D'éstos, 16 equipos participaron na fase final del tornéu, siendo estremaos en cuatro [[sistema de toos-contra-toos grupos]] de cuatro equipos mientres la primer fase y darréu van enfrentase nun sistema d'[[eliminación direuta]] nel que van participar los dos meyores equipos de cada grupu. Tres socesivos partíos, los dos finalistes enfrentáronse'l [[30 de setiembre]] nel [[Estadiu Hongkou]] de [[Shanghai]], onde [[Seleición femenina de fútbol d'Alemaña|Alemaña]] revalidó'l so títulu de campeona del mundu frente a [[Seleición femenina de fútbol de Brasil|Brasil]] con un marcador de 2-0.<ref>[https://www.marca.com/edicion/marca/futbol/internacional/es/desarrollo/1041379.html Alemaña vuelve ganar el Mundial de fútbol femenino]</ref> == Estadios == Los partíos de la Copa Mundial celebrar en 5 estadios. L'[[Estadiu Hongkou]] de [[Shanghai]], sede del partíu inicial y final atópase en remodelaciones p'aumentar la so capacidá a empiezos del tornéu, ente que l'[[Estadiu Olímpicu de Tianjin]] foi construyíu especialmente pa ser sede tantu d'esi tornéu como de dellos alcuentros de [[fútbol nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]]. {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" | colspan="5" | <center>{{EstadiosChina2007|float=center}}</center> |- ! [[Tianjin]] ! [[Wuhan]] ! [[Hangzhou]] ! [[Chengdu]] ! [[Shanghai]] |- | [[Estadiu Olímpicu de Tianjin]] | [[Complexu Deportivu de Wuhan]] | [[Yellow Dragon Sports Center]] | [[Chengdu Sports Centre]] | [[Estadiu Hongkou]] |- | Capacidá: '''60,000''' | Capacidá: '''55,000''' | Capacidá: '''51,000''' | Capacidá: '''40,000''' | Capacidá: '''33,000''' |- | [[Ficheru:Tianjin Olympic Center Stadium.jpg|200px]] | [[Ficheru:Flag of None.svg|200px]] | [[Ficheru:Hangzhou-yellow-dragon-stad.jpg|200px]] | [[Ficheru:Chengdu Sports Center.JPG|200px]] | [[Ficheru:Hongkou Stadium in Shanghai.jpg|200px]] |} == Equipos participantes == [[Ficheru:Roemerbalkon-weltmeisterinnen-empfang2007-001.jpg|thumb|250px|Los xugadores del equipu campeón, {{Selff|Alemaña}}, son recibíes en [[Frankfurt]] tres el tornéu.]] El tornéu cuntó con 16 equipos participantes na so fase final. {{Selff|China}}, por ser país organizador, clasificó automáticamente mientres los restantes 15 participantes llograron el so cupu depués de ganar los torneos clasificatorios correspondientes a cada confederación continental. [[UEFA|Europa]] cuntó con 5 cupos, trés tuvo [[Confederación Asiática de Fútbol|Asia]], mientres [[Confederación Africana de Fútbol|África]], [[Concacaf|América del Norte]] y [[CONMEBOL|Suramérica]] cuntaron cada unu con dos; [[OFC|Oceanía]] llogró un cupu direutu y una última plaza foi apostada ente un representante de les confederaciones norteamericanu y asiáticu (onde {{Selff|Xapón}} ganó a {{Selff|Méxicu}}). La UEFA, confederación europea, determinó que'l tornéu sirviría como eventu clasificatorio pa los [[fútbol nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olímpicos de 2008]] pasando a dichu eventu los trés equipos con meyor rendimientu refugando a {{Selff|Inglaterra}}, que al nun ser miembru del [[Comité Olímpicu Internacional]] (siendo representada pol [[Reinu Xuníu]]) nun puede participar en dichu eventu.<ref>FIFA.com, 6/09/07, ''[https://web.archive.org/web/20071001150320/http://www.fifa.com/womenworldcup/organisation/media/newsid%3D589029.html#three+european+teams+will+book+their+spot+beijing+2008 «Three European teams will book their spot to Beijing 2008»]''</ref> Los 16 equipos fueron darréu dixebraos en cuatro grupos en celebrando un sortéu realizáu'l [[22 d'abril]] de [[2007]] en [[Wuhan]]. El país organizador y los campeones defensores, {{Selff|China}} y {{Selff|Alemaña}}, fueron designaes cabeces de serie de los grupos D y A respeutivamente; a elles sumáronse los dos equipos más altos na [[clasificación mundial de la FIFA|clasificación mundial femenina]] de marzu de 2007, {{Selff|USA}} (1º) y {{Selff|Noruega}} (3º; el 2ᵘ llugar yera Alemaña). Los equipos fueron sorteaos de tala forma que nun hubieren equipos de la mesma confederación nel mesmu grupu, lo que provocó que nel Grupu B xuntárense trés de los cinco equipos meyor asitiaos na clasificación mundial publicada previa al tornéu: les americanes (1º), {{Selff|Suecia}} (3º) y {{Selff|PRK}} (5º) convirtiéndose asina nel denomináu ''[[grupu de la muerte]]''.<ref name="espn">ESPN, ''[http://soccernet.espn.go.com/print?id=424508&type=story «U.S. women face Group of Death scenario again»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406091831/http://soccernet.espn.go.com/print?id=424508&type=story |date=2012-04-06 }}''</ref> {{clear}} {| align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=75% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !colspan=6|Clasificatories |- align=center bgcolor=#EBF5FF |width=16.6%|[[Campeonatu Femenín del CAF 2006|CAF]] |width=16.6%|[[Copa Asiática femenina de la AFC de 2006|AFC]] |width=16.6%|[[Clasificación d'UEFA pa la Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007|UEFA]] |width=16.6%|[[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf de 2006|Concacaf]] |width=16.6%|[[Campeonatu Femenín de la OFC 2007|OFC]] |width=16.6%|[[Campeonatu Suramericanu Femenín de 2006|Conmebol]] |} {| align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=75% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !colspan=7|Equipos participantes |- align=left bgcolor=#EBF5FF |width=25%|{{selff-e|ARX}} |width=25%|{{selff-e|CAN}} |width=25%|{{selff-e|USA}} |width=25%|{{selff-e|NZL}} |- align=left bgcolor=#EBF5FF |{{selff-e|GER}} |{{selff-e|CHN}} |{{selff-e|ENG}} |{{selff-e|NGA}} |- align=left bgcolor=#EBF5FF |{{selff-e|AUS}} |{{selff-e|PRK}} |{{selff-e|GHA}} |{{selff-e|NOR}} |- align=left bgcolor=#EBF5FF |{{selff-e|BRA}} |{{selff-e|DEN}} |{{selff-e|JPN}} |{{selff-e|SWE}} |} == Resultaos == ''Los horarios correspuenden a la de la [[República Popular China]] ([[UTC]]+8)'' === Primera fase === ==== Grupu A ==== {| align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=40% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=34% | Equipu !width=5% | Pts !width=5% | PX !width=5% | PG !width=5% | PE !width=5% | PP !width=5% | GF !width=5% | GC !width=5% | Dif |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|Alemaña}}''' |'''7'''||3||2||1||0||13||0||+13 |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|Inglaterra}}''' |'''5'''||3||1||2||0||8||3||+5 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Xapón}} |'''4'''||3||1||1||1||3||4||-1 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Arxentina}} |'''0'''||3||0||0||3||1||18||-17 |} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol d'Alemaña|Alemaña]] {{bandera|Alemaña}} |visita = {{bandera|Arxentina}} [[Seleición femenina de fútbol d'Arxentina|Arxentina]] |fecha = [[10 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]] |refe = {{bandera|Australia}} Tammy Ogston |asistencia = 28.098 |resultáu = 11:0''' (5:0) |golesllocal = [[Kerstin Garefrekes|Garefrekes]] {{gol|17}}<br />[[Melanie Behringer|Behringer]] {{gol|12||24}}<br />[[Birgit Prinz|Prinz]] {{gol|29||45+1||59}}<br />[[Renate Lingor|Lingor]] {{gol|51||91}}<br />[[Sandra Smisek|Smisek]] {{gol|57||70||79}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56313/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Xapón|Xapón]] {{bandera|Xapón}} |visita = {{bandera|Inglaterra}} [[Seleición femenina de fútbol d'Inglaterra|Inglaterra]] |fecha = [[11 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]]| |refe = {{bandera|Estaos Xuníos}} Kari Seitz |asistencia = 27.146 |resultáu = 2:2''' (0:0) |golesllocal = [[Aya Miyama|Miyama]] {{gol|55||95}} |golesvisita = [[Kelly Smith|Smith]] {{gol|81||83}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56312/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol d'Arxentina|Arxentina]] {{bandera|Arxentina}} |visita = {{bandera|Xapón}} [[Seleición femenina de fútbol de Xapón|Xapón]] |fecha = [[14 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]] |refe = {{bandera|República Checa}} Dagmar Damková |asistencia = |resultáu = 0:1''' (0:0) |golesllocal = |golesvisita = [[Yuki Nagasato|Nagasato]] {{gol|90}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56311/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol d'Inglaterra|Inglaterra]]{{bandera|Inglaterra}} |visita = {{bandera|Alemaña}} [[Seleición femenina de fútbol d'Alemaña|Alemaña]] |fecha = [[14 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]] |refe = {{bandera|Suecia}} Jenny Palmqvist |asistencia = 27.730 |resultáu = 0:0 |golesllocal = |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56310/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol d'Alemaña|Alemaña]] {{bandera|Alemaña}} |visita = {{bandera|Xapón}} [[Seleición femenina de fútbol de Xapón|Xapón]] |fecha = [[17 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|Colombia}} Adriana Correa |asistencia = 39.817 |resultáu = 2:0''' (1:0) |golesllocal = [[Birgit Prinz|Prinz]] {{gol|21}}<br />[[Renate Lingor|Lingor]] {{penalti|87}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56309/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol d'Inglaterra|Inglaterra]] {{bandera|Inglaterra}} |visita = {{bandera|Arxentina}} [[Seleición femenina de fútbol d'Arxentina|Arxentina]] |fecha = [[17 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|Guyana}} Dianne Ferreira-James |asistencia = 30 730 |resultáu = 6:1''' (2:0) |golesllocal = [[Eva González (futbolista)|González]] {{gol|9}} <small>([[Autogol|a.g.]])</small><br />[[Jill Scott (futbolista)|Scott]] {{gol|10}}<br />[[Fara Williams|Williams]] {{gol|50|pen.}}<br />[[Kelly Smith|Smith]] {{gol|64||74}}<br />[[Vicky Exley|Exley]] {{gol|90|pen.}} |golesvisita = [[Eva González (futbolista)|González]] {{gol|60}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56308/report.html | }} ==== Grupu B ==== {| align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=40% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=34% | Equipu !width=5% | Pts !width=5% | PX !width=5% | PG !width=5% | PE !width=5% | PP !width=5% | GF !width=5% | GC !width=5% | Dif |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|USA}}''' |'''7'''||3||2||1||0||5||2||+3 |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|Corea del Norte}}''' |'''4'''||3||1||1||1||5||4||+1 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Suecia}} |'''4'''||3||1||1||1||3||4||-1 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Nixeria}} |'''1'''||3||0||1||2||1||4||-3 |} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] {{bandera|Estaos Xuníos}} |visita = {{bandera|Corea del Norte}} [[Seleición femenina de fútbol de Corea del Norte|Corea del Norte]] |fecha = [[11 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Chengdu|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Chengdu]] |refe = {{bandera|Suiza}} Nicole Petignat |asistencia = 35.100 |resultáu = 2:2''' (0:0) |golesllocal = [[Abby Wambach|Wambach]] {{gol|50}}<br />[[Heather O'Reilly|O'Reilly]] {{gol|69}} |golesvisita = [[Kil Son-Hui|Kil]] {{gol|58}}<br />[[Kim Yong-Ae|Kim]] {{gol|60}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56319/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Nixeria|Nixeria]] {{bandera|Nixeria}} |visita = {{bandera|Suecia}} [[Seleición femenina de fútbol de Suecia|Suecia]] |fecha = [[11 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Chengdu|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Chengdu]] |refe = {{bandera|China}} Huijun Niu |asistencia = 21.740 |resultáu = 1:1''' (0:0) |golesllocal = [[Cynthia Uwak|Uwak]] {{gol|82}} |golesvisita = [[Victoria Svensson|Svensson]] {{gol|50}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56318/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Suecia|Suecia]] {{bandera|Suecia}} |visita = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] |fecha = [[14 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Chengdu|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Chengdu]] |refe = {{bandera|Hungría}}Gyoengyi Gaal |asistencia = |resultáu = 0:2''' (0:1) |golesllocal = |golesvisita = [[Abby Wambach|Wambach]] {{gol|34|pen.|58}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56317/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Corea del Norte|Corea del Norte]] {{bandera|Corea del Norte}} |visita = {{bandera|Nixeria}} [[Seleición femenina de fútbol de Nixeria|Nixeria]] |fecha = [[14 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Chengdu|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Chengdu]] |refe = {{bandera|Australia}} Tammy Ogston |asistencia = 35.600 |resultáu = 2:0''' (2:0) |golesllocal = [[Kim Kyong-Hwa]] {{gol|17}}<br />[[Ri Kum-Suk]] {{gol|21}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56316/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Nixeria|Nixeria]] {{bandera|Nixeria}} |visita = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] |fecha = [[18 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]] |refe = {{bandera|Xapón}} Mayumi Oiwa |asistencia = 6.100 |resultáu = 0:1''' (0:1) |golesllocal = |golesvisita = [[Lori Chalupny|Chalupny]] {{gol|1}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56315/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Corea del Norte|Corea del Norte]] {{bandera|Corea del Norte}} |visita = {{bandera|Suecia}} [[Seleición femenina de fútbol de Suecia|Suecia]] |fecha = [[18 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Olímpicu de Tianjin|Estadiu Olímpicu]] |ciudá = [[Tianjin]] |refe = {{bandera|Alemaña}} Christine Beck |asistencia = 33.196 |resultáu = 1:2''' (1:1) |golesllocal = [[Un Suk Ri]] 22' |golesvisita = [[Lotta Schelin|Schelin]] {{gol|4||54}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56314/report.html | }} ==== Grupu C ==== {| align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5faff;; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=40% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=34% | Equipu !width=5% | Pts !width=5% | PX !width=5% | PG !width=5% | PE !width=5% | PP !width=5% | GF !width=5% | GC !width=5% | Dif |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|Noruega}}''' |'''7'''||3||2||1||0||10||4||+6 |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|Australia}}''' |'''5'''||3||1||2||0||7||4||+3 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Canadá}} |'''4'''||3||1||1||1||7||4||+3 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Ghana}} |'''0'''||3||0||0||3||3||15||-12 |} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Ghana|Ghana]] {{bandera|Ghana}} |visita = {{bandera|Australia}} [[Seleición femenina de fútbol d'Australia|Australia]] |fecha = [[12 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|Colombia}} Adriana Correa |asistencia = 30.752 |resultáu = 1:4''' (1:0) |golesllocal = [[Anita Amankwa|Amankwa]] {{gol|70}} |golesvisita = [[Sarah Walsh|Walsh]] {{gol|15}}<br />[[Lisa De Vanna|De Vanna]] {{gol|57||81}}<br />[[Heather Garriock|Garriock]] {{gol|69}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56325/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Noruega|Noruega]] {{bandera|Noruega}} |visita = {{bandera|Canadá}} [[Seleición femenina de fútbol de Canadá|Canadá]] |fecha = [[12 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|Alemaña}} Christine Beck |asistencia = 30.752 |resultáu = 2:1''' (0:1) |golesllocal = [[Ragnhild Gulbrandsen|Gulbrandsen]] {{gol|52}}<br />[[Ane Stangeland Horpestad|Horpestad]] {{gol|81}} |golesvisita = [[Candace-Marie Chapman|Chapman]] {{gol|33}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56324/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Canadá|Canadá]] {{bandera|Canadá}} |visita = {{bandera|Ghana}} [[Seleición femenina de fútbol de Ghana|Ghana]] |fecha = [[15 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|Suiza}} Nicole Petignat |asistencia = |resultáu = 4:0''' (1:0) |golesllocal = [[Christine Sinclair|Sinclair]] {{gol|16||62}}<br />[[Sophie Schmidt|Schmidt]] {{gol|55}}<br />[[Martina Franko|Franko]] {{gol|77}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56323/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol d'Australia|Australia]] {{bandera|Australia}} |visita = {{bandera|Noruega}} [[Seleición femenina de fútbol de Noruega|Noruega]] |fecha = [[15 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|China}} Niu Huijun |asistencia = 33.835 |resultáu = 1:1''' (0:1) |golesllocal = [[Lisa De Vanna|De Vanna]] {{gol|83}} |golesvisita = [[Ragnhild Gulbrandsen|R. Gulbrandsen]] {{gol|5}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56322/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Noruega|Noruega]] {{bandera|Noruega}} |visita = {{bandera|Ghana}} [[Seleición femenina de fútbol de Ghana|Ghana]] |fecha = [[20 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]] |refe = {{bandera|Estaos Xuníos}} Jennifer Bennett |asistencia = |resultáu = 7:2''' (3:0) |golesllocal = [[Lene Storlokken|Storlokken]] {{gol|4}}<br />[[Ragnhild Gulbrandsen|R. Gulbrandsen]] {{gol|39||59||62}}<br />[[Ane Stangeland Horpestad|Stangeland Horpestad]] {{gol|45|pen.}}<br />[[Isabell Herlovsen|Herlovsen]] {{gol|56}}<br />[[Lise Klaveness|Klaveness]] {{gol|69}} |golesvisita = [[Adjoa Bayor|Bayor]] {{gol|73}}<br />[[Florence Okoe]] {{gol|80|pen.}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56321/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol d'Australia|Australia]] {{bandera|Australia}} |visita = {{bandera|Canadá}} [[Seleición femenina de fútbol de Canadá|Canadá]] |fecha = [[20 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Chengdu|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Chengdu]] |refe = {{bandera|Hungría}} Gyöngyi Gaál |asistencia = 29.300 |resultáu = 2:2''' (0:1) |golesllocal = [[Collette McCallum|McCallum]] {{gol|53}}<br />[[Cherly Salisbury|Salisbury]] {{gol|92}} |golesvisita = [[Melissa Tancredi|Tancredi]] {{gol|1}}<br />[[Christine Sinclair|Sinclair]] {{gol|85}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56320/report.html | }} ==== Grupu D ==== {| align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=40% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=34% | Equipu !width=5% | Pts !width=5% | PX !width=5% | PG !width=5% | PE !width=5% | PP !width=5% | GF !width=5% | GC !width=5% | Dif |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|Brasil}}''' |'''9'''||3||3||0||0||10||0||+10 |- align=right bgcolor=#D0e7FF |style="text-align:left;"|'''{{Selff-e|China}}''' |'''6'''||3||2||0||1||5||6||-1 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Dinamarca}} |'''3'''||3||1||0||2||4||4||0 |- align=right |style="text-align:left;"|{{Selff-e|Nueva Zelanda}} |'''0'''||3||0||0||3||0||9||-9 |} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Nueva Zelanda|Nueva Zelanda]] {{bandera|Nueva Zelanda}} |visita = {{bandera|Brasil}} [[Seleición femenina de fútbol de Brasil|Brasil]] |fecha = [[12 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Wuhan|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Wuhan]] |refe = {{bandera|Tailandia}} Kamnueng Pannipar |asistencia = 50.800 |resultáu = 0:5''' (0:1) |golesllocal = |golesvisita = [[Daniela Alves Lima|Daniela]] {{gol|10}}<br />[[Cristiane Rozeira de Souza Silva|Cristiane]] {{gol|54}}<br />[[Marta Vieira da Silva|Marta]] {{gol|74||90+3}}<br />[[Renata Aparecida da Costa|Renata Costa]] {{gol|86}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56331/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de China|China]] {{bandera|China}} |visita = {{bandera|Dinamarca}} [[Seleición femenina de fútbol de Dinamarca|Dinamarca]] |fecha = [[12 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Wuhan|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Wuhan]] |refe = {{bandera|Guyana}} Dianne Ferreira-James |asistencia = 50.800 |resultáu = 3:2''' (1:0) |golesllocal = [[Li Jie (futbolista)|Li Jie]] {{gol|31}}<br />[[Bi Yan]] {{gol|50}}<br />[[Song Xiaoli]] {{gol|88}} |golesvisita = [[Anne Dot Eggers Nielsen|Nielsen]] {{gol|51}}<br />[[Cathrine Paaske Sørensen|Paaske]] {{gol|87}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56330/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Dinamarca|Dinamarca]] {{bandera|Dinamarca}} |visita = {{bandera|Nueva Zelanda}} [[Seleición femenina de fútbol de Nueva Zelanda|Nueva Zelanda]] |fecha = [[15 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Wuhan|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Wuhan]] |refe = {{bandera|Xapón}} Mayumi Oiwa |asistencia = |resultáu = 2:0''' (0:0) |golesllocal = [[Katrine Pedersen|Pedersen]] {{gol|61}}<br />[[Cathrine Paaske Sørensen|Paaske]] {{gol|66}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56329/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Brasil|Brasil]] {{bandera|Brasil}} |visita = {{bandera|China}} [[Seleición femenina de fútbol de China|China]] |fecha = [[15 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Wuhan|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Wuhan]] |refe = {{bandera|Estaos Xuníos}} Jennifer Bennett |asistencia = 54.000 |resultáu = 4:0''' (1:0) |golesllocal = [[Marta Vieira da Silva|Marta]] {{gol|42||70}}<br />[[Cristiane Rozeira de Souza Silva|Cristiane]] {{gol|47||48}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56328/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de China|China]] {{bandera|China}} |visita = {{bandera|Nueva Zelanda}} [[Seleición femenina de fútbol de Nueva Zelanda|Nueva Zelanda]] |fecha = [[20 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Olímpicu de Tianjin|Estadiu Olímpicu]] |ciudá = [[Tianjin]] |refe = {{bandera|República Checa}} Dagmar Damková |asistencia = 56.208 |resultáu = 2:0''' (0:0) |golesllocal = [[Li Jie|Li]] {{gol|57}}<br />[[Xie Caixia|Xie]] {{gol|79}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56327/report.html | }} {{Partíu |llocal = [[Seleición femenina de fútbol de Brasil|Brasil]] {{bandera|Brasil}} |visita = {{bandera|Dinamarca}} [[Seleición femenina de fútbol de Dinamarca|Dinamarca]] |fecha = [[20 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|Estaos Xuníos}} Kari Seitz |asistencia = 43.817 |resultáu = 1:0''' (0:0) |golesllocal = [[Pretinha]] {{gol|91}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248549/match=56326/report.html | }} === Segunda fase === {{Copa de 8 equipos-1 ronda |3u=sí |fondu=#EBF5FF |fondu2=#006699 |borde2=#8f8f8f |testu2=white <!--Feches--> |cuartos=[[22 de setiembre|22]] y [[23 de setiembre]] de [[2007]] |semifinal=[[26 de setiembre|26]] y [[27 de setiembre]] de [[2007]] |final=[[30 de setiembre]] de [[2007]] <!--Cuartos de final--> ||'''{{Selff-e|Alemaña}}'''| '''3''' |{{Selff-e|Corea del Norte}}| 0 ||'''{{Selff-e|Noruega}}'''| '''1''' |{{Selff-e|China}}| 0 ||'''{{Selff-e|USA}}'''| '''3''' |{{Selff-e|Inglaterra}}| 0 ||'''{{Selff-e|Brasil}}'''| '''3''' |{{Selff-e|Australia}}| 2 <!--Semifinales--> ||'''{{Selff-e|Alemaña}}'''| '''3''' |{{Selff-e|Noruega}}| 0 ||{{Selff-e|USA}}| 0 |'''{{Selff-e|Brasil}}'''| '''4''' <!--Final--> ||{{Selff-e|Alemaña}}'''| '''2''' |{{Selff-e|Brasil}}| 0 <!--3u puestu--> ||'''{{Selff-e|Noruega}}'''| 1 |{{Selff-e|USA}}| '''4''' }} ==== Cuartos de final ==== {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Alemaña}} |visita = {{Selff-e|Corea del Norte}} |fecha = [[22 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Wuhan|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Wuhan]] |refe = {{bandera|Australia}} Tammy Ogston |asistencia = 37.200 |resultáu = 3:0''' (1:0) |golesllocal = [[Kerstin Garefrekes|Garefrekes]] {{gol|44}}<br />[[Renate Lingor|Lingor]] {{gol|51}}<br />[[Annike Krahn|Krahn]] {{gol|72}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248548/match=56339/report.html | }} {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Estaos Xuníos}} |visita = {{Selff-e|Inglaterra}} |fecha = [[22 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Olímpicu de Tianjin|Estadiu Olímpicu]] |ciudá = [[Tianjin]] |refe = {{bandera|Suecia}} Jenny Palmqvist |asistencia = 29.586 |resultáu = 3:0''' (0:0) |golesllocal = [[Abby Wambach|Wambach]] {{gol|48}}<br />[[Shannon Boxx|Boxx]] {{gol|57}}<br />[[Kristine Lilly|Lilly]] {{gol|60}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248548/match=56338/report.html | }} <br /> {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Noruega}} |visita = {{Selff-e|China}} |fecha = [[23 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Complexu Deportivu de Wuhan|Complexu Deportivu]] |ciudá = [[Wuhan]] |refe = {{bandera|Hungría}} Gyöngyi Gaál |asistencia = 52.000 |resultáu = 1:0''' (1:0) |golesllocal = [[Isabelle Herlovson|Herlovson]] {{gol|32}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248548/match=56337/report.html | }} {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Brasil}} |visita = {{Selff-e|Australia}} |fecha = [[23 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Olímpicu de Tianjin|Estadiu Olímpicu]] |ciudá = [[Tianjin]] |refe = {{bandera|Alemaña}} Christine Beck |asistencia = 35.061 |resultáu = 3:2''' (2:0) |golesllocal = [[Formiga]] {{gol|4}}<br />[[Marta Vieira da Silva|Marta]] {{gol|23|pen.}}<br />[[Cristiane Rozeira de Souza Silva|Cristiane]] {{gol|75}} |golesvisita = [[Lisa de Vanna|de Vanna]] {{gol|36}}<br />[[Lauren Colthorpe|Colthorpe]] {{gol|68}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=248548/match=56336/report.html | }} ==== Semifinales ==== {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Alemaña}} |visita = {{Selff-e|Noruega}} |fecha = [[26 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Olímpicu de Tianjin|Estadiu Olímpicu]] |ciudá = [[Tianjin]] |refe = {{bandera|República Checa}} Dagmar Damková |asistencia = 53.819 |resultáu = 3:0''' (1:0) |golesllocal = [[Trine Rønning|Rønning]] {{gol|42|a.g.}}<br />[[Kerstin Stegemann|Stegemann]] {{gol|72}}<br />[[Martin Müller|Müller]] {{gol|76}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=2000001014/match=56335/report.html | }} {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Estaos Xuníos}} |visita = {{Selff-e|Brasil}} |fecha = [[27 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Dragón Zhejiang]] |ciudá = [[Hangzhou]] |refe = {{bandera|Suiza}} Nicole Petignat |asistencia = 47.818 |resultáu = 0:4''' (0:2) |golesllocal = |golesvisita = Osbroune {{gol|20|a.g.}}<br />[[Marta Vieira da Silva|Marta]] {{gol|26||74}}<br />[[Cristiane Rozeira de Souza Silva|Cristiane]] {{gol|56}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=2000001014/match=56334/report.html | }} ==== Partíu pol 3u puestu ==== {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Noruega}} |visita = {{Selff-e|Estaos Xuníos}} |fecha = [[30 de setiembre]] de [[2007]], 17:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]] |refe = {{bandera|Hungría}} Gyöngyi Gaál |asistencia = 32.068 |resultáu = 1:4''' (0:1) |golesllocal = [[Ragnhild Gulbrandsen|Gulbrandsen]] {{gol|63}} |golesvisita = [[Abby Wambach|Wambach]] {{gol|30||46}}<br />[[Lori Chalupny|Chalupny]] {{gol|58}}<br />[[Heather O'Reilly|O'Reilly]] {{gol|59}} |reporte = http://es.fifa.com/womenworldcup/matches/round=2000001015/match=56333/report.html | }} === Final === {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Alemaña}} |visita = {{Selff-e|Brasil}} |fecha = [[30 de setiembre]] de [[2007]], 20:00 |estadiu = [[Estadiu Hongkou]] |ciudá = [[Shanghai]] |refe = {{bandera|Australia}} Tammy Ogston |asistencia = 31.000 |resultáu = 2:0''' (0:0) |golesllocal = [[Birgit Prinz|Prinz]] {{gol|52}}<br />[[Simone Laudehr|Laudehr]] {{gol|86}} |golesvisita = |reporte = http://es.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/china2007/results/match=56332/report.html }} <br /> {| cellspacing=0 width=100%| |- {| cellspacing=0 width=100% |- |align=center|<br />[[Ficheru:Flag of Germany.svg|100px]] |- |align=center|'''Campeón<br />'''{{selff|GER}}''' |- |align=center|'''Segundu títulu''' |} == Goliadores == {| align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=40% |- align=center bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=50%|Xugadora !width=45%|Seleición !width=5%|Goles |- bgcolor=#D0e7FF |'''[[Marta Vieira da Silva|Marta]]''' |'''{{Selff-e|Brasil}}''' !7 |- |[[Ragnhild Gulbrandsen]] |{{Selff-e|Noruega}} !6 |- |[[Abby Wambach]] |{{Selff-e|USA}} !6 |- |[[Cristiane Rozeira de Souza Silva|Cristiane]] |{{Selff-e|Brasil}} !5 |- |[[Birgit Prinz]] |{{Selff-e|Alemaña}} !5 |- |[[Renate Lingor]] |{{Selff-e|Alemaña}} !4 |- |[[Lisa De Vanna]] |{{Selff-e|Australia}} !4 |- |[[Kelly Smith]] |{{Selff-e|Inglaterra}} !4 |- |[[Sandra Smisek]] |{{Selff-e|Alemaña}} !3 |- |[[Christine Sinclair]] |{{Selff-e|Canadá}} !3 |} == Equipu Ideal == {| align=center cellpadding="2" cellspacing="2" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=80% |- bgcolor=#006699 style="color:white" !Porteros !Defensores !Mediocampistes !Delanteros |- bgcolor=#EBF5FF |align=left| {{bandera|Alemaña}} [[Nadine Angerer]] <br /> {{bandera|Noruega}} [[Bente Nordby]] | align=left | {{bandera|Alemaña}} [[Ariane Hingst]] <br /> {{bandera|China}} [[Li Jie]] <br /> {{bandera|Noruega}} [[Ane Stangeland Horpestad]] <br /> {{bandera|Alemaña}} [[Kerstin Stegemann]] | align=left | {{bandera|Brasil}} [[Daniela Alves|Daniela]] <br /> {{bandera|Brasil}} [[Formiga]] <br /> {{bandera|Inglaterra}} [[Kelly Smith]] <br /> {{bandera|Alemaña}} [[Renate Lingor]] <br /> {{bandera|Noruega}} [[Ingvild Stensland]] <br /> {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Kristine Lilly]] | align=left | {{bandera|Australia}} [[Lisa De Vanna]] <br /> {{bandera|Brasil}} [[Marta Vieira da Silva|Marta]] <br /> {{bandera|Brasil}} [[Cristiane]] <br /> {{bandera|Alemaña}} [[Birgit Prinz]] |} == Clasificación d'UEFA a los [[Tornéu femenín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]] == Cinco seleiciones europees participaron nel Mundial Femenín de 2007. Les trés meyores asitiaes, clasificaron en representación de la [[UEFA]] al tornéu femenín de los Xuegos Olímpicos de 2008. Sicasí, Inglaterra nun podía xugar el tornéu por cuenta de que tenía que xugar el tornéu en representación del [[Reinu Xuníu]], polo que decidió faese una repesca coles seleiciones que quedaron fora na fase de grupos.<ref>[http://www.rsssf.com/tableso/ol2008q-women.html Clasificación d'UEFA para Beixín 2008 en RSSSF]</ref> {| align=center cellpadding="3" cellspacing="0" style="background: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=50% |- align=center bgcolor=#006699 style="color:white;" !width=50% colspan=2|Equipu !width=10%|Etapa !width=5%|Pts !width=5%|PX !width=5%|PG !width=5%|PE !width=5%|PP !width=5%|GF !width=5%|GC !width=5%|Dif |- align=center bgcolor=#D0e7FF !1 |align=left|'''{{Selff-e|Alemaña}}''' |'''1º'''||'''18'''||6||6||0||0||21||0||21 |- align=center bgcolor=#D0e7FF style="border-bottom:2px solid #000000;" !2 |align=left|'''{{Selff-e|Noruega}}''' |'''4º'''||'''7'''||6||3||1||2||12||11||1 |- align=center !3 |align=left|{{Selff-e|Inglaterra}} <small>(nun escoyible)</small> |'''4tos'''||'''5'''||4||1||2||1||8||6||2 |- align=center bgcolor=#C8FFC8 style="border-bottom:2px solid #000000;" !4 |align=left|'''{{Selff-e|Suecia}}''' |'''1R'''||'''4'''||3||1||1||1||3||4||-1 |- align=center bgcolor=#C8FFC8 !5 |align=left|{{Selff-e|Dinamarca}} |'''1R'''||'''3'''||3||1||0||2||4||4||0 |} === Repesca de clasificación === {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Dinamarca}} |resultáu = 2:4 |visita = {{Selff-e|Suecia}} |fecha = [[8 de payares]] de [[2007]] |estadiu = |ciudá = {{bandera|Dinamarca}} [[Viborg]], [[Dinamarca]] }} {{Partíu |llocal = {{Selff-d|Suecia}} |resultáu = 3:1 |visita = {{Selff-e|Dinamarca}} |fecha = [[28 de payares]] de [[2007]] |estadiu = |ciudá = {{bandera|Suecia}} [[Estocolmo]], [[Suecia]] }} <br /> {|width=100% |-align=center |{{bandera|Alemaña|tamañu=50px}} |{{bandera|Noruega|tamañu=50px}} |{{bandera|Suecia|tamañu=50px}} |-align=center !{{Selff|Alemaña}} !{{Selff|Noruega}} !{{Selff|Suecia}} |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20070927213957/http://es.fifa.com/womenworldcup/index.html Sitiu oficial de la Copa Mundial Femenina de Fútbol] * [https://web.archive.org/web/20061017032721/http://www.fifa.com/en/media/index/0,1369,123767,00.html FIFA Women's World Cup China 2007 on target] * [https://web.archive.org/web/20110521061928/http://service.china.org.cn/link/wcm/Show_Text?info_id=179735&p_qry=women%20and%20football Soccer: China Set up LOC for Women's World Cup] {{ socesión | predecesor = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2003|Estaos Xuníos 2003]] | títulu = [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]] | periodu = V edición | socesor = {{bandera|Alemaña}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2011|Alemaña 2011]] }} {{Tradubot|Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:2007]] [[Categoría:Copa Mundial Femenina de Fútbol|2007]] [[Categoría:Competiciones de fútbol na República Popular China]] [[Categoría:China en 2007]] [[Categoría:Competiciones deportives mundiales celebraes en China]] af895j5p84c55zpsxikv3pyn9iy8gj4 0 101835 4493619 4417689 2026-05-17T18:29:35Z Omarete 35 removed [[Category:Nobles del Imperiu bizantín]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493619 wikitext text/x-wiki {{referencies|biografíes|t={{CURRENTTIMESTAMP}}}} {{persona}} '''Teófano Skleraina''' (en [[Idioma griegu|griegu]]: Θεοφανώ Σκλήραινα ) o '''Theofania del Sacru Imperiu''' (ca. [[955]] nel [[Imperiu bizantín]] ~ [[Nijmegen]], [[15 de xunu]] de [[991]] ), [[Príncipe|Princesa]] bizantina aportada esposa d'[[Otón II]] y a la muerte d'ésti, emperatriz del [[Sacru Imperiu]] por siete años, siendo amás una de les soberanes más influyentes del [[Edá Media|medievu]]. == Biografía == Entá nun se sabe exactamente'l llugar de nacencia de Teófano Skleraina, supónse altamente probable que tal llugar fuera la ciudá de [[Constantinopla]] o dalgún llugar entós bien próximu a esta gran ciudá.<br /> Teófano tenía presumiblemente por padre a [[Constantín Skleros]] ( Κωνσταντινος Σκληρóς ), hermanu del pretendiente al tronu [[Bardes Skleros]], y por madre a [[Sofía Fokaina]] ( Σοφια Φóκαινα), hermana al paecer del emperador [[Xuan I Tzimisces|Iōhannēs Tzimiskes]]. Sicasí, otres fontes citen que per parte de madre yera Teófano ''neptis'' (nieta) del emperador [[Nicéforo II]], lo concreto ye que nun figura como [[porfirogéneta]] (nacida en [[púrpura]] ) nos añales bizantinos (los ''porfirogénetas'' o ''porfyrogénitas'' yeren aquellos que pertenecíen direutamente al llinaxe imperial bizantín) . Considérase que'l casoriu de Teófano Skleraina con Otón II foi favorecíu por [[Teófano Anastaso]]. Del matrimoniu de Teófano Skleraina y Otón II llegaron a la adultez trés fíos y un fíu: * Adelaida ( [[977]]-[[1032]] ), priora o abadesa de [[Quedlimburg]]. * Sofía ( [[978]]-[[1039]] ), priora o abadesa de [[Gandersheim]] y [[Essen]]. * Matilde de [[Saxonia]] ( [[979]]-[[1024]]), esposa d'[[Ezzo de Lorena|Ezzo]] [[conde palatín]] y [[duque]] de [[Ducáu de Lorena|Lorena]]. * [[Otón III]] ( [[980]]-[[1002]] ), socesor al tronu y depués emperador, quien tuvo una hermana ximielga muerta al poco de nacer ( antes del 8 d'ochobre de 980 ). == Vida política == [[Ficheru:Otto II and Theophanu.png|thumb|left|Relieve en marfil que representa a [[Otón II]] y Teófano/Theofania coronaos por Cristu.]] A entamos de [[972]] el [[arzobispu]] [[Geron de Colonia|Geron]] de la ciudá alemana de [[Colonia (Renania del Norte-Westfalia)|Colonia]] llegó con una importante comitiva a [[Constantinopla]] p'acompañar a la nueva Teófano nel so viaxe al [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. Desembarcaron na [[Puglia]] y llegaron a [[Roma]] el [[14 d'abril]] del [[972]], onde s'atopó con [[Otón II]] (entós de 17 años). La [[dote]] de Teófano consistía en delles centenes de carros que portaben oxetos iguaos con [[madreperla]], [[marfil]], [[ébanu]], [[piedra preciosa|piedres precioses]], [[oru]], [[plata]] y [[bronce]], tal dote fíxo-y probablemente la muyer europea más opulenta de la so dómina. El certificáu de [[matrimoniu]] de Teófano evidencia que foi coronada emperatriz coles mesmes que contraía nupcias na [[ilesia de San Pedro]], oficiando la ceremonia de coronación el [[papa]] [[Xuan XII]]. Nos documentos referentes a Otón II, Teófano (Teofanía) ye citada bien frecuentemente, fechu qu'atestigua'l so activu interés polos acontecimientos políticos del llamáu Sacru Imperiu; sicasí l'ambiente cortesano foi-y frecuentemente contrariu, quiciabes por ser "estranxera" (tres el decesu de Teófano, entá yera llamada despectivamente "''la griega''"; dalguna comentarista "occidental" de la dómina acusar de ser adúltera, otru de ser "desagradable y charrana", otru, llamáu [[Thietman]] diz d'ella que nun yera ''virgo desiderata'', esto ye: "nun yera la virxe deseyada" como emperatriz del Sacru Imperiu. Depués de la imprevista muerte d'Otón II, asocedida'l [[17 d'avientu]] del [[983]] en Roma, Teófano y la so suegra [[Adelaida d'Italia|Adelaida de Borgoña]] fueron llamaes a [[Alemaña]] por [[Willigis]], arzobispu de [[Mainz]]. En [[984]] [[Enrique II, duque de Baviera|Enrique II]] (duque de [[Baviera]]), siendo l'únicu pariente masculín adultu más próximu al fináu Otón II, pretendió exercer la [[Rexencia (política)|rexencia]] ya inclusive el títulu d'emperador, pa lo cual obligó a Teófano a que colara xunto al pequeñu Otón III a Rara (anguaño [[Rohr bei Meiningen]]). Sicasí, los planes d'Enrique de Baviera viéronse atayaos, yá que con antelación l'entós neñu Otón III yá fuera coronáu emperador por aciu una astuta xugada de la so madre, la so güela paterna y el pontífiz romanu. En mayu de [[985]] asignóse-y definitivamente en [[Frankfurt del Main]] la rexencia del [[Sacru Imperiu]]; coetáneamente nel [[Imperiu bizantín]] atopar nel poder los hermanos de Teófano y ye por esto que, mientres un curtiu periodu, los dos grandes Estaos europeos medievales tuvieron gobernaos por miembros d'una mesma familia. Hasta la so muerte, Teófano foi rexente del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] y, ello ye que la emperatriz del mesmu. Diverses fontes evidencian una intensa rivalidá ente Teófano/Teofanía y la so suegra [[Adelaida d'Italia|Adelaida]], lo cual llevó a la segunda a retirase de la vida política en [[986]], volviendo a la mesma vida recién tres el decesu de Teofania. Teofanía reforzó'l poderíu del Sacru Imperiu especialmente en [[Ducáu de Lorena|Lorena]] y n'[[Italia]], según nos territorios fronterizos colos pueblos [[eslavos]]; d'esta miente, tres diverses campañes militares escontra l'este, los príncipes eslavos de [[Bohemia]] y [[Polonia]] presentar en señal de [[vasallaxe]] na [[Dieta Imperial]] de [[Quedlinburg]]. Teófano cola so política xagaz llogró, talo como se vio, garantizar l'accesu al tronu del so fíu. Mientres la so rexencia emitió dellos edictos y documentos oficiales, creando asina un precedente pa la eficacia política de les emperatrices del Sacru Imperiu ente'l [[sieglu X]] y el [[sieglu XI|XI]]. Nun documentu del [[1 d'abril]] del [[990]] confirmóse, a la manera bizantina, como ''imperator'' (l'usu del xéneru masculín nesti casu ratificar como [[autócrata]], pos a diferencia de los usos nel [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], nel que'l títulu de emperatriz yera más bien honoríficu, nel [[Imperiu bizantín]] yá fueren emperatrices-autócrates [[Irene]] y [[Teodora]]); la so firma foi n'efeutu: ''Theofanius gratia divina imperator augustus''. La emperatriz Teófano morrió tres una curtia enfermedá'l [[15 de xunu]] del [[991]] en ''Nimwegen'' (l'actual ciudá de los [[Países Baxos]] llamada [[Nijmegen]]) y foi soterrada na capiya de San Pantaleón de la ciudá de [[Colonia (Renania del Norte-Westfalia)|Colonia]]. Tres la so muerte asumió la rexencia la so suegra, [[Adelaida d'Italia|Adelaida de Borgoña]], hasta l'ascensu al tronu d'[[Otón III]] en [[994]]. En resume, Teófano Skleraina (o '''Teofanía del Sacru Imperiu''') reinó once años xunto al so maríu [[Otón II]] y otros siete comos rexente. Na dómina en redol al añu [[1000]], l'arte del Sacru Imperiu tuvo fuertes influencies del [[arte bizantino]], y en gran midida esto debe a que Teófano traxo consigo dende [[Constantinopla]] a artistes, arquiteutos y artesanos que contribuyeron al espardimientu d'elementos bizantinos nel occidente d'Europa. A Teófano Skleraina atribúyese l'espardimientu del cultu a [[San Nicolás de Mira]] n'Occidente. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Theophanu, Holy Roman Empress}} {{Socesión | títulu = [[Emperatrices del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Emperatriz del Sacru Imperiu]] | periodu = 972 - 983 | predecesor = [[Adelaida d'Italia]] | socesor = [[Cunegunda de Luxemburgu]] }} {{Tradubot|Teófano Skleraina}} {{NF|el sieglu X|991}} [[Categoría:Persones d'Alemaña]] [[Categoría:Emperatrices del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] [[Categoría:Emperatrices consortes]] [[Categoría:Persones del Imperiu Bizantín]] [[Categoría:Persones d'Estambul]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 1uhjzc6d8d3mi9sessjz62m4reu0lyu 4493621 4493619 2026-05-17T18:31:23Z Omarete 35 4493621 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Teófano Skleraina''' (en [[Idioma griegu|griegu]]: Θεοφανώ Σκλήραινα ) o '''Theofania del Sacru Imperiu''' (ca. [[955]] nel [[Imperiu bizantín]] ~ [[Nijmegen]], [[15 de xunu]] de [[991]] ), [[Príncipe|Princesa]] bizantina aportada esposa d'[[Otón II]] y a la muerte d'ésti, emperatriz del [[Sacru Imperiu]] por siete años, siendo amás una de les soberanes más influyentes del [[Edá Media|medievu]]. == Biografía == Entá nun se sabe exactamente'l llugar de nacencia de Teófano Skleraina, supónse altamente probable que tal llugar fuera la ciudá de [[Constantinopla]] o dalgún llugar entós bien próximu a esta gran ciudá.<br /> Teófano tenía presumiblemente por padre a [[Constantín Skleros]] ( Κωνσταντινος Σκληρóς ), hermanu del pretendiente al tronu [[Bardes Skleros]], y por madre a [[Sofía Fokaina]] ( Σοφια Φóκαινα), hermana al paecer del emperador [[Xuan I Tzimisces|Iōhannēs Tzimiskes]]. Sicasí, otres fontes citen que per parte de madre yera Teófano ''neptis'' (nieta) del emperador [[Nicéforo II]], lo concreto ye que nun figura como [[porfirogéneta]] (nacida en [[púrpura]] ) nos añales bizantinos (los ''porfirogénetas'' o ''porfyrogénitas'' yeren aquellos que pertenecíen direutamente al llinaxe imperial bizantín) . Considérase que'l casoriu de Teófano Skleraina con Otón II foi favorecíu por [[Teófano Anastaso]]. Del matrimoniu de Teófano Skleraina y Otón II llegaron a la adultez trés fíos y un fíu: * Adelaida ( [[977]]-[[1032]] ), priora o abadesa de [[Quedlimburg]]. * Sofía ( [[978]]-[[1039]] ), priora o abadesa de [[Gandersheim]] y [[Essen]]. * Matilde de [[Saxonia]] ( [[979]]-[[1024]]), esposa d'[[Ezzo de Lorena|Ezzo]] [[conde palatín]] y [[duque]] de [[Ducáu de Lorena|Lorena]]. * [[Otón III]] ( [[980]]-[[1002]] ), socesor al tronu y depués emperador, quien tuvo una hermana ximielga muerta al poco de nacer ( antes del 8 d'ochobre de 980 ). == Vida política == [[Ficheru:Otto II and Theophanu.png|thumb|left|Relieve en marfil que representa a [[Otón II]] y Teófano/Theofania coronaos por Cristu.]] A entamos de [[972]] el [[arzobispu]] [[Geron de Colonia|Geron]] de la ciudá alemana de [[Colonia (Renania del Norte-Westfalia)|Colonia]] llegó con una importante comitiva a [[Constantinopla]] p'acompañar a la nueva Teófano nel so viaxe al [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. Desembarcaron na [[Puglia]] y llegaron a [[Roma]] el [[14 d'abril]] del [[972]], onde s'atopó con [[Otón II]] (entós de 17 años). La [[dote]] de Teófano consistía en delles centenes de carros que portaben oxetos iguaos con [[madreperla]], [[marfil]], [[ébanu]], [[piedra preciosa|piedres precioses]], [[oru]], [[plata]] y [[bronce]], tal dote fíxo-y probablemente la muyer europea más opulenta de la so dómina. El certificáu de [[matrimoniu]] de Teófano evidencia que foi coronada emperatriz coles mesmes que contraía nupcias na [[ilesia de San Pedro]], oficiando la ceremonia de coronación el [[papa]] [[Xuan XII]]. Nos documentos referentes a Otón II, Teófano (Teofanía) ye citada bien frecuentemente, fechu qu'atestigua'l so activu interés polos acontecimientos políticos del llamáu Sacru Imperiu; sicasí l'ambiente cortesano foi-y frecuentemente contrariu, quiciabes por ser "estranxera" (tres el decesu de Teófano, entá yera llamada despectivamente "''la griega''"; dalguna comentarista "occidental" de la dómina acusar de ser adúltera, otru de ser "desagradable y charrana", otru, llamáu [[Thietman]] diz d'ella que nun yera ''virgo desiderata'', esto ye: "nun yera la virxe deseyada" como emperatriz del Sacru Imperiu. Depués de la imprevista muerte d'Otón II, asocedida'l [[17 d'avientu]] del [[983]] en Roma, Teófano y la so suegra [[Adelaida d'Italia|Adelaida de Borgoña]] fueron llamaes a [[Alemaña]] por [[Willigis]], arzobispu de [[Mainz]]. En [[984]] [[Enrique II, duque de Baviera|Enrique II]] (duque de [[Baviera]]), siendo l'únicu pariente masculín adultu más próximu al fináu Otón II, pretendió exercer la [[Rexencia (política)|rexencia]] ya inclusive el títulu d'emperador, pa lo cual obligó a Teófano a que colara xunto al pequeñu Otón III a Rara (anguaño [[Rohr bei Meiningen]]). Sicasí, los planes d'Enrique de Baviera viéronse atayaos, yá que con antelación l'entós neñu Otón III yá fuera coronáu emperador por aciu una astuta xugada de la so madre, la so güela paterna y el pontífiz romanu. En mayu de [[985]] asignóse-y definitivamente en [[Frankfurt del Main]] la rexencia del [[Sacru Imperiu]]; coetáneamente nel [[Imperiu bizantín]] atopar nel poder los hermanos de Teófano y ye por esto que, mientres un curtiu periodu, los dos grandes Estaos europeos medievales tuvieron gobernaos por miembros d'una mesma familia. Hasta la so muerte, Teófano foi rexente del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] y, ello ye que la emperatriz del mesmu. Diverses fontes evidencian una intensa rivalidá ente Teófano/Teofanía y la so suegra [[Adelaida d'Italia|Adelaida]], lo cual llevó a la segunda a retirase de la vida política en [[986]], volviendo a la mesma vida recién tres el decesu de Teofania. Teofanía reforzó'l poderíu del Sacru Imperiu especialmente en [[Ducáu de Lorena|Lorena]] y n'[[Italia]], según nos territorios fronterizos colos pueblos [[eslavos]]; d'esta miente, tres diverses campañes militares escontra l'este, los príncipes eslavos de [[Bohemia]] y [[Polonia]] presentar en señal de [[vasallaxe]] na [[Dieta Imperial]] de [[Quedlinburg]]. Teófano cola so política xagaz llogró, talo como se vio, garantizar l'accesu al tronu del so fíu. Mientres la so rexencia emitió dellos edictos y documentos oficiales, creando asina un precedente pa la eficacia política de les emperatrices del Sacru Imperiu ente'l [[sieglu X]] y el [[sieglu XI|XI]]. Nun documentu del [[1 d'abril]] del [[990]] confirmóse, a la manera bizantina, como ''imperator'' (l'usu del xéneru masculín nesti casu ratificar como [[autócrata]], pos a diferencia de los usos nel [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], nel que'l títulu de emperatriz yera más bien honoríficu, nel [[Imperiu bizantín]] yá fueren emperatrices-autócrates [[Irene]] y [[Teodora]]); la so firma foi n'efeutu: ''Theofanius gratia divina imperator augustus''. La emperatriz Teófano morrió tres una curtia enfermedá'l [[15 de xunu]] del [[991]] en ''Nimwegen'' (l'actual ciudá de los [[Países Baxos]] llamada [[Nijmegen]]) y foi soterrada na capiya de San Pantaleón de la ciudá de [[Colonia (Renania del Norte-Westfalia)|Colonia]]. Tres la so muerte asumió la rexencia la so suegra, [[Adelaida d'Italia|Adelaida de Borgoña]], hasta l'ascensu al tronu d'[[Otón III]] en [[994]]. En resume, Teófano Skleraina (o '''Teofanía del Sacru Imperiu''') reinó once años xunto al so maríu [[Otón II]] y otros siete comos rexente. Na dómina en redol al añu [[1000]], l'arte del Sacru Imperiu tuvo fuertes influencies del [[arte bizantino]], y en gran midida esto debe a que Teófano traxo consigo dende [[Constantinopla]] a artistes, arquiteutos y artesanos que contribuyeron al espardimientu d'elementos bizantinos nel occidente d'Europa. A Teófano Skleraina atribúyese l'espardimientu del cultu a [[San Nicolás de Mira]] n'Occidente. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Theophanu, Holy Roman Empress}} {{Socesión | títulu = [[Emperatrices del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Emperatriz del Sacru Imperiu]] | periodu = 972 - 983 | predecesor = [[Adelaida d'Italia]] | socesor = [[Cunegunda de Luxemburgu]] }} {{Tradubot|Teófano Skleraina}} {{NF|el sieglu X|991}} [[Categoría:Persones d'Alemaña]] [[Categoría:Emperatrices del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] [[Categoría:Emperatrices consortes]] [[Categoría:Persones del Imperiu Bizantín]] [[Categoría:Persones d'Estambul]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 9ckc2avd64bts1bhhg9bytqe75khfj7 0 102373 4493866 4453673 2026-05-18T11:15:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493866 wikitext text/x-wiki {{personaxe | color = #DEDEE2 | color testu = #000 | nome = James Bond | obra = | imaxe = | pie imaxe = | causa = | primer = ''[[Casino Royale (novela)|Casino Royale]]'' <br /><small>novela de 1952</small> | última = ''[[Spectre (película)|Spectre]]'' <br /><small>película de 2015</small> | creador = [[Ian Fleming]] | actor = *[[Sean Connery]] *[[Roger Moore]] *[[George Lazenby]] *[[Timothy Dalton]] *[[Pierce Brosnan]] *[[Daniel Craig]] | real = James Bond | altor = 189 cm [6 ft 3 in] | pesu = 93 kg [205 lb] | alies = 007 | sexu = Masculín | nacíu = Según novela: 15 de payares 1920 *Wattenscheid, [[Alemaña]] *[[Escocia]] | ocupación = Axente secretu | familia = *Andrew Bond † <small>(Padre)</small> *Monique Delacroix † <small>(Madre)</small> *Henry Bond † <small>(Hermanu)</small> | cónyuge = Teresa di Vincenzo † | pareya = [[Vesper Lynd]] †<br />Madeleine Swann | fíos = | familiares = | residencia = [[Londres]] | relixón = | nacionalidá = {{bandera|Inglaterra}} [[Inglaterra|Inglés]] | imdb_id = }} '''James Bond''' ye un [[Personaxe|personaxe de ficción]] creáu pol periodista y novelista [[Inglaterra|inglés]] [[Ian Fleming]] en 1953. ''James Bond'' ye'l protagonista de la serie de noveles, películes, cómics y videoxuegos homónimos, nes que protagoniza les sos propies misiones como [[Axente 00#Axentes|Axente 007]]. El so oficiu otorgar la denominación d'axente tapáu con «''llicencia pa matar''», afiliáu al Serviciu Secretu d'Intelixencia [[Reinu Xuníu|británicu]], conocíu anguaño como [[MI6]]. Fleming escribió doce noveles de ''Bond'' y dos coleiciones de cuentos antes de la so muerte, anque los dos últimos llibros &mdash;''[[The Man with the Golden Gun (novela)|The Man with the Golden Gun]]'' y ''[[Octopussy (llibru de cuentos)|Octopussy]]''&mdash; fueron publicaes póstumamente. La primer apaición de ''Bond'', realizar na primer novela de Fleming, ''[[Casino Royale (novela)|Casino Royale]]'', na que l'autor referir a ''Bond'' como un [[Espía|axente secretu]].<ref>[https://web.archive.org/web/20060428062706/http://www.mi6.co.uk/sections/literary/casino_royale.php3 MI6 :: The Home Of James Bond 007</ref> Dende la muerte de Fleming en 1964, hubo otros escritores autorizaos de material de ''Bond'', incluyendo [[John Gardner]], quien escribió catorce noveles y dos novelizaciones; y [[Raymond Benson]], quien escribió seis noveles, trés novelizaciones y tres cuentos. Tamién hubo otros autores qu'escribieron un llibru cada unu: Kingsley Amis, Sebastian Faulks, Jeffery Deaver y William Boyd y Anthony Horowitz. Amás d'una serie de noveles sobre la base de la so mocedá, el ''Bond mozu'', escritu por Charlie Higson. Como spin-offs de les obres lliteraries, hubo una adautación televisiva de la primer novela, ''Casino Royale'', na que ''Bond'' interpretó a un axente d'Estaos Xuníos, según una tira risible publicada nel periódicu ''Daily Express''. Anque primeramente fíxose famosu al traviés de les [[James Bond (llibros)|noveles]], probablemente ye más conocíu pola [[James Bond (películes)|serie de películes]] creaes por [[Eon Productions]], y, anque se producieron dos películes independientes y una adautación d'[[Estaos Xuníos]] de la primer novela de Fleming so llicencia llegal, namái les películes de Eon son xeneralmente consideraes "''oficiales''" dientro de la saga del personaxe. Polo qu'esisten 26 películes de ''Bond'' y ocho actores interpretaron a ''Bond'' nestes películes. Pero [[Películes de James Bond|''oficiales'' de Eon son 24 películes]] y [[Actores de James Bond|seis actores ''Bond'']]. ''Bond'' que naz como un personaxe ficticiu de la [[Guerra Fría]], persiste sesenta años dempués, como un mitu de múltiples dimensiones, convertíu nuna de les grandes figures seriales de la cultura de mases. El [[5 d'ochobre]] ye'l día mundial de ''James Bond''.<ref>{{cita web |url=https://www.europapress.es/cultura/cine-00128/noticia-ochobre-sera-dia-mundial-james-bond-20120830182028.html |títulu=El 5 d'ochobre va ser el Día Mundial de James Bond |editor=europapress.es |fecha=30 d'agostu de 2012}}</ref> == James Bond == [[Marina Real Británica|Comandante de Marina Real Británica]], [[Orde de San Miguel y San Jorge|CMG]], [[Royal Naval Reserve|RNVR]], ye un axente secretu con númberu de códigu [[Axente 00 (James Bond)#Axentes|007]], con casa en [[Chelsea (Londres)|Chelsea]], [[Londres]], pero activu a nivel internacional. ''Bond'' primeramente yera un personaxe al serviciu de la [[División d'Intelixencia Naval]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], a la que Fleming añadió'l so propiu estilu y los sos propios gustos; el nome de ''Bond'' foi copiáu d'un ornitólogu americanu llamáu James Bond; al traviés de los llibros ''Bond'' crea una serie de traces nel so calter, como'l presto escontra los coches, l'amor pola comida y la bébora, y un consumu permediu de sesenta cigarros al día. Les carauterístiques del personaxe son les d'un home fríu, intelixente, eficaz, desaxeradamente observador, coraxosu, implacable, decente, reserváu y elegante, y quiciabes una de les sos carauterístiques más notables en toles películes de James Bond ye la gran habilidá de poder atraer belles muyeres fácilmente, pos nel públicu masculín preséntase como una espectacular figura d'aición, ente que'l públicu femenín definir como un apuestu galán que tien un irresistible encantu escontra les muyeres. === Biografía === [[Ficheru:River Stour in Canterbury, England - May 08.jpg|250px|thumb|Ciudá de [[Canterbury]], en [[Kent]], rexón onde vivió James Bond na so niñez.]] [[Ficheru:Eton College Quadrangle.png|250px|thumb|L'[[Colexu Eton|Eton College]], colexu de James Bond.]] [[Ficheru:Fettes College south front, Edinburgh.JPG|250px|thumb|Fettes College, d'[[Edimburgu]], [[Escocia]], colexu nel que se graduó James Bond.]] [[Ficheru:Naval ensign of the United Kingdom.svg|250px|thumb|Pabellón de la [[Marina Real Británica]].]] Descendiente de Norman -y Bond (1180), Sir Otto Bond (1387), que tenía'l Señoríu de Whickham's Brew por un feudu del Conde de Thanet, y Sir Thomas Bond, Baronet de Peckham fináu en 1734, el so escudu d'armes, creáu por Syd Cain, contién el lema familiar ''"Orbis Non Sufficit" (El mundu nunca ye abondu)''. James Bond naz en Zúrich, anque la so fecha de nacencia ye una incógnita. Según John Pearson en ''James Bond: The Autorized Biography'', ésti naz el 15 de payares de 1920 en [[Wattenscheid]], Alemaña. Sicasí, si afitámonos nel obituariu de la novela ''"[[You Only Live Twice (novela)|You Only Live Twice]]"'' (1964), féchase la so entrada al Ministeriu de Defensa l'añu 1941, a la edá de 17 años. Por tanto, nacería'l 1924. Sicasí, un tercer elementu en discordia apurre mayor tracamundiu: En ''"[[From Russia, with Love (novela)|From Russia, with Love]]"'' dizse qu'entra nel Serviciu Secretu en 1938, lo que-y daría un añu de nacencia ente 1919 y 1920. Finalmente, la teórica alquisición d'un Bentley nuevu nel añu 1933 implicaría que yá cobrara un salariu y retrasaría la so edá de nacencia averándose a la de Ian Fleming (1908). El so padre, Andrew Bond, yera un [[Escocia|escocés]] de [[Glencoe (Escocia)|Glencoe]]. La so madre, Monique Delacroix, una [[suiza]] procedente del [[Cantón de Vaud]], que'l so nome provién d'una antigua novia suiza de Ian Fleming. Dambos conociéronse esguilando los [[Alpes suizos]] y, por cuenta de la diferencia d'edá, 30 y picu y 15 respeutivamente, tuvieron que vivir la so hestoria d'amor a remolera cola familia de clase alta de Monique. Col intre de los años la rellación de la pareya va deteriorándose debíu al distanciamientu que provoca'l trabayu de Andrew, representante de la empresa d'armes Metro-Vickers. La familia muévese primero a [[Alemaña]] y depués a [[Exiptu]]. Monique rellacionar con otros homes, nun curia a los sos fíos Henry y James, ya inclusive llega a dici-y al segundu que nun-y quier. Cuando Bond cunta 11 años, y cola voluntá d'endrechar la rellación, Andrew lleva a Monique de nuevu a los Alpes suizos onde muerren trágicamente nun accidente de monte en Aiguilles Rouges sobre [[Chamonix]], [[Francia]]. James Bond y el so hermanu mayor Henry Bond, son unviaos a vivir cola so erudita tía Charmain Bond na pintorescamente llamada aldega de Pett Bottom cerca de [[Canterbury]], en [[Kent]]. Ellí, la so tía va completar la so educación escolar. Alredor de los 12 años, Bond entra nel [[Colexu Eton]], onde taba apuntáu pol so padre dende'l día de la so nacencia, y d'onde ye espulsáu dos semestres más tarde por problemes cola institutriz que los curiaba. La so tía consigue que lo treslladen a Fettes College, n'[[Edimburgu]], antigua escuela del so padre, onde va destacar nos deportes, especialmente'l boxéu, representando en dos causes a Fettes College en pesos llixeros, y fundando la primer clase de yudu con rigor de la escuela pública inglesa. Con 16 años, de vacaciones en París, James pierde la virxinidá. Con 17 años, dexa Fettes, asistió de volao a la [[Universidá de Xénova]], y en 1941, asonsañando la edá de 19 xunto cola ayuda d'un antiguu compañeru de trabayu del so padre en metro-Vickers, entra no qu'acabaría siendo'l Ministeriu de Defensa como alférez de navío de la Seición Especial de la Marina Real na Reserva de Voluntarios (RNVR), y remata la guerra ostentando'l cargu de Comandante. Según l'obituariu de la novela ''"[[You Only Live Twice (novela)|You Only Live Twice]]"'' (1964), ye ésti'l momentu en que se xune al Serviciu Secretu. Sicasí, ''"[[From Russia, with Love (novela)|From Russia, with Love]]"'' (1957) diz que yá asocedería en 1938. N'ingresando nel Serviciu Secretu, llogró'l so rangu de "00" al matar a un xaponés en Nueva York y a un doble axente noruegu n'Estocolmu. Darréu casaríase con Teresa Draco, fía única de Marc-Ange Draco, de Marsella, de quien enviudaría el mesmu día de la boda tres el so tráxicu asesinatu. === Traces físiques === Nes descripciones de James Bond a les llongura de les noveles de Fleming, l'axente 007 tien una planta espodada impecable, mide 1,89 cm. y pesa 93 quilos, amás d'un curiosu y un misteriu y fondura nes sos traces, hipnóticos. Bond tien el pelo negru, peñáu escontra la izquierda de forma desdexada, con una guedeya rebalba que cai sobre'l so frente. Los sos güeyos azules, grandes ya iguales so les sos ceyes rectes más bien llargues y negres, confiéren-y una mirada calma ya irónica. So la so ñariz llargo y recto, un pequeñu llabiu cimeru perfila una boca amplia y finamente dibuxada, anque cruel. La so cara, de piel morico tostada pol sol, termina nun cazu de llinia recta y firme. Tocantes a traces carauterístiques atopamos un delgáu repulgu de tres pulgaes na mexella derecha, otra nel costazu esquierdu, y señales de ciruxía plástica nel envés de la mano derecha. Con éses si deseyárase dibuxar la so cara, probablemente'l personaxe presentáu por Fleming y el de les tires risibles de John McLusky seríen lo más averao. El mesmu Ian Fleming describir na so novela ''Casino Royale'' como daquién paecíu a Hoagy Carmichael, anque más fríu y axatáu. === Estilu de vida === [[Ficheru:Beluga Caviar.jpg|thumb|El ''Caviar Royal Beluga'', el [[caviar]] por excelencia de James Bond, que procede del esturión beluga ''[[Fusu fusu]]''. ]] [[Ficheru:15-09-26-RalfR-WLC-0084.jpg|thumb|El '''[[Vesper (cóctel)|Vesper]]''', el [[cóctel]] de James Bond<br /> *3 partes de [[Xinebra (bébora)|Xinebra]] <br />*1 parte de [[Vodca]] <br />*1/2 de Kina Lillet (agora Lillet Blanc, un [[vermú]]).<br />Solmenáu, non entemecíu. <br />Fríu.<br />Decorar con filigrana de llimón.]] Na novela ''Casino Royale'', Bond esplica que'l fechu de ser solteru y, especialmente, el so meticulosidad en tou lo que fai, son los principales motivos que-y faen ser tan particular nes comíes. Los güevos revueltos son el so platu preferíu nes noveles, ente que les sos preferencies culinaries nel cine tienen el máximu esponente nel caviar [[Fusu fusu|Royal Beluga]], concretamente'l procedente del norte del Caspio y entemecíu con yema de güevu. La so comida del día preferida ye l'almuerzu. Cuando s'atopa en Londres, toma un güevu fervíu mientres 3'20" esautamente. Según Fleming, n'Inglaterra Bond alimentar de llinguáu a la parrilla, güevos de pita y [[Rosbif|roast beef]] con ensalada de pataques. Tamién-y gusten les coles de llagosta gratinadas, les croquetes de Lucio, y el foie gras. La meyor llacuada de la so vida trescurre en ''Goldfinger'' tomando cámbaros con mantega dilida y xampán. Y en ''Diamonds Are Forever'' confiesa a Tiffany Case, que la so idea d'una moza que se-y paeza ye aquella que sabe faer tan bien el [[mueyu bearnés]] como l'amor. La principal diferencia ente noveles y cine, ye que nel primer casu Bond ye daquién qu'esfruta comiendo bien y de forma saludable. Sicasí, nes películes convertir nun gourmet qu'enriba aprovecha pa presumir de les sos conocencies. Sirva d'exemplu'l so interés n'amosar a M la so máquina de café espreso en ''Live and Let Die'', la ellaboración d'una ''quiche''en ''Panorama pa matar'' o, inclusive, reconocer un axente de ''[[SPECTRE]]'' en ''From Russia, with Love'' pol fechu de pidir vinu tinto con pexe. Anque beber relaxa a Bond, nunca toma más d'una copa antes de cenar. Eso sí, la que tome ten de ser grande, fuerte y perbién fecha. P'acompañar el caviar prefier un Dom Perignon del '46 nes noveles, o un Dom Perignon del '53 percima de los 38º Fahrenheit (3º C) nel cine. Aparte del café turco sirvíu non bien duce, Bond dixer numberoses bébores, toes elles alcohóliques, anque odia'l té y prefier el ''[[Martini (cóctel)|Martini]] secu con [[vodca]], solmenáu, non remover'', y acompañáu por una corteza de llimón. Na novela ''Casino Royale'', 007 va bautizar el so [[Martini (cóctel)|martini]] con vodca col nome de ''[[Vesper (cóctel)|Vesper]]'', en referencia a una axente doble llamada Vesper Lynd, na película ''Casino Royale'' (2006), bautizar ''Vesper'', n'honor a la muyer que-y robó'l corazón Verper Lynd, porque «''una vegada que lo pruebes, nun quies otra cosa''». Ente que Henderson, en ''You Only Live Twice'', sirvirá-y la bébora preparao xusto al aviesu. Esisten distintes teoríes alredor de la ellaboración ''"Solmenáu, non entemecíu"'', o ''"Solmenáu, hasta que tea fríu"'' del martini de Bond. Andrew Lycett, biógrafu de Fleming, afirma qu'esti consideraba que remover puede menguar los sabores respeuto'l solmenáu. Per otru llau, sábese que'l martini solmenáu va tar más fríu que removíu, básicu por que'l sabor sía'l correutu. Los sos vinos favoritos son: [[Château Lafite Rothschild|Rothschild]] del 47 y Pesporter Goldtropfecench del 53. En cuanto al xampán, les sos preferencies centrar nel Taittinger, el [[Bollinger]] y el [[Dom Pérignon (xampán)|Dom Perignon]] del 53. Obviamente les bébores deseyen enfatizar los llugares exóticos a los que viaxa Bond. Asina suel tomar bébores típiques locales, como ye'l casu del Raki Turcu o'l Sake Xaponés a 98,4º Fahrenheit (36,8º C), ente que dacuando trátase de daqué más xeneral, como beber bourbon nel Hemisferiu Oeste, o güisqui escocés nel Este. Na novela curtia Risico, la bébora Alexander sirvi como señal de reconocencia ente distintos axentes. La gran pantalla va amenorgar considerablemente'l consumu d'alcohol respeuto les noveles y a lo llargo de les sos distintes aventures cinematográfiques, p'acabar echando sorbitos de dalguna botella de vodca rusu [[Smirnoff]] o xampán francés [[Bollinger|Bollinger R.D.]] La complexidá de les mesmes tamién se va amenorgar, convirtiendo'l [[Martini (cóctel)|martini]] mediu secu con piel de llimón d'Axente 007 contra'l Dr. No nun simple martini con vodca solmenáu, non remover, de Pierce Brosnan. Igualmente, la enfatización del llugar exóticu cola bébora pierde'l so sentíu y Bond toma martini, xampán o güisqui independientemente del so allugamientu. A manera estadística, si tenemos en cuenta les noveles de Fleming más les sos adautaciones cinematográfiques, sirviéronse 345 bébores dende ''Casino Royale'' hasta ''El mundu nunca ye abondu''. 244 nes noveles, y 101 nel cine. A manera anecdótica, un estudiu al cargu de la Universidá de Western, Ontario, demuestra apocayá que, solmenáu en coctelera (y non remover), el combináu de Martini y xinebra refuerza les sos propiedaes antioxidantes de forma que s'amenorguen los riesgos d'enfermedaes cardiovasculares y d'ataques cerebrales. Nos sos oríxenes lliterariu y cinematográficu, Bond fumaba una media de 60-70 pitos diarios ensin filtru. Dende la so adolescencia utilizaba una combinación de tabacu turcu y balcánicu preparáu n'esclusiva por Morland's, nel nº83 de Grosvenor Street, y afataos con tres aros doraos. Darréu pasó a fumar Senior Service. Sicasí, les noveles dícennos que nun refugaba delles marques como Chesterfield King o Lucky Strike n'América, Laurens Jaune en Francia, Royal BlChesend en Xamaica, Shinsei en Xapón, Diplomates en Turquía o Duke de Durham King Size con filtru. Sicasí, col pasu de los años y la voluntá de faer de Bond un personaxe políticamente correutu, este abandonó'l so consumu de tabacu en ''Goldeneye'', onde Pierce Brosnan optó por nun fumar nuna escena preparada al respeutu a sabiendes de la influencia que'l personaxe puede exercer. Los puros Romeo y Julieta son un elementu qu'apaez puntualmente a lo llargo de les películes. En ''Operación Trueno'' 007 va recibir un gadget de Q escondíu nuna funda de puros d'esta marca. Na secuencia pre títulos de ''El mundu nunca ye abondu'' una moza ufiertará-y la posibilidá de fumalo, anque les coses van acabar torciéndose. Nun va ser hasta ''Muerre otru día'' que vamos ver a Brosnan fumar un Delectados Cubanu. === Vestuariu === El negru ye'l so color favoritu. Nes primeres películes lleva traxes ensin cruciar con camisa blanca y una delgada corbata de puntu de seda negro, más palantre opta pol traxe de chaqueta gris, con camisa blanca y corbata azul celeste. Delles vegaes lleva un traxe de pata de gallu blancu y negru. Pela nueche, cuando va al casino, siempres lleva smoking y cuando visti más informal facer con camisa negra y ensin corbata. Bond merca les sos camises y corbates dende 1962 en Turnbull & Asser, una casa británica que vistió al Príncipe Carlos y al Primer Ministru Churchill, creadores del doble puñu de les sos camises qu'escuende dos botones. De primeres adquier los sos zapatos en Church's y más palantre inclínase pol modelu Luffield de los tradicionales zapateros ingleses John Lobb. Los sos traxes vienen de la compañía italiana [[Brioni]] anque, eso sí, fechos especialmente pa él. Cola segunda apaición de [[Daniel Craig]] la marca que va roblar los sos traxes va ser la liderada por [[Tom Ford]]. Les camisetes, la ropa interior y los polos azul marín, de corte retro y estrechos son de la marca inglesa Sunspel. El bañador afacer a los tiempos y el 007 de [[Daniel Craig|Craig]] opta por un slip azul claro de GrigioPerla, la llinia masculina de la firma de llencería italiana La Perla. === Complementos y vehículos === [[Ficheru:Persol sunglasses.jpg|thumb|250px|Gafes de sol modelu [[Luxottica|Persol]], frecuentemente usaes por Bond..]] [[Ficheru:DB5-2.jpg|thumb|250px|Aston Martin DB5, el primer coche de Bond.]] Si afitámonos nos complementos, el reló suizu [[Omega (reloxería)|Omega Seamaster]] establezse como un clásicu dende ''Goldeneye'' y les gafes de sol utilizaes son unes [[Luxottica|Persol]]. Concretamente en ''Casino Royale'', James Bond lluz dos pares de gafes Persol: de primeres de la película, Bond apaez con unes Persol con montadura metálica, les Persol 2244; na segunda parte de la historia, James camuda a unes Persol 2720 con montadura de carey. {{AP|James Bond (vehículos)}} === El nome ''James Bond'' === Ian Fleming llogró emprestáu'l nome del so personaxe de ficción del ornitólogu americanu James Bond, escritor de "Birds Of The West Indies". Concretamente, d'un exemplar perteneciente a la segunda impresión realizada por The Macmillan Company en 1947 tituláu "Field Guide of Birds of the West Indies". Fleming consideró que'l nome yera perfectu por cuenta de la so simplicidá, brevedá, nulu romanticismu, bultable masculinidad y d'orixe Anglo-Saxón. El so verdaderu propietariu nun s'enteró hasta 1960, añu en que Fleming afayó'l so orixe per primer vegada nuna entrevista. En 1961, la esposa del ornitólogu, Mary Fanning Wickham Bond, escribió a Fleming amenaciándolo irónicamente de demandalo por bilordiu. En respuesta, Fleming confesó que tenía tola razón y, amás de regala-y una copia roblada de la novela ''You Only Live Twice'', ufiertó-y el so propiu nome por que lo utilizaren de la forma que consideraren oportuna. Arriendes d'ello, l'ornitólogu utilizó'l nome del escritor pa denominar una rara especie de páxaros xamaicanos. === Orixe del númberu ''007'' === L'orixe del númberu 007 tien delles teoríes. Una d'elles refierse al prefixu 00 que se daba a munchos documentos del Whitehall y que Fleming vía nel so día a día mientres trabayaba pa la intelixencia Naval. Otra esplicación ye la que se refier a John Churchill, el Duque de Marlborough (antepasáu de Winston Churchill, el famosu amigu de Valentine Fleming, el padre de Ian Fleming) qu'utilizaba'l códigu 00 pa los espíes que trabayaben pa él na Guerra de Socesión española (1701-1714). El númberu tamién s'atribúi a John Dee, posiblemente'l primer espía Inglés, al serviciu de la Reina Sabela I, conocíu pol númberu 007 cuando trabayaba pa la intelixencia británica contra los españoles pa esbaratar los planes del Rei Felipe II. Dee foi un home cultu que viaxó enforma y bien respetáu poles sos conocencies en matemátiques y filosofía, al igual que poles sos conocencies como alquimista y astrólogu. Con muncho ésitu coles muyeres, utilizaba'l códigu 007 nos sos mensaxes empobinaos a la Reina. Dizse que'l doble cero asemeyaba dos güeyos (lo cual quería dicir que'l mensaxe yera 'Namái pa los sos güeyos') y el 7 añadíase como referencia al númberu de la suerte. === Oxetu d'estudiu científicu === Entamáu pola [[Biblioteca Nacional de Francia]], en [[2007]] celebróse un coloquiu coles universidaes de Versalles y Nanterre, y el Conservatoriu Européu d'Estudios Audiovisuales, denomináu «''[[James Bond#James Bond como oxetu d'estudiu científicu|Historia cultural y apuestes estétiques d'una saga popular]]''», conformáu por diversos científicos especializaos en múltiples ámbitos d'estudiu a nivel internacional dispuestos a analizar científicamente el ''efeutu Bond'', podríamos dicir, non namái como oxetu de fanatismu, sinón nun área d'estudiu y analís. ''"Historia cultural y apuestes estétiques d'una saga popular"'' ye'l títulu d'un coloquiu entamáu pola [[Biblioteca Nacional de Francia]], les universidaes de Versalles, Nanterre y el [[Conservatoriu Européu d'Estudios Audiovisuales]], qu'axuntó, ente'l 16 y 18 de xineru, a un grupu de [[Sociólogu|sociólogos]], [[Semiólogu|semiólogos]], [[Antropólogu|antropólogos]] ya [[historiador]] d'[[Europa]], Estaos Xuníos y [[Canadá]], dispuestos a analizar científicamente el fenómenu causáu pol personaxe. En 1965 yá empezara a ser consideráu como oxetu d'estudiu, dende la publicación del llibru de Oreste del Buono y [[Umberto Eco]], ''Il caso Bond''. Darréu'l llibru ''James Bond, héroe míticu'', de [[Gérard Lehman]], esplicaba la filiación de Bond cola [[Lliteratura medieval|lliteratura heroica antigua y medieval]]. Dalgunos de les temes trataes polos participantes aconceyaos nel coloquiu entamáu na Biblioteca Nacional de Francia fueron:<ref>{{Cita web |url=http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/cultpubl.htm?ancre=colloque_649.htm |títulu=Histoire culturelle et enjeux esthétiques d'une saga populaire. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080103195956/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/cultpubl.htm?ancre=colloque_649.htm |fechaarchivu=2008-01-03 }}</ref><ref>[http://www.perfil.com/contenidos/2007/01/16/noticia_0010.html James Bond, n'estudiu d'intelectuales en París. ''Por María Carmona (AFP)''.]</ref> ''James Bond, el mitu de la reaición vital''; ''Metamorfosis y permanencia de la personalidá bondiana''; ''La xeopolítica de James Bond''; ''La evolución de les figures femenines nes películes de James Bond''; ''James Bond, el cine d'aición y la estética pop''; ''L'universu en tensión nes noveles de James Bond''; ''James Bond, de la novela populista a la película popular: la congoxa de la combalechadura y del superpoder capitalistes''; ''La muerte nel almuerzu: na mesa d'un axente secretu''; ''007, un héroe que s'afai a los tiempos''. == Creación ya inspiración == Trescurre na década de los [[años 1950]], mientres l'escritor británicu [[Ian Fleming]] atopar de vacaciones en [[Xamaica]]. En plena [[Guerra Fría]] y productu de la so inspiración direuta polos sos servicios emprestaos a l'Armada Naval Británica (''[[División d'Intelixencia Naval|Naval Intelligence Division]]'', na so denominación orixinal), especialmente mientres una misión llevada a cabu en [[Portugal]] mientres l'intre de la [[Segunda Guerra Mundial]], ye cuando surde de la so pluma un [[personaxe]] ficticiu qu'establecería un [[canon (ficción)|canon]] nel universu de les [[novela d'espionaje|noveles d'espionaxe]], pa depués proyeutase n'espacios cinematográficos y multimedia. El comandante James Bond, axente 007 del Serviciu Secretu d'Intelixencia británicu, "con llicencia pa matar", empieza a ser desenvueltu dende la primer novela, ''Casino Royale'', que daría empiezu a una saga con una continuidá que tesciende al autor y que revoluciona'l [[xéneru lliterariu]] y el [[xéneru cinematográficu|cinematográficu]] na figura d'un [[héroe]] que, con un particular [[estilu de vida|estilo propiu]], reflexa aspeutos del espíritu de toa una dómina. El Personaxe de '''James Bond''' foi inspiráu orixinalmente de la hestoria de [[Porfirio Rubirosa]], esti [[diplomáticu]], [[Pilotu d'aviación|piloto automovilísticu]], [[políticu]], [[playboy]] y [[Polu (deporte)|xugador de polu]] de nacionalidá [[dominicana]] foi'l personaxe qu'inspiro al novelista inglés [[Ian Fleming]] en 1952 pa la so creación y por consiguiente lo motivo a da-y dotes de galán, engañador y de conquistador.<ref>http://www.larazon.es/detalle_hemeroteca/noticias/LA_RAZON_375786/2713-playboys-por-el-prestar-de-vivir-bien#.Ttt1WaaY8X99qCD</ref><ref>http://www.diariolibre.com/noticias/2008/11/14/i177319_porfirio-rubirosa-habra-inspiráu-crear-james-bond.html</ref> La escritora, actriz y modelu dominicana [[Isabella Wall]] escribió apocayá'l llibru "[[Perseguiendo a Rubi]]" (CHASING RUBI) el cual foi tou un ésitu yá que ye la primer biografía sobre Rubirosa publicada n'inglés. El llibru cunta con nueve capítulos que traviesen el periodu de la vida de Rubirosa. Esti llibru revela que Porfirio Rubirosa foi una figura histórica en dellos continentes, arreyáu en situaciones polítiques internacionales y secretos d'estáu que los dominicanos nun conocen. El Rubirosa que taba baxu constante vixilancia, dende les sos llamaes telefóniques hasta les sos cites romántiques, tou yeren asuntos d'estáu y revela que tamién yera un escorríu de los organismos d'intelixencia de los [[Estaos Xuníos]], como'l [[FBI]].<ref>{{Cita web |url=http://www.dominicanaonline.org/portal/espanol/cpo_noti1207.asp |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150608222531/http://www.dominicanaonline.org/portal/espanol/cpo_noti1207.asp |fechaarchivu=2015-06-08 }}</ref><ref>http://diariodigital.com.do/porfirio-rubirosa-inspiro-la-creacion-de-james-bond/</ref><ref>http://notimundord.com/2012/07/james-bond-foi-inspirada-por-el-gigolo-dominicanu-rubirosa/</ref><ref>https://cultura.elpais.com/cultura/2011/11/17/actualidad/1321484402_850215.html</ref><ref>http://www.hola.com/actualidad/2009090410120/porfirio/rubirosa/cine/</ref> [[Ficheru:James Bond 1974.jpg|thumb|upright|El nome del personaxe procede del [[Ornitoloxía|ornitólogu]] [[James Bond (ornitólogu)|James Bond]].]] {{Caxa de cita|Sobre'l nome dau al so personaxe, Fleming diz: «Yo buscaba'l nome más simple, senciellu y de soníu planu que pudiera atopar[...] Podríen asoceder coses exótiques con él y al so alredor, pero él sería una figura neutral; un anónimu y francu preséu, empuñáu por un Departamentu del Gobiernu.»<ref>Traducción parcial del testu n'Inglés atopáu en: [[:en:James_Bond|en:Wikipedia]] "I wanted the simplest, dullest, plainest-sounding name I could find, James Bond was much better than something more interesting like 'Pelegrine Maltravers.' Exotic things would happen to and around him but he would be a neutral figure — an anonymous blunt instrument wielded by a Government Department."</ref>}} El tamién [[Comandante (militar)|comandante]] James Bond (perteneciente a les organizaciones [[Orde de San Miguel y San Jorge|CMG]] y [[Reserva Naval de la Realeza Británica|RNVR]]) foi creáu en febreru de 1952 por Fleming, mientres taba de vacaciones na so casa allugada en [[Xamaica]], llamada ''Goldeneye'' -términu que darréu s'utilizaría nuna de les sos noveles dientro de la serie avera del mesmu personaxe-. Bond foi bautizáu asina por tar basáu nun homónimu, que yera [[James Bond (ornitólogu)|ornitólogu norteamericanu]] y espertu n'aves del [[Caribe (zona)|Caribe]]. Esti Bond escribiera una obra titulada ''Birds of the WestIndies'', de la cual Fleming tenía un exemplar y na cual basóse indireutamente pa escribir una novela sobre les aventures ficticies del comandante Bond. Na película ''Muerre otru día'', cuando James presentar a Jynx (personaxe interpretáu por [[Halle Berry]]), faise una velada referencia a esto, yá qu'él preséntase como ornitólogu. Dempués de completar la novela, que depués se llamaría ''Casino Royale'', Fleming dexó que lo lleera'l so amigu [[William Plomer]], un poeta que más tarde se convirtió nel so editor. A Plomer gustó-y lo suficiente como pa presenta-y el manuscritu a [[Jonathan Cape]], quien terminó publicar. Dende la creación del personaxe, diversos informes provenientes de distintes fontes noticiosas suxirieron nomes pa la inspiración de Fleming. Xeneralmente estes persones tienen una fonderada de dalgún tipu d'operaciones d'espionaxe. Anque dellos nomes comparten semeyances con Bond, nengún foi confirmáu por Fleming. La mayoría de los investigadores concuerden en que Bond ye una versión por demás romántica de sigo mesmu, pos l'autor yera conocíu por el so estilu de vida y la so reputación como "Don Juan". Tocantes a la prestancia de James Bond (cortés, educáu y sofisticáu, primordialmente), basar nel mozu [[Hoagy Carmichael]]. En ''Casino Royale'', el personaxe Vesper Lynd diz de Bond: "Recuérdame enforma a Hoagy Carmichael, pero tien daqué fríu y despiadáu". Otres carauterístiques de la prestancia de Bond dizse que se basaron en Fleming mesmu, como l'altor, la corte de pelo y el so color de güeyos. Sicasí, Fleming inspirar en ciertos acontecimientos reales que tuvieron llugar mientres la so carrera na División d'Intelixencia Naval del Almirantazgo. Más notablemente, la base pa la primer novela foi un viaxe a [[Portugal]] que Fleming y l'entós direutor d'Intelixencia Naval fixeron mientres la Segunda Guerra Mundial, camín de los [[Estaos Xuníos]]. Tando n'Europa, allegaron a un [[casinu de xuegu|casinu]] llamáu "[[Casino Estoril]]" en [[Cascaes|Cascais]] onde, por cuenta de la condición neutral de Portugal, concentrábase una gran cantidá d'espíes. Fleming reclamó mientres yera esaniciáu por un axente alemán nun xuegu de mesa, sicasí'l direutor d'Intelixencia Naval cuenta que Fleming namái participó con homes de negocios portugueses, colos cualos fantasió dándo-yos l'imaxinariu distintivu d'axentes alemanes auníu a la so constante escitación por esanicialos del xuegu. == Otres apaiciones == === Asteroide [[(9007) James Bond|9007 - James Bond]] === '''[[(9007) James Bond]]''' ye un [[asteroide]] perteneciente al [[petrina d'asteroides]], afayáu'l 5 d'ochobre de 1983 por [[Antonín Mrkos]], dende'l [[Observatoriu Kleť]], cerca de České Budějovice na República Checa. En 1999, nomóse ''James Bond'', n'honor al axente 007 de Ian Fleming.<ref name=circular>{{cita publicación |títulu=New names of minor planets |publicación=Minor Planet Circulars |fecha=1999 |páxina=34349 |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1999/MPC_19990402.pdf |fechaaccesu=26 de setiembre de 2015 |idioma=inglés}}</ref> === Happy & Glorious === Mientres la [[Ceremonia d'apertura de los Xuegos Olímpicos de Londres 2012]], emítese ''Happy & Glorious: Felices y Gloriosos'' &mdash;Happy and glorius, que ye unu de los versos de la lletra del [[God Save the Queen|himnu nacional del Reinu Xuníu]]&mdash;, un curtiumetraxe qu'inclúi a [[James Bond (personaxes)|James Bond]] (interpretáu pol actual actor de Bond, [[Daniel Craig]]) entrando al [[Palaciu de Buckingham]]. Al ingresar al palaciu hai una visita turística de neños brasilanos (n'alusión a los siguientes xuegos olímpicos) a quien se-yos ta dando una esplicación de la hestoria del palaciu cuando James Bond pasa xunto a ellos. Al llegar a los aposentos reales de la reina, reparar sentada nel so escritoriu. Xusto al dar los ocho y media en puntu, la reina voltia y saluda diciendo "Good evening, Mr Bond!" &mdash;¡Bones nueches, Sr. Bond!&mdash;, colo que se fixo alusión a la puntualidá inglesa. Dempués, al son de la [[música pa los reales fueos d'artificiu]] de [[Händel]], Bond escoltó a la [[Reina Sabela II]] fuera del edificiu y esperó dientro d'un helicópteru, que voló per Londres hasta l'estadiu. Mientres el camín, l'helicópteru pasa por dalgunos de los símbolos de Londres, como'l [[Big Ben]], el [[ríu Támesis]] y el [[güeyu de Londres]] pasando pel centru del mesmu. En tolos llugares per onde pasen, son saludaos por persones de toles nacionalidaes, incluyendo les azotees de los rascacielos. Al pasar pola estatua de [[Winston Churchill]], esta cobra vida, y sonri a la reina y salúda-y con efusividad, lo cual sospriende al súper axente. A la fin de la película, Bond y la so Maxestá saltaron del helicópteru mientres s'escucha la tema musical clásicu de les películes. Esta escena entemecer con imáxenes en direuto d'actores interpretándolos, que se llanzaron en paracaíes dende un helicópteru sobre l'estadiu &mdash;usando paracaíes cola [[Bandera del Reinu Xuníu]]&mdash;.<ref name="xan"/><ref name="bbc120712jb">{{cita publicación |nome=Nic |apellíu=Brown |editorial=[[BBC News]] |títulu=How James Bond whisked the Queen to the Olympics |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-19018666 |fecha=27 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=29 de xunetu de 2012}}</ref> El saltu realizar los especialistes [[Gary Connery]], especialista y saltador dende llugares fixos, con un vistíu idénticu al de la Reina, y [[Mark Sutton]] quien dobló a Craig y que perdería la vida nun tráxicu accidente'l [[14 d'agostu]] de [[2013]]. Na escena na cual la Reina entra y siéntase dientro del helicópteru, foi doblada pola actriz [[Julia McKenzie]], intérprete de Miss Marple en televisión. === Epic Rap Battles of History === El 14 de xunu del 2016 la canal de YouTube [[Epic Rap Battles of History|''"Epic Rap Battles of History"'']] publicaron un video tituláu: ''"James Bond vs Austin Powers'' - ''Epic Rap Battles of History'' - ''Season 5",'' nel cual apaez el personaxe de James Bond, que ye interpretáu por Ben Atha (como la versión de [[Daniel Craig]]) y EpicLLOYD (como la versión de [[Sean Connery]]).<ref>{{cita web |url=http://www.epicrapbattlesofhistory.com/video/ZHEr5RQKQGCL/category/all/tag/all/section/latest |títulu=James Bond vs Austin Powers - Epic Rap Battles of History - Season 5 |fechaaccesu=16 de xunu de 2016 |apellíu=History |nome=Epic Rap Battles of |fecha=14 de mayu de 2016 |sitiuweb=ERB |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160617075650/http://www.epicrapbattlesofhistory.com/video/ZHEr5RQKQGCL/category/all/tag/all/section/latest |fechaarchivu=2016-06-17 }}</ref> === Stormtrooper JB-007 === L'actor [[Daniel Craig]] realizó un cameo nel rol d'un [[Stormtroopers|Stormtrooper]] pa una escena de la película empobinada por [[J. J. Abrams]]; ''[[Star Wars: Episode VII - The Force Awakens]]''. Concretamente, Craig interpreta al [[Stormtrooper JB-007]], n'alusión a les sigles ''James Bond, axente 007''.<ref>{{cita web |url=https://www.imdb.com/character/ch0526763/ |títulu=Stormtrooper JB-007 |editor=imdb.com |fecha=20 d'avientu de 2015 |idioma=inglés}}</ref> La secuencia na qu'intervien, ye la qu'amuesa a [[Rey (Star Wars)|Rey]] prindada, intentando escapar y ordenar a Stormtrooper JB-007 que la lliberar, que dexe la puerta abierta y suelte la so bláster, determinante pa la fuxida de la heroína.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2015/12/21/1778021-el-cameo-daniel-craig-star-wars-el-espertar-forzar |títulu=El cameo de Daniel Craig en "Star Wars: The Force Awakens" |editor=infobae.com |fecha=avientu, 2015 }}</ref> == Bibliografía == * {{cita llibru | apellíos = Benson |nome= Raymond |añu= 1984 |títulu= The James Bond Bedside Companion |editorial= Dodd, Mead |id= ISBN 1-4011-0284-0 }} * {{cita llibru | apellíos = Chapman |nome= James |añu= 1999 |títulu= Licence To Thrill: A Cultural History Of The James Bond Films |editorial= [[I.B. Tauris]] |id= ISBN 1-86064-387-6 }} * {{cita llibru | apellíos = Cork |nome= John |añu= 2002 |títulu= James Bond: The Legacy |editorial= Boxtree/Macmillan |id= ISBN 0-8109-3296-2 }} * {{cita llibru | apellíos = Lindner |nome= Christoph |añu= 2003 |títulu= The James Bond Phenomenon: A Critical Reader |editorial= Manchester University Press |id= ISBN 0-7190-6541-0 }} * {{cita llibru | apellíos = Fleurier |nome= Nicolas |añu= 2006 |títulu= James Bond & Indiana Jones. Action figures |editorial= Histoire & Collections |id= ISBN 2-35250-005-2 }} * {{cita llibru | apellíos = Winder |nome= Simon |añu= 2006 |títulu= The Man Who Saved Britain |editorial= Picador |id= ISBN 0-330-43954-5 }} * {{cita web |url= http://www.commanderbond.net/?action=Story&SID=2677 |títulu= Charlie Higson interview with CommanderBond.net |obra= The Charlie Higson CBn Interview |fechaaccesu= febreru 23 2005 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20181121014023/http://www.commanderbond.net/?action=Story&SID=2677 |fechaarchivu= 2018-11-21 }} * [http://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php Bond franchise Box Office numbers] [http://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jamesbond.htm], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425021541/http://boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jamesbond.htm |date=2013-04-25 }}, [https://web.archive.org/web/20070206085656/http://www.freewebs.com/moonrakerbondstation2/index.htm Box Office numbers + Inflation] * ''Inside Camp X'' by Lynn Philip Hodgson, with a foreword by Secret Agent 'Andy Durovecz (2003) - ISBN 0-9687062-0-7 * {{cita llibru |autor= [[Luis Gasca|GASCA, Luis]] |títulu= Los héroes de papel |añu= 1969 |editorial= Barcelona: [[Editorial Taber]]/Epos, S. A., Coleición Comics |id= Depósitu Llegal: B-41.919-1969 }} == Bibliografía usada == {{llistaref|3}} {{llistaref|group="n."}} == Bibliografía adicional == {{llista de columnes|2| {{wikiquote|James Bond}} {{Commons|James Bond}} * {{imdb personaxe|0000007|James Bond}} * [http://www.jamesbond.com/ Páxina oficial] * [http://www.bondcollection.com.ar Bond Collection] * [http://www.jamesbond-fr.com JamesBond-fr.com] {{fr}} * [http://www.007spain.com 007Spain] * [http://www.archivo007.com Archivo 007] * [http://commanderbond.net ''007 CBN] {{en}} * [https://www.elmundo.es/especiales/2012/cultura/james-bond/index.html Especial d'El Mundu: Los 50 años de James Bond] }} == Ver tamién == * '''James Bond''', un personaxe de ficción creáu en 1953 por Ian Fleming; **'''[[James Bond (franquicia)|James Bond: Franquicia]]''', franquicia oficial del personaxe ''James Bond'' de EON productions. **'''[[Llibros de James Bond|James Bond: Noveles]]''', llibros homónimos de Ian Freming. **'''[[Películes de James Bond|James Bond: Películes]]''', películes de James Bond. ***'''[[Actores de James Bond|James Bond: Actores]]''', actores qu'interpretaron a ''Bond'' nes películes. ***'''[[Música de James Bond|James Bond: Música]]''', banda sonora de les películes homónimes. ***'''[[Chica Bond]]''', modismu de l'actriz qu'interpreta a un personaxe femenín de les películes de ''James Bond''. **'''[[Personaxes de James Bond|James Bond: Personaxes]]''', personaxes de James Bond. ***'''[[Axente 00|James Bond: Aliaos]]'''. ***'''[[Enemigos de James Bond|James Bond: Enemigos]]'''. **'''[[Vehículos de James Bond|James Bond: Vehículos]]''', vehículos de James Bond. **'''[[Videoxuegos de James Bond|James Bond: Videoxuegos]]''', videoxuegos homónimos. ** '''[[James Bond 007 (xuegu de rol)|James Bond 007]]''', xuegu de rol basáu nel personaxe homónimu. * [[Eon Productions]] * [[Ian Fleming]] * [[Ian Fleming Publications]] {{Tradubot|James Bond}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:James Bond|James Bond]] [[Categoría:Personaxes de lliteratura]] [[Categoría:Personaxes de cine]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 4hkreysgtz6hvygvhjvlze9qkxfh0ru 0 102416 4493581 4493027 2026-05-17T16:12:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493581 wikitext text/x-wiki {{Vehículu}} '''Hyperloop''' ye'l nome comercial rexistráu pola empresa de tresporte aeroespacial [[SpaceX]], pal tresporte de pasaxeros y mercancíes en tubos al vaciu a alta velocidá.<ref>{{cita web |editorial=[[US Patent and Trademark Office]] |títulu=Hyperloop |fecha=1 de mayu de 2015 |url=http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.5 |fechaaccesu=1 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161225195329/http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.5 |fechaarchivu=2016-12-25 }}</ref><ref>{{cita web |editorial=[[US Patent and Trademark Office]] |títulu=Hyperloop |fecha=31 d'avientu de 2013 |url=http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.6 |fechaaccesu=1 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161225134518/http://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4808:um44dh.2.6 |fechaarchivu=2016-12-25 }}</ref> Apocayá hubo un resurdimientu nel interés de los sistemes de tresporte en tubos al vaciu desque foi presentáu'l proyeutu Hyperloop, usando teunoloxíes puestes al día, por [[Elon Musk]] en xunetu de 2012 nel eventu PandoDaily,<ref name="pandovideo">{{cita web |url=http://pandodaily.com/2012/07/12/pandomonthly-presents-a-fireside-chat-with-elon-musk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119024918/http://pandodaily.com/2012/07/12/pandomonthly-presents-a-fireside-chat-with-elon-musk/ |date=2013-11-19 }}</ref> incorporando tubos qu'amenorguen la presión nes que les cápsules presurizaes van sobre una bolsa d'aire conducíu por motores d'inducción lliniales y compresores d'aire.<ref name="gm20130822">{{cita web |url=http://www.gizmag.com/hyperloop-musk-analysis/28672/ |títulu=Beyond the hype of Hyperloop: An analysis of Elon Musk's proposed transit system |obra=Gizmag.com |fecha=22 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=23 d'agostu de 2013}}</ref> L'esbozu orixinal de Hyperloop foi una idea que se fixo pública por aciu un documentu de diseñu preliminar n'agostu de 2013, qu'incluyía una ruta teórica percorriendo la zona de [[Los Angeles]] hasta'l [[Área de la Badea de San Francisco]], na mayor parte del so trayeutu paralela a la [[Interestatal 5 en California|Interestatal 5]]. L'analís preliminar indicó que'l tiempu envaloráu pa tal ruta podría ser de 35 minutos, queriendo dicir que los pasaxeros travesaríen la ruta de 560 quilómetros a una velocidá media d'alredor de 970 km/h, con una velocidá máxima de 1.200 km/h Les estimaciones de gastu de la ruta Los Angeles - San Francisco que figuren nel documentu presentáu xuben a seis mil millones de dólares pal tresporte de pasaxeros, y siete mil quinientos millones de dólares pa versión de tresporte de vehículos y pasaxeros,<ref name="AlphaSpaceX" /> la cual precisa un diámetru más grande del tubu de vacíu, anque los analistes del tresporte dulden que pueda construyise con esi presupuestu.<ref name="NYT-Bilton"/><ref name="FOLIE"/><ref name="HuffPoAstronomical">{{cita publicación |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/13/hyperloop-experts_n_3749756.html |títulu=Hyperloop Would Have 'Astronomical' Pricing, Unrealistic Construction Costs, Experts Say |obra=[[The Huffington Post]] |nome=Eleazar David |apellíu=Melendez |fecha=14 d'agostu de 2013}}</ref> La teunoloxía de Hyperloop foi pensada sol conceutu de [[hardware llibre]] por Elon Musk y SpaceX, y animaron a otros a poner les sos idees y que'l desenvolvimientu seya mayor. Con esi fin, creáronse delles empreses, y docenes d'equipos interdisciplinarios llevaos a cabu por estudiantes que trabayen p'avanzar la teunoloxía.<ref>{{cita web |url=http://www.theverge.com/2016/6/18/11965354/hyperloop-pod-competition-elon-musk-spacex-team-design|títulu=Here are the Hyperloop pods competing in Elon Musk's big race later this year|apellíu=Hawkins|nome=Andrew J.|fecha=18 de xunu de 2016|sitiuweb=The Verge|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2016}}</ref> Sicasí, dellos espertos son escépticos, diciendo que les propuestes pasen per alto los gastos y los riesgos de desenvolver la teunoloxía y que la idea ye "irrealizable".<ref name="Mercury-2016-09-16">{{cita publicación |url=http://www.mercurynews.com/2013/08/13/wolverton-elon-musks-hyperloop-hype-ignores-practical-problems/ |títulu=Wolverton: Elon Musk's Hyperloop hype ignores practical problems |nome=Troy |apellíu=Wolverton |obra=The Mercury News |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=15 de setiembre de 2016}}</ref> La construcción d'un prototipu a escala real, con una vía de 8 quilómetros empezó en 2016.<ref name="susbrand20150824">{{cita publicación |url=http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016 |títulu=Musk's 'Hyperloop' on Track to Start Construction in 2016 |obra=Sustainable Brands |nome=Mike |apellíu=Hower |fecha=24 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150827012814/http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016 |archivedate=2015-08-27 }}</ref> Amás, fueron presentaes les maquetes de les cápsules nuna competición de diseñu pa un curtiu percorríu d'un quilómetru y seiscientos metros, la pista de prueba foi construyida en Nevada y les primeres pruebes del modelu a escala realizar en mayu de 2016.<ref name=verge20160130>{{cita publicación |apellíu=Hawkins |nome=Andrew J. |url=http://www.theverge.com/2016/1/30/10877442/elon-musk-spacex-hyperloop-competition-awards |títulu=MIT wins SpaceX's Hyperloop competition, and Elon Musk made a cameo |obra=The Verge |fecha=30 de xineru de 2016 |fechaaccesu=31 de xineru de 2016}}</ref> == Historia == La idea xeneral de trenes o otru tresporte que viaxa remotamente por tubos al vaciu, tien más d'un sieglu, anque'l ferrocarril atmosféricu nunca fuera un ésitu comercial. El Hyperloop d'[[Elon Musk]] puede faer vidable económicamente la idea.<ref>{{cita web |url=http://veinberg.o7.ru/ |títulu=Движение без трения. pre-α |títulu-trad=Motion without friction. pre-α |nome=Boris |apellíu=Weinberg |fechaaccesu=24 de payares de 2015 |idioma=rusu}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://en.wikisource.org/wiki/Page:Popular_Science_Monthly_Volume_90.djvu/721 |títulu=Five Hundred Miles an Hour |nome=Boris |apellíu=Weinberg |publicación=Popular Science Monthly |añu=1917 |volume=90 |páxines=705−708}}</ref> Musk primero mentó nel actu de PandoDaily, que taba pensando nun conceutu pa "la quinta modalidá de tresporte", llamada Hyperloop, en xunetu de 2012, na llocalidá de [[Santa Monica (California)|Santa Monica]], California. Esti conceutu de tresporte d'alta velocidá tendría les siguientes carauterístiques: inmunidá a les inclemencies del tiempu, llibre de choques, el doble de velocidá qu'un avión, baxu en consumu de potencia y acumuladura d'enerxía pa trabayos mientres les venticuatro hores del día.<ref name="pandovideo" /><!-- approx. 43 minutes into the videu recording --> El nome Hyperloop foi escoyíu porque esto entraría nun bucle. Musk preve que les versiones más avanzaes sían capaces de dir a una [[velocidá hipersónica]].<ref name="youtube20160131">{{Cita videu|url=https://www.youtube.com/watch?v=ab2VVp1GfmA |títulu=Elon Musk speaks at the Hyperloop Pod Award Ceremony |editorial=YouTube.com |fecha=30 de xineru de 2016 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016}}</ref> En mayu de 2013, Musk compara'l Hyperloop con “un amiestu ente'l [[Concorde]], un [[cañón de riel]] y el [[ḥoquei d'aire]].<ref name="atd20130530">{{cita publicación |url=http://allthingsd.com/20130530/tesla-ceo-and-spacex-founder-elon-musk-the-full-d11-interview-video/ |títulu=Tesla CEO and SpaceX Founder Elon Musk: The Full D11 Interview (Videu) |obra=[[All Things Digital]] |nome=Liz |apellíu=Gannes |fecha=30 de mayu de 2013 |fechaaccesu=31 de mayu de 2013}}</ref> Dende finales de 2012 hasta agostu de 2013, un grupu d'inxenieros tantu de [[Tesla Motors]] como de [[SpaceX]] trabayó sobre'l modeláu conceptual de Hyperloop.<ref name="gm20130813" /> Un diseñu beta del sistema foi publicáu nos blogues de Tesla y SpaceX.<ref name="AlphaSpaceX" /><ref name="AlphaTesla">{{cita web |url=http://www.teslamotors.com/blog/hyperloop |títulu=Hyperloop |nome=Elon |apellíu=Musk |obra=Tesla |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2013}}</ref> Musk tamién convidó a comentar "pa ver si la xente puede atopar maneres d'ameyoralo”. Hyperloop va ser un diseñu de [[códigu abiertu]].<ref name="globemail20130812">{{cita publicación |url=http://www.theglobeandmail.com/technology/tech-news/elon-musk-to-reveal-mysterious-hyperloop-high-speed-travel-designs-monday/article13708549/?service=print |títulu=Elon Musk to reveal mysterious 'Hyperloop' high-speed travel designs Monday |obra=[[The Globe and Mail]] |nome=Martha |apellíu=Mendoza |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=12 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130813082735/http://www.theglobeandmail.com/technology/tech-news/elon-musk-to-reveal-mysterious-hyperloop-high-speed-travel-designs-monday/article13708549/?service=print |fechaarchivu=13 d'agostu de 2013}}</ref> A otru día él anunció un plan pa demostrar el proyeutu.<ref name="gm20130813">{{cita publicación |url=http://www.gizmag.com/musk-developing-hyperloop-demonstrator/28684/ |títulu=Musk announces plans to build Hyperloop demonstrator |obra=Gizmag.com |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160712155605/http://www.gizmag.com/musk-developing-hyperloop-demonstrator/28684/ |archivedate=2016-07-12 }}</ref> En xunu de 2015, SpaceX anunció que construyiría una pista de prueba d'un quilómetru y seiscientos metros al llau de la instalación de SpaceX n'[[Hawthorne (California)|Hawthorne]]. La pista sería usada pa probar diseños de cápsules suministraes por terceros na competición.<ref name=CNNmoney-15-6-15>{{cita publicación |url=http://money.cnn.com/2015/06/15/technology/hyperloop-competition/ |títulu=SpaceX to hold Hyperloop competition |obra=CNN Money |editorial=CNN |nome=Jackie |apellíu=Wattles |fecha=15 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151225061746/http://money.cnn.com/2015/06/15/technology/hyperloop-competition/ |archivedate=2015-12-25 |fechaaccesu=2017-12-31 }}</ref><ref name=SFchronicle-6-15-15>{{cita publicación |url=http://www.sfgate.com/business/article/Build-your-own-hyperloop-SpaceX-announces-pod-6328283.php |títulu=Build your own hyperloop! SpaceX announces pod competition |nome=David R. |apellíu=Baker |fecha=15 de xunu de 2015 |publicación=San Francisco Chronicle}}</ref> La construcción d'una pista de prueba de Hyperloop de 8 quilómetros tien d'empezar onde'l propietariu de Hyperloop Transportation Technologies allugáu en Quay Valley en 2016.<ref name="voa 201508">{{cita web |url=http://www.voanews.com/content/hyperloop-rapid-transit-system-construction-start-2016/2907214.html |títulu=Hyperloop Rapid Transit System Construction to Start in 2016 |editorial=Voice of America |fecha=7 d'agostu de 2015 |fechaaccesu=7 d'agostu de 2015 |autor=Maia Puxara}}</ref><ref name="gizmag 201502">{{cita publicación |url=http://www.gizmag.com/agreement-reached-to-build-first-passenger-hyperloop/36285 |títulu=California is getting a Hyperloop, but not where you think |obra=Gizmag |nome=Eric |apellíu=Mack |fecha=26 de febreru de 2015 |fechaaccesu=2 de marzu de 2015}}</ref> En payares de 2015, con delles empreses comerciales y docenes d'equipos d'estudiante qu'escuerren el desenvolvimientu de la teunoloxía Hyperloop, [[The Wall Street Journal]] afirmó que "el Movimientu Hyperloop, como dalgunos de los sos miembros ensin afiliar, ye oficialmente más grande que l'home que lu empezó."<ref name=wsj20151130>{{cita publicación |apellíu=Chee |nome=Alexander |url=http://www.wsj.com/articles/the-race-to-create-elon-musks-hyperloop-heats-up-1448899356 |títulu=The Race to Create Elon Musk's Hyperloop Heats Up |obra=[[Wall Street Journal]] |fecha=30 de payares de 2015 |fechaaccesu=21 de xineru de 2016}}</ref> == La teoría y el funcionamientu == [[Ficheru:Hyperloop capsule.svg|thumb|La impresión d'un artista d'una cápsula de Hyperloop: El compresor d'aire sobre'l frente, el compartimientu de pasaxeros al mediu, el compartimientu de les piles nel llombu, y l'echador d'aire esquía nel inferior.]] [[Ficheru:Hyperloop.jpg|thumb|Un bocetu en 3D de la infraestructura de Hyperloop. Los tubos d'aceru amuésense tresparentes nesta imaxe.]] Históricamente fueron atrabancaos les meyores nos [[Historia de l'alta velocidá ferroviaria|trenes d'alta velocidá]], por cuenta de la dificultá de remanar la [[resfregón]] y a la [[Arrastre (física)|resistencia del aire]], qu'aumenta considerablemente cuando s'amonte la velocidá. El conceutu teóricamente de tren del tubu en vacíu esanicia estes torgues emplegando la levitación magnética nos trenes, esaniciando l'aire parcial o totalmente nos tubos, dexando velocidaes de miles de quilómetros per hora. Sicasí, l'altu costu del [[tren de levitación magnética]] y la dificultá de caltener el [[vacíu]] en grandes distancies siempres torgó que se construya esti tipu de sistema. El Hyperloop asemeyar a un sistema de tren de tubu en vacíu, pero funciona aproximao a cien [[pascal (unidá)|pascales]] de presión.<ref name="nova20130813">{{cita publicación |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/next/tech/hyperloop-and-high-speed-trains |títulu=Promise and Perils of Hyperloop and Other High-Speed Trains |serie=[[Nova (TV series)|Nova Next]] |obra=PBS.org |nome=Tim |apellíu=De Chant |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=24 de setiembre de 2013}}</ref> === Conceutu de diseñu inicial === El conceutu Hyperloop ta diseñáu pa funcionar unviando cápsules o vainas, por tubos continuos d'aceru, calteniendo un vacíu parcial. Cada cápsula flota sobre una capa d'aire ente 0,5 y 1,3 milímetros, per mediu d'un elevador d'aire o “esquís” qu'apurre la presión, similares a como son suspendíos los discos nuna mesa de [[ḥoquei d'aire]], asina s'evita l'empléu de [[tren de levitación magnética|levitación magnética]], teniendo en cuenta que les ruedes nun pueden sostenese a altes velocidaes. Los motores lliniales d'inducción alcontraos a lo llargo del tubu, aceleraríen y desacelerarían la cápsula, a la velocidá apropiada pa cada seición de la ruta del tubu. Cola [[resistencia a la rodadura]] esaniciada y la resistencia d'aire descomanadamente amenorgada, les cápsules pueden [[vuelu llibre|esmucise]] na mayor parte del viaxe. Nel conceutu Hyperloop, tendría una entrada d'aire, per mediu d'un [[ventilador de fluxu empuestu|ventilador llétricu]] y un compresor d'aire, asitiaos na parte delantera de la cápsula “tresfiriendo la presión del aire dende la cabeza a lo cabero del tren”, resolviendo'l problema de diseñu, debíu la presión atmosférica, delantre del vehículu, y por tanto de frenáu.<ref name="AlphaSpaceX">{{cita web |url=http://www.spacex.com/sites/spacex/files/hyperloop_alpha-20130812.pdf |títulu=Hyperloop Alpha |nome=Elon |apellíu=Musk |obra=SpaceX |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160128114809/http://www.spacex.com/sites/spacex/files/hyperloop_alpha-20130812.pdf |fechaarchivu=2016-01-28 }}</ref> Una fracción del aire ye esviada a los esquís pa una presión adicional, aumentando pasivamente la propulsión gracies a la so forma. El conceutu nel so [[Fases del desenvolvimientu de software|versión alfa]], les cápsules de pasaxeros tienen de tener un diámetru de dos metros y ventitrés centímetros<ref name="AlphaSpaceX"/> y proyéctase algamar una velocidá máxima de mil doscientos venti quilómetros per hora pa caltener la eficiencia aerodinámica; el diseñu propuestu pa los pasaxeros, esperimenta una aceleración máxima de 0,5 [[g]], unos dos o tres veces más qu'un avión comercial nel so despegue o aterrizaxe. Nestes velocidaes nun habría una [[esplosión sónica]].<ref name="BizWeek">{{cita web |url=http://www.businessweek.com/articles/2013-08-12/revealed-elon-musk-explains-the-hyperloop |títulu=Revealed: Elon Musk Explains the Hyperloop, the Solar-Powered High-Speed Future of Inter-City Transportation |apellíu=Vance |nome=Ashlee |fecha=13 d'agostu de 2013 |obra=Bloomberg Businessweek |fechaaccesu=13 d'agostu de 2013}}</ref> === Rutes propuestes === Propunxeron un númberu de rutes pa los sistemes Hyperloop qu'atopen les condiciones de distancia averaes pa les cualos hipotéticamente un Hyperloop ameyoraría'l tiempu nel tresporte. La ruta suxerida nel documentu de diseñu na so versión alfa de 2013 partía del [[Gran Los Angeles|Área Metropolitana de Los Angeles]] hasta l'[[Área de la Badea de San Francisco]]. Aquel sistema conceptual empezaría alredor de [[Sylmar]], xusto al sur de [[Puertu del Melandru]], al norte de la Interestatal 5, y pasaría cerca d'[[Hayward (California)|Hayward]] al este de Badea de San Francisco. Tamién amosaron delles cañes propuestes nel documentu de diseñu, incluyendo [[Sacramento (California)|Sacramento]], [[Anaheim]], [[San Diego (California)|San Diego]], y [[Área metropolitana de Las Vegas|Las Vegas]].<ref name="AlphaSpaceX"/> En xineru de 2016, propunxeron rutes europees. Delft Hyperloop propunxo una ruta de [[París]] a [[Ámsterdam]].<ref>{{cita publicación |url=http://tweakers.net/reviews/4327/3/la to-delft-onthult-hyperloop-ontwerp-het-ontwerp-van-de-la to-delft.html |títulu=EL TO Delft onthult Hyperloop-ontwerp - Vervoermiddel van de toekomst |títulu-trad=EL TO Delft unveils Hyperloop design - Means of transport of the future |obra=Tweakers.net |idioma=nl |nome=Olaf |apellíu=van Miltenburg |fecha=23 de xineru de 2016 |fechaaccesu=26 de xineru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=eP8Bz_XCIrk |títulu=Delft Hyperloop - Revealing the Future of Transportation |sitiuweb=YouTube.com |fecha=22 de xineru de 2016 |fechaaccesu=26 de xineru de 2016}}</ref> Un grupu de la Universidá Teunolóxica de Varsovia evalúa posibles rutes de [[Cracovia]] a [[Gdansk]] al traviés de [[Polonia]] propuesta por Hyper Poland.<ref name=itkey20160217>{{cita publicación |apellíu=Wedziuk |nome=Emilia |url=https://itkey.media/hyperloop-made-in-poland-gets-more-and-more-realistic |títulu=Hyperloop made in Poland gets more and more realistic |idioma=polacu|obra=ITkey Media |fecha=17 de febreru de 2016 |fechaaccesu=24 de febreru de 2016}}</ref> En xunetu de 2016, ta en cursu la planificación d'una ruta dende [[Ḥélsinki]] a [[Estocolmu]], al traviés d'un túnel que crucia'l [[Mar Bálticu]].<ref name=HelsinkiTimes>{{cita publicación |url=http://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/domestic/14087-hyperloop-between-finland-sweden-would-cost-19bn.html |títulu=Hyperloop between Finland, Sweden would cost €19bn |nome=Aleksi |apellíu=Teivainen |obra=Helsinki Times |allugamientu=Helsinki, Finland |fecha=8 de xunetu de 2016 |fechaaccesu=13 de xunetu de 2016}}</ref> Hyperloop Transportation Technologies (HTT) ye un grupu que tuvo esplorando otres rutes dende Los Angeles a San Francisco.<ref name=wired20141218>{{cita publicación |url=http://www.wired.com/2014/12/jumpstartfund-hyperloop-elon-musk/ |títulu=These Dreamers Are Actually Making Progress Building Elon's Hyperloop |obra=[[Wired (magacín)|Wired]] |apellíu=Davies |nome=Alex |fecha=18 d'avientu de 2014 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2014}}</ref> Otra empresa, Hyperloop One (enantes llamada Hyperloop Technologies), propunxo una ruta dende Los Angeles a Las Vegas.<ref name="Forbes 1">{{cita publicación |url=http://www.forbes.com/sites/bruceupbin/2015/02/11/hyperloop-is-real-meet-the-startups-selling-supersonic-travel/ |títulu=Hyperloop Is Real: Meet The Startups Selling Supersonic Travel |obra=[[Forbes]] |apellíu=Upbin |nome=Bruce |fecha=11 de febreru de 2015 |fechaaccesu=22 de febreru de 2015}}</ref> TransPod esplora como posibilidá una ruta Hyperloop, xunir les ciudaes de [[Toronto]] y [[Montreal]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.cbc.ca/radio/day6/episode-303-charlie-sykes-on-nevertrump-predicting-the-polaris-climate-change-cities-plus-lots-more-1.3764152/toronto-to-montreal-in-less-than-30-minutes-how-a-canadian-company-plans-to-make-it-happen-1.3764201 |títulu=Toronto to Montreal in less than 30 minutes? How a Canadian company plans to make it happen |nome=Brent |apellíu=Bambury |obra=CBC Radio |allugamientu=Canada |fecha=16 de setiembre de 2016 |fechaaccesu=7 de payares de 2016}}</ref> Les dos ciudaes, son les más grande de Canadá, xuníes anguaño pola Highway 401, la carretera más congestionada de Norteamérica.<ref>{{cita web |url=http://oppositelock.kinja.com/the-busiest-highway-in-north-america-1559577839 |títulu=The Busiest Highway in North America |obra=Opposite Lock |allugamientu=US |fecha=6 d'abril de 2014 |fechaaccesu=7 de payares de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191112035613/https://oppositelock.kinja.com/the-busiest-highway-in-north-america-1559577839 |fechaarchivu=2019-11-12 }}</ref> Los observadores y analistes empezaron a intervenir sobre dalgunes d'estes rutes potenciales. Pa la ruta suxerida nel diseñu alfa, los observadores notaron qu'una vegada terminada la construcción de la ruta Hyperloop, causaría unos significativos costos económicos nos dos franxes de les Árees metropolitanes de Los Angeles y de San Francisco, esto riquiría que los pasaxeros de les comunidaes más alloñaes de Sylmar y Hayward, tendríen que movese n'otru mediu de tresporte hasta'l [[Centru de Los Angeles]] y San Francisco, p'algamar el so destín final. Esto considerablemente allargaría'l tiempu total de los destinos d'esos viaxes.<ref name="GGW"/> Un problema similar, yá afecta nel presente al viaxe n'avión, onde sobre rutes curties (como Los Angeles - San Francisco) el tiempu de vuelu ye namái una pequeña parte del tiempu del puntu de partida al puntu de final de viaxe. Los críticos argumentaron qu'esto va amenorgar considerablemente'l presupuestu propuestu y/o l'aforru de tiempu per parte de Hyperloop, comparáu col proyeutu de [[Tren d'Alta Velocidá de California]], que va atender tantu la estación del centru de San Francisco como la estación del centru de Los Angeles.<ref>{{cita web |url=https://pedestrianobservations.wordpress.com/2013/08/13/loopy-idees-are-fine-if-youre-an-entrepreneur |títulu=Loopy Idees Are Fine, If You're an Entrepreneur |obra=Pedestrian Observations |nome=Alon |apellíu=Levy |fecha=13 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://stopandmove.blogspot.de/2013/08/hyperloop-proposal-bad-joke-or-attempt.html |títulu=Hyperloop proposal: Bad joke or attempt to sabotage California HSR project? |obra=Stop and Move |nome=James |apellíu=Sinclair |fecha=12 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita web |url=http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up |títulu=Musk's Hyperloop math doesn't add up |obra=Greater Greater Washington |nome=Matt |apellíu=Johnson |fecha=14 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161112180413/http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up/ |fechaarchivu=2016-11-12 }}</ref> Los pasaxeros que viaxen de centru financieru a centru financieru, como s'envalora, ganen aproximao dos hores, tomando Hyperloop, en cuenta de conducir per carretera.<ref>{{cita web |url=https://transportandtravel.wordpress.com/2016/03/21/pipedreams |títulu=Pipedreams |obra=Transport and Travel |nome=Pat |apellíu=Humphreys |fecha=23 de marzu de 2016 |fechaaccesu=24 de marzu de 2016}}</ref> Otros preguntáronse poles estimación del costu pa la ruta suxerida en California. Dellos inxenieros de tresporte argumentaron en 2013 qu'ellos atoparon les estimaciones de costos de diseñu de nivel alfa pocu realistes, por cuenta de que la teunoloxía nun foi probada a escala. La teunolóxica y l'[[estudiu de factibilidad|estudiu de viabilidá]] de la idea nun ta probada y ye un argumentu significativu d'alderique.<ref name="NYT-Bilton"/><ref name="FOLIE"/><ref name="HuffPoAstronomical"/><ref name="GGW"/> HTT robló un alcuerdu col gobiernu d'Eslovaquia en marzu de 2016 pa realizar estudios d'impautu, con conexones potenciales ente [[Bratislava]], [[Viena]] y [[Budapest]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.forbes.com/sites/federicoguerrini/2016/03/10/hyperloops-first-european-route-to-be-built-on-the-bratislava-budapest-route |títulu=Crowdsourced Hyperloop Venture Inks A Deal With... Bratislava? |nome=Federico |apellíu=Guerrini |obra=Forbes |fecha=10 de marzu de 2016 |fechaaccesu=12 de marzu de 2016}}</ref> Dende mayu de 2016, la empresa estatal [[RZhD|Ferrocarriles Rusos]] tuvo trabayando xunto a la empresa privada americana Hyperloop One pa planiar una ruta qu'una les ciudaes de [[Moscú]] y [[San Petersburgu]], principalmente pa tresportes de mercancíes.<ref>{{cita publicación |url=https://www.rt.com/business/343569-russian-railways-hyperloop-technology |títulu=0 to 400mph in 2 seconds? Russian Railways eyes supersonic Hyperloop technology |obra=RT |fecha=19 de mayu de 2016 |fechaaccesu=3 de xunu de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://deutsche-wirtschafts-nachrichten.de/2016/06/02/russland-plant-hyperloop-strecke-zwischen-moskau-und-sankt-petersburg |títulu=Russland plant Hyperloop-Strecke zwischen Moskau und Sankt Petersburg |obra=Deutsche Wirtschafts Nachrichten |fecha=2 de xunu de 2016 |fechaaccesu=3 de xunu de 2016}}</ref> Una ufierta de carreteres de [[Dubái]] y l'axencia de tresporte pa un sistema eleváu Hyperlink ta evaluándose, pa xunir les ciudaes y los puertos de la rexón.<ref>{{cita publicación |títulu=Hyperloop may become reality in Dubai |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-37908915 |obra=BBC News |allugamientu=UK |fechaaccesu=8 de payares de 2016 |fecha=8 de payares de 2016}}</ref> === Evolución del diseñu en códigu abiertu === En setiembre de 2013, [[ANSYS|Ansys]] Corporation controló simulaciones de [[Mecánica de fluyíos computacional|dinámica de fluyíos computacionales]], pa modelar l'aerodinámica de la cápsula y les fuercies de [[Tensión cortante|tensión de corte]], a les cualos taríen suxetes la cápsula. La simulación amosó, que'l diseñu de cápsula tendría que tar considerablemente reformáu, pa evitar crear una corriente d'aire [[Velocidá supersónica|supersónica]], y que'l buecu ente la paré del tubu y la cápsula tendría que ser más grande. L'emplegáu de Ansys, Sandeep Sovani, dixo que la simulación amosó que Hyperloop tien grandes desafíos, pero él ta convencíu que son facederos.<ref name="Discovery">{{cita publicación |url=http://news.discovery.com/tech/gear-and-gadgets/hyperloop-simulation-shows-it-could-work-130920.htm |títulu=Hyperloop Simulation Shows It Could Work |obra=Discovery News |nome=Alyssa |apellíu=Danigelis |fecha=20 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=21 de setiembre de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160206082433/http://news.discovery.com/tech/gear-and-gadgets/hyperloop-simulation-shows-it-could-work-130920.htm |archivedate=2016-02-06 }}</ref><ref name="CNet">{{cita publicación |url=http://news.cnet.com/8301-11386_3-57602897-76/simulation-verdict-elon-musks-hyperloop-needs-tweaking |títulu=Simulation verdict: Elon Musk's Hyperloop needs tweaking |nome=Nick |apellíu=Statt |obra=CNET News |fecha=19 de setiembre de 2013 |fechaaccesu=21 de setiembre de 2013}}</ref> N'ochobre de 2013, l'equipu de desenvolvimientu de la estructura de software OpenMDAO lliberó un modelu inacabado, un conceutu de códigu abiertu de les partes del sistema de propulsión Hyperloop. L'equipu afirmó, que'l modelu conceptual ye vidable, anque'l tubu tuviera que ser de 4 metros de diámetru,<ref name="openmdao">{{cita web |url=http://openmdao.org/hyperloop-in-openmdao|títulu=Hyperloop in OpenMDAO|editorial=OpenMDAO|fecha=9 d'ochobre de 2013|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2013}}</ref> considerablemente más grande que lo proyeutao primeramente. Sicasí, el modelu del equipu nun ye un modelu real del sistema de propulsión, como esto nun representó una gran variedá de factores teunolóxicos riquíos pa construyir físicamente Hyperloop basáu nel conceutu de Musk, y en particular nun tenía nengún componente con un valor de pesu importante.<ref name="github-mdao">{{cita web |url=http://openmdao-plugins.github.io/Hyperloop/future.html|títulu=Future Modeling Road Map|editorial=OpenMDAO|fecha=9 d'ochobre de 2013|fechaaccesu=4 de xineru de 2014}}</ref> En payares de 2013, MathWorks analizó la ufierta de la ruta suxerida y concluyó que la ruta yera na so mayor parte facederu. L'analís enfocóse, na aceleración qu'esperimentaríen los pasaxeros y les esviaciones necesaries de les carreteres públiques, pa caltener razonablemente les aceleraciones; destacando que siguir cola trayeutoria de la I-580 al este de San Francisco nes velocidaes planiaes, nun yera posible, ensin la esviación significativa de les árees densamente poblaes.<ref name="mathworks20131122">{{cita web |títulu=Hyperloop: Not So Fast |url=http://blogs.mathworks.com/seth/2013/11/22/hyperloop-not-so-fast/ |editorial=MathWorks |fecha=22 de payares de 2013 |fechaaccesu=5 d'avientu de 2013}}</ref> En xineru de 2015, un papel basáu na NASA del modelu fonte abierta OpenMDAO, repitió la necesidá d'un tubu de diámetru más grande y amenorgar la velocidá de cruceru, dexándola más cerca a [[Númberu Mach|Mach]] 0.85. Esto encamentó quitar los [[Intercambiador de calor|intercambiadores de calor]] d'a bordu basaos en modelos térmicos de les interacciones ente'l ciclu del compresor, el tubu, y la redolada ambiental. El ciclu de compresión namái contribuyiría'l 5 % del calor añadíu al tubu, col 95 % del calor atribuyíu a la radiación y a la [[conveición]] dientro del tubu. El pesu y la cantidá de penalización de los tresformadores de calor d'a bordu nun valdríen pa compensar la pequeña ventaya qu'apurren, y a pesar de tola temperatura fixo nel tubu namái algamaría los 17-22 °C percima de la temperatura ambiental.<ref name="Chin2015">{{cita conferencia |títulu=Open-Source Conceptual Sizing Models for the Hyperloop Passenger Pod |conference=56th AIAA/ASCE/AHS/ASC Structures, Structural Dynamics, and Materials Conference. January 5–9, 2015. Kissimmee, Florida. |nome1=Jeffrey C. |apellíu1=Chin |nome2=Justin S. |apellíu2=Gray |nome3=Scott M. |apellíu3=Jones |nome4=Jeffrey J. |apellíu4=Berton |fecha=January 2015 |doi=10.2514/6.2015-1587 |url=https://mdao.grc.nasa.gov/publications/AIAA-2015-1587.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402152427/https://mdao.grc.nasa.gov/publications/AIAA-2015-1587.pdf |archivedate=2015-04-02 |accessdate=2017-12-31 }}</ref> Según Musk, dellos aspeutos de Hyperloop tienen aplicaciones teunolóxiques a otros intereses de Musk, incluyendo'l tresporte a la superficie de Marte y el motor a reacción propulsado por electricidá.<ref name=fortune20160131>{{cita publicación |apellíu=Morris |nome=David Z. |url=http://fortune.com/2016/01/31/mit-wins-hyperloop-competition-and-elon-musk-drops-in |títulu=MIT Wins Hyperloop Competition, And Elon Musk Drops In |obra=Fortune |fecha=31 de xineru de 2016 |fechaaccesu=1 de febreru de 2016}}</ref><ref name=musk20160130>{{Cita videu|url=https://www.youtube.com/watch?v=ab2VVp1GfmA|títulu=Elon Musk speaks at the Hyperloop Pod Award Ceremony|editorial=YouTube.com|nome=Elon|apellíu=Musk|fecha=30 de xineru de 2016|fechaaccesu=3 de xunu de 2016}}</ref> === Marte === Según Musk, Hyperloop sería útil en Marte, yá que nun se precisaríen tubos porque l'atmósfera de Marte ye aproximao'l 1% de la densidá de la Tierra.<ref name="conversation20150713">{{cita web |url=https://theconversation.com/elon-musks-high-speed-hyperloop-train-makes-more-sense-for-mars-than-california-43686 |títulu=Elon Musk's high-speed Hyperloop train makes more sense for Mars than California |obra=The Conversation |nome=Leon |apellíu=Vanstone |fecha=13 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=2 de febreru de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.techinsider.io/elon-musk-talks-hyperloop-on-mars-2016-2 |títulu=Elon Musk talks Hyperloop on Mars |nome=Danielle |apellíu=Muoio |obra=Tech Insider |fecha=6 de febreru de 2016 |fechaaccesu=4 de marzu de 2016}}</ref> Por que el conceutu Hyperloop funcione na Tierra, ríquense tubos de baxa presión p'amenorgar la resistencia del aire. Sicasí, si construyir en Marte, la menor resistencia del aire dexaría crear un Hyperloop ensin tubos, namái una pista.<ref>{{cita publicación |url=http://www.universetoday.com/127356/hyperloop-on-mars |títulu=Musk Says Hyperloop Could Work On Mars... Maybe Even Better! |nome=Matt |apellíu=Williams |sitiuweb=Universe Today |fecha=12 de febreru de 2016 |fechaaccesu=26 de febreru de 2016}}</ref> == Grupos qu'adquieren fondos y materiales de construcción == === Hyperloop One === Hyperloop One foi incluyíu en 2014 y construyó un equipu de 200 inxenieros, téunicos, soldadores y maquinistes pa construyir el primer sistema comercial Hyperloop del mundu. Recaldó más de 160 millones de dólares de fondos de capitales d'inversores como [[Dubai Ports World]], Sherpa Capital, Formation 8, 137 Ventures, Caspian Venture Capital, Fast Dixital, GUE Ventures y SNCF.<ref>Hyperloop One has a 2.5-acre, 55,000-square foot Innovation Campus in downtown LA and a 100,000-square foot machine and tooling shop in North Las Vegas and is building a full-scale and full-system test track at its Test and Safety site in Nevada. It will demonstrate the system in early 2017, in what it calls the "Kitty Hawk' moment. {{cita web|títulu=Hyperloop One|url=https://hyperloop-one.com/#our-story|sitiuweb=Hyperloop One|editorial=Hyperloop One|fechaaccesu=25 de payares de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200616082650/https://hyperloop-one.com/#our-story|fechaarchivu=2020-06-16}}</ref> El presidente executivu de Hyperloop One, Shervin Pishevar, un capitalista de riesgu con fuertes conexones con Elon Musk, ye unu de los dos cofundadores, xunto con Josh Giegel, inxenieru principal de SpaceX de Musk. A pesar de que Elon Musk nun tien asociación comercial con Hyperloop One, hai munches otres conexones con Musk en tola compañía. David Sacks ta na xunta direutiva y trabayó so Musk en PayPal.<ref>{{cita publicación |url=http://www.forbes.com/sites/bruceupbin/2015/02/11/hyperloop-is-real-meet-the-startups-selling-supersonic-travel/#dc28ca0313cd |títulu=Hyperloop Is Real: Meet The Startups Selling Supersonic Travel |sitiuweb=Forbes |allugamientu=US |fecha=11 de payares de 2015 |fechaaccesu=26 de febreru de 2016}}</ref> El 11 de mayu de 2016, Hyperloop One realizó'l primer ensayu en direuto de la teunoloxía Hyperloop, demostrando que'l so motor llétricu llinial personalizáu podría propulsar un trinéu de 0 a 110 milles per hora en pocu más d'un segundu.<ref>{{cita publicación |url=http://digg.com/2016/hyperloop-one-test-videu-elon-musk |títulu=Watch The First Real-World Test Of Hyperloop Technology |nome=Dan |apellíu=Fallon |obra=Digg |allugamientu=US |fecha=11 de mayu de 2016 |fechaaccesu=12 de mayu de 2016}}</ref> En xunetu de 2016, Hyperloop One llanzó un estudiu preliminar que suxirió que sería vidable una conexón Hyperloop ente [[Ḥélsinki]] y [[Estocolmu]], amenorgando'l tiempu de viaxe ente les ciudaes a media hora. Los costos de construcción envalorar nunos 19 000 millones d'euros.<ref name=helsinki-verge>{{cita publicación |url=http://www.theverge.com/2016/7/5/12099612/hyperloop-one-helsinki-stockholm-30-minutes-study |títulu=Hyperloop One says it can connect Helsinki to Stockholm in under 30 minutes |apellíu1=Hawkins |nome1=Andrew J. |obra=The Verge |allugamientu=US |fechaaccesu=6 de xunetu de 2016 |fecha=5 de xunetu de 2016}}</ref> En payares de 2016, Hyperloop One reveló qu'estableció una rellación de trabayu d'altu nivel colos gobiernos de [[Finlandia]] y los [[Países Baxos]] pa estudiar la viabilidá de construyir centros d'operaciones pa realizar pruebes Hyperloop nesos países. Hyperloop One tamién tien un estudiu de factibilidad en marcha cola Autoridá de Carreteres y Tresporte de Dubai pa sistemes de pasaxeros nos Emiratos Árabes Xuníos.<ref>{{cita publicación |apellíu1=Kharpal |nome1=Arjun |títulu=Hyperloop One explores setting up high-speed transport system in Finland, Netherlands, Dubai |url=http://www.cnbc.com/2016/11/10/hyperloop-one-finland-netherlands-dubai-setting-up-high-speed-transport-system.html |obra=CNBC |fechaaccesu=11 de payares de 2016 |fecha=10 de payares de 2016}}</ref> Otros estudios de factibilidad tán en cursu en [[Rusia]], [[Los Angeles]] y [[Suiza]]. El [[29 de xunetu]] de [[2017]], '''Hyperloop''' realizó un segundu ensayu del so tren d'alta velocidá [[Hyperloop One XP-1]] y dixo tar llista pa empecipiar la fase de comercialización, previendo inaugurar el so primer serviciu en 2021. Esti tren, de levitación magnética, algamó, na segunda prueba, una velocidá de 310 km/h pero los inxenieros envaloren posible superar los 1.000 km/h en poco tiempu. <ref>https://www.clarin.com/sociedad/empecipien-pruebes-reales-hyperloop-one-tresporte-1000-kmh_0_HJRFUBSBW.html</ref> === Hyperloop Transportation Technologies === Hyperloop Transportation Technologies (HTT) ye un grupu de 500 inxenieros a tiempu parcial, allugaos nos Estaos Xuníos, que collaboren al traviés de teleconferencias selmanales. En llugar de ser pagaos direutamente, los miembros trabayen en cuenta de una [[opción financiera]]. La compañía ta proyeutando la finalización d'un estudiu de factibilidad téunica en 2015, pero dixeron que ta lloñe de que Hyperloop opere comercialmente, a lo menos a diez años vista.<ref name="wired201412182">{{cita publicación |url=http://www.wired.com/2014/12/jumpstartfund-hyperloop-elon-musk/|títulu=These Dreamers Are Actually Making Progress Building Elon's Hyperloop|obra=[[Wired (magacín)|Wired]]|apellíu=Davies|nome=Alex|fecha=18 d'avientu de 2014|fechaaccesu=19 d'avientu de 2014}}</ref> HTT anunció en mayu de 2015, que se llegara un alcuerdu colos propietarios del terrén, pa construyir una pista de prueba de 8 quilómetros, a lo llargo d'un tramu de la carretera, cerca de la [[Interestatal 5]], ente Los Angeles y San Francisco.<ref name="fortune20150520">{{cita publicación |url=http://fortune.com/2015/05/20/elon-musk-hyperloop-test-track-california/|títulu=Elon Musk's craziest project is coming closer to reality|obra=[[Fortune (revista)|Fortune]]|nome=Daniel|apellíu=Roberts|fecha=20 de mayu de 2015|fechaaccesu=2 de xunu de 2015}}</ref> Más tarde, en 2015, HTT anunció asociaciones con Oerlikon Leybold Vacuum y AECOM p'ayudar nel desenvolvimientu y construcción de la pista de prueba,<ref name="susbrand201508242">{{cita publicación|url=http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016|títulu=Musk's 'Hyperloop' on Track to Start Construction in 2016|obra=Sustainable Brands|nome=Mike|apellíu=Hower|fecha=24 d'agostu de 2015|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150827012814/http://www.sustainablebrands.com/news_and_views/startups/mike_hower/musk%E2%80%99s_hyperloop%E2%80%99_start_construction_2016|archivedate=2015-08-27}}</ref> allugada na comunidá planiada de Quay Valley, a partir de payares de 2015 y envalorábase que tardaría 32 meses en completase, con un costu de 150 millones de dólares.<ref name="dezeen20151022">{{cita publicación |url=http://www.dezeen.com/2015/10/22/hyperloop-elon-musk-high-speed-transport-network-california-usa/|títulu=Hyperloop's test track will be 'closest thing to teletransportation'|obra=de Zeen|nome=Jessica|apellíu=Mairs|fecha=22 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2015}}</ref> Les cápsules de pasaxeros aceleraríen a 260 quilómetros per hora, ente que les cápsules vacíes van probar a 1.220 quilómetros per hora,<ref name="wsj201511302">{{cita publicación |apellíu=Chee|nome=Alexander|url=http://www.wsj.com/articles/the-race-to-create-elon-musks-hyperloop-heats-up-1448899356|títulu=The Race to Create Elon Musk's Hyperloop Heats Up|obra=[[Wall Street Journal]]|fecha=30 de payares de 2015|fechaaccesu=21 de xineru de 2016}}</ref> HTT afirmó a principios de 2016 qu'empezaría la construcción a lo llargo del añu, pero entá nun presentó'l so proyeutu ambiental y nin dio una nueva fecha pa empezar la construcción.<ref>{{cita publicación |títulu=Hyperloop track construction in California is delayed|url=http://www.theverge.com/2016/9/6/12814238/hyperloop-transportation-quay-valley-permit-construction-delay|editorial=The Verge|fecha=6 de setiembre de 2016}}</ref> === TransPod === TransPod en 2016 introdució un nuevu diseñu del prototipu de la cápsula como vehículu na prueba de campu. En marzu de 2016, TransPod anunció que va presentar un conceutu de diseñu a gran escala nel InnoTrans Rail Show de Berlín en setiembre de 2016.<ref name="torontoStar_transpod">{{cita web |url=http://www.thestar.com/business/2016/03/13/hyperloop-the-tube-that-promises-to-get-you-from-montreal-to-toronto-in-less-than-30-minutes.html |títulu=Hyperloop: The tube that promises to get you from Montreal to Toronto in less than 30 minutes |sitiuweb=Toronto Star |fecha=13 de marzu de 2016 |fechaaccesu=2 d'agostu de 2016}}</ref> El vehículu ta siendo diseñáu p'algamar velocidaes cimeres a 1000 quilómetros per hora, basaes nun control remotu, con una infraestructura capaz de ser alimentada por enerxía solar.<ref>{{cita web |url=http://www.transpod.ca/ |títulu=TransPod website |sitiuweb=TransPod website |fecha=1 de marzu de 2016 |fechaaccesu=2 d'agostu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160504095304/http://www.transpod.ca/ |fechaarchivu=2016-05-04 }}</ref> TransPod anunció un plan pa producir un vehículu comercial pal añu 2020<ref>{{cita publicación |url=http://www.blogto.com/tech/2016/03/excitement_builds_for_toronto_to_montreal_hyperloop |títulu=Excitement builds for Toronto to Montreal Hyperloop |autor=Amy Grief |publicación=BlogTO |fecha=14 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> y trabayar con axencies reguladores pa l'aprobación de les sos primeres llinies Hyperloop ente 2020-25.<ref>{{cita publicación |url=http://betakit.com/transpod-wants-to-bring-its-canadian-made-hyperloop-to-the-world |títulu=Transpod wants to bring its Canadian-made hyperloop to the world |autor=Jessica Galang |publicación=Betakit |fecha=27 d'abril de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> El corredor [[Montreal]] - [[Toronto]] ye una de les llinies so considerancia por TransPod,<ref name="cbc_transpod">{{cita publicación |url=http://www.cbc.ca/news/business/transpod-hyperloop-1.3496206 |títulu=Transpod's dream: Hyperloop high-speed travel between cities |publicación=CBC News |fecha=17 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> yá que tien la so sede en Toronto. Ta collaborando con empreses aeroespaciales, investigadores universitarios y una firma d'arquiteutura n'Europa.<ref>{{cita publicación |url=http://xlabs.moveworkshop.com/hyperloop-makers-interview-transpod |títulu=Hyperloop Makers interview: Transpod, an infrastructure startup |autor=Sebastian Sjöberg |publicación=10X Labs |fecha=23 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520205033/http://xlabs.moveworkshop.com/hyperloop-makers-interview-transpod/ |archivedate=2016-05-20 }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.huffingtonpost.ca/2016/03/15/elon-musk-hyperloop-_n_9469762.html |títulu=Canadian Tech Company Designing A Pod That Travels 600 km Per Hour |autor=Evan Pang |publicación=The Huffington Post Canada |fecha=15 de marzu de 2016 |fechaaccesu=4 de mayu de 2016}}</ref> === Zeleros === Zeleros foi fundada en [[Valencia]] (España) en Payares de 2016 por Daniel Orient (CTO), David Pistoni (CEO) y Juan Vicén (CMO), precursores del equipu [[:en:Hyperloop_UPV|Hyperloop UPV]] de la [[Universidá Politéunica de Valencia|Universitat Politècnica de València]].<ref>{{cita web |url=https://www.linkedin.com/company/18270068/|títulu=Zeleros Overview|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref><ref>{{cita web |url=http://zeleros.com/|títulu=Zeleros {{!}} Because time matters|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|sitiuweb=Zeleros|idioma=en-US}}</ref> L'equipu foi gallardoniáu "Meyor Diseñu de Conceutu" and "Meyor subsistema de Propulsion/Compresión" por [[SpaceX]] na competición [[:en:Hyperloop_pod_competition|Hyperloop]] Design Weekend.<ref>{{cita publicación |títulu=MIT leads in first round of Elon Musk's Hyperloop contest, but UW is in the race|url=https://www.geekwire.com/2016/mit-leads-in-first-round-of-spacexs-hyperloop-contest-but-uw-is-in-the-race/|fecha=1 de febreru de 2016|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|periódicu=GeekWire|idioma=en-US}}</ref> En construyendo'l primer prototipu de Hyperloop español col sofitu de la Universidá de Purdue,<ref>{{cita web|url=https://www.purdue.edu/newsroom/releases/2017/Q3/purdue-takes-collaborative-hyperloop-pod-to-spacex-competition.html|títulu=Purdue takes collaborative Hyperloop pod to SpaceX competition - Purdue University|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|apellíu=Service|nome=Purdue News|sitiuweb=www.purdue.edu|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180102052737/http://www.purdue.edu/newsroom/releases/2017/Q3/purdue-takes-collaborative-hyperloop-pod-to-spacex-competition.html|fechaarchivu=2018-01-02}}</ref>y de construyir un primer espaciu de pruebes con un tubu de 12 metros n'España na universidá,<ref>{{cita publicación |apellíos=Levante-EMV|títulu=Un tubu xigante pal Hyperloop 'valencianu'|url=https://www.levante-emv.com/comunitat-valenciana/2017/09/19/tubu-xigante-hyperloop/1617125.html|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017}}</ref> la compañía llogró en Payares de 2017 el premiu internacional de la Fundación Everis y tien por oxetivu desenvolver nueves teunoloxíes pa un tresporte más sostenible y eficiente.<ref>{{cita publicación|títulu=La fundación everis premia con 60.000 euros un proyeutu de teunoloxía 'Hyperloop' d'una startup española|url=https://www.everis.com/spain/es/news/newsroom/everis-fundacion-premiu-hyperloop|fecha=22 de payares de 2017|fechaaccesu=4 d'avientu de 2017|periódicu=everis Spain|idioma=es}}</ref> == Competición de la cápsula Hyperloop == Una serie d'equipos d'estudiantes y non estudiantes tán participando nuna competencia de cápsules Hyperloop en 2015-16, y siquier 22 d'ellos van construyir hardware pa competir nuna pista de pruebes patrocinada por Hyperloop a mediaos de 2016.<ref name=verge20160130/> En xunu de 2015, SpaceX anunció que patrocinaría un concursu de diseñu de la cápsula Hyperloop y construyiría una pista de prueba a una subescala de 1,6 km de llargor cerca de la sede de SpaceX n'[[Hawthorne (California)|Hawthorne]], California pal eventu competitivu en 2016.<ref name="NBChyperloop">{{cita publicación |apellíu1=Boyle |nome1=Alan |títulu=Elon Musk's SpaceX Plans Hyperloop Pod Races at California HQ in 2016 |url=http://www.nbcnews.com/tech/innovation/elon-musks-spacex-plans-hyperloop-pod-races-california-hq-2016-n375386 |fechaaccesu=15 de xunu de 2015 |agency=NBC |fecha=15 de xunu de 2015}}</ref><ref name="hyper-pod-competition">{{cita web |url=http://www.spacex.com/sites/spacex/files/spacex_hyperloop_pod_competition.pdf |títulu=Spacex Hyperloop Pod Competition |editorial=SpaceX |fecha=xunu de 2015 |fechaaccesu=16 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150714105843/http://www.spacex.com/sites/spacex/files/spacex_hyperloop_pod_competition.pdf |fechaarchivu=2015-07-14 }}</ref> SpaceX declaró nel so anunciu, "Nin SpaceX nin Elon Musk ta afiliaos a nenguna compañía de Hyperloop. Anque nun tamos desenvolviendo un Hyperloop comercial nós mesmos, tamos interesaos n'ayudar a acelerar el desenvolvimientu d'un prototipu funcional de Hyperloop".<ref name="spacexhyperloop">{{cita web |títulu=Hyperloop |url=http://www.spacex.com/hyperloop |sitiuweb=SpaceX |editorial=Space Exploration Technologies |fechaaccesu=15 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130815163936/http://www.spacex.com/hyperloop |fechaarchivu=2013-08-15 }}</ref> Más de 700 equipos presentaren solicitúes preliminares pa xunetu,<ref name="binsider20150623">{{cita publicación |apellíu1=Thompson |nome1=Cadie |títulu=More than 700 people have signed up to help Elon Musk build a Hyperloop prototype |url=http://www.businessinsider.com/elon-musks-hyperloop-pod-competition-has more-than-700-applicants-2015-6 |fecha=23 de xunu de 2015 |fechaaccesu=28 de xunu de 2015 |obra=Business Insider }}</ref> y les regles detallaes de la competencia fueron publicaes n'agostu.<ref name=rules_v20>{{cita web |url=http://www.spacex.com/sites/spacex/files/2015_10_20_hyperloop_competition_rules.pdf |títulu=Hyperloop Competition Rules, v2.0 |editorial=SpaceX |fecha=20 d'ochobre de 2015 |fechaaccesu=1 de payares de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151027190604/http://www.spacex.com/sites/spacex/files/2015_10_20_hyperloop_competition_rules.pdf |fechaarchivu=2015-10-27 }}</ref> Les intenciones de competir fueron unviaes en setiembre de 2015 con un tubu más detalláu y especificaciones téuniques llanzaes por SpaceX n'ochobre. En payares de 2015 llevar a cabu una xunta preliminar de diseñu na que s'escoyeron más de 120 equipos d'inxeniería estudiantil pa presentar paquetes de diseñu final que teníen de presentase antes del 13 de xineru de 2016.<ref name=gw20151215>{{cita publicación |url=http://www.geekwire.com/2015/124-teams-sign-up-for-spacex-founder-elon-musks-hyperloop-pod-race |títulu=More than 120 teams picked for SpaceX founder Elon Musk's Hyperloop contest |obra=Geekwire.com |nome=Alan |apellíu=Boyle |fecha=15 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=16 d'avientu de 2015}}</ref> El Desing Weekend llevar a cabu na [[Universidá de Texas A&M]] del 29 al 30 de xineru de 2016, pa tolos participantes invitaos.<ref name=tamu201510>{{cita web |títulu=SpaceX Design Weekend at Texas A&M University |url=http://engineering.tamu.edu/hyperloop |sitiuweb=Dwight Look College of Engineering, Texax A&M |editorial=Texas A&M University |fechaaccesu=1 de payares de 2015 |deadurl=yes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150912042548/http://engineering.tamu.edu/hyperloop |fechaarchivu=12 de setiembre de 2015}}</ref> Inxenieros del [[Institutu Teunolóxicu de Massachusetts]] fueron nomaos los ganadores de la competición. La segunda foi la [[Universidá Téunica de Delft]] de los Países Baxos, siguida pola [[Universidá de Wisconsin-Madison]], [[Institutu Politéunicu y Universidá Estatal de Virginia]] y la [[Universidá de California en Irvine]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.theguardian.com/education/2016/jan/31/mit-students-win-competition-to-design-elon-musks-hyperloop-travel-system |títulu=Hyperloop: MIT students win contest to design Elon Musk's 700mph travel pods |obra=[[The Guardian]] |agency=Associated Press |fecha=30 de xineru de 2016 |fechaaccesu=19 de febreru de 2016}}</ref> Ente que l'equipu del MIT tomó meyor polo xeneral, la Universidá de Delft ganó'l Pod Innovation Award.<ref>{{cita publicación |url=http://www.technobuffalo.com/2016/02/01/hyperloop-competition-winners-announced-see-the-top-design |títulu=Hyperloop competition winners announced, see the top design |obra=TechnoBuffalo |nome=Jacob |apellíu=Kleinman |fecha=1 de febreru de 2016 |fechaaccesu=19 de febreru de 2016}}</ref> 22 equipos van ser convidaos a construyir hardware y competir en pruebes de tiempu más tarde en 2016 en Hawthorne, California.<ref name=verge20160130/> == Crítiques y considerancies del factor humanu == Dellos críticos de Hyperloop, enfocar na esperiencia -posiblemente desagradable y apavoriante- de montar nuna cápsula estrecha, sellada y ensin ventanes dientro d'un túnel d'aceru sellao, que ta suxeta a significatives fuercies d'aceleración; altos niveles de ruíu debío al aire estruyío y conducío alredor de la cápsula a velocidaes casi sóniques; y la vibración y emburriones.<ref name="insider20130820">{{cita publicación |url=http://www.businessinsider.com/hyperloop-barf-ride-2013-8 |títulu=Transport Blogger Ridicules The Hyperloop – Says It Will Cost A Fortune And Be A Terrifying 'Barf Ride' |obra=[[Business Insider]] |nome=Henry |apellíu=Blodget |fecha=20 d'agostu de 2013}}</ref> Inclusive si'l tubu ye primeramente llisu, el terrén puede movese por cuenta de la actividá sísmica. A velocidaes cercanes a los 270 metros per segundu, les esviaciones de 1 milímetru d'una trayeutoria recta añadiríen considerables zarandeos y vibraciones, ensin provisiones por que los pasaxeros párense, muévanse dientro de la cápsula, usen un bañu mientres el viaxe, o llograr asistencia o aliviu en casu d'enfermedá o maréu por movimientu.<ref name="verge20130816">{{cita publicación |url=http://www.theverge.com/2013/8/16/4626506/speed-bumps-and-vomit-are-the-hyperloops-biggest-challenges |títulu=Speed bumps and vomit are the Hyperloop's biggest challenges |obra=[[The Verge]] |nome=Russell |apellíu=Brandom |fecha=16 d'agostu de 2013}}</ref> Esto suma a les entrugues práuticu y loxísticu sobre cómo tratar meyor el mal funcionamientu del equipu, los accidentes y les evacuaciones d'emerxencia. El profesor John Hansman citó problemes, como la manera en que se compensaría una llixera desalliniación nel tubu y la posible interacción ente'l coxín d'aire y l'aire de baxa presión. Tamién se preguntar qué pasaría si la electricidá apagárase y el vagón tuviera a quilómetros de distancia d'una ciudá. El profesor Richard Muller, tamién aldericó les esmoliciones alrodiu de la "novedá y vulnerabilidá de los sos tubos, sería un oxetivu tentador pa los terroristes" y que'l sistema podría ser atayáu pola suciedá y la mugre cotidiana.<ref name="Mercury-2016-09-16"/> == Considerancies polítiques y económiques == La versión alfa proyeutaba que los aforros del costu comparaos col ferrocarril convencional, provendríen d'una combinación de dellos factores. El pequeñu perfil y la naturaleza elevada de la ruta alfa dexaríen que Hyperloop construyérase principalmente na mediana de la Interestatal 5. Sicasí, ye una cuestión d'alderique si esto sería realmente facedera. El perfil baxu amenorgaría los requerimientos de perforación de túneles y el llixeru pesu de les cápsules que se proyeuta p'amenorgar los costos de construcción nel tren convencional de pasaxeros. Afirmóse qu'habría menos oposición de derechu de vía ya impautu ambiental por cuenta del so perfil pequeñu, selláu y eleváu en comparanza col de [[servidume de tránsitu]];<ref name="AlphaSpaceX"/> sicasí, otres comentaristes sostienen qu'una buelga más pequeña nun garantiza menos oposición.<ref name="GGW">{{cita publicación |url=http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up/ |títulu=Musk's Hyperloop math doesn't add up |obra=Greater Greater Washington |nome=Matt |apellíu=Johnson |fecha=14 d'agostu de 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222092131/http://greatergreaterwashington.org/post/19848/musks-hyperloop-math-doesnt-add-up/ |archivedate=2015-12-22 |fechaaccesu=2017-12-31 }}</ref> Al criticar esti camientu, l'escritor de [[tresporte públicu]] Alon Levy dixo:<ref name="NationalReview">{{cita publicación |url=http://www.nationalreview.com/agenda/274165/alon-levy-politicals-vs-technicals-reihan-salam |títulu=Alon Levy on Politicals vs. Technicals |nome=Reihan |apellíu=Salam |obra=National Review |fecha=9 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=29 de setiembre de 2013}}</ref> "En realidá, un sistema de too-eleváu (que ye lo que Musk propón con Hyperloop) ye un error en llugar d'una carauterística. La tierra del Valle Central ye barata, los pilones son caros, puede vese fácilmente polos costos de carreteres elevaes y trenes en tol mundu.“<ref name="WaPoWonkBlog">{{cita publicación |url=http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2013/08/13/there-is-non-redeeming-feature-of-the-hyperloop/ |títulu=There is non redeeming feature of the Hyperloop |obra=[[The Washington Post]] |nome=Brad |apellíu=Plumer |fecha=13 d'agostu de 2013}}</ref> Michael Anderson, profesor d'economía agrícola y de recursos na [[Universidá de California en Berkeley]], predixo que los costos xubiríen a alredor de 100 mil millones de dólares.<ref name="economist20130817"/> El llibru blancu de Hyperloop suxer que 20 dólares cada billete de trayeutu unidireccional ente Los Angeles y San Francisco seríen abondos pa cubrir los costos iniciales de [[Capital (economía)|capital]], sobre la base de amortizar el costu de Hyperloop en 20 años con proyeiciones de 7.4 millones de pasaxeros per añu, ensin incluyir los costos d'operación (anque la propuesta afirma que los costos llétricos taríen cubiertos por paneles solares). Nun se suxirió nengún [[preciu]] del billete nel diseñu de la versión alfa.<ref name="AlphaSpaceX"/> Dan Sperling, direutor del Institutu d'Estudios sobre'l Tresporte de la [[Universidá de California en Davis]], dixo a [[Al Jazeera América]] que "nun hai manera de que la economía nesto resuélvase".<ref name="FOLIE">{{cita publicación |url=http://america.aljazeera.com/articles/2013/8/14/economists-don-tbelievethehyperloop.html |títulu=Economists don't believe the Hyperloop |obra=[[Al Jazeera America]] |nome=Joseph |apellíu=Brownstein |fecha=14 d'agostu de 2013}}</ref> Les primeres estimaciones de costos del Hyperloop son una tema d'alderique. Dellos economistes y espertos en tresporte espresaron la creencia de que'l preciu de 6 mil millones de dólares, subestima dramáticamente el costu de diseñar, desenvolver, construyir y probar una forma totalmente nueva de tresporte.<ref name="NYT-Bilton">{{cita publicación |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2013/08/15/could-the-hyperloop-really-cost-6-billion-critics-say-no/ |títulu=Could the Hyperloop Really Cost $6 Billion? Critics Say Nun obra=[[The New York Times]] |nome=Nick |apellíu=Bilton |fechaaccesu=18 d'agostu de 2013}}</ref><ref name="FOLIE"/><ref name="GGW"/><ref name="WaPoWonkBlog"/> The Economist dixo que ye improbable que les estimaciones "sían inmunes a la [[eutrofización]] del costu (sobrecostu) que cualesquier otru gran proyeutu d'infraestructura paez condergáu a sufrir".<ref name="economist20130817"/> Les torgues polítiques pa la construcción de tal proyeutu en California van ser bien grandes. Hai una gran cantidá de "capital políticu y de reputación" invertíu nel megaproyecto esistente del [[Tren d'Alta Velocidá de California]].<ref name="economist20130817">{{cita publicación |url=http://www.economist.com/news/science-and-technology/21583588-elon-musk-electric-car-entrepreneur-and-proponent-private-colonies-mars |títulu=The Future of Transport: Non loopy escurre |publicación=The Economist |volume=Print edition |fecha=17 d'agostu de 2013 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2013}}</ref> Nun va ser senciellu sustituyir un diseñu distintu, dada la situación económica en California. Texas suxirióse como alternativa, siendo'l so ambiente político y económico más favorable.<ref name="economist20130817"/> La construcción d'un proyeutu esitosu de demostración a subescala de Hyperloop podría amenorgar les torgues polítiques y ameyorar les estimaciones de costos. Musk suxirió que puede tar personalmente arreyáu na construcción d'un prototipu de demostración del conceutu Hyperloop, incluyendo'l financiamiento del esfuerciu de desenvolvimientu.<ref name="gm20130813"/><ref name="economist20130817"/> Musk entama instalar paneles solares a lo llargo del sistema Hyperloop, lo que foi criticáu pol profesor Roger Goodall, yá que nun ye lo suficientemente facederu como pa devolver abonda enerxía p'alimentar el sistema Hyperloop, argumentando que les bombes d'aire y la propulsión riquiríen muncha más enerxía que los paneles solares podríen xenerar.<ref name="Mercury-2016-09-16"/> == Proyeutos rellacionaos == === Historial === El conceutu de tresporte de pasaxeros en tubos neumáticos nun ye nuevu. La primer patente pa tresportar mercancíes en tubos foi sacada en 1799 pol inxenieru mecánicu ya inventor británicu George Medhurst. En 1812, Medhurst escribió un llibru que detallaba la so idea de tresportar pasaxeros y mercancíes al traviés de tubos herméticos usando la propulsión del aire.<ref name="business20130715">{{cita publicación |url=http://www.businessinsider.com/elon-musks-hyperloop-science-fiction-2013-7 |títulu=If Elon Musk's Hyperloop Sounds Like Something Out Of Science Fiction, That's Because It Is |obra=[[Business Insider]] |nome=Chris C. |apellíu=Anderson |fecha=15 de xunetu de 2013 |fechaaccesu=14 d'agostu de 2013}}</ref> A principios del 1800, había otros sistemes similares propuestos o esperimentales, que yeren conocíos como'l ferrocarril atmosféricu. El ferrocarril neumáticu de Crystal Palace funcionó en Londres alredor de 1864 y utilizó unos ventiladores grandes, dalgunos de 6.7 metros de diámetru, que yeren remanaos por una máquina de vapor. Los túneles tán agora abandonaos, pero la llinia funcionó con ésitu mientres más d'un añu. [[Ficheru:Beach Pneumatic plan.jpg|270px|The plan of the Beach Pneumatic Transit station and tunnel.|thumb|El plan de la estación y el túnel del Beach Pneumatic.]] El Beach Pneumatic Transit yera un prototipu en forma de tubu y tenía una estensión de llongura del tamañu d'una mazana, que tuvo operativu dende 1870 hasta 1873, pal tresporte públicu soterrañu na ciudá de Nueva York. El sistema funcionaba a una presión casi atmosférica, y el vagón de pasaxeros mover por mediu d'aire de mayor presión aplicáu a la parte trasera del vagón, mientres se caltenía una presión daqué más baxa na so parte delantera.<ref name="sa18700305">{{cita publicación |títulu=The Pneumatic Tunnel Under Broadway, N.Y. |publicación=Scientific American |nome=Alfred Ely |apellíu=Beach |volume=22 |númberu=10 |páxines=154–156 |fecha=5 de marzu de 1870 |doi=10.1038/scientificamerican03051870-154}}</ref> Na década de 1910, los trenes de vacíu fueron descritos per primer vegada nel pioneru cohete diseñáu pol americanu [[Robert Goddard]].<ref name="economist20130817"/> Ente que Hyperloop tien innovaciones significatives sobre les primeres propuestes de baxa presión o aparatos de tresporte de tubos de vacíu, la obra de Goddard "paez tener la mayor superposición con Hyperloop".<ref name="gm20130822"/> El físicu de Princeton [[Gerard K. O'Neill]] escribió alrodiu de los trenes transcontinentales usando propulsión magnética nel so llibru “2081: A Hopeful View of the Human Future" (2081: Una visión esperanzadora del futuru humanu). Anque esta ye una obra de ficción, el llibru trató de predicir les teunoloxíes futures na vida cotidiana. Na so predicción imaxinó trenes que funcionaríen usando la levitación magnética en túneles soterraños, aumentando la velocidá cuando espulsaba l'aire y el resfregón p'amenorgala. Tamién demostró con un dispositivu prototipu a escala qu'aceleró una masa usando propulsión magnética a altes velocidaes. Citó la [[catapulta electromagnética]] y foi una tema central nel so llibru de non ficción sobre la colonización espacial en “[[Ciudaes del espaciu]]”. Swissmetro foi una propuesta pa executar un tren de levitación magnética nun ambiente de baxa presión. Les concesiones fueron apurríes a Swissmetro a empiezos del añu 2000 pa coneutar les ciudaes suices de [[St. Gallen]], [[Zúrich]], [[Basilea]], y [[Xinebra]]. Los estudios de factibilidad comercial algamaron conclusiones distintes y el tren de levitación magnética nunca foi construyíu.<ref name="swissmetro">{{cita web |url=http://www.swissmetro.ch/en/content/history |títulu=History |obra=Swissmetro.ch |fechaaccesu=14 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130818225210/http://www.swissmetro.ch/en/content/history |fechaarchivu=18 d'agostu de 2013 }}</ref> Informóse que China taba construyendo un tren de levitación magnética de 1000 quilómetros per hora basáu en vacíu n'agostu de 2010 según un llaboratoriu de la Universidá de Jiaotong. Esperábase que costara ente 10 y 20 millones de yuanes más per quilómetru, que'l tren d'alta velocidá. N'abril de 2016 entá nun se construyó.<ref name="engadgetsumohurd20100804">{{cita publicación |url=http://www.engadget.com/2010/08/04/chines-maglev-trains-to-hit-1-000kph-in-three-years-doc-brown/ |títulu=China's maglev trains to hit 1,000km/h in three years |obra=Engadget |nome=Darren |apellíu=Murph |fecha=4 d'agostu de 2010 }}</ref> === Presente === ET3 Global Alliance foi fundada por Daryl Oster en 1997, coles mires d'establecer un sistema de tresporte global usando cápsules de pasaxeros en tubos completos de vacíu, en trenes de levitación magnética ensin resfregón. Oster y el so equipu axuntar con Elon Musk el 18 de setiembre de 2013, p'aldericar la teunoloxía, prometiendo per parte de Musk una inversión nun prototipu de 5 quilómetros del diseñu propuestu por ET3.<ref name="futurist20131030">{{cita publicación |url=http://www.futuristspeaker.com/2013/10/competing-for-the-world-largest-infrastructure-project-over-100-million-jobs-at-stake/ |títulu=Competing for the World's Largest Infrastructure Project: Over 100 Million Jobs at Stake |obra=Futurist Speaker |nome=Thomas |apellíu=Frey |fecha=30 d'ochobre de 2013}}</ref><ref name="denver20130809">{{cita publicación |url=http://www.denverpost.com/business/ci_24036566/longmont-entrepreneur-has-tubal-vision-future-transportation |títulu=Longmont entrepreneur has tubular vision on future of transportation |obra=The Denver Post |nome=Aldo |apellíu=Svaldi |fecha=9 d'agostu de 2013}}</ref> == Cultura popular == Hai múltiples exemplos de tubos despresurizados na lliteratura y los medios de comunicación que se remonten al sieglu XIX. El llibru de [[Harry Harrison]], Tunnel Through the Deeps, de 1972, ye un llibru tempranu de [[steampunk]] que da detalles esplícitos sobre cómo un sistema d'esti tipu funcionaría tanto en tierra como nel mar, incluyendo l'usu de pontes submarines pa llexar los tubos al traviés de les fondures más allá de la plataforma continental. El siguimientu de [[Gene Roddenberry]] en Star Trek, como en Genesis II, usó un conceutu bien similar -llamáu "subshuttle" nel programa- pa mover personaxes d'un llugar a otru rápido. En Lambda One (New Worlds 1962) de Colin Kapp, los vehículos intercontinentales soterraños viaxen al traviés de túneles virtuales formaos por “[[Resonancia (mecánica)|resonancia]]” de nivel atómicu utilizando l'espaciu vacíu esistente ente partícules subatómiques.<ref>{{cita publicación |apellíu-editor1=Boston|nome-editor1=John|apellíu-editor2=Broderick|nome-editor2=Damien|títulu=New Worlds: Before the New Wave, 1960-1964|volume=2|páxina=216|issn=0891-9623}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Hyperloop}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Alta velocidá]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 02vyjzvrlm5bdtgyqz932bl67my4bfp 0 102623 4493714 4490375 2026-05-18T02:36:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493714 wikitext text/x-wiki La '''intersexualidá''' ye una variación orgánica pola cual un individuu presenta discrepancia ente'l so [[Cromosoma#Cromosomes sexuales|sexu]] y los sos xenitales, teniendo por tanto carauterístiques xenétiques y fenotípiques propies d'[[home]] y de [[muyer]], en grau variable.<ref name= "LS">{{Cita web |url=http://www.latinsalud.com/articulos/00349.asp |títulu=Intersexualidá |fechaaccesu=4 de xunetu de 2011 |editor=LatinSalud |editorial=Alburg S.A. New Media Producer}}</ref><ref name= "MLP">{{Cita web |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/ency/article/001669.htm |títulu=Intersexualidá |fechaaccesu=4 de xunetu de 2011 |editor=MedLine Plus de la Biblioteca Nacional de Medicina de los EE.XX. |ubicación=EE.XX.}}</ref> Puede tener, por casu, una abertura vaxinal, que puede tar parcialmente fundida, un órganu eréctil (ente pene y clítoris) más o menos desenvueltu y ovarios o testículos, que suelen ser internos. Ye una cuestión xenital, principalmente esterna. Ye un error común pensar qu'un intersexual ye «home y muyer al empar». Ye imposible qu'una persona tenga'l sistema reproductor pa la xestación d'un fetu, esclusivu de les muyeres, y al empar tenga la capacidá de xenerar semen con espermatozoides, capacidá puramente masculina. De la mesma manera ye biolóxicamente imposible que nun mesmu cuerpu desenvuélvanse dafechu órganos sexuales masculinos y femeninos. La intersexualidá carauterizar por una ambigüedá xenital dientro d'una escala de severidá y puede empezar a manifestar en cualquier momentu dende la nacencia hasta la adultez.<ref name="elmundo_1">https://www.elmundo.es/elmundosalud/2012/10/25/noticias/1351185563.html</ref><ref name="elmundo_2">https://www.elmundo.es/elmundosalud/2012/10/25/noticias/1351184448.html</ref> Enantes emplegábase'l términu [[Hermafroditismo|hermafrodita]], pero'l mesmu empezó a reemplazase, pos para dalgunos puede resultar engañosu, insensible y confusu<ref name= "MLP"/> por comparar una carauterística común n'otres [[especie|especies]] d'[[animal|animales]] y [[planta|plantes]] con una condición de nacencia qu'asocede en dellos pocos [[ser humanu|seres humanos]]. En 2006, la Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society (LWPES) y la European Society for Paediatric Endocrinology (ESPE) publicaron un estudiu sobre desórdenes intersexuales coles mires d'escoyer una terminoloxía que seya más descriptiva, que reflexe más la etioloxía xenética d'esta condición y que tea ausente de carga peyorativa. Alcuerden llamar a cualquier enfermedá intersexual: "disorders of sex development (DSD)"; n'español: "trestornos del desenvolvimientu sexual".<ref name=":5">{{cita llibru|apellíos=Endocrinology|nome=European Society for Paediatric|títulu=Third Joint Meeting of the European Society for Pediatric Endocrinology (ESPE) and Lawson Wilkins Pediatric Endocrinology Society (LWPES), Jerusalem, October 29-November 3, 1989 : abstracts|url=https://books.google.com.co/books?id=1tpFAAAAYAAJ&dq=Lawson+Wilkins+Pediatric+Endocrine+Society+(LWPES)&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi1osT_46fYAhXGeSYKHcseAZkQ6AEIJjAA|fechaaccesu=2017-12-26|fecha=1989|editorial=Karger|idioma=en|apellíos2=Society|nome2=Lawson Wilkins Pediatric Endocrinology}}</ref> Alemaña ye'l primer país européu en dexar que nun se rexistre'l sexu de los naciellos nos certificaos de nacencia.<ref>[http://sociedad.elpais.com/sociedad/2013/08/19/actualidad/1376938559_453077.html Alemina llexisla la intersexualidá]</ref> == Clasificación d'estaos intersexuales == Los estaos intersexuales, Clasificar en 4 grandes grupos, anque nun esiste concenso na comunidá médica al respective de esta tema, por cuenta de los pocos trabayos d'investigación realizaos nesta materia, dellos autores coinciden en que la siguiente resulta una claisficación conveniente pa los estaos que fueron identificaos y carauterizaos:<ref name=":0">{{cita llibru|apellíos=Hecker|nome=Waldemar C.|enllaceautor=|títulu=Surgical Correction of Intersexual Genitalia and Female|url=|fechaaccesu=|añu=2012|editorial=Springer Science & Business Media|isbn=364270364X, 9783642703645|editor=Springer Science & Business Mediu|allugamientu=United States|páxina=8 - 25|idioma=English|capítulu=1}}</ref><ref name=":5" /> # '''Seudohermafroditismo masculín.- (''Pacientes con cariotipo XY, testículos (neñones) y [[xenitales]] esternos incompletos o equivocadamente estremaos'').'''<ref name=":0" /><ref name=":4">{{cita llibru|apellíos=Dewhurst|nome=Sir John|títulu=The intersexual disorders|url=https://books.google.com.co/books?id=KWRsAAAAMAAJ&q=intersexual+diagnostic+clinical&dq=intersexual+diagnostic+clinical&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi4wdfHz6bYAhXG2SYKHYoWDfU4HhDoAQgzMAI|fechaaccesu=2017-12-26|fecha=1969|editorial=Baillière, Tindall & Cassell|idioma=en|apellíos2=Gordon|nome2=Ronald Roger}}</ref> #* Seudohermafroditismo masculín Clásicu severu #* Seudohermafroditismo masculín Clásicu leve #* Seudohermafroditismo masculín atípicu # '''Seudohermafroditismo femenín.- ''(Pacientes con cariotipo XX, con o ensin xenitales internos femeninos y xenitales esternos ambiguos masculinizados).''''' ''<ref name=":0" /><ref name=":4" />'' #* Seudohermafroditismo femenín clásicu<ref name=":0" /> #* Seudohermafroditismo femenín clásicu leve<ref name=":0" /> #* [[Seudohermafroditismo femenín masculinizante]]<ref name=":0" /><ref name=":4" /> #* Seudohermafroditismo femenín atípicu<ref name=":0" /> # '''Hermafroditismo verdaderu. ''(En forma carauterística presenten tantu texíu testicular como ováricu. Xenitales esternos ambiguos. Graos variables de desenvolvimientu de los conductos Wolfianos y/o Mullerianos)'''''''.<ref name=":0" /><ref name=":4" />'' #* Hermafroditismo verdaderu con sexu cromosómico XX nel 75% de los casos #* Hermafroditismo verdaderu con sexu cromosómico XY o con mosaicismo nel 25% de los casos restantes. # '''Disgenesia gonadal.- ''(Inclúin les anomalíes cromosómicas y xeneralmente les persones nun presenten ambigüedá sexual, sinón desenvolvimientu sexual incompletu).''''' ''<ref name=":0" /><ref name=":4" />'' #* Disgenesia gonadal monosomías: XO o [[Síndrome de Turner]]). #* Disgenesia gonadal Aneuploidias como la XXY o [[Síndrome de Klinefelter]]. #* Disgenesia gonadal con Mosaicismos (2 o más fonduxes celulares nun mesmu individuu), #* Disgenesia gonadal con alteraciones de la morfoloxía cromosómica (deleciones, isocromosomas, cromosomes anulares). === 1. Seudohermafroditismo masculín === El [[Insensibilidá a los andróxenos|pseudohermafrodistismo]] masculín, Feminización Testicular o [[Síndrome de Morris]],​ Carauterizar por: * [[Cariotipo]] 46 XY (masculín). * Calteres sexuales femeninos secundarios normales. Les [[Mama|mames]] tán bien desenvueltes pero nun esiste [[vellu]] en [[Axila|axilas]] y [[pubis]]. * La natura ye ciega. Nun se sigue col úteru pos esti nun esiste davezu. * Les [[Gónada|gónaes]] son [[Testículo|testículo]] de [[histoloxía]] normal anque suelen ser intraabdominales. * Los niveles de [[testosterona]] son similares a los del [[home]], pero hai un déficit nos receptores intranucleares androgénicos, lo que torga l'actuación de los andróxenos. Estos pacientes presenten nucleos [[cromatina]] sexual negativos y un complexu cromosómico sexual XY. Estes anormalidaes tán causaes por deficiente producción de [[Andróxenu|andróxenos]] per parte de les célules intersticiales de los [[testículos]] ([[célules de Leydig]]) acomuñáu a una igualmente escasa producción de Factor Inhibidor de Müller (FIM), tamién so la responsabilidá de los testículos fetales. El desenvolvimientu morfolóxicu testicular d'estos homes varia dende rudimentariu hasta normal. ====Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos (SIA) ==== El '''[[síndrome d'insensibilidá a los andróxenos]]''', '''[[Síndrome de Morris]]''' o '''[[Feminización testicular]]''' ye una enfermedá xenética na cual les [[hormones]] encargaes de desenvolver les carauterístiques físiques masculines ([[andróxenos]]), nun son asimilaes poles célules. Esto fai que'l cuerpu desenvolver con una apariencia totalmente femenina. De los [[andróxenos]] depende la formación del [[pene]], de los [[testículos]] y del vellu corporal. Estes actúen dende la séptima selmana d'embaranzu, creando los testículos que se van agospiar nel cuévanu abdominal hasta que finalmente baxen. Los afeutaos escarecen de la capacidá celular de responder a les órdenes de les hormones masculines, polo que'l so cuerpu nun se desenvuelve de normal. Estes hormones son producíes, al igual que nun home sanu, nos testículos que s'atopen na zona del abdome y nunca lleguen a baxar. Por esta razón, a pesar de que l'individuu tien los [[cromosomes]] XY, el so cuerpu desenvuélvese como'l d'una muyer. Esti trestornu afecta al cromosoma X y ye tresmitíu de madre a fíu. ===== Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos completu ===== El SIA completu torga totalmente el desenvolvimientu de cualquier carauterística masculina. L'individuu naz y críase con una absoluta apariencia femenina. El cuerpu ye'l d'una muyer, con senos, [[natura]] y cadriles. La única anormalidá ye la falta de la [[menstruación]]. Ésta nun se da yá que la persona nun tien úteru nin ovarios, polo cual ta imposibilitada pa concebir. Si realiza un mapeo xenéticu reparar que efeutivamente tien los cromosomes XY, pero que les sos célules nun respuenden a los andróxenos. ===== Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos incompletu ===== Nel SIA incompletu hai un amiestu de carauterístiques femenines y masculines. Por casu, hai casos de persones con esta condición que tienen carauterístiques masculines y desenvolvieron senos. Tamién puede producise la [[criptorquidia]], que ye cuando unu o los dos testículos nun baxaron al escrotu. ===== Tratamientu del Síndrome d'insensibilidá a los andróxenos ===== El non descendimiento de los testículos aumenta la probabilidá de cáncer, polo que ye común extirparlos cuando s'afaya la condición, lo que suel asoceder na adolescencia. Otru tratamientu ye la suministración d'[[estróxenos]] pa reemplazar a los inefectivos andróxenos y provocar la maduración completa y el caltenimientu de les carauterístiques femenines, y tamién, prevenir la osteoporosis nos años futuros. De ser necesariu, la persona podría precisar un procesu de dilatáu vaxinal o una ciruxía de reconstrucción xenital. Esti trestornu nun ye mortal, y si se extirpan a tiempu los testículos nun produz nengún entueyu, amás de la esterilidá. Nun ye una enfermedá común, afecta a 1 de cada 64000 persones === 2. Seudohermafroditismo femenín === Estremáronse cuatro granes tipos: Seudohermafroditismo femenín clásicu, Seudohermafroditismo femenín clásicu leve, Seudohermafroditismo femenín masculinizante y Seudohermafroditismo femenín atípicu. ====Seudohermafroditismo femenín clásicu ==== Tamién conocíu como [[hiperplasia suprarrenal conxénita]] o síndrome adrenogenital. Nél hai un déficit [[conxénitu]] de la [[enzima]] 17 y/o 21-hidroxilasa en la [[glándula suprarrenal]] que desencadena un fallu en la [[Biosíntesis|síntesis]] de [[cortisol]]. El defectu de cortisona fai qu'aumente la secreción de [[ACTH]], que al aguiyar la [[Corteza suprarrenal|corteza]] fai que se produzan grandes cantidaes de [[Andróxenu|andróxenos]]. Son carauterísticos del cuadru los siguientes datos: * [[Cariotipo]] 46 XX (femenín). * [[Fenotipu]] d'aspeutu masculín. * Xenitales esternos virilizados con [[clítoris]] [[Hipertrofia|hipertrofiáu]]. * Natura normal con presencia d'úteru y anexos. * Esisten niveles elevaos de 17-cetoesteroides, ente que les [[Gonadotrofina|gonadotrofinas]] tán baxes. Estos pacientes tienen nucleos [[cromatina]] positivos y constitución cromosómica 44. La causa más frecuente ye la hiperplasia suprarrenal virilizante conxénita. Nesti casu nun esiste alteración ovárica, sicasí, la producción escesiva de [[Andróxenu|andróxenos]] por les [[glándules suprarrenales]], provoca la masculinización de los xenitales esternos mientres el periodu fetal, que varia dende una hipertrofia de [[clítoris]] hasta xenitales casi masculinos. Esta forma clínica ye heredada con traza autosómico recesivo. En ciertos casos un tumor masculinizante como'l arrenoblastoma na madre causó pseudohermafroditismo femenín na so neña.<ref name=":5" /><ref name=":2" /> ==== Sindrome de insencibilidad recesiva a los andróxenos ==== {{AP|Seudohermafroditismo femenín masculinizante}} Tamién conocíu como (Intersexualidá de tipu femenín masculinizante) o (Intersexualidá 46 XX femenina masculinizante) o (Seudohermafroditismo femenín masculinizante), ye un tipu de intersexualidá bien pocu común, que pertenez a la categoría de ''Seudohermafroditismo femenín.- Pacientes con cariotipo 46XX'', xeneralmente con xenitales internos femeninos y esternos masculinizados (parcial o de forma completa na mayoría de los casos) presente en muyeres [[cromosomes | Cromosomicas]], d'apariencia física esterna masculina. El diagnósticu ye bien escasu al igual que los casos documentaos, probablemente pola baxa incidencia y l'altu nivel de maduración de los órganos sexuales masculinos esternos, lo que facilita'l so camuflaje y tracamundiu con otru tipu de condiciones clíniques. Xeneralmente diagnostícase na edá adulta.<ref name=":0">{{cita llibru|apellíos=Hecker|nome=Waldemar C.|enllaceautor=|títulu=Surgical Correction of Intersexual Genitalia and Female|url=|fechaaccesu=|añu=2012|editorial=Springer Science & Business Media|isbn=364270364X, 9783642703645|editor=Springer Science & Business Mediu|allugamientu=United States|páxina=8 - 25|idioma=English|capítulu=1}}</ref><ref name=":4">{{cita llibru|apellíos=Dewhurst|nome=Sir John|títulu=The intersexual disorders|url=https://books.google.com.co/books?id=KWRsAAAAMAAJ&q=intersexual+diagnostic+clinical&dq=intersexual+diagnostic+clinical&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwi4wdfHz6bYAhXG2SYKHYoWDfU4HhDoAQgzMAI|fechaaccesu=2017-12-26|fecha=1969|editorial=Baillière, Tindall & Cassell|idioma=en|apellíos2=Gordon|nome2=Ronald Roger}}</ref> <ref name=":0" /><ref name=":1">{{cita llibru|apellíos=Rayo|nome=Bhasker|enllaceautor=|títulu=Clinical Gynecology (4Th Edition)|url=https://books.google.com.co/books?id=rGSR8UaOEKkC&dq=intersexual+clinical&hl=es&source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=2017-12-26|añu=|fecha=1998|editorial=Orient Blackswan|isbn=9788125016229|editor=|ubicación=|páxina=80 - 90|idioma=en|capítulu=}}</ref> === 3. Hermafroditismo Verdaderu === El '''hermafroditismo verdaderu''' ye un términu médicu pa una condición [[intersexual]] na qu'un individuu naz con texíu ovárico y testicular. Puede haber un ovariu debaxo d'un testículu o de los dos, pero más comúnmente una o dambes gónaes ye un ovotestis que contién dambos tipos de texíu. Anque ye similar en dellos aspeutos a la [[disgenesia gonadal mista]], les condiciones pueden ser estremaes histológicamente.<ref name="pmid12379746">{{cita publicación|títulu=True hermaphroditism and mixed gonadal dysgenesis in young children: a clinicopathologic study of 10 cases|autor=Kim KR, Kwon Y, Joung JY, Kim KS, Ayala AG, Ro JY|fecha=ochobre de 2002|publicación=Mod. Pathol.|volume=15|númberu=10|páxines=1013–9|doi=10.1097/01.MP.0000027623.23885.0D|pmid=12379746}}</ref> ==== Etimoloxía ==== El términu deriva del llatín hermaphroditus, que deriva del griegu antiguu [[Hermafroditu|Hermaphroditos]] (Ἑρμαφρόδιτος),<ref>{{cita web|url=http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2025388|títulu=Definition of hermaphroditus|fechaaccesu=19 de xunetu de 2013|editorial=Numen: The Latin Lexicon|urlarchivu=https://archive.today/20130719090346/http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2025388|fechaarchivu=2013-07-19}}</ref> fíu de [[Hermes]] y [[Afrodita]] na mitoloxía griega. Según [[Ovidio]], fundir cola ninfa [[Salmacis]] resultando nuna persona que tien carauterístiques físiques de dambos sexos<ref name="Ovid">[[s:Metamorphoses/Book IV#The_Story_of_Salmacis_and_Hermaphroditus|Ovid, Metamorphoses, Book IV: The story of Hermaphroditus and Salmacis.]]</ref> acordies con l'anterior Diodoro de Sicilia, nació con un cuerpu físicu que combina dambos sexos.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/4A*.html#6.5 Diodorus Siculus — Book IV Chapters 1–7]</ref> La pallabra hermafrodita entró nel léxicu Inglés a finales del sieglu XIV.<ref>''Oxford English Dictionary'', 1st edn, s.v. ''hermaphrodite, n. and adj.''; {{cita web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=hermaphrodite|títulu=Online Etymology Dictionary|fechaaccesu=3 de xunu de 2012}}</ref> ==== Causes ==== Esta condición ye bien rara. Hai delles maneres en qu'esto puede asoceder: * Puede ser causada pola división d'un óvulu, siguíu pola fertilización de cada óvulu haploide y la fusión temprana nel desenvolvimientu de los dos cigotos. * Alternativamente, un óvulu puede ser fecundáu por dos espermatozoides siguíu d'un rescate trisómico nuna o más célules fíes. * Dos óvulos fecundaos por dos espermatozoides dacuando fundise pa formar una quimera tetragametica. Si un cigotu macho y uno fema fúndense, puede dar llugar a un individuu hermafrodita. * Puede tar acomuñáu cola mutación nel xen [[SRY]].<ref name="pmid8447323">{{cita publicación|url=|títulu=True hermaphroditism in a 46,XY individual, caused by a postzygotic somatic point mutation in the male gonadal sex-determining locus (SRY): molecular genetics and histological findings in a sporadic case|autor=Braun A, Kammerer S, Cleve H, Löhrs O, Schwarz HP, Kuhnle O|fecha=marzu de 1993|publicación=Am. J. Hum. Genet.|volume=52|númberu=3|páxines=578–85|doi=|pmc=1682159|pmid=8447323}}</ref> === 4. Disgenesia gonadal === ====Síndrome de Turner ==== El '''síndrome de Turner''', síndrome de Ullrich-Turner o monosomía X, ye una afección xenética rara, qu'afecta namái a les muyeres, provocada pola ausencia total o parcial d'un [[cromosoma X]]. La cantidá normal de [[Cromosoma|cromosomes]] nos seres humanos ye 46. Dos d'estos cromosomes, determinen el sexu (los cromosomes sexuales). Les muyeres de normal tienen dos de los mesmos cromosomes sexuales (XX), ente que los homes presenten un cromosoma X y un cromosoma Y (XY). Nes muyeres con síndrome de Turner, a les célules fáltalos tou o parte d'un cromosoma X. Lo más común ye que la paciente tenga namái un cromosoma X; otres, pueden tener dos cromosomes X, pero unu d'ellos ta incompletu. Delles vegaes, asocede que ciertes célules presenten los dos cromosomes X, pero otres célules tienen namái unu ([[mosaicismo]]). Esta afección xenérase práuticamente nel momentu de la concepción y nun ye prevenible. Tantu [[Fenotipu|fenotípica]] como [[Xenoma|genotípicamente]] son muyeres (por ausencia de [[cromosoma Y]]). Trátase de la única monosomía vidable n'humanos, yá que la falta de cualesquier otru cromosoma na especie humana ye letal. L'ausencia del cromosoma Y determina el sexu femenín de tolos individuos afeutaos, y l'ausencia del segundu cromosoma X determina la falta de desenvolvimientu de los calteres sexuales primarios y secundarios. Esto confier a les muyeres que carecen el síndrome de Turner un aspeutu infantil y [[esterilidá]] pa tola vida. [[Incidencia|Incide]], aproximao, en 1 de cada 2.500 neñes. Otros nomes alternativos son síndrome Bonnevie-Ullrich o disgenesia gonadal, monosomia X.​ ====Síndrome de Klinefelter ==== El '''síndrome de Klinefelter''' ('''SK''') o '''47,XXY''' ye la carauterización clínica d'una [[mutación cromosómica]] qu'afecta a [[homes]] y qu'inclúi, ente otres manifestaciones, [[Hipogonadismo|hipogonadismo hipergonadotrópico]], [[ginecomastia]], dificultaes nel deprendimientu y [[infertilidad]]. Aniciar pola esistencia de dos [[Cromosoma X|cromosomes X]] y un [[cromosoma Y]]. Ye la [[enfermedá xenética]] más común en homes. Dellos homes nun presenten síntomes y nun saben que carecen esta condición hasta la edá adulta al presentase infertilidad.​​ Basar nuna alteración xenética que se desenvuelve pola separación incorreuta de los cromosomes homólogos mientres les [[meiosis]] que dan llugar a los gametos d'unu de los proxenitores, anque tamién puede dase nes primeres divisiones del [[cigotu]]. El [[sexu]] de les persones ta determináu por los [[Cromosoma|cromosomes]] [[Cromosoma X|X]] y [[Cromosoma Y|Y]]. Los homes tienen los cromosomes sexuales XY (46, XY) y les muyeres, los cromosomes sexuales XX (46, XX). Nel síndrome de Klinefelter, l'home cunta, a lo menos, con un cromosoma X extra, dando llugar nel 75 % de los casos a un cariotipo (47, XXY). Sicasí, aproximao un 20 % de los casos son mosaicos cromosómicos, con variantes como (48, XXXY), y (49, XXXXY) nel 5 % de los casos.<ref name=":5" /> Créese que [[Carlos II d'España]] sufrió esti síndrome, debíu fundamentalmente a los socesivos matrimonios [[Endogamia|endogámicos]] de los sos antepasaos.<ref>{{Cita noticia|títulu=Carlos II, l'Abruxáu - SobreHistoria.com|url=https://sobrehistoria.com/carlos-ii-el-abruxáu/|fecha=2009-09-25|fechaaccesu=2017-12-26|periódicu=SobreHistoria.com|idioma=es-ES}}</ref> == Patrones == El patrón sexual normal ta dau polos siguiente determinantes: # [[Xenética|Xenéticos]]: 46 [[cromosomes]] de los que 44 son autosomas y 2 cromosomes sexuales (XY nel home, XX na muyer). # [[Gónada|Gonadales]]: [[Testículos]] nel home y [[ovarios]] nes muyeres. # [[Órganos xenitales|Xenitales internos y esternos]]: #* Nel [[home]]: los derivaos del conductu de Wolff son el epidídimo, el conductu deferente, la vesícula seminal y la canal eyaculador. Del tubérculu xenital aníciase'l glande. De la plega xenital, el rafe y de la prominencia xenital, l'escrotu. #* Na [[muyer]]: los derivaos del conductu de Müller son l'úteru, les trompes y el terciu superior de natura. Del tubérculu xenital el clítoris. De la plega xenital los llabios menores. Y de la prominencia xenital los llabios mayores. # [[Hormona]]-yos: #* Home: Hormones gonadotropas y andróxenos. #* Muyer: Hormones gonadotropas (cícliques). Estróxenos y progestágenos. # Somáticu: Apaición de calteres sexuales na pubertá. # Sociales y psicolóxicos: Principalmente asocede mientres los 2 primeros años de la vida, escontra unu o otru sexu, con pautes de comportamientu determinaes polos patrones culturales de la comunidá. == Carauterístiques == Dar en distintos graos y con distinta frecuencia, dependiendo de la causa subxacente:<ref name= "MLP"/><ref name= "A EL">{{cita llibru |apellíu=L. |nome=Allen |títulu=Disorders of sexual development |idioma=inglés |añu=2009 |editorial=Obstet Gynecol Clin North |páxines=25-45}}</ref> * [[Clitoromegalia]]. * Xenitales ambiguos al nacer. * [[Micropene]]. * Fusión parcial de los [[Llabios (xenitales)|llabios xenitales]]. * [[Hipospadia|Hipospadies]]. * Xenitales con apariencia inusual al nacer. * Ausencia o retrasu de la [[pubertá]], o cambeos físicos inesperaos na mesma. * En neños aparentes: testículos aparentemente non baxaos (que podríen ser [[ovariu|ovarios]]). * En neñes aparentes: mases llabiales o inguinales ([[vería]]), que pueden resultar ser [[testículu|testículos]]. Esisten delles clasificaciones. Nos XY (sexu xenético masculín) la causa más frecuente ye'l síndrome d'insensibilidá a los andróxenos por mutaciones nel xen del receptor d'andróxenos. Ente que nes XX (sexu xenético femenín) la causa más frecuente ye la hiperplasia suprarrenal conxénita (HSC) por déficit de la enzima 21-hidroxilasa. Pero esisten munches otres causes. == Frecuencia == Saber la frecuencia na población complícase cuando nun esisten llendes clares y definíes alrodiu de la presencia o non de intersexualidá. Pa la doctora Laura Audí, asesora de la Unidá d'Investigación n'Endocrinoloxía Pediátrica y del Institutu d'Investigación del Hospital Vall d'Hebron, «podría considerase que los neños que nacen con un meato urinariu ensin asitiar na punta del pene (hipospadias) tamién presenten un "estáu intersexual"». La combinación d'órganos xenitales, cromosomes, gónaes y hormones en intersexuales dio 50 variaciones rexistraes hasta'l momentu en distintos graos de severidá. Ello ye que cerca de 1 de cada 2000 neños naz con xenitales que nun son fácilmente reconocibles pa un adultu. Pa la [[Organización Mundial de la Salú]] el 1% de la población tien dalgunu de los 50 síndromes asociaos.<ref name="elmundo_2"/><ref>http://www.isna.org/node/7</ref> Según la bióloga molecular [[Anne Fausto-Sterling]], profesora de la [[Universidá Brown]], hasta un 1,7&nbsp;% de la [[Población biolóxica|población]] presentaría nun cuerpu dalguna variación de lo considerao totalmente masculín o femenín.<ref name= "anne">{{cita llibru |apellíu=FAUSTO STERLING |nome=Anne |enllaceautor=Anne Fausto-Sterling |títulu=Cuerpo sexuaos. La política de xéneru y la construcción de la sexualidá |url=http://webs.uvigo.es/xenero/profesoráu/maria_lameiras/cuerpos_sexuaos.pdf |añu=2006 |ubicación=Barcelona |editorial=Edit. Melusina |isbn=84-96614-03-4}}</ref><ref>Granados, Gabriela ''[https://web.archive.org/web/20090727072356/http://www.intersexualite.org/esceiciones.html Esceiciones de la naturaleza, incomprendidas pola sociedá]'' Páxina de Intersexualite</ref> == Etiopatogenia == Les causes qu'actúen pa la producción de los estaos intersexuales pueden ser: xenétiques, ambientales y mistes. Xenétiques: A) Anormalidá cromosómica y, por casu, Mosaicismo B) Xenes Anormales.- Los condicionantes, por casu, de la forma hereditaria (autosómica recesiva) del síndrome adrenogenital. C) Ambientales: 1. Nutricionales. 2. Químicos. 3. Físicos. 4. Infeiciones. D) Mistes.- Son les más frecuentes y resulten de les diverses aiciones que'l mediu exerz sobre los xenes, o sobre l'embrión en formación v.g. Aición de les radiaciones sobre los xenes pa producir mutaciones o cambeos de la estructura onde s'atopa la información xenética. Cuando l'axente nocivu (xenéticu, ambiental o mistu) actúa dempués de que se formó la gónada, la resultancia va ser la forma común del intersexo, na que'l sexu cromosómico y les gónaes son el mesmu, pero'l sexu determinao polos xenitales ye dudosu (seudohermafroditismo masculín y femenín). Si la noxa exerció los sos efeutos nuna fase temprana, na que los primordios gonadales son indiferentes y pueden desenvolvese en sentíu masculín y femenín, independiente del sexu cromosómico, el desenvolvimientu de la gónada puede ser distinta al determináu pol cariotipo, o bien pueden desenvolvese tantu texíu ovárico como testicular (hermafroditismo verdaderu). N'estadios inda anteriores, l'anomalía puede ser cromosómica (disgenesia gonadal) o [[xenética]]. De normal, mientres el desenvolvimientu embriolóxicu, el cariotipo XX conduz al desenvolvimientu de los xenitales internos derivaos del conductu de Müller y de los esternos derivaos y del tubérculu xenital, plega y prominencia xenital. El conductu de Wolff, sicasí, atrófiase. Nel home, el componente Y del so cariotipo (XY) condiciona la formación del testículu embrionariu. Esti de la mesma produz inductores o sustancies químiques d'aición local (del llau onde ta'l testículu namái) que dexen el desenvolvimientu del conductu de Wolff, y inhbidores qu'actúen torgando'l desenvolvimientu de los conductos Mullerianos, que terminen per atrofiar se. Cualquier falla a nivel del testículu embrionariu (ausencia, producción defectuosa o insuficiente de inductores o inhibidores) va dexase sentir sobre la diferenciación normal de los conductos de Wolff y Müller, del llau afeutáu. L'ausencia de testículos embrionarios conduz invariablemente a la producción del fenotipu femenín, independientemente de que'l xenotipu seya masculín (XY). En casos raros ciertos trestornos enzimáticos intracelulares, entá deque determinaos, condicionen que, entá esistiendo testículos embrionarios y un cariotipo normal XY, les célules blancu” esto ye los primordios de los xenitales, non respondanal estímulu androgénico testicular y que la so diferenciación facer en sentíu femenín (Síndrome de testículu feminizante). Inclusive na pubertá los texíos encargaos de la diferenciación sexual secundaria (mames, vellu, güesos,etc.) nun respuenden al estímulu androgénico y la diferenciación facer en sentíu femenín. Sicasí, les persones presenten atrofia de conductos de Müller y escarecen por tanto de úterotrompa y terciu superior de natura, anque los sos xenitales esternos son claramente femeninos (con natura terminada nes sos 2/3 superiores en fondu de sacu). Suponiendo que'l desenvolvimientu embrionariu realizóse de normal hasta la etapa previa a la diferenciación de los primordios de los xenitales (8ª selmana). Otros factores, principalmente hormonales, de puntu de partida yá seya esternu, como podría ser l'alministración iatrogénica a la madre, o internu, como socede en madres con hiperproducción androgénica causada por carcinoma de suprarrenales o por arrenoblastoma ováricu y esto ye de hiperplasia suprarrenal conxénita d'hormones androgénicas, van determinar la virilización de los xenitales esternos de los embriones femes, o'l desenvolvimientu defectuosu de los xenitales esternos de los embriones homes. El mecanismu ye'l siguiente: La [[hipófisis]] por aciu la so descarga de ACTH aguiya la porción cortical de les suprarrenales. Estes producen glucocorticoides (hidrocortisona) que por un mecanismu de “feed back” regulen la secreción hipofisaria de ACTH. Pero les suprarrenales producen amás de los glucocorticoides, mineral corticoides (el principal: la Aldosterona) y andróxenos (principal: la testosterona) como pasos intermediarios pa la producción de glucocorticoides. Cuando esiste dalgún déficit enzimáticu que bloquia la secuencia que lleva a la producción de hidrocortisona, van atropase los productos fabricaos al nivel del bloquéu (Vg. Andróxenos), va fallar el servo control de lliberación de ACTH que al producise en cantidaes aumentaes va aguiyar la porción reticular de les suprarrenales, cola consiguiente hiperplasia de la mesma y mayor producción de los productos intermediarios, que, nel casu de los andróxenos van exercer el so efeutu nos texíos embrionarios. La producción d'hormones suprarrenales realizar a partir de cambeos na molécula de colesterol. Pa ello intervienen distintes enzimes que'l so déficit condiciona la presentación d'un cuadru clínicu y bioquímicu carauterísticu pa cada unu d'ellos. Asina mesmu podemos concluyir qu'anque ye estrañu falar de temes como esti, ye científicamente posible. == Problemática == La necesidá o non y el momentu de la intervención quirúrxica ye daqué que ye llargamente aldericáu. Tou depende del tipu y del subtipo de condición intersexual que tenga l'afeutáu y de cuál fuera la edá del diagnósticu y lo que se fixera hasta entós.<ref name="elmundo_1"/> L'autor clásicu que xustificaba les intervenciones yera [[John Money]] (1921-2006). Los intersexuales, si nun s'operen a tiempu, pueden sufrir llimitaciones o daños por cuenta de la disfunción xenital. Podríen ser incapaces de realizar el coitu con fines reproductivos, o nun poder realizalo de nenguna manera. Tamién pueden tener conflictos d'identidá de xéneru. Médicos y psicólogos son los encargaos d'empobinar a los familiares. Laura Audí, asesora de la Unidá d'Investigación n'Endocrinoloxía Pediátrica y del Institutu d'Investigación del Hospital Vall d'Hebron, asegura que «la asignación de sexu nun naciellu ye una cuestión urxente», sobremanera dende'l puntu de vista social, «y rique un consensu ente los padres y l'equipu pluridisciplinar que tien de poner sobre la mesa los pros y contras». Mientres la infancia, el siguimientu d'estos pacientes realizar los endocrinólogos pediatres y na edá adulta los endocrinólogos, xinecólogos o andrólogos.<ref name="elmundo_1"/> El movimientu [[LGBTI]], de la mano de nueves teoríes sobre'l xéneru como la [[Teoría Queer]], llevanten una voz de denuncia sobre les ciruxíes a les persones recién nacíes. Denuncien que les ciruxíes realizar ensin el consentimientu de la persona, cuestionen la pretensión de [[Norma social|normalizar]] los cuerpos y denuncien que, seya comoquier, esa normalización nunca se llogra. Denuncien que les operaciones son "mutilantes": {{cita|«...tullen la diversidá de los nuesos cuerpos; tullen la nuesa sensibilidá xenital y la nuesa capacidá pal gocie sexual, la nuesa identidá y, en munchos casos, la nuesa capacidá pa optar por ciruxíes deseyaes al aportar a adultos. Tullen el nuesu derechu a decidir aspeutos centrales de les nueses vides, y el nuesu sentíu de merecer ser queríos y aceptaos entá ensin ciruxíes.»|Mauro Cabral, activista intersex arxentín.<ref>CABRAL, Mauro ''[https://web.archive.org/web/20061223222342/http://feminaria.com.ar/coleiciones/temascontemporaneos/004/004.pdf#page=117 Pensar la intersexualidá, güei]'' en MAFFÍA, Diana (comp) ''Sexualidaes migrantes. Xéneru y tresxéneru'' Ed Feminaria Buenos Aires, 2003 I.S.B.N.: 987-9143-05-1 páxs.117-124</ref>}} == Intersexualidá na cultura == ''[[L'estrañu del ayeri]]'' ye una novela negra de [[Cristina Figales]] editada por La Esfera de los llibros en 2015, na que la tema subxacente ye'l de la intersexualidá. {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.esferalibros.com/autor/cristina-figales/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} La novela ''Middlesex'', ganadora d'un [[Premiu Pulitzer]], del autor d'Estaos Xuníos [[Jeffrey Eugenides]] esamina la hestoria y los dilemes de Calliope Stephanides, el protagonista de la novela, que ye intersexual. Na serie xuvenil de MTV ''[[Faking It]]'', l'actriz [[Bailey Buntain]] interpreta a Lauren Cooper, una adolescente que manifestó ser intersexual. La película arxentina, rodada n'Uruguái, ''[[XXY]]'',<ref>[https://web.archive.org/web/20090216201612/http://xxylapelicula.puenzo.com/ Sitio web de la película XXY]</ref> y escrita y empobinada por [[Lucía Puenzo]], anque nun intenta presentar un casu clínicu, tien como protagonista a Alex, una adolescente a la que se-y diagnosticó al nacer una [[hiperplasia suprarrenal]]. Esti diagnósticu convertir nuna pseudo-hermafrodita femenina. La manga ''[[IS (manga)|IS]]'' trata los problemes qu'eses persones encaren a lo llargo de les sos vides, cómo ganar aceptación polo que son y la so incapacidá pa reproducise. == Ver tamién == * [[Andróxinu]] * [[Declaración de Montreal]] * [[Pansexualidá]] * [[Hermafrodita (mitoloxía)]] * [[Hermafroditismo]] * [[Sor Fernanda Fernández]] * [[Cheryl Chase]] * [[Eliana Rubashkyn]] * [[Tercer sexu]] * [[Principios de Yogyakarta]] * [[Herculine Barbin]] * [[Hiperplasia suprarrenal conxénita]] * [[Síndrome de Turner]] * [[Queer]] * [[Sistema de xéneru]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía adicional == * ESCABÍ-MONTALVO, Aracelis y TORO-ALFONSO, José: ''[http://www.aepc.es/ijchp/articulos_pdf/ijchp-202.pdf Cuando los cuerpos engañen: un acercamientu críticu a la categoría de la intersexualidá]'' En International Journal of Clinical and Health Psychology 2006, Vol. 6, Nº 3, páxs. 753-772 * HERNANDEZ GUÁNCHE, Violeta: ''{{Enllaz rotu|1=Intersexualidá y práutiques científiques: ¿ Realidá o ficción? |2=http://ecaths1.s3.amazonaws.com/etica/464998179.Intersexualid%C3%A1%20y%20pr%C3%A1cticas%20cient%C3%ADficas%20-%20ciencia%20o%20ficci%C3%B3n%20%28Violeta%20Hern%C3%A1ndez%20Guanche%29.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}'' RIPS. Revista d'Investigaciones Polítiques y Sociolóxiques, Vol. 8, Núm. 1, ensin mes, 2009, páxs. 89-102 Universidá de Santiago de Compostela España * CABRAL, Mauro ** (editor) ''[http://www.mulabi.org/Interdicciones2.pdf Interdicciones. Escritures dela intersexualidá en castellán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119062431/http://www.mulabi.org/Interdicciones2.pdf |date=2015-11-19 }}'' Ed. Anarrés Córdoba, febreru del añu 2009 ISBN 978-987-05-5898-9. ** ''[http://www.ciudadaniasexual.org/publicaciones/Ic.pdf N'estáu d'esceición: intersexualidá ya intervenciones sociomédicas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722090915/http://www.ciudadaniasexual.org/publicaciones/Ic.pdf |date=2017-07-22 }}'' parte del proyeutu doctoral en filosofía “Teunoloxía de la Identidá”, aniciáu na Facultá de Filosofía y Humanidaes de la Universidá Nacional de Córdoba. * FLOR, Nuria Gregori ''[http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1704213 Los cuerpos ficticios de la biomedicina. El procesu de construcción del xéneru nos protocolos médicos de asignación de sexu en ñácaros intersexuales]'' En AIBR: Revista d'Antropoloxía Iberoamericana, ISSN-y 1578-9705, Vol. 1, Nº. 1, 2006, páxs. 103-124 * FLOR, Nuria Gregori ''[http://mobiroderic.uv.es/handle/10550/49892 Alcuentros y des-alcuentros en redol a les intersexualidaes/DSD: narratives, procesos y emerxencies]''Tesis Doctoral de Nuria Gregori. Añu 2015 * GARCÍA LÓPEZ, Daniel J., ''{{Enllaz rotu|1=Sobre'l derechu de los hermafrodites |2=http://www.melusina.com/llibro.php?idg=51712 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}'', Editorial Melusina, 2015, ISBN 978-84-15373-21-6. * GARCÍA LÓPEZ, Daniel J., ''[http://hosting01.uc3m.es/Erevistas/index.php/EUNOM/article/view/2476/1360 La intersexualidá nel discursu médicu-xurídicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064840/http://hosting01.uc3m.es/Erevistas/index.php/EUNOM/article/view/2476/1360 |date=2016-06-03 }}'', en Eunomía. Revista en cultura de la llegalidá, nº8, 2015, páxs. 54-70. *Mendez Oteo, Xinecoloxía y obstertricia, 2ª Edición. == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1=Organización Internacional Intersexual pal mundu castellanu parlante |2=http://intersexualidaes.blogspot.com.ar/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Sitiu principal de la [http://www.isna.org/ Sociedá Intersexual de Norteamérica] y un informe alrodiu de [http://www.isna.org/espanol los estaos intersexuales y los tratamientos médicos dominantes] publicáu pola mesma organización. * [http://quebec.indymedia.org/es/node/23698 Australia amiesta opción intersexual nel censu nacional del 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104421/http://quebec.indymedia.org/es/node/23698 |date=2012-01-11 }}. * [https://web.archive.org/web/20090109014408/http://www.infogen.org.mx/Infogen/jsp/not_com_def.jsp?idarticulo=377 Intersexualidá]. Información sobre les causes y tipos de Intersexualidá. * [http://www.mulabi.org MULABI/Espaciu Llatinoamericanu de Sexualidaes y Derechos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017214659/http://www.mulabi.org/ |date=2018-10-17 }} {{Tradubot|Intersexualidad}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Intersexualidá|*]] [[Categoría:Queer]] 1huu7xsh938blkqweh7orhhcamrxnu1 0 102663 4493827 4492653 2026-05-18T07:10:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493827 wikitext text/x-wiki {{rexón}} [[Archivu:Map indicating Ellesmere Island, Nunavut, Canada.png|thumb|250px|Islla de Ellesmere (Nunavut, Canadá).{{Lleenda|#ffff66|Nunavut}}{{Lleenda|#ffccff|Territorios del Noroeste}}{{Lleenda|#ffffcc|Groenlandia}}.]] La '''Islla de Ellesmere''' (n'[[Idioma inglés|inglés]], ''Ellesmere Island''; en [[Idioma francés|francés]], ''Île d'Ellesmere'') ye la más septentrional de toles islles del [[Archipiélagu Árticu Canadiense]], ya integrante del grupu de les [[Islles de la Reina Isabel]]. Con un área de 196.235 km², por tamañu, ye la [[Islles de Canadá|3ª islla de Cánada]] y la [[Islla per superficie|10ª del mundu]] (pocu más pequeña que [[Gran Bretaña]], que con 218.000 km², ye la 8ª del mundu). La [[cordal Árticu]] percuerre casi tola islla, polo que tamién ye la más montascosa del archipiélagu árticu y de la mesma, la mayor islla na que conviven grandes especies animales, como'l llobu árticu, el [[güe almizcleru]], el [[caribú]] y l'osu polar. ''[[Salix arctica]]'', un tipu de sauce, ye la única especie maderiza que crez nesi ambiente.<ref>{{cita publicación |url=http://www.billingsgazette.net/articles/2007/10/25/news/local/38-poles.txt |títulu=Researcher: Study of poles needed |autor=Ed Kemmick |editorial=Billingsgazette.net |fecha=25 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2007 }}</ref> Na islla ta l'asentamientu emplazado más al norte del mundu, [[Alert]], una base científica dende onde parten munches de les espediciones al polu norte, y coles mesmes ye'l so puntu más septentrional, [[cabu Columbia]], el puntu habitáu más septentrional de la tierra non continental, amás de [[Groenlandia]]. Alministrativamente, la islla pertenez al territoriu de [[Nunavut]] y a la [[Rexón Qikiqtaaluk]]. == Historia de la islla d'Ellesmere == Los primeros habitantes de la islla de Ellesmere yeren pequeñes bandes natives paleoesquimales que cazaben na zona'l [[caribu]], el [[güe almizcleru]] y dellos mamíferos marinos, dende aproximao 1000-2000 a. de C.<ref>{{Cita web|url=http://www.civilization.ca/cmc/archeo/oracles/eskimos/12.htm|autor=Civilization.ca|títulu=Arctic History|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060419070421/http://www.civilization.ca/cmc/archeo/oracles/eskimos/12.htm|fechaarchivu=19 d'abril de 2006}}.</ref> Los sos restos pertenecen a la [[cultura Dorset]]. Dellos restos d'estructures pocu avezaes de la península de Bache pueden ser restos de [[casa comunal|cases comunales]] («stone longhouse») d'un periodu final de la [[cultura Dorset]].<ref>Peter Schlederman, "Eskimo and Viking Finds in the High Arctic", National Geographic Magazine, Vol. 159, Non. 5, May 1981:584.</ref> Depués, llegaron a la islla nuevos cazadores y pioneros neoesquimales —miembros de les cultures [[Inuit]], [[Thule (pueblu)|Thule tardía]], Ruin Island y Post-Ruin Island— que tamién s'asitiaron, tantu pel branu como pel hibiernu, llargamente pola rexón, hasta que les circunstancies ambientales, ecolóxiques y, posiblemente, sociales fixéron-yos abandonar la zona —y de los que queden abondosos restos na [[península Bache]], na parte central de la mariña oriental, a veres del [[estrechu del Nares]]. Ellesmere foi la postrera de les rexones del altu árticu canadiense en quedar despoblada mientres la [[Pequeña Edá de Xelu]], lo qu'acredita'l so interés económicu, como parte del ámbitu xeneral de la cultura del [[Smith Sound]] de la que foi n'ocasiones una parte y, dacuando, el componente principal.<ref>Late Thule culture developments on the central east coast of Ellesmere Island. Schledermann, P. McCullough, K.M. Copenhagen, Denmark: Danish Polar Center, 2003.</ref> Los [[viquingu|viquingos]], probablemente partiendo de les sos colonies en Groenlandia, llegaron a la islla de Ellesmere, a [[islla Skraeling]] (na [[península Bache]]) y a [[islla Ruin]] (en Groenlandia, na ribera opuesta de península Bache, al otru llau de la [[cuenca Kane]]) mientres les sos espediciones de caza y de comerciu colos grupos inuit nativos.<ref>Inuit-Norse contact in the Smith Sound region/Schledermann, P. McCullough, K.M.</ref> Los primeros europeos en columbrar la islla dempués de la ''Pequeña Edá de Xelu'' foi la espedición de [[William Baffin]], en [[1616]]. La islla de Ellesmere recibió esti nome en [[1852]] mientres la espedición d'[[Edward Augustus Inglefield]] n'honor del políticu inglés, [[Francis Egerton]], 1ᵉʳ [[barón de Ellesmere]] (1800-57).<ref name=canencyc>[http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1SEC819954 "Ellesmere Island"] from [http://www.thecanadianencyclopedia.com/ "The Canadian Encyclopedia Online"]. URL accessed April 7, 2006.</ref> La [[plataforma de xelu de Ellesmere]] foi documentada pola [[Espedición británica al Árticu]] de 1875-76, na que'l teniente [[Pelham Aldrich]], nuna travesía de reconocencia, foi dende [[cabu Sheridan]] ({{coord|82|28|N|61|30|W|display=inline|scale:500000}}) en direición oeste hasta [[punta Alert]] ({{coord|82|16|N|85|33|W|display=inline|scale:600000}}), un percorríu de casi 400 km nel que reconoció tamién la [[plataforma de xelu Ward Hunt]]. En [[1881]], la espedición d'Estaos Xuníos dirixida por [[Adolphus Greely]] partió pa faer una esploración de les tierres al norte de Groenlandia, y depués crució l'estrechu de Nares y estableció el so campamentu en [[Fort Conger]], a la entrada de la canal Robeson. Los miembros de la espedición fixeron munches partíes de reconocencia, cruciando les agües xelaes de nuevu escontra [[Groenlandia]] y el teniente [[James B. Lockwood]] y [[David L. Brainard]] establecieron el 13 de mayu de 1882 un nuevu récor «más al norte» (83°24'N), más allá de cabu Bryant y cabo Washington, nes mariñes groenlandeses. En 1882, Greely, nuna esploración con trineos de perros al norte de la islla de Ellesmere, algamó'l cordal Conger, los montes Innuitianas y el [[llagu Hazen]] y nesa espedición atopose restos fósiles de montes.<ref>{{cita llibru|autor=Dick, Lyle |títulu=Muskox Land: Ellesmere Island in the age of contact |editorial=University of Calgary Press |fecha=2001 |páxina=631}}.</ref> Los buques que teníen de recoyer a la espedición en Fort Conger nun llograron llegar y gracies a la persistencia de la so esposa, Henrietta, la busca nunca foi abandonada. Dos barcos, el ''Bear'' y el ''Tetis'', llograron aportar el 22 de xunu de 1884 pa rescata-yos (daquella treslladaren el so campamentu a Cabu Sabine). 19 de los 25 miembros de la espedición perecieren de inanición, afogamientu y hipotermia (y unu d'ellos, por una execución ordenada por Greely). Los sobrevivientes fueron acoyíos como héroes y en 1894, Greely publicó ''Three years of Arctic service: an account of the Lady Franklin Expedition of 1881-84 and the attainment of the farthest north'', en qu'ayudar de les sos alcordances y del diariu d'a bordu, fai un rellatu del viaxe.<ref>La historia d'esti notable viaxe foi novelada en numberoses ocasiones, siendo una de les más acabaes ''Abandoned: The Story of the Greely Arctic Expedition 1881-1884'', escrita por Todd Alden. Sobre'l rescate, ver Stephen K. Stein, ''The Greely Relief Expedition and the New Navy'' (International Journal of Naval History, December 2006).</ref> El fiordu Stenkul foi esploráu per primer vegada en [[1902]] por Per Schei, un miembru de la 2ª Espedición Polar del noruegu [[Otto Sverdrup]]. En 1906, [[Robert Peary]] condució una espedición nel norte de la islla de Ellesmere, dende'l cabu de Sheridan a lo llargo de la mariña escontra'l llau occidental del [[Nansen Sound]] (93° O). Mientres la espedición de Peary, la plataforma de xelu yera continua; una estimación actual ye que cubría unos 8.900 km².<ref name=iic>Jeffries, Martin O. [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic39-1-15.pdf Ice Island Calvings and Ice Shelf Changes, Milne Ice Shelf and Ayles Ice Shelf, Ellesmere Island, N.W.T.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928113808/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic39-1-15.pdf |date=2019-09-28 }}. ''Arctic'' 39 (1) (Marzu de 1986).</ref> == Xeografía == [[Archivu:Wfm ellesmere island.jpg|thumb|250px|right|Vista satélite de la islla.]] La islla d'Ellesmere tien una forma bastante irregular, con un llargor, en direición N-S, de más de 800 km y un anchor máximo d'unos 415 na parte septentrional. La islla ta travesada por fondos entrantes de mar que conformen delles grandes penínsules o partes de la islla: :* nel estremu sur, una gran península, d'unos 300 km d'anchor en direición E-O y unos 120-170 km de llargor en direición N-S, dixebrada por un pequeñu ismu d'apenes 30 km, ente les agües del Mackinson Inlet, al este y les del fiordu Vendom, al oeste. Tien delles subpensínsulas: nel estremu occidental, la [[península Simmons]]; y na parte cento-norte la península Bjorne. :* na parte central, una zona ente l'anterior ismu y otru, más al norte, d'unos 50 km d'anchor, ente les agües de badea Copes, al este y les del fiordu Cañón, al oeste. Tien unos 280 km d'anchor en direición E-O y unos 270 km de llargor en direición N-S. Tien munches subpeninsulas: na mariña oriental, les de Johan, Thorvald, Knud, Bache y Cook; na mariña occidental, les de Svendsen, Raanes y Fosheim. :* na parte septentrional, la parte más ancha de la islla, con una unos 415 km d'anchor en direición E-O y unos 430 km de llargor en direición N-S. Tien munches subpeninsulas: na mariña oriental, el puexu de Judge Daly; na mariña septentrional, la península Marvin; na mariña occidental, les penínsules de Kleybote, Hvitland, Svartfjeld y Emerson. Los puntos estremos d'islla Ellesmere son los siguientes:<ref>Llográronse direutamente por aciu el Google Earth, polo que la so precisión puede refundiar dalgún error por cuenta de la mesma forma de la consulta.</ref> :* Puntu más septentrional: {{coord|83|06|34|N|70|17|37|W|region:CA-NU_type:landmark}}, [[cabu Columbia]], a veres del [[mar de Lincoln]]; :* Puntu más meridional: {{coord|76|07|41|N|81|02|55|W|region:CA-NU_type:landmark}}, punta Rey Eduardo, nel [[estrechu Glaciar]]; :* Puntu más occidental: {{coord|80|05|18|N|96|44|11|W|region:CA-NU_type:landmark}}, un puntu cerca de cabu Colgate, frente a la islla Krueger, a veres del [[océanu Árticu]]; :* Puntu más oriental: {{coord|82|21|11|N|61|08|19|W|region:CA-NU_type:landmark}}, cabo Unión, na [[canal Robeson]]; === Relieve === [[Archivu:Arctic Cordillera2.jpg |thumb|250px|right|El [[cordal árticu]], que discurre por toda la islla.]] [[Archivu:Tanquary Fiord 12 1997-08-05.jpg|thumb|250px|La [[cordal Conger]] y el casquete Ad Astra.]] [[Archivu:Barbeau Peak, Nunavut.jpg|thumb|250px|Picu Barbeau (2.616 m) nel cordal del Imperiu Británicu, el más altu de la islla, del cordal Árticu y de Nunavut.]] [[Archivu:Quttinirtaaq 1 1997-08-05.jpg|thumb|250px|right|El cordal Imperiu Británicu.]] El cordal Árticu ocupa totalmente la islla, que tien munches subcordilleras con nomes oficiales. De norte a sur, son les siguientes: :* [[Montes Innutianas]], un gran cordal al norte, d'unos 1.300 km de llargor, con dellos cordales o subcordilleras importantes: ::* [[Montes Challenger]], el cordal más septentrional del mundu,<ref>[http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/atopo/map?mapsize=428%20380&lat=82.6832999996&long=-76.1999999985&mapxy=276605.284964+3745683.90322&scale=5000000&feature_na=Challenger+Mountains&location1=62&unique_key=0c74hala53849c20c359694y5b24ec0678&searchstring=Challenger%20Mountains&entity=MTN&layers=fapfeature+fapfeature%20north_arrow%20other_features%20million_grid%20t50k_grid%20grid_50k_3%20roads%20hydrography%20boundary%20builtup%20vegetation%20populated_places%20railway%20power_network%20manmade_features%20designated_areas%20water_features%20water_saturated_soils%20relief%20contours%20toponymy%20contour%20nodata_ntdb_50k&urlappend=%26map_textzoom03_feature%3Dnew%26map_textzoom03_feature_points%3D276625.395611+3745681.12644%26map_textzoom03_class_text%3DChallenger%2BMountains%26map_textzoom46_feature%3Dnew%26map_textzoom46_feature_points%3D276625.395611+3745681.12644%26map_textzoom46_class_text%3DChallenger%2BMountains%26map_arrowzoom03_feature%3Dnew%26map_arrowzoom03_feature_points%3D276625.395611+3745681.12644 The Challenger Mountains] en «The Atlas of Canada».</ref> a veres del océanu Árticu, col monte Commonwealth Mountain (2.225 m). ::* [[Cordillera Imperio Británicu]], col picu Barbeau 2.616 m (el más altu de la islla, del cordal Árticu y de Nunavut), el picu Commonwealth (2.225 m)<ref>L'altor nel Atles de Canadá ye de 2.196 m.</ref> y monte Oxford 2.210 m. ::* [[Cordal Garfield]] y [[Cordal de los Estaos Xuníos]], qu'escurren en direición SO-NE hasta Alert, nes agües del mar de Lincoln, ente'l llagu Hazen y el Clements Markham Inlet, con un picu de 1913 m y el Grant Ice Cap. ::* [[Cordal Osborn]], na parte central del norte, a veres del fiordu Tanquary. ::* [[Cordal Conger]], ente'l fiordu Tanquary, al oeste, y Llagu Hazen, col monte Biederbick (1.542 m) y el monte Thompson (1.433 m). :* [[Montes Azules (Nunavut)|Montes Azules]] y [[Montes Blackwelder]], nel estremu nororiental, a veres del fiordu Greely. :* [[Montaña Victoria y Alberto]], na parte central, na mariña oriental, nel puexu de Judge Daly. :* [[Cordal Sawtooth]], na parte central de la islla, na mariña occidental, na península Fosheim, con un altor máximu de 1.294 m. :* [[Montaña Príncipe de Gales]], na parte central, con un altor máximu de 1.783 m y los glaciares Stygge, Leffert, Ekblaw, Tanquary y Cadogan. :* [[Montes Inglefield]], na parte central, na mariña oriental, con una altura de 1579 m, y los glaciares Wykeham, Trinity y Talbot. :* [[Llombes Boulder]] y [[Montes Krieger]], nel norte; :* [[Picos Thorndike]], nel sur; === La mariña d'islla Ellesmere === La islla de Ellesmere ta bordiada: al sur, peles agües del [[Jones Sound]] (que la dixebren d'[[islla Devon]], a 36 km na so parte más estrecha); al este, poles de [[badea Baffin]], l'[[estrechu de Nares]] y el [[mar de Lincoln]] (que la dixebren de [[Groenlandia]], a 27 km); al norte, peles agües del océanu Árticu; al noroeste, peles agües del océanu Árticu y les del [[Nansen Sound]] (que la dixebren d'[[islla Axel Heiberg]], a 27 km); al oeste, peles agües del [[Eureka Sound]] (que la siguen dixebrando de Axel Heiberg) y [[bahía Noruega]] (frente a [[islla Graham]], a 35 km); al suroeste, peles agües del [[Hell Gate]] (que la dixebren d'[[islla North Kent]], a 5 km, ya islla Calf) y les del [[estrechu Cardigan]] (que la dixebren nuevamente d'islla Devon, a 13 km). Les agües qu'arrodien la islla solamente son navegables nel branu, anque dalgunos de los estrechos pueden tar cubiertos pol xelu mientres tol añu. Percorriendo la mariña d'islla de Ellesmere, partiendo del puntu más meridional, punta Rey Eduardo, nel [[estrechu Glaciar]], en sentíu antihorario, atópense los siguientes accidentes costeros: :* Mariña oriental: ::* Mariña septentrional del [[estrechu Glaciar]], un tramu d'unos 50 km en direición NE, hasta pasaes les islles Stewart. ::* Mariña occidental de la badea de Baffin, un tramu d'unos 250 km en direición N, con cabu Norton Shaw, punta Clarence, cabu Combermere, badea Smith, cabu Stokes, onde empieza'l Makinson Inlet (un entrante en direición oeste que s'enfusa unos 90 km na islla, y nel que desaguan los glaciares Wykeham y Trinity) y sigue cola pequeña badea de Boger y punta Boger, y de nuevu al norte, cabu Mouat, islla Easter, Talbot Inlet, cabu Faraday, badea Goding (abierta al sur), cabu Dunsterville, punta Paget, Cadogan Inlet (un entrante de 30 unos km en direición oeste, col glaciar homónimu), punta Gale y cabu Isabelle, al pie del monte Bolton. ::* Mariña occidental del [[Smith Sound]] (primero de los tramos del estrechu de Nares), qu'empieza col Baird Inlet (un entrante d'unos 22 km en direición oeste, col glaciar Ekblaw), y yá bordiando la península de Joham, punta Wade, cabu Herschel, badea Rosse (col glaciar Leffert) islla Pim y nella cabu Sabine. ::* Mariña occidental de la [[cuenca Kane]] (segundu de los tramos del estrechu de Nares), qu'empieza en cabu Sabine y sigue al norte con cabu Rutherford, la fonda badea Buchanan (que s'enfusa en tierra unos 75 km en direición oeste, colos fiordos Hayes, Jokel (glaciar Stygge) y Flager), y al otru llau la península de Bache, con cabo Albert, badea Bartlett, punta Victoria, onde empieza badea Princesa Marie (que s'enfusa en direición oeste unos 80 km, coles badees interiores de Sawyer (col glaciar Benedict) Woodward y Copes (con glaciar Parrish)), al otru llau cabu Harrison, cabu Prescott, onde la mariña xira en direición NE, sigue cabu Hawks, badea Dobbin (un entrante en direición NNO d'unos 55 km col glaciar Eugenie), la península de Darling, con cabo Luis Napoleón, cabu Fraser, cabu Knorr, badea Scoresby, cabu Collinson, bahía John Richarson (escontra l'oeste, unos 50 km) cabu Wilkes, badea Rawlings (en direición N, unos 40 km) y cabu Lawrence. ::* Mariña occidental de la [[canal Kennedy]] (terceru de los tramos del estrechu de Nares), un tramu bastante uniforme bordiando'l puexu Judge Daly y los montes Victoria y Alberto, en direición NNE, con cabu L. von Busch (frente a islla Hans), cabu Defosse y cabu Cracroft. ::* Mariña occidental de la [[cuenca Kane]] (cuartu de los tramos del estrechu de Nares), pequeñu enanche del estrechu, con cabu Baird, el fiordu Archer (que s'enfusa en direición S'unos 115 km, bordenado puexu Judge Daly pel so llau nororiental, col firodo interio Conybeare y les islles Miller y Bellot), y al otru llau cabu Distant, bien próximu del que ta Fort Conger. ::* Mariña occidental de [[canal Robeson]] (quintu y postreru de los tramos del estrechu de Nares), un tramu bastante uniforme en direición NNE, hasta cabu Frederick y cabo Unión. :* Mariña septentrional: ::* Mariña meridional de [[mar de Llabrador]], un tramu d'unos 200 km, en direición NON, con cabu Sheridan, Alert, cabu Richarson, cabu Joseph Henry, onde la mariña xira yá en direición oeste, islla Crozier, cabu Hecla, l'entrante del Clemnts Markhan Inlet (que s'enfusa en tierra en direición SO unos 50 km), cabu Colan, punta Moss, onde empiecen yá les plataformes de xelu, punta Good, punta Stubbs, badea Parr, cabu Aldrich, y cabu Columbia. ::* Mariña meridional del océanu Árticu, un tramu d'unos 350 km, con fiordu Markhan (direición sur) y l'entamu de la plataforma de xelu Ward Hunt —, na que tán cabu Alber Edward, islla Ward Hunt, fiordu Disraeli (que s'enfusa en direición sureste, unos 45 km, con islla Marvin)— hasta cabu Discovery, sigue l'entrante del McClintock Inlet, cerráu pola plataforma Borup, islla Bromley, cabu Richards, cabu Fanshawe Martin, onde la mariña empieza a xirar yá en direición suroeste, cabu Egerton fiordu Milne (col glaciar Milne y la platafora 1960 na so boca), cabu Evans, punta Hansen, badea Yelverton (col fondu fiordu en direición sureste de 80 km del mesmu nome, punta Alert, cabu Woods, Phillips Inlet, cabu Amstrong, la península de Kleybolte, con cabu Bourne, cabu Colgate, ya islla Krueger. :* Mariña occidental: ::* Mariña septentrional del [[Nansen Sound]], un tramu d'unos 150 km, en direición sureste, con dellos fiordos que s'enfusen en direición NE, con badea Archibald (al otru llau de península de Kleybolte), fiordu Emma, fiordu Jugeborg, punta White, fiordu Otto (que s'enfusa en direición este unos 100 km, y que bordia la parte sur de la península de Hvitland, col glaciar Otto al fondu), cabu St Andrew, punta Confederation, fiordu Hare (que s'enfusa en direición NE unos 110 km y bordia pel sur la península de Svartfjeld) y fiordu Greely (que s'enfusa en direición Y unos 200 km y bordia, de la mesma, los montes Blue y Blackwelder y la parte sur de península de Elmerson; fiordu Greely tien dellos fiordos interiores, como Borup, Tanquary, badea Antoinette, y fiordu Iberville y Cañón, el mayor, que s'enfusa de la mesma 120 km en direición sur). ::* Mariña oriental del [[Eureka Sound]], un tramu d'unos 300 km qu'empieza al otru llau de fiordu Greely, en punta Iceberg, y cuerre escontra'l sur bordiando la península de Fosheim, con badea Slidre (onde ta l'asentamientu de Eureka) y sigue con fiordu Vesle, bahía Fiordo (que s'enfusa unos 70 km en direición este, coles badees interiores d'Irene y Augusta, el fiordu Straticona y les pequeñes islles de Hat y Gretha), un tramu que bordia la península de Rannes, qu'empieza frente a islla Stor y sigue con cabu Chase, Trappers Cove, punta Hare y esquina Bear, que marca l'entamu d'un gran entrante, en forma d'arcu en direición este, el filllordu Baumann con más de 120 km de llargor ensin cuntar fiordos interiores. (Fiordu Baumann bordia la parte sur de les penínsules de Raanes y Svensen y el norte de la península de Bjorne: nel so interior, na ribera septentrional, los fiordos de Blind y Trold, badea Starfish, fiordu Troll, badea Gryhe y fiordos de Suarte y Vendom —un fiordu bien fondu, de casi 80 km, que se xira en direición NNE—; y, na ribera meridional, los fiordos de Stenkul y Sor. Nes sos agües interiores tán islla Hoved y la pequeña islla Gunnars). Al otru llau del fiordu Baumann ta punta Goose, que señala l'entamu de bahía Noruega. ::* Mariña oriental de [[bahía Noruega]], frente a islla Graham, un tramu d'unos 160 km, qu'empieza cola embocadura de Fiordu Baumann y sigue bordiando la península de Bjorne y los montes Ammonite, con punta Goose, cabu Little Bear, cabu Grat Bear, los pequeños fiordos Eids, Blue y Bird, frente a islla Bird, badea Okse y remata en punta Nordstrand. ::* Mariña oriental del [[Hell Gate]], frente a la islla North Kent, una estrecha canal d'apenes 50 km de llargor y un anchor medio d'unos 6-7 km que bordia la península de Simmons pela so parte oeste, y qu'acaba frente a islla Calf, con un anchor mínimo d'apenes 3 km. ::* Mariña oriental del [[estrechu Cardigan]], malapenes un tramu de 10 km de llargor y un anchor d'unos 13 km antes de desaguar n'agües del Jones Sound. :* Mariña meridional: ::* Mariña septentrional del [[Jones Sound]], un tramu d'unos 215 km de llargor y un anchor ente 35-100 km nel qu'hai dellos fiordos non bien fondos que cuerren en direición norte. Empieza en cabu Walrus y sigue colos fiordos de Walter y Goose (que bordien la península de Simmons), cabu Storm, fiordu Baad, cabu South, fiordu South Cape (que bordia la península de Heim y col glaciar Skydkap al fondu), islla Landslip, fiordu Harbour, (que bordia la península de Lindstrom), fiordu Grise, punta Brume, punta Lee, fiordu Starnes, fiordu Fram, y un tramu en forma d'arcu, que se cierra escontra'l sur, cola boca del anchu glaciar Jakerman, y, nel estremu meridional, de nuevu punta Rey Eduardo, frente a la que tán islla Cone ya islla Smith (col abandonáu asentamientu de Craig Harbour). Nes proximidaes d'islla Ellesmere atópense les siguientes islles riberanes: :* n'agües del Jones Sound: [[islla Smith]]; :* n'agües del estrechu Glacial: [[islla Steward]] y [[islla Coburg]]; :* n'agües de badea Baffin: islla Mittllie, islla Easter ya isla Orne, :* n'agües del estrechu de Nares: [[islla Pim]], [[islla Hans]], islla Miller ya Islla Bellot; :* n'agües del océanu Árticu: [[islla Ward Hunt]], islla Marvin, islla Bromley, islla Krueger, :* n'agües del Eureka Sound: [[islla Stor]], islla Gretha ya islla Haty nun ramal, fiordu Baumann, [[Islla Hoved]]; :* n'agües de [[bahía Noruega]], [[islla Graham]], islla Buckingham, North Kent ya islla Calf (yá nel estrechu de Cardigan). === Árees protexíes === Más d'una quinta parte de la islla ta protexida como [[Parque nacional Quttinirpaaq]] (antiguu Parque nacional Reserva Islla Ellesmere), qu'abarca siete [[fiordu|fiordos]] y una variedá de [[glaciar]]es, según el [[llagu Hazen]], el mayor llagu del mundu al norte del [[círculu polar árticu]]. El [[picu Barbeau]], el monte más altu de Nunavut (2.616 m) atopar na [[cordal del Imperiu Británicu]] na islla d'Ellesmere. La [[cordal]] más al norte del mundu, los [[montes Challenger]] tán asitiaes na rexón noroeste de la islla. El lóbulu norte de la islla llámase [[Grant Tierra]]. En xunetu de 2007, un estudiu reparó la desapaición de [[hábitat]] pa les aves acuátiques, invertebraos y algues na islla d'Ellesmere. Acordies con John P. Smol de la [[Queens University]] en [[Kingston, Ontario]], y Marianne S.V. Douglas de la [[Universidá de Alberta]] en Edmonton, les condiciones de calentamientu y evaporamientu causaron yá cambeos nos niveles d'agua y na química de los estanques y güelgues na zona. Los investigadores señalaron que «na década de 1980, de cutiu precisaron llevar botes altes de cadril pa caminar polos estanques... ente qu'en 2006 les mesmes zones taben lo suficiente seques como p'amburar».<ref name=enn>"In the 1980s they often needed to wear hip waders to make their way to the ponds...while by 2006 the same areas were dry enough to burn".[http://www.enn.com/today.html?id=13065&ref=rss Northern Canada Ponds Drying Up].</ref> === Glaciares y casquetes polares de xelu Grande árees d'islña Ellesmere tán cubiertes de glaciares y xelu, como'l campu de xelu Manson y Sydkap, nel sur; el campu de xelu Príncipe de Gales y el casquete polar Agassiz nel centru-este de la islla; amás d'amplies partes cubiertes de xelu nel norte de la islla. La mariña noroeste d'islla Ellesmere taba cubierta por una [[plataforma de xelu]] continua, de 500 km de llargu, hasta'l sieglu XX. La plataforma de xelu de Ellesmere viose amenorgada nun 90% nel sieglu XX debíu al [[calentamientu global]], dexando aisllaes les barreres de xelu de Alfred Ernest, Ayles, Milne, Ward Hunt y Markham.<ref>[http://www.nytimes.com/2006/12/30/science/earth/30ice.html?hp&ex=1167454800&en=eb5d838b27550ca9&ei=5094&partner=homepage "Arctic Ice Shelf Broke Off Canadian Island"] ''New York Times'' 30 d'avientu de 2006.</ref> Una campaña de reconocencia de 1986 de les barreres de xelu de Canadá atopó que 48 km² (3,3 km³) de xelu esprendiérense de la [[plataforma de xelu Milne]] y la [[plataforma de xelu de Ayles]] ente 1959 y 1974.<ref>Jeffries, Martin O. [http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic39-1-15.pdf Ice Island Calvings and Ice Shelf Changes, Milne Ice Shelf and Ayles Ice Shelf, Ellesmere Island, N.W.T.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928113808/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic39-1-15.pdf |date=2019-09-28 }}. ''Arctic'' 39 (1) (March 1986).</ref> La plataforma de xelu Ward Hunt, la más importante pola so seición (> 10 m) de la mariña norte, perdió más de 600 km de xelu nun desprendimientu masivu en 1961-62.<ref>Hattersley-Smith, G. The Ward Hunt Ice Shelf: recent changes of the ice front. ''Journal of Glaciology'' 4:415-424. 1963.</ref> Coles mesmes, amenorgar nun 27% na espesura (13 m) ente 1967 y 1999.<ref>Vincent, W.F., J.A.Y. Gibson, M.O. Jeffries. [http://www.cen.ulaval.ca/warwickvincent/PDFfiles/149.pdf Ice-shelf collapse, climate change, and habitat loss in the Canadian high Arctic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910214656/http://www.cen.ulaval.ca/warwickvincent/PDFfiles/149.pdf |date=2008-09-10 }}. ''Polar Record'' 37 (201): 133-142 (2001).</ref> La desintegración de les plataformes de xelu de Ellesmere siguió nel sieglu XXI: la plataforma de xelu Ward esperimentó importantes desprendimientos mientres el branu de 2002;<ref>{{Cita web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/wardhunt/|títulu=Breakup of the Ward Hunt Ice Shelf|autor=NASA Earth Observatory}}.</ref> la de Ayles sufrió una gran separación el 13 d'agostu de 2005, el mayor colapsu de la plataforma de xelu en 25 años, 66 km², que pueden suponer una amenaza pa la industria petrolera nel [[mar de Beaufort]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6218333.stm BBC News - Huge Arctic ice break discovered].</ref> N'abril de 2008, afayóse que la plataforma Ward Hunt taba quebrada con docenes de fondes y multifacetadas resquiebros.<ref>{{Cita web|url=http://www.thestar.com/News/Canada/article/413838|títulu=Cracks in Arctic ice shelf signal its demise|autor=Bob Weber, The Canadian Press}}.</ref> Paez probable que la plataforma tase desintegrando. === Paleontoloxía === Schei y más tarde Alfred Gabriel Nathorst<ref>Nathorst, A. G. 1915. Tertiare Pflanzenreste Aus Ellesmere-Land. Report of the Second Norwegian Arctic Expedition in the ''[[Fram (barcu)|Fram]]'', 1898-1902. The Society of Arts and Sciences of Kristiania. Non. 35.</ref> describieron el [[Paleocenu]]-[[Eocenu]] (ca. 55 Ma) [[fósil]] d'un monte nos sedimentos del fiordu Stenkul. El Fiordu Stenkul ye un representante d'una serie banzaos deltaicos y montes inundables.<ref>Kalkreuth, W.D., C.L. Riediger, D.J. McIntyre, R.J.H. Richardson, M.G. Fowler & D. Marchioni. 1996. Petrological, palynological and geochemical characteristics of Eureka Sound Group coals (Stenkul Fiord, southern Ellesmere Island, Arctic Canada). Int. J. Coal Sci. 30: 151-182.</ref> Los árboles yeren de siquier 400 años. Toconos individuales y tarmos de más de 1 m de diámetru fueron abondosos. Bayura de ''[[Metasequoia]]'' y, posiblemente, árboles ''[[Glyptostrobus]]''. En 2006, el paleontólogu Neil H. Shubin de la [[Universidá de Chicago]] informó del descubrimientu del fósil d'un pexe del [[Paleozoicu]] (ca. 375 Ma), llamáu '' [[Tiktaalik|Tiktaalik roseae]]'', nel antiguu llechu d'un regueru de la islla. El fósil presenta munches carauterístiques de los pexes, pero tamién indica una [[Fósil transicional|criatura de transición]] que puede ser un precursor de los anfibios, reptiles, dinosaurios y inclusive mamíferos.<ref>{{cita publicación|títulu=Fossil Called Missing Link From Sea to Land Animals |editorial=The New York Times |fecha=6 d'abril de 2006 |autor=Wilford, John Noble |url=http://www.nytimes.com/2006/04/06/science/06fossil.html}}.</ref> === Ecoloxía d'inseutos === La islla de Ellesmere ye'l llugar más septentrional onde apaecen inseutos [[eusocial]], específicamente, el [[Bombus|babarón]] ''[[Bombus Polaris]]''. Curiosamente, hai una segunda especie de babarón tamién ellí, ''[[Bombus hyperboreus]]'', que ye un parásitu nos niales de ''B. Polaris''.<ref>Milliron H.Y., Oliver D.R. (1966) Bumblebees from northern Ellesmere Island, with observations on usurpation by ''Megabombus hyperboreus'' (Schönh.), Can. Entomol. 98:207–213.</ref> == Población == En 2006, la población rexistrada de la islla de Ellesmere yera de 146 habitantes. Hai tres asentamiento na islla, incluyendo [[Alert]] (5 habitantes),<ref>[http://geodepot.statcan.ca/GeoSearch2006/GeoSearch2006.jsp?minx=6634397.10908077&miny=5213855.72422185&maxx=6635266.56686266&maxy=5214384.95939344&LastImage=http://geodepot.statcan.ca/Diss/Output/GeoSearch2006_GEODEPOTFARM635202532306.gif&resolution=H&lang=Y&resolution=H&lang=Y&boundaryType=bb&cmd=DoPan&pan=SW&switchTab=0 Statistics Canada].</ref> [[Eureka (Nunavut)|Eureka]] (agora despobláu), y [[Grise Fiord]] (141 habitantes).<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=Y&Geo1=CSD&Code1=6204025&Geo2=PR&Code2=62&Data=Count&SearchText=Grise%20Fiord&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=6204025 Censu de 2006].</ref> La estación de les Fuercies Canadienses (CFS) en [[Alert]] ye'l [[Poblaos más boreales|asentamientu más septentrional]] nel mundu. Col fin de la [[Guerra Fría]] y el advenimiento de les nueves teunoloxíes que dexen la interpretación de los datos a distancia, la población iverniza amenorgóse a 50. Eureka, que ye'l segundu asentamientu más septentrional del mundu, compónse de tres árees: Eureka Airport, qu'inclúi "Fort Eureka" (cuarteles pal personal militar de caltenimientu del equipu de comunicaciones de la islla); la Estación meteorolóxica de [[Mediu Ambiente Canadá]] y el Llaboratoriu d'Investigación Atmosférica Ambiental Polar (PEARL, «Polar Environmental Atmospheric Research Laboratory»), y l'Observatoriu del ozonu estratosférico del Árticu (ASTRU, «Arctic Stratospheric Ozone Observatory»). == Ver tamién == * [[Islles de Ellesmere volcániques]] * [[Cordal Lomonosov]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == <div class="references-small"> * Dick, Lyle. ''Muskox Land Ellesmere Island in the Age of Contact''. Calgary: University of Calgary Press, 2001. ISBN 1-55238-050-5 * Eberle, Jaelyn, and Malcolm McKenna. 2002. "Early Eocene Leptictida, Pantolesta, Creodonta, Carnívora, and Mesonychidae (Mammalia) from the Eureka Sound Group, Ellesmere Island, Nunavut". ''Canadian Journal of Earth Sciences''. 39: 899-910. * {{Enllaz rotu|1=Kobalenko, Jerry |2=http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/48013772?page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.loc.gov%2Fcatdir%2Fbios%2Fhol051%2F2001049734.html&title=&linktype=digitalObject&detail= |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. ''[http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/48013772?page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.loc.gov%2Fcatdir%2Fdescription%2Fhol021%2F2001049734.html&title=&linktype=digitalObject&detail= The Horizontal Everest Estreme Journeys on Ellesmere Island]''. New York, NY: Soho, 2002. ISBN 1-56947-266-1. * Manseau, Micheline, Lyle Dick, and Natasha Lyons. ''People, caribou, and muskoxen on northern Ellesmere Island historical interactions and population ecology, ca. 4300 BP to present = Humains, caribous et boeuf musqués dans le nord de l'Île d'Ellesmere: interactions historiques et écologie des populations, v. 4 300 AA jusqu'à aujourd'hui = Inuit, tuttuit, ammalu umimmait aisuittup qikiqsuluata uannaqpasinggani: uatsiarisnisait qanuiliusninggit ammalu amiruninnginnit nasainiq uumajurnit, ca 4300 BP maannamut''. [Ottawa]: Parks Canada = Parcs Canada, 2005. ISBN 0-662-68835-X * Schledermann, Peter, and Karen Margrethe McCullough. ''Late Thule Culture Developments on the Central East Coast of Ellesmere Island''. Copenhagen: Danish Polar Center, 2003. ISBN 87-90369-64-5. </div> == Enllaces esternos == {{commons|Ellesmere Island}} {{Wikinoticies|Ice shelf breaks free in Canadian Arctic}} {{traducíu ref|en|Ellesmere Island}} * (n'inglés) [http://bivouac.com/ArxPg.asp?ArxId=1095 Montes n'islla Ellesmere] {{ORDENAR:Ellesmere}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de la Reina Isabel (Nunavut)]] 0i4elwr5zeyhexa968g7r18p4g6z029 0 104481 4493749 4473598 2026-05-18T05:27:40Z Limotecariu 735 4493749 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = ''État français'' |nome_completu = Estáu Francés |nome_común = Francia de Vichy |status = [[Estáu títere]] de l'[[Alemaña nazi]] |continente = Europa |yera = Segunda Guerra Mundial |forma_de_gobiernu = [[Estáu autoritariu]] y [[corporativu]]<ref>Anque les instituciones de la República francesa caltener mientres el gobiernu de Vichy, el términu «[[República]]» nunca foi utilizáu nos documentos oficiales del réxime, que nun definió'l so tipu de gobiernu. La pallabra «República» namái apaez nel proyeutu de [[Constitución]] que nunca foi adoptáu. Sicasí, dellos medios y autores non franceses dacuando empleguen equivocadamente el términu de «República de Vichy» (ver [http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1996/09/19/processo-all-ultimo-gerarca-di-vichy-accusato.html Procesu al últimu xerarca de Vichy], ''[[La Repubblica]]'', 19 de setiembre de 1996).</ref> |añu_entamu = 1940 |añu_fin = 1944 |eventu_empecipio = '''[[Armisticiu del 22 de xunu de 1940|Fin de la Batalla de Francia]]''' |eventu_fin = '''[[Desembarcu de Normandía]]''' |fecha_entamu = 22 de xunu |fecha_fin = 16 de xunu |eventu1 = Redada del Velódromu d'Iviernu |fecha_eventu1 = [[16 de xunetu]] de [[1942]] |eventu2 = Vichy destrúi la so flota en [[Tolón]] |fecha_eventu2 = [[27 de payares]] de [[1942]] |eventu3 = [[Gobiernu Provisional de la República Francesa]] |fecha_eventu3 = [[2 de xunu]] de [[1944]] |eventu_anterior1 = [[Llamamientu del 18 de xunu de 1940|Llamamientu de De Gaulle]] |añu_eventu_anterior1 = [[18 de xunu]] de [[1940]] |eventu_posterior1 = [[Pétain]] muerre na [[Isla de Yeu]] |fecha_eventu_posterior1 = [[23 de xunetu]] de [[1951]] |p1 = Tercer República Francesa |bandera_p1 = Flag of France.svg |s1 = Gobiernu Provisional de la República Francesa |bandera_s1 = Flag of France.svg |imaxe_bandera = Flag of France.svg |bandera = Bandera de Francia |imaxe_escudu = -y cartouche de l'État Français.svg |símbolu = Emblema nacional de Francia |mapa = French State 1942.svg |aclaración_mapa = En verde escuru la Francia de Vichy y en verde claro la zona d'ocupación alemana. |capital = Vichy |latd=46|latm=10|latNS=N|longd=3|longm=24|longEW=E |lema_nacional = «Travail, Famille, Patrie»<br />(en [[idioma francés|francés]]: «Trabayu, Familia, Patria») |himnu_nacional = [[La Marsellesa]] (oficial)<br />[[Maréchal nous voilà!]] (''non oficial'') |idioma = [[Idioma francés|Francés]] |idioma_non_oficial = |moneda = [[Francu francés]] |títulu_líder = [[Presidente de la República Francesa|Xefe del Estáu]] |líder1 = Philippe Pétain |añu_líder1 = [[1940]]-[[1944]] |títulu_gobernante = [[Primer ministru de Francia|Xefe de Gobiernu]] |gobernante1 = [[François Darlan]] |añu_gobernante1 = [[1940]]-[[1942]] |gobernante2 = [[Pierre Laval]] |añu_gobernante2 = [[1942]]-[[1944]] |llexislatura = [[Asamblea Nacional de Francia|Cámara de los Diputaos]] |dato_año1 = |dato_superficie1 = |dato_población1 = |miembru_de = |notes = ¹ L'himnu oficial nun camudó pero usóse al empar que'l cantar «Maréchal nous voilà!» na Zona Sur (Francia de Vichy). [[La Marsellesa]] foi prohibida poles fuercies d'ocupación na Zona Norte (Zona ocupada pola Alemaña nazi) (veanse Nathalie Dompnier, ''Ente La Marseillaise et Maréchal, nous voilà! Quel hymne pour le régime de Vichy?'', in ''La vie musicale sous Vichy'', so la direición de Myriam Chimènes, Editions complexe, 2001, páxs. 69-83 ISBN 2-87027-864-0 En llinia [https://books.google.fr/books?id=qcBpfEu74c8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false]). }} La '''Francia de Vichy''' o '''réxime de Vichy''' ({{lang-fr|Régime de Vichy}}) ye'l nome con que informalmente conocer al [[réxime políticu]] instauráu pol mariscal [[Philippe Pétain]] en parte del territoriu [[Francia|francés]] y na totalidá de les sos colonies, tres la firma del [[Armisticiu del 22 de xunu de 1940|armisticiu]] cola [[Alemaña nazi]] nel marcu de la [[Segunda Guerra Mundial]], subsistiendo hasta agostu de [[1944]]. El nome oficial con que se denominó'l réxime foi '''Estáu Francés''' (en [[Idioma francés|francés]]: «État français»), porque formalmente constituyó una interrupción de la [[Tercer República Francesa|Tercer República]] —en tantu la denominación «república» sume de les actes oficiales del réxime—, polos cambeos constitucionales que liquidaron la [[democracia parllamentaria]] y establecieron un réxime [[Autoritarismu|autoritariu]]. El sistema políticu encuadrar nos rexímenes autoritarios de la dómina, y ye debedor del [[corporativismu]], amosando simpatía visible escontra la ideoloxía [[Fascismu|fascista]]. == Historia == Tres la [[Batalla de Francia|invasión de Francia]] per parte de la [[Wehrmacht]] y el consiguiente derrumbe del [[Exércitu francés]] en xunu de [[1940]], el mariscal [[Philippe Pétain]] asume'l poder y solicita un [[armisticiu]] a [[Alemaña nazi|Alemaña]], el [[Armisticiu del 22 de xunu de 1940]]. Dempués de la cayida de París el [[14 de xunu]] de [[1940]], el gobiernu francés y les sos instituciones axuntar en [[Burdeos]] y ellí'l Senáu Francés y la Cámara de Diputaos acepten l'arrenunciu del presidente del Conseyu de Ministros, [[Paul Reynaud]], el 16 de xunu, y confíase la formación d'un gabinete al líder derechiegu [[Pierre Laval]], quien de la mesma impon a los parllamentarios franceses la designación del vieyu mariscal [[Philippe Pétain]] como Presidente del [[Conseyu de Ministros]] el [[17 de xunu]] col otorgamiento de "plenos poderes gubernamentales" pa celebrar un armisticiu colos alemanes so la velada amenacia de que, de nun faelo, Francia arriesgar a unes condiciones de paz muncho más dures col trunfante [[III Reich]]. Un grupu de 80 senadores franceses oponer al proyeutu de Laval pa roblar un armisticiu colos nazis, pero son una minoría que pierde credibilidad ante la evidente derrota de los aliaos na [[Batalla de Francia]]. La evacuación británica fai más difícil sostener la idea d'una resistencia a estazón y l'exércitu francés nun se topa en condiciones de detener a la [[Wehrmacht]]. La posibilidá llanzada por Reynaud de retirar el gobiernu a [[Arxelia francesa|Arxelia]] y combatir dende ellí a los nazis ye dafechu refugada. El [[17 de xunu]], la Cámara de Diputaos y el Senáu acepten cesar les sos funciones y tresferir tola autoridá a Pétain y a Laval, mientres na tarde d'esi mesmu día los xeneral de brigada [[Charles de Gaulle]], viceministru de Defensa, fuxe al [[Reinu Xuníu]] pa manifestar el so refugu a la paz por separáu con Alemaña. El nuevu Gobiernu establez dende l'entamu una política collaboracionista col réxime [[nazi]], celebrando primero l'armisticiu del [[22 de xunu]] de [[1940]], pol cual Francia capitula ante'l III Reich, dexando solo al [[Reinu Xuníu]] y los sos [[dominiu|dominios]] como únicos países enemigos de l'[[Alemaña Nazi]]. De resultes del armisticiu, l'exércitu alemán ocupa'l norte de Francia inclusive [[París]] y tola mariña [[Océanu Atlánticu|atlántica]] de Francia, tomando cuasi'l 60% del territoriu metropolitanu de Francia, onde'l poder efectivu mora na xefatura de la [[Wehrmacht]] anque ''de iure'' el [[Tercer Reich]] reconoz formalmente l'autoridá de Pétain sobremanera'l territoriu francés. Sicasí, de momentu [[Adolf Hitler|Hitler]] da en establecer un réxime alministrativu puramente alemán sobre les rexones d'[[Alsacia]] y [[Lorena (Francia)|Lorena]], amestándoles na práutica al ''Reich'', estableciendo la xermanización de dambos territorios y espulsando a los habitantes que deseyen caltener la nacionalidá francesa. Nel restu del país establez l'autoridá teórica del gobiernu de Pétain, anque na práutica les tropes alemanes caltener nes posiciones ocupaes el 22 de xunu de 1940 y la [[Wehrmacht]] constitúyese como autoridá máxima en felicidá [[Ocupación de Francia poles fuercies de la Exa|''Zona Ocupada'']]. Amás, la rexón [[Nord-Pas-de-Calais]] va pasar a tar dirixida pol [[gobiernu militar alemán de Bruxeles]]. [[Ficheru:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-es.svg|left|300px|thumb|Mapa de Francia de xunu de 1940 a payares de 1942. Al norte la zona so ocupación de l'[[Alemaña nazi]] (en rosa pálidu). Al sur la Francia de Vichy (en lila). La zona ocupada poles tropes italianes (en verde) estender hasta cubrir la zona lila con rayes oblicues a partir de payares de 1942. En colloráu apaez la mariña francesa baxu gobiernu militar alemán direutu y les rexones d'Alsacia y Lorena amestaes al [[Tercer Reich]] en 1940. La llinia puntiada azul ye la "llinia de demarcación" impuesta como frontera interna pola [[Wehrmacht]], d'encruz acutáu.]] [[Vichy]] ye una de les 4 subprefeutures del departamentu d'[[Allier]], asitiada nel centru de Francia, al norte de la rexón d'[[Auvernia]] nel corazón de l'antigua "provincia de Bourbonnais", llugar d'orixe de los Borbones, y a 55&nbsp;[[quilómetru|km]] de [[Clermont-Ferrand]], capital de la rexón. Tratábase yá entós d'una pequeña ciudá turística, que les sos fontes termales yeren bien visitaes, y con una gran cantidá d'hoteles y cases de veranéu, según con llinies telefóniques y telegráfiques que la conectaben fácilmente col restu de Francia. Por estes carauterístiques, nel branu de 1940 Laval escoyó Vichy como sede ''temporal'' pal nuevu gobiernu, en cuantes que [[Burdeos]] yera un puertu na mariña del [[Océanu Atlánticu]] que quedaría suxetu a l'alministración direuta de la [[Wehrmacht]], ente que [[Lyon]] (la otra gran ciudá de la ''zona llibre'') yera una sede tradicional de los socialistes franceses; los grandes hoteles de Vichy fueron requisados p'allugar entidaes alministratives del nuevu réxime. Pa caltener l'apariencia d'un gobiernu "autónomu, Laval decidió instalar la sede alministrativa del gobiernu collaboracionista en dalguna gran urbe de la [[Francia]] ''non ocupada'', pero ello nun foi posible por cuestiones de seguridá y por presión alemana, de cuenta que col pasu de los meses determinóse tácitamente que [[Vichy]] constituyía la sede del gobiernu na práutica, anque nunca foi declarada oficialmente como "capital". Darréu'l réxime impunxo una serie de polítiques d'inspiración fascista, escorriendo a la [[masonería]] y refugando públicamente l'alianza col [[Reinu Xuníu]] y la [[democracia]] parllamentaria de la [[III República Francesa]]. El [[10 de xunetu]] de 1940 establecióse una nueva estructura del réxime, suspendiendo numberosos artículos de la Constitución de [[1875]] y camudando el nome oficial del país a "Estáu Francés" (''État Français'') pa evitar la denominación de "''República''". Pétain foi proclamáu "xefe del Estáu Francés" y Laval ocupó'l cargu de Presidente del Conseyu de Ministros. == Cronología == === Julio 1940 - payares 1942 === ====El primer gobiernu de Laval==== El gobiernu de Vichy quedó apoderáu primeramente por [[Pierre Laval]], quien dende l'entamu buscó aumentar la collaboración del réxime cola Alemaña nazi, magar la difícil situación de Francia: Anque la guerra nun causara destrucciones masives, nel armisticiu del 22 de xunu apautárase que'l gobiernu francés asumiría tolos costos de sostener a les tropes alemanes d'ocupación, lo cual suponía una carga financiera de dellos millones de [[francu francés|francos franceses]] al mes. Amás, el Tercer Reich caltenía como [[prisioneru de guerra|prisioneros de guerra]] a cerca de 1.800.000 militares franceses (ente reclutes, téunicos, y oficiales) y refugaba repatrialos a pesar de qu'esti enorme númberu entendía obreros y llabradores bien necesarios como [[mano d'obra]]; la repatriación d'éstos impúnxose como necesidad meses dempués pero foi bien lenta, y escontra 1945 entá vivía cuasi mediu millón de prisioneros franceses en suelu alemán. La Francia de Vichy gociaba d'una autonomía práutica bastante amenorgada por cuenta de que la ''Zona Ocupada'' de Francia tomaba gran parte de los centros industriales estratéxicos (como [[París]] y la so rexón axacente), ciudaes bien poblaes (París, Burdeos, Lille, Brest), y la mayor producción industrial y agrícola (concentrada nos departamentos del norte y centru de Francia), polo cual el réxime de Vichy asumió control efectivu solamente sobre un área equivalente al 40% del país, onde esistíen poques industries y menos [[infraestructura]] que nel restu de Francia. Magar la [[Wehrmacht]] nun taba aparcada na ''zona llibre'', la seguridá interna d'ésta dependía solamente de les fuercies policiales del réxime y de un exércitu francés (el "exércitu del armisticiu") amenorgáu a solamente 100.000 homes en toles sos armes, ensin [[artillería]] pesada nin [[tanque]]s. El tránsitu ente los dos zones de [[Francia]] yera controláu puramente poles autoridaes militares alemanes, llegando inclusive a atayase la comunicación postal nos primeros meses d'ocupación, y taba prohibíu'l pasu llibre a los civiles. Primeramente Alemaña caltuvo escontra'l réxime de Vichy les mesmes polítiques qu'escontra cualquier estáu estranxeru, dexándo-y caltener rellaciones diplomátiques con otros Estaos, y calteniendo na [[alministración pública]] a funcionarios nativos al ser imposible reemplazalos por servidores alemanes. Amás d'ello, [[Adolf Hitler|Hitler]] designó un embaxador especial ante Vichy, [[Otto Abetz]], pa curiar que la política interior de Vichy caltuviérase conforme colos oxetivos trazaos por [[Alemaña nazi|Alemaña]]. En simultáneu, la ocupación alemana empezó a perder popularidá cuando yá n'agostu de 1940 el Tercer Reich dictó les primeres normes pa la ''xermanización'' d'[[Alsacia]] y [[Lorena (Francia)|Lorena]], escluyéndoles de l'alministración militar basada na [[Wehrmacht]] ya integrando dambes zones n'Alemaña como nuevos ''Gaue'', lo cual implicaba una anexón territorial na práutica. Laval intentó impulsar la collaboración col nazismu patrocinando la [[Entrevista de Montoire]] ente Pétain y [[Adolf Hitler]] el [[24 d'ochobre]] de 1940, amás d'asegurar Laval a los alemanes que de les tropes coloniales franceses defenderíen los territorios sol so dominiu contra ataques de [[Gran Bretaña]] o de la [[Francia Llibre]], pero refugando pela so parte declarar la guerra a los británicos. ====El gobiernu Darlan==== La conducta d'Alemaña al respective de Alsacia y Lorena, según la negativa de Laval a otorgar poder a los antiguos fascistes y ultraderechistes franceses de la [[década de 1930]] aceleró la so destitución por Pétain el 13 d'avientu de [[1940]], siendo asocedíu pol almirante [[François Darlan]], d'enclinos tamién pro alemanes. Ello ye que Pétain calteníase como xefe d'Estáu gracies al so gran prestíu popular, polo cual los nazis aportunaron en caltenelo como líder máximu del réxime. Pela so parte l'almirante Darlan gociaba de gran prestíu ente la [[marina de guerra]] francesa (cuasi intacta al nun participar nes lluches de 1940) y la so violenta anglofobia aseguraba una política de plena collaboración con Alemaña. [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 146-1978-053-30, Paris, vor dem Truimphbogen.jpg|thumb|Xendarme francés y oficial alemán saludándose frente al [[Arcu del Trunfu]] en [[París]] en [[1941]].]] A lo llargo de 1941 el gobiernu de Vichy quedó presidíu pol almirante [[François Darlan|Darlan]], pero l'escasu remangu políticu d'ésti implicaba que los grupos collaboracionistes (en dambes zones de Francia) apexaren la maquinaria de l'[[alministración pública]] y causaren asina un gobiernu especialmente ineficiente n'atender los problemes económicos de Francia y atender en simultáneu les demandes d'Alemaña, pa lo cual Darlan buscó ayuda asistencial y diplomática de los entá neutrales [[Estaos Xuníos]] (que calteníen la so embaxada en Vichy). N'[[Indochina]] les operaciones béliques de [[Xapón]] causaron que'l réxime de Vichy tuviera d'otorgar grandes concesiones a les fuercies armaes nipones nes posesiones coloniales franceses, que nun podíen cuntar con sofitu de la metrópolis. De la mesma, les colonies franceses n'[[Oriente Mediu]] ([[Siria]] y [[El Líbanu]]) quedaron col deber de caltener collaboración colos alemanes en casu de que seya necesariu: ello amosóse mientres la [[Guerra anglu-iraquina|revuelta d'Iraq]] en marzu de 1941 pero nun significó dalguna ayuda oportuna en cuanto a la meyora del ''[[Afrika Korps]]'' en [[Libia]]. La [[Operación Barbarossa|invasión alemana de la URSS]] en xunu de 1941 tuvo de resultes única que llanzó a la llucha activa a los [[comunista|comunistes]] franceses, hasta entós desapercibíos, ente que la entrada d'[[Estaos Xuníos]] na guerra (avientu de 1941) cortó les opciones de Darlan de safar les presiones alemanes usando los sos venceyos colos americanos. Darlan esforciar en caltener les meyores rellaciones posibles con Alemaña, pero la so política trató d'evitar mayores presiones del [[Tercer Reich]] con ayuda de los americanos, aguiyando a la ''Lexón Francesa de Combatientes'' como "brazu políticu" del réxime. De la mesma, Darlan trató de reclutar pa la so causa al ''Grupu de Worms'', un conxuntu informal de grandes [[capitalista|capitalistes]] franceses, amparándose na so hostilidá al [[comunismu]] tres la invasión de la URSS contra [[Alemaña]]. Magar esto, los [[collaboracionismu|collaboracionistes]] de Vichy y de París refugaron ser apostraos polos grandes propietarios, amás qu'éstos de poca ayuda yeren ante les presiones alemanes. La entrada d'EE.XX. na guerra debilitó les esperances del ''Grupu de Worms'', consciente del enorme poderíu económicu de los americanos, polo cual resultó una alianza inútil pa Darlan. L'agravamientu de la situación bélica del [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|Exa]] en fracasando la esperanza d'un trunfu rápidu na campaña de la URSS, y el fechu que les polítiques de Darlan fueren superaes polos acontecimientos, causó que n'abril de 1942 Pétain, pa satisfaer les esixencies de Hitler, almitiera de nuevu a [[Pierre Laval]] na xefatura del gobiernu y destituyera a Darlan. ====La torna de Laval==== El segundu gobiernu de Laval reactivó la collaboración a gran escala colos nazis, dando anováu impulsu a la integración económica de Francia na maquinaria bélica del [[Tercer Reich]], unviando obreros franceses a Alemaña de manera forzosa (y creando pa ello'l "[[Serviciu del Trabayu Obligatoriu (STO)]]") y doblando la importancia de los voluntarios fascistes franceses que dende agostu de 1941 allegaren a lluchar xunto a la [[Wehrmacht]] na campaña rusa, amás d'aceptar nueves exacciones económiques del Tercer Reich. === Payares 1942-agostu 1944 === ====La ocupación direuta==== [[Ficheru:Tickets de rationnement.JPG|250px|thumb|Cartiyes de racionamientu en Francia, xunetu de 1944]] De toes formes, Vichy perdió la poca autonomía de la que disponía dempués de que la "zona ensin ocupar" fora [[Operación Anton|invadida por tropes alemanes ya italianes]] el [[11 de payares]] de [[1942]], colo cual les tropes de la [[Wehrmacht]] enllantaron el so control direutu sobremanera'l territoriu francés y movieron del mandu a l'alministración civil francesa, magar se caltuvo a ésta (y al gobiernu de [[Pétain]]) pa caltener la ficción d'una [[Francia]] independiente y porque pa los intereses [[nazi]]s convenía que l'alministración siguiera en manes de franceses collaboradores d'[[Alemaña]] por cuenta de los elevaos costos humanos y materiales d'instalar una [[burocracia]] puramente alemana. Tres payares de 1942 la seguridá interna y la policía en toa Francia quedaron dafechu so mandu de la [[Gestapo]] nazi, borrando tola poca independencia qu'entá podía exhibir el réxime de [[Pétain]]. Mientres tou 1943 el gobiernu lideráu por Laval reforzó la subordinación de Francia a l'[[Alemaña nazi]] mientres les actividaes de la [[Resistencia francesa]] estender por ciudaes y campos. Esto motivó a que'l gobiernu de Vichy auspiciara con gran enerxía a la ''[[Milicia Francesa]]'' como fuercia [[paramilitar]] destinada a sofitar la represión alemana contra la Resistencia, lo cual significaba una esperanza pa Laval y Pétain de caltener el favor de Hitler. En paralelu, la cayida de [[Mussolini]] y los desembarcos aliaos n'[[Italia]] (xunetu-agostu de 1943) esaniciaben un rival del réxime de Vichy pero aumentaben les medranes alemanes d'un desembarcu de los [[Aliaos occidentales]], medrana apinada por cuanto dende mayu de 1943 toa [[África del Norte]] taba baxu control de la [[Francia Llibre]] o de los británicos. Precisamente por estos motivos l'altu mandu de la [[Wehrmacht]] destruyera con [[dinamita]] el barriu portuariu de [[Marsella]] el [[22 de xineru]] de [[1943]]. A lo llargo de 1943 Laval tamién reforzó la presencia de los antiguos fascistes franceses na alministración, dexando de llau a la [[burocracia]] heredada de la [[Tercer República Francesa|Tercer República]], pero evitando que los principales collaboracionistes asitiaos en [[París]] como [[Jacques Doriot]] o [[Marcel Déat]] moviéren-y ante los alemanes. Ello ye que Laval llogró convencer al embaxador alemán [[Otto Abetz]] que nengún "''[[collaboracionismu|collaboracionista]]''" sería tan eficaz pal [[Tercer Reich]] como'l mesmu Laval, y que dexar el lideralgu a Déat o Doriot implicaría aumentar el descontentu popular y aguiyar a la [[Resistencia francesa|resistencia local]]. Abetz aceptó tal argumentu y sofitó la posición de Laval ante [[Hitler]]. Magar les seguridaes daes por Laval, les dificultaes económiques apináronse: siguió la escasez d'[[alimentu|alimentos]], el empobrecimiento xeneralizáu de la población, una elevada [[inflación]], y un floreciente [[mercáu negru]], mientres los [[sabotaxe]]s de la Resistencia contra la [[Wehrmacht]] faíense cada vez más ardigosos y atrevíos, lo cual debilitaba l'autoridá de Laval ante les autoridaes de la [[Wehrmacht]] a pesar de les xestiones de Abetz. Ante la presión de los collaboracionistes de París, los rumores d'un puestu [[desembarcu]] [[Aliaos occidentales|aliáu]] n'Europa, y el creciente poderíu de la Resistencia, Hitler riquió a Abetz "fortalecer" el réxime de Vichy dando cabida a los collaboracionistes veteranos pero calteniendo como xefe del gobiernu a Laval, lo cual llogróse por aciu diverses presiones a fines de 1943. En xineru de 1944 Laval formó un nuevu gabinete ultra-collaboracionista incluyendo a los sos vieyos rivales parisinos, ante la medrana que'l tarrecíu desembarcu aliáu fixéra-y perder el control del réxime de Vichy, pero aquel día la llucha ente la [[Gestapo]] y la Milicia contra la [[Resistencia francesa]] enchiera tou pronósticu, asocediendo cuasi a diariu atentaos de too tipu contra los intereses alemanes, y afayándose redes de sofitu a la [[Francia Llibre]] ente l'antigua [[burocracia]]. El [[Desembarcu de Normandía]] en xunu de 1944 bastió la crisis final de la Francia de Vichy, magar los esfuercios de Pétain y Laval de salvar parte del so poder, yá dependiente por completu de les tropes alemanes en [[Francia]]. Ante les derrotes xermanes de xunetu y agostu de 1944 na [[Batalla de Caen]] y la [[Bolsa de Falaise]] y la revuelta a gran escala llanzada pola [[Resistencia francesa|Resistencia]] (que mató'l [[28 de xunu]] al periodista pronazi [[Philippe Henriot]]), Hitler y Abetz convinieron en que'l gobiernu de Vichy tenía de ser evacuáu. L'ésitu de los americanos nos [[Operación Dragoon|desembarcos de Provenza]] y l'entamu de la [[Lliberación de París|batalla por París]] determinó que les autoridaes alemanes, por orde de Abetz, actuaren el [[17 d'agostu]] de 1944 esixendo a [[Pétain]] y [[Pierre Laval|Laval]] treslladar el gobiernu de [[Vichy]] escontra [[Belfort]] (al pie de la frontera suiza), anque Pétain refugó dexar Vichy hasta'l [[20 d'agostu]]. ====El fin: la "Comisión de Sigmaringen"==== Al nun poder detenese la meyora aliada, los integrantes del ''réxime de Vichy'' fueron sacaos de [[Belfort]] por orde direuta de Hitler y confinaos hasta'l fin de la guerra na llocalidá alemana de [[Sigmaringen]], en [[Wurtemberg]], colo cual el réxime de Vichy quedó práuticamente estinguíu. Con esti réxime foi evacuáu a Alemaña un gran númberu de los sos adherentes: Doriot, Déat, [[Abel Bonnard]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Paul Marion]], [[Lucien Rebatet]], [[Joseph Darnand]], ente otros. L'alministración del territoriu francés onde entá lluchó la [[Wehrmacht]] hasta avientu de 1944 quedó en manes esclusives d'autoridaes militares. Mentanto los collaboracionistes franceses en Sigmaringen formaben en setiembre de 1944 una "''Comisión gubernamental pa la defensa de los intereses nacionales''" que taba destinada a actuar como "[[gobiernu nel exiliu]]" anque Pétain negar a exercer actividaes de [[Xefe d'Estáu]] al considerase práuticamente como prisioneru n'Alemaña y Laval refugó actuar como [[xefe de gobiernu]] al paece-y inútil dada la situación. Esta "''Comisión gubernamental''" esfrutó d'un réxime d'[[extraterritorialidad]] en suelu alemán pero'l so grau d'influencia real foi insignificante inclusive ente los franceses asitiaos n'Alemaña: los obreros franceses reteníos pol [[Serviciu del Trabayu Obligatoriu (STO)]] quedaron so control d'empreses alemanes y les fuercies de la Milicia fueron adscrites puramente a les [[Waffen SS]]. La "''Comisión gubernamental''" foi presidida pol [[collaboracionismu|collaboracionista]] Fernand de Brinon, con ayuda de Déat y Darnand, pero [[Jacques Doriot]] formó un "''Comité de lliberación''" na llocalidá xermana de [[Constanza (Alemaña)|Konstanz]] pola so cuenta, anque ensin patrociniu alemán, que subsistió hasta la so muerte'l [[22 de febreru]] de [[1945]]. N'abril de [[1945]] la rexón de Wurtemberg foi tomada por fuercies d'Estaos Xuníos y tamién, irónicamente, por tropes de la [[Francia Llibre]]. Estes tomaron Sigmaringen el [[22 d'abril]] en venciendo una débil resistencia alemana, prindando a los collaboracionistes que pudieron topar. Les fuercies d'Estaos Xuníos tamién apurrieron a los [[Francia Llibre|franceses llibres]] a los collaboracionistes afayaos na zona. La conclusión de la guerra llevó apareyada la condena a muerte de [[Pétain]], conmutada depués por cadena perpetua pol xeneral [[Charles de Gaulle]], morriendo presu na [[isla de Yeu]] en [[1951]]. [[Pierre Laval|Laval]] fuxó a [[España]], pero foi apurríu al gobiernu gaullista y fusiláu por traición n'ochobre de [[1945]]. Dellos políticos, principalmente diputaos, que votaren por otorgar los "plenos poderes" a Pétain fueron escorríos por ello. Tal foi'l casu de [[Robert Schuman]], una de les figures claves de lo que na actualidá ye la [[Xunión Europea]] (XE). == Carauterístiques y xustificación del réxime == El [[10 de xunetu]] de 1940, se delegaron plenos poderes nel Mariscal Pétain, señalando'l fin oficial de la [[Tercer República Francesa]], reemplazada pol "Estáu Francés" (''État Français'') como nome oficial del país; Pétain toma'l poder col convencimientu de que Francia s'atopa en ''estáu de decadencia''. Según el réxime, el [[individualismu]], la [[industrialización]] y la crecedera de les grandes ciudaes malvaron les ''escales naturales'' de poder, tamién el igualitarismu republicanu y la influyencia estranxera condérguense como los causantes de la destrucción de los valores franceses y como los motivos indireutos de la derrota bélica ante [[Alemaña nazi|Alemaña]]. Gran parte de la propaganda de Vichy va aportunar en que la [[democracia]] ye la causante de la desunión na sociedá francesa y que la competencia ente partíos políticos xunto coles sos consecuencies ([[llibertá d'espresión]], alderique políticu, etc.) foi un factor debilitador pa Francia, que namái salvar como nación adoptando una política [[fascista]] y entrando na órbita d'influencia [[nazi]]. El réxime de Vichy apondera amás una [[economía]] basada na [[agricultura]] y los valores tradicionales d'inspiración [[conservadorismu|conservadora]], con un marcáu inmovilismu social. Tou esto coincide coles demandes alemanes de que Francia, país altamente industrializáu en 1940, someta'l so poderíu [[industria]]l a les esixencies económiques del [[Tercer Reich]] (torgando amás que la industria francés compita cola alemana) y concéntrese mayormente na producción agrícola p'acentuar la dependencia económica francesa. Pétain y los sos collaboradores desenvuelven asina un "[[nacionalismu]] d'esclusión" que busca na esistencia d'enemigos internos una xustificación a la so esistencia; por cuenta de esto los [[comunista|comunistes]], los [[xudíu|xudíos]], los [[Pueblu xitanu|xitanos]] o los miembros de la [[masonería]] empiecen a ser escorríos. Nel casu de los xudíos, promúlgense lleis antisemites el [[3 d'ochobre]] de 1940 y el [[2 de xunu]] de [[1941]] (el ''Estatutu de los xudíos''), a imitación de les [[Lleis de Núremberg]] afitaes pol Tercer Reich. Poco dempués los xudíos residentes en Francia seríen escorríos pa ser [[Holocaustu|unviaos al estermín]] n'Alemaña. El réxime de Vichy buscaba la creación d'un nuevu orde al traviés de los principios de refuga al individualismu y esaltación de la [[familia]] como centru de la sociedá, dando a estes idees el nome de "Revolución Nacional", que difícilmente puede ser implementada por cuenta de la mala situación financiera del réxime y al fechu que'l so [[economía]] (inclusive llindada al 40% del territoriu francés) tenía d'atender primero los requerimientos industriales del Tercer Reich. Ello ye que una de les demandes alemanes yera que los gastos d'alimentación, combustible, agospiamientu, y tresportes de la [[Wehrmacht]] en suelu francés fueren cubiertos pol gobiernu de [[Vichy]], p'aforrar gastos al Tercer Reich lo cual suponía na práutica un pesáu [[tributu]] financieru indireutu en perxuiciu de Francia. Otramiente, les autoridaes alemanes esixen na Zona Ocupada'l treslláu forzosu d'[[industria|industries]] a Alemaña (llevando consigo a los sos obreros cualificaos franceses), y cuando ello nun fuera posible determinaben el control gubernamental alemán sobre l'actividá industrial dientro de Francia. El réxime incurre en series contradicciones como la llucha contra'l papel del estáu n'amplios aspeutos de la vida social (col lema « ''trop d'Etat'' ») al empar que s'amonta'l númberu de funcionarios y créanse [[corporación|corporaciones]] d'inspiración fascista destinaes a la organización de la sociedá y al control de la población. Coles mesmes apondérase un nacionalismu en función de la rivalidá francesa contra'l [[Reinu Xuníu]] y contra "el [[xudaísmu]] internacional" aliáu del mundu [[anglosaxón]], pero coles mesmes faise cada vez más ostensible ante la población que'l réxime de Vichy namái puede actuar dientro de les pautes que l'[[Alemaña nazi]] déxe-y, siendo que nin Pétain nin Laval tán en condiciones de formular una negativa ante les presiones de [[Adolf Hitler|Hitler]]. == Collaboración col nazismu == [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 146-1989-107-24, Frankreich, Einsatz gegen die Resistance.jpg|300px|thumb|left|Miembros de la Resistencia francesa deteníos pola milicia del gobiernu de Vichy (xunetu de 1944).]]El réxime de Vichy carauterizar pol so sofitu y "collaboración d'Estáu" col réxime nazi que tien el so orixe nes condiciones del armisticiu que, ente otres coses, obligaba a sofitar l'esfuerciu bélicu alemán. La collaboración económica emprobez a [[Francia]], qu'al traviés de tresferencies de manufactures y mano d'obra sofita a la industria alemano en desterciu de les necesidaes de la so propia población. La collaboración militar tamién asocede al traviés de la cesión de delles bases militares africanes mientres na metrópolis establez la cooperación policial francesa (de gran magnitú) pa ser cómpliz del [[Holocaustu]] y de la llucha contra la resistencia. La policía y la [[Milicia Francesa]], creada pol réxime de Vichy en [[1943]], venceyáronse estrechamente cola [[Gestapo]] y les Schutzstaffel ([[SS]]) pal combate a la [[Resistencia Francesa]] y la persecución d'opositores. Fueron deportaos más de 70.000 [[xudíu|xudíos]] franceses a [[campos de concentración]], de los que la cuarta parte foi arrestada mientres la [[redada del Velódromu d'Iviernu]] (''Rafle du Vel' d'Hiv''). La implantación del [[Serviciu del Trabayu Obligatoriu (STO)]] dexó unviar a 650.000 trabayadores (ente voluntarios y forzaos) a [[Alemaña nazi|Alemaña]] como ayuda al esfuerciu de guerra alemán ente 1940 y 1944. Los miembros de la Resistencia, el masones, los sindicalistes y los comunistes (éstos postreros escorríos con mayor enfotu dende l'entamu de la [[Operación Barbarossa]] en 1941) fueron escorríos y apurríos a les fuercies d'ocupación. Otramiente, la collaboración con Alemaña impulsó que grupos collaboracionistes formaren reximientos militares pa collaborar cola [[Wehrmacht]] na [[Operación Barbarossa]] contra la [[XRSS]] en xunu de [[1941]], fundando la "''Légion des volontaires français contre -y bolchévisme''", o a cencielles "''Légion des volontaires français''", LVF, de 2,800 homes designaos pola [[Wehrmacht]] como ''Infanterieregiment 638'', onde sirvieron hasta 6,500 individuos. Conforme avanzaba la guerra los collaboracionistes llograron formar otres tropes que s'integraron con veteranos de la "Milicia Francesa" y de la LVF pa xunise a les [[Waffen SS]] y combatir nel Frente Oriental, onde se creó la [[33ª División de Granaderos SS Voluntarios Charlemagne|División Carlomagno]] que permaneció lluchando al llau de los nazis inclusive hasta la [[Batalla de Berlín]] en [[1945]]. Los franceses que s'opunxeren al [[Armisticiu del 22 de xunu de 1940]] (y que, por tanto, xuniérense a los [[Reinu Xuníu|británicos]] pa siguir la llucha contra Alemaña) fueron condergaos a muerte ''"n'ausencia"'' pol réxime de Vichy, tal sentencia algamó a [[Charles de Gaulle]] y a tolos sos partidarios exiliaos. Convién resaltar que dende l'armisticiu de [[1940]] los alemanes arrestaron a numberosos [[Bandu republicanu|republicanos españoles]] que llucharen al llau del exércitu francés, sacándolos de los campos de prisioneros de guerra pa deporta-yos a [[campos de concentración]] n'[[Alemaña nazi|Alemaña]], ensin que'l réxime de Vichy opunxérase. La mayoría d'estos españoles fueron treslladaos al [[campu de concentración de Mauthausen-Gusen]].<ref>Denis Peschanski y Pierre Azéma, ''Vichy, état policier'' (''Vichy, estáu policial''), in ''La France des années noires'', T.2, Éditions du Seuil, p. 358-359</ref> Xunto cola persecución a los exiliaos d'España, Vichy tamién tuvo d'aceptar la orde alemana d'apurrir a la [[Gestapo]] a tolos exiliaos alemanes antinazis o [[xudíu|xudíos]] que s'abellugaren en Francia dende [[1933]]. == Rellaciones diplomátiques colos Aliaos == [[Ficheru:VichyFlag.svg|thumb|right|Bandera de Philippe Pétain como xefe del Estáu cuando viaxaba en coche o a bordu d'una embarcación.<ref>[http://sfvexillo.pagesperso-orange.fr/page17.html Emblemes de los xefes d'Estáu franceses], consultáu'l 10 d'abril de 2011.</ref>]] De [[1940]] a [[1942]], munchos países caltuvieron una representación diplomática en Vichy pa caltener abierta una vía de diálogu col réxime de Pétain. Amás de les potencies de la Exa y los neutrales, [[Estaos Xuníos]] caltuvo rellaciones diplomátiques con Vichy hasta payares de 1942. Una de les mayores esmoliciones del [[Reinu Xuníu]], que nun reconocía al réxime de Vichy como gobiernu llexítimu de Francia, yera que la flota de guerra francesa nun cayera so control alemán, una de les poques concesiones que Pétain consiguiera de Hitler nel armisticiu de 1940. Les rellaciones diplomátiques colos británicos romper en xunetu de 1940, cuando [[Churchill]] mandó atacar la flota francesa aparcada nel puertu de Mers el-Kebir ([[Mazalquivir]] n'español) ([[Batalla de Mers el-Kebir|Operación Catapult]]) porque'l gobiernu de Vichy negárase a que la flota francesa punxérase a salvo en zones controlaes pola marina británica. Afaláu pol gobiernu británicu que quería con too y con eso tener dalguna canal de comunicación col gobiernu francés, el gobiernu de [[Canadá]] caltuvo'l so embaxador en Vichy, según los [[Estaos Xuníos]] que pensaben poder vixilar asina que'l gobiernu francés nun alcordara a los alemanes más concesiones que les establecíes nel tratáu del armisticiu. Dambos países rompieron les sos rellaciones con Francia namái en payares de [[1942]] cuando les fuercies nazis y fascistes invadieron la ''zona llibre''. [[Australia]] va caltener la so embaxada tamién hasta payares de 1942, pero ello nun-y torgó tener rellaciones diplomátiques en simultáneu cola [[Francia Llibre]] del xeneral de Gaulle. La [[Xunión Soviética]], en virtú del [[Pactu Ribbentrop-Mólotov]], caltuvo una embaxada en Vichy hasta que rompió rellaciones en xunu de 1941 cuando l'exércitu alemán invadió'l so territoriu na [[Operación Barbarossa]]. == Ver tamién == * [[Historia de Francia]] * [[Holocaustu]] * [[Ocupación alemana de Francia]] * [[Redada del Velódromu d'Iviernu]] * [[Francia Llibre]] * [[Prohibición del rugby league en Francia]] == Notes y referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru | apellíos = Toynbee | nome = Arnold | enllaceautor = Arnold J. Toynbee | títulu = La Europa de Hitler | añu = 1985 | editorial = Madrid: Sarpe | isbn = 8459904121 }} * {{cita llibru | apellíos = Shirer | nome = William | enllaceautor = William L. Shirer | títulu = The rise and fall of the Third Reich : a history of nazi Germany | añu = 1976 | editorial = Londres: Pan Books | isbn = 0330700014 }} * [[Simon Kitson]]'s [http://artsweb.bham.ac.uk/vichy/ Vichy web-page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090911094631/http://artsweb.bham.ac.uk/vichy/ |date=2009-09-11 }} * [http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%202026.pdf Liberty, Equality, Fraternity, But Not for All: France and the "Alien" Jews, 1933–1942] == Enllaces esternos == {{Commonscat|Vichy France}} {{Tradubot|Francia de Vichy}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Segunda Guerra Mundial]] [[Categoría:Francia de Vichy]] [[Categoría:Nazismu]] nezraxtb6avugo9fswq2yh45zyn8qg5 0 104513 4493695 4492366 2026-05-17T23:48:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493695 wikitext text/x-wiki {{problemes artículu|referencies adicionales|copyedit|redacción|estructura|enzarabeyáu|hestoria|t=20151128}} [[Archivu:Imperio Español en Asia y Oceanía.png|thumb|Coloráu: Imperiu español n'Asia y Oceanía. Rosa fuerte: territorios esploraos y controlaos de volao. Moráu escuru: territorios d'España mientres la Unión Ibérica con Portugal. Rosa claru: Territorios perdíos n'o dempués de 1717 pola Paz d'Utrecht y que quedaron nel olvidu.]] [[Archivu:Capitanía general de Filipinas.svg|thumb|Capitanía xeneral de Filipines.]] L'[[Imperiu español]] n'[[Asia]] y el [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] entendía dellos territorios insulares, incluyíes les [[Capitanía Xeneral de Filipines|islles Filipines]], les [[Paláu]], les [[Islles Marianes|Marianes]], y les [[Islles Carolines|Carolines]]. Estos territorios oceánicos tuvieron so soberanía española dende finales del sieglu XVI hasta 1898. En 1521, l'esplorador [[Fernando de Magallanes]] tomó posesión de les islles [[Filipines]] en nome de la corona española, anque'l primer asentamientu español data de 1565, cuando se fundó la ciudá de [[Cebú]]. La colonización española duró más de tres siglos, dende 1565 hasta 1898, añu nel qu'España dexó les sos últimes posesiones n'Asia pola [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]]. En 1899 tamién dexó les islla de [[Micronesia]] al [[Imperiu alemán]]. Mientres esti llargu periodu, España realizó numberoses espediciones al [[océanu Pacíficu]] dende América, resultando na esploración y descubrimientu de numberosos territorios. == Ámbitu territorial == Nel momentu de la so mayor estensión l'imperiu tomaba les islles [[Filipines]], les [[Paláu]], les [[Islles Marianes|Marianes]] (incluyendo [[Guam]]) y les [[Islle Carolines|Carolines]] (qu'incluyíen les [[islles Márxal]] y les [[islles Gilbert]], consideraes parte de les islles Carolines Orientales) como parte integrante del [[Virreinatu de Nueva España]]. La so capital yera [[Manila]], nes Filipines. Mientres diversos momentos de la so historia, el territoriu tamién tomó les islles de [[Ternate]] y [[Tidore]] ([[Moluques Septentrional]]), el norte de la [[islla de Formosa]], [[Borneo]], [[Brunéi]], la [[provincia de Papúa Occidental]] ([[Nueva Guinea]]), un protectoráu sobre [[Camboya]] y tamién tuvo derechos d'asentamientos en territorios del [[Imperiu portugués]] n'[[Asia]] so la [[casa d'Austria]]. == Heráldica == [[Archivu:Coat of Arms of the Philippines.svg|thumb|left|Escudu de Filipines.]] La presencia española nes [[Moluques]] que s'estendió hasta [[1663]], n'abandonando la so última fortaleza en Tidore nes Moluques del Norte, plantégense nueves duldes cuando [[Felipe II]] determinó qu'había qu'esplorar la ruta dende [[Méxicu]]. {{cita| Tituláronse dende éntonces los d'España, Reis de les Indies Oriental y Occidental, amestando al so blasón el cuartel que les representa y consiste; nun escudu estremáu en [[pal]], con torre de plata en campu azul al lladral o diestru; y al accidente, lleón rampante de gules en campu de plata; que son les armes alusives, a les de Lleón y Castiella.<ref>[[Vicente Díaz de Comes]], p. 210. </ref>}} Esti lleón ye'l que figura na mesma posición nel actual escudu de Filipines. Por cuenta de estos descubrimientos y conquistes, asitiar nos blasones d'España dalgunos nuevos y variaos signos tales como'l Sol cola divisa de «''A solis urtu usque ad Ocasum''», al empar qu'a les columnes que sostienen el pabellón d'España col conocíu lema de «''Non Plus ultra''». [[Carlos I d'España|Carlos V]] ordenó suprimir el «''Non''» pa denotar que les llendes que se dicíen afitaos por Hércules al antiguu mundu habíense yá trespasáu estendiéndose los sos dominios. El posterior [[Tratáu de Zaragoza (1529)]] delimitó esautamente les zones d'influencia portuguesa y española n'[[Asia]] y l'[[océanu Pacíficu]]. == Historia == === Espedición de Fernando de Magallanes === {{AP|Espedición de Magallanes-Elcano}} [[Archivu:Magellan Elcano Circumnavigation-es.svg|thumb|300px|[[Espedición de Magallanes-Elcano]].]] Mientres la dómina de los descubrimientos, una espedición comandada pol portugués [[Fernando de Magallanes]], al serviciu de la corona española, llegó al [[océanu Pacíficu]]'l [[21 de payares]] de [[1520]] y afayó el [[atolón Orona]] (islles Fénix) y tomó posesión de les islles pa España. Mientres la so travesía, en [[1521]], afayó'l [[archipiélagu Tuamotu]] y visitó la islla Puka-Puka que la llamó ''San Pablo''. Dempués el [[6 de marzu]] de [[1521]] la espedición tocó con [[Guam]], onde fondiaron pa recoyer cebera y faer aguada.<ref name="Islario">Islario español del Pacíficu. Amancio Landín Carrasco. Ediciones cultura hispánica. Madrid, 1984.</ref> El 16 de marzu llegaron a Samar, lo que significó'l descubrimientu de les islles [[Filipines]], que Magallanes llamó islles de ''San Llázaro'', y reclamó les islles pa [[España]]. Nel castru de [[Mactán]], Magallanes, al querer someter a encomalo a los indíxenes, morrió combatiendo'l 21 d'abril de 1521. Al so socesor, Duarte Barbosa, matar a traición en Cebú, al pie de 30 de los sos homes nuna llacuada trampa entamáu pol Raxa. El restu de la espedición cargó de especies les naves ''Victoria'' y ''Trinidá'' y quemaron la ''Concepción''.<ref name="Islario"/> En [[Mindanao]], el segundu d'a bordu, [[Juan Sebastián Elcano]], fíxose cargu de la espedición y dirixéronse a les [[islles Moluques]] a recoyer especies, dende onde partiríen escontra España.<ref name="Islario"/> === Conquista de Filipines === {{VT|Virreinatu de Nueva España}} [[Archivu:Map of the Viceroyalty of New Spain.svg|thumb|left|500px|Virreinatu de la Nueva España.]] [[Archivu:Itinerario legazpi.jpg|thumb|Itinerariu siguíu pola espedición de Miguel López de Legazpi nel archipiélagu filipín.]] Tres la espedición de Magallanes, asocediéronse numberoses espediciones a les [[Filipines]], pero toos fallaron nel so intentu de conquista. Anque se sabía que los indíxenes yeren por demás dondos y amás quería arrampuñase el poder de [[Portugal]] nes [[Indies Orientales]], Hernán Cortés unvió tres barcos camín d'[[Asia]], que zarparon de [[Zihuatanejo]] en 1527.<ref>[[Stefan Zweig]], ''Magallanes: L'home y la so xesta'', Editorial Debate, Madrid 2005, ISBN 84-8306-610-6.</ref> Nel camín, dos d'ellos naufragaron y el terceru llegó, pero nun tornó por non atopar la corriente de la torna. Dempués en 1541, [[Ruy López de Villalobos]] foi unviáu pol virréi [[Antonio de Mendoza y Pacheco|Antonio de Mendoza]] pa encabezar una espedición escontra les Indies Orientales en busca de nueves rutes comerciales. La so espedición partió de Puertu de Navidá en 1542 a bordu de cuatro carabeles.<ref>{{Cita web |url=http://efemerides.zoomblog.com/archivo/2006/11/01/por |títulu=Ruy López de Villalobos y el bautizu de Filipines |fechaaccesu=5 d'agostu de 2008 |formatu=HTML |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210303203718/http://efemerides.zoomblog.com/archivo/2006/11/01/por |fechaarchivu=2021-03-03 }}</ref> En 1543 la flota tocó la mariña sur de la islla de [[Luzón]] (Filipines). D'ellí partieron más al oriente hasta algamar la islla de [[Islla de Leyte|Leyte]] y nomar islles [[Filipines]] n'honor al príncipe y futuru rei d'España [[Felipe II d'España|Felipe II]]. Pola mor de la fame y de un navío que s'arruinó por un accidente de navegación, la espedición foi desastrosa y tuviéronse que dir buscar abellugu nes Moluques, dominiu portugués, y dempués de delles escaramuzas fueron tomaos presos. Villalobos morrió presu en 1544 na islla de Amboina. El restu de la tripulación consiguió escapar y tornar a Nueva España, onde cuntaron les hestories al virréi, y asina se consideró parte de la [[Virreinatu de la Nueva España|Nueva España]] la [[Capitanía Xeneral de les Filipines]].<ref>{{Cita web |url=http://candamo.iespana.es/1898/conqufi.htm |títulu=Espedición y conquista de Filipines |fechaaccesu=5 d'agostu de 2008 |formatu=HTML |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090105073526/http://candamo.iespana.es/1898/conqufi.htm |fechaarchivu=5 de xineru de 2009 }}</ref> L'intentu de colonización de Filipines nun terminó ende. El virréi [[Luis de Velasco y Ruiz de Alarcón|Luis de Velasco]] encargó a [[Miguel López de Legazpi]] faese a la mar nuna nueva espedición. Zarpó de [[Puertu de Navidá]], Nueva Galicia (anguaño [[Jalisco]]) el 21 de payares de 1564 y nel viaxe conquistó Guaján ([[Guam]]), les [[islles Carolines]], les Islles de Saavedra ([[Islles Márxal]]) y les [[islles Marianes]]. El [[27 d'abril]] de [[1565]] Legazpi llegó a les Filipines, tocando [[islla de Sámar|Sámar]] onde empezaría la conquista. Hábilmente, López de Legazpi evitó hostilizar a los moradores de les islles, que se dicía qu'enseñaben nin más por más les vergüences al aire, y nun atopó resistencia pa esplorales. Pola escasez de productos, Legazpi viose forzáu a treslladase d'islla n'islla y espandió los dominios ellí. El movimientu foi fácil, yá que nes islles, al igual qu'en Méxicu, los clanes taben andaos a la tema, y Legazpi estableció fácilmente llazos d'amistá que-y dexaron mover se d'islla n'islla, llevantando al ratu los primeros asentamientos españoles: la ''Villa del Santísimu Nome de Xesús'' y ''Villa de San Miguel''.<ref>{{Cita web |url=http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/1527.htm |títulu=Les conquistes tardíes del sieglu XVI |fechaaccesu=5 d'agostu de 2008 |formatu=HTML |editorial=ArteHistoria.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080915174310/http://www.artehistoria.jcyl.es/historia/contestos/1527.htm |fechaarchivu=15 de setiembre de 2008 }}</ref> Amás de la conquista de les Filipines por Miguel López de Legazpi, afayóse'l tornaviaje a América gracies a [[Andrés de Urdaneta]] qu'abrió una nueva ruta comercial al traviés de la [[corriente de Kuroshio]]. Col tiempu esta ruta sería'l principal llazu que xuniría les posesiones d'[[España]] n'[[América]] colos sos baluartes n'[[Asia]] del que sería'l famosu [[Galeón de Manila]].<ref>{{Cita web |url=http://www.euskonews.com/0222zbk/kosmo22201.html |títulu=La conquista de les Filipines |autor=Gorka Rosain Unda |formatu=HTML }}</ref> ==== Galeón de Manila ==== {{AP|Galeón de Manila}} Les actividaes del [[Galeón de Manila]] empezaron nel [[sieglu XVI]] tres el tornaviaje d'[[Andrés de Urdaneta]]. La ruta del Galeón escontra un percorríu dende [[Manila]] ([[Filipines]]) hasta [[Acapulco]] ([[Méxicu]]). Guaján ([[Guam]]) foi una importante parada na ruta ente [[Acapulco]] y les [[Filipines]]. Los galeones llevaben [[especie|especies]] ([[pimienta]], [[Syzygium aromaticum|clavu]] y [[canela]]), [[porzolana]], [[marfil]], [[laca]] y ellaboraes teles (tafetanes, sedes, terciopelu, rasu), recoyíes tantu de les [[islles de les Especies]] como de la mariña asiática del Pacíficu. Estes mercancíes vender nos mercaos europeos y americanos. === Esploraciones españoles al Pacíficu === ==== Viaxe del ''Trinidá'' ==== Mientres l'[[espedición de Magallanes-Elcano|viaxe de Magallanes]] les últimes dos naos, la ''Victoria'' y la ''Trinidá'', dixebráronse por cuenta de una avería na ''Trinidá''. La ''Victoria'' punxo aldu oeste pol [[océanu Índicu]] y la ''Trinidá'', al mandu de [[Gonzalo Gómez d'Espinosa]], intentó buscar el tornaviaje a pol [[océanu Pacíficu]]. El [[6 d'abril]] de [[1522]] la ''Trinidá'' salió de [[Tidore]], poniendo aldu nordeste. Columbraron les islles más septentrionales de les [[islles Marianes|Marianes]] y depués punxeron aldu norte col fin d'atopar vientos aparentes p'algamar Nueva España. Debíu al temporal, los marineros tuvieron que volver pol mesmu percorríu poles Marianes.<ref name="Islario"/> La nave vencía, adulces, debíu al mar, y el so estáu yera pésimu, polo que tuvieron que dir a la islla de [[Ternate]], onde fueron prindaos polos portugueses, que quemaron el barcu y confiscaron la carga. De los cincuenta homes qu'había na nao dende diba seis meses, solo 18 sobrevivieron, morriendo nel camín más de la metá, amás de trés tripulantes desertaos nes Marianes.<ref name="Islario"/> Nesti viaxe, afayáronse numberoses islles pa la Corona española, al norte y nordeste de [[Halmahera]], como son [[Islla Doi|Doi]], [[Islla Rau|Rau]] y [[Morotai]]; foi'l primer européu n'afayar les [[Paláu]], la islla de [[Sonsoral]] y, más al nordeste, el avistamiento de nueves islles na zona de les actuales [[atolón Ngulu|Ngulu]], [[Yap]], [[Ulithi]], [[Fais]] y [[Sorol]]; el descubrimientu de la islla d'[[Agrihan]], o quiciabes de la ''Asunción'', na ida, les [[islles Maug]], na vuelta, toes elles nes Marianes. Tamién foi la primer nave que xubió a los 42º septentrionales nel [[océanu Pacíficu]] y el primeru n'intentar el tornaviaje.<ref name="Islario"/> ==== Espedición de García Jofre de Loaísa ==== {{AP|Espedición de García Jofre de Loaísa}} Tres la primer circunnavegación del mundu, [[Carlos I d'España]] decidió unviar una espedición pa tomar posesión de les islles Moluques en nome de la corona. Pa ello encarga a [[García Jofre de Loaísa]] y [[Juan Sebastián Elcano]] comandar la espedición compuesta por siete naves: la ''Santa María de la Victoria'', la ''Sacti Spiritus'', la ''Anunciada'', la ''San Gabriel'', la ''Santa María del Parral'', la ''[[San Lesmes]]'' y el patache ''Santiago''.<ref name=Moluques>{{Cita web |url=http://revistas.um.es/analesderecho/article/viewFile/57191/55101 |títulu=Estudio históricu-xurídicu de la espedición de García Jofre de Loaisa a les islles Moluques. La venta de los derechos sobre diches islles a Portugal por Carlos I d'España |fechaaccesu=9 d'agostu de 2009 |autor=Jose María Ortuño Sánchez-Pedreño |editorial=Revistes.UM.es |fecha=2003 |formatu=PDF }}</ref> [[Archivu:Elcano.jpg|thumb|[[Juan Sebastián Elcano]].]] Na so travesía, llegaron al Pacíficu'l [[26 de mayu]] de [[1526]]. La espedición taba siendo desastrosa col fundimientu d'una de les naves la''Santa María del Parral'', la perda de la ''Sancti Spiritus'' y les deserciones de la ''Anunciada'' y la ''San Gabriel'', amás, les naves empezaben a averiase polos embates del mar y los tripulantes finaben a mano del escorbutu ente ellos morrieron [[García Jofre de Loaísa|Loaísa]] y [[Juan Sebastián Elcano]]. Mientres el viaxe perdieron el patache ''Santiago'', que llegó a la Nueva España y la ''San Lesmes'' de la que nun se supo, pos se cree qu'aportó a [[Tahití]]. Tamién se cree que llancó na islla d'[[Amanu]] nes [[archipiélagu Tuamotu|Tuamotu]] y tamién ye posible que llegaren hasta [[Nueva Zelanda]] y naufragaren na mariña meridional d'[[Australia]]; dende ellí la tripulación habría costeado la islla hasta pasar el cabu York, siendo dempués prindaos, probablemente, pola segunda espedición del portugués [[Gomes de Sequeira]].<ref name="Islario"/> La única nave sobreviviente de la espedición, la ''Santa María de la Victoria'', siguió'l viaxe pa llegar a les [[islles Marianes]] y afayaron el [[21 d'agostu]] la islla de San Bartolomé ([[Maloelap]]), pero nun pudieron tocar tierra y siguieron hasta llegar el [[5 de setiembre]] la islla de [[Guam]].<ref name="Islario"/> Dirixir a Mindanao nes [[Filipines]] y dellí a les [[islles Moluques]] onde llegaríen el 2 d'ochobre de [[1526]]. Nes [[Moluques]] llucharon mientres trés años hasta qu'en 1529 roblóse un tratáu de paz col gobernador portugués [[Jorge de Meneses]]. La tripulación sería treslladada como prisioneros a [[Goa]] (India) y llegaríen a [[Lisboa]] en [[1536]] dando fin a la espedición.<ref name=Moluques/> ==== Espedición d'Álvaro de Saavedra Cerón ==== {{VT|Álvaro de Saavedra Cerón}} [[Archivu:Admiralty Islands Topography with labels.png|thumb|[[Islles del Almirantalgu]].]] [[Hernán Cortés]], tres la conquista del [[imperiu azteca]], creyó importante crear flotes navales nel Pacíficu. Por ello, solicita al so primu [[Álvaro de Saavedra Cerón]] comandar una espedición al Pacíficu. Esti capitán, al mandu de dos naos y un bergantín, facer a la mar dende'l puertu de [[Zihuatanejo]] el [[31 d'ochobre]] de [[1527]]. Baxaron hasta los 12º septentrionales y punxeron aldu oeste, percorriendo la mariña norte de la islla de [[Nueva Guinea]], hasta tocar [[Mindanao]] nes [[Filipines]], pa siguir depués a les [[Moluques]]. Al llegar a [[Tidore]] atopar con dalgunos de los sobrevivientes de la [[espedición de García Jofre de Loaísa|espedición de Loaísa]] al mandu de [[Hernando de la Torre]].<ref name="Islario"/> ''La Florida'', nave capitana de la espedición, tres una involuntaria separación, foi la única sobreviviente de los trés. El [[12 de xunu]] de [[1528]] salen de [[Tidore]] al Pacíficu pa intentar el tornaviaje y que, concluyíu ensin frutu, vuelven intentar el [[2 de mayu]] del añu siguiente, pero tuvieron que faer arreglos en Nueva Guinea, onde recoyeron comida y agua de los nativos y dempués salir d'ellí escontra'l noroeste. Mientres la travesía afayaron les [[islles del Almirantalgu]] y les [[islles Márxal]] que fueron reclamaes pa España. Más tarde, Saavedra perdió la vida y la espedición quedó atayada, dándo-y fin tres un naufraxu nuna torbonada.<ref name="Islario"/> Nesta espedición, atopáronse numberosos afayos xeográficos: [[Namonuito]] nes [[islles Carolines|Carolines]] centrales, según les islles ''Los Reis'' identificaes como [[Faraulep]]; tamién s'atoparon cola [[Nueva Guinea]], que costeó pel norte y onde, mientres la vuelta, suministráronse. Nel tornaviaje afayóse la islla de ''Paine'', una de los grupos asitiaos ente [[Halmahera]] y [[Nueva Guinea]]; a lo último, numberoses islles nes [[islles Carolines]], tamién les [[islles del Almirantalgu]] y les [[islles Márxal]] que fueron reclamaes ya incorporaes a España.<ref name="Islario"/> Seique los esploradores españoles d'esta espedición llegaron a les [[islles Hawaii|islles ḥawaianes]] dos sieglos primero que'l capitán [[James Cook]] visitar en [[1778]]. Nun mitu descríbese que los blancos fueron recibíos pol xefe Wakalana. Ye posible qu'estes persones yeren de la nave de Saavedra.<ref name="Islario"/> [[Archivu:Marshall Islands-CIA WFB Map.png|thumb|[[Islles Márxal]].]] ==== Espedición de Hernando de Grijalva ==== {{AP|Espedición de Grijalva al Pacíficu ecuatorial}} En 1537 [[Hernán Cortés]], unvió a [[Hernando de Grijalva]] al [[Perú]] tresportando ayuda pa [[Francisco Pizarro]]. Depués de cumplir esa misión Grijalva foi n'espedición na nao ''Santiago'' pel [[océanu Pacíficu]] ecuatorial buscando realizar el descubrimientu de riques islles que suponíen que toparía na direición na que se topaben les islles Moluques. Grijalva foi asesináu nun motín de la so tripulación, quien decidieron emponer el barcu escontra les Moluques.<ref name="Islario"/> Antes de perder el barcu en [[Nueva Guinea]], onde morrió casi tola tripulación, los espedicionarios afayaron delles islles, que la so identificación ye anguaño especulativa y los trés sobrevivientes fueron rescataos pol gobernador portugués de la fortaleza de [[Ternate]], [[António Galvão]], quien recibió la rellación del viaxe realizada pol contramaestre Miguel Noble.<ref name="Islario"/> ==== Espedición de Ruy López de Villalobos ==== {{VT|Ruy López de Villalobos}} En 1541, López de Villalobos recibió l'encargu d'Antonio de Mendoza y Pacheco, primer virréi de la Nueva España, d'encabezar una espedición escontra les [[Indies Orientales]] en busca de nueves rutes comerciales. Llevaba consigo seis naves y ente 370 y 400 homes que se fixeron a les veles el [[1 de payares]] de [[1542]] dende'l [[Barra de Navidad (Jalisco)|Puertu de Navidá]]. Con aldu suroeste llegaron a los 11º conforme a la llinia equinocial hasta dar cola islla filipina de [[Mindanao]], dempués d'afayar delles tierres. Ellí pasaron fame y tuvieron que lluchar colos indíxenes. Dirixir a les islles de les Especies onde Villalobos mandó a una nao pa intentar el tornaviaje pol Pacíficu pa solicitar ayuda al Virreinatu y socorrer a la maltrecha espedición. La nao ''Santiago'' siguió pel norte, encabezada por [[Bernardo de la Torre]] y tres el fracasu intentar pel sur cola mesma nao, pero esta vegada encabezada por [[Íñigo Ortiz de Retes]]. Villalobos morrió en [[1544]] na [[islla de Ambon]]. A la vuelta de la última nave en nun consiguir el tornaviaje, la espedición fracasó por cuenta de que los portugueses fixéron-yos prisioneros.<ref name="Islario"/> [[Archivu:Mamberamo River NASA.jpg|thumb|400px|[[Ríu Mamberamo]].]] Na espedición de Villalobos afayóse la [[islla Clarión]] afayándose les [[islla Revillagigedo]]; la islla [[Wotje]] na zona oriental de les Márxal; el grupu insular de [[Kwajalein]], a la que llamaron [[Islles Los Xardinos|Islles Los ''Xardinos'']], nes Márxal centrales; la islla de [[Fais]] nes Márxal occidentales y la islla de [[Yap]] nes Carolines occidentales. Nel viaxe de día los informes de [[Juan Gaetano]] paecen describir el descubrimientu de les [[islles Ḥawai]] o de les islles Márxal en [[1555]]. Si tratar de Ḥawai, Gaetano sería unu de los primeros europeos que llegaron a les islles xunto con [[Álvaro de Saavedra Cerón|Saavedra]].<ref name="Islario"/> ===== Viaxe de Bernardo de la Torre ===== {{VT|Bernardo de la Torre}} L'intentu de regresu a Nueva España de [[Bernardo de la Torre]] pel norte, empecipiar dende la islla de [[Sarangani]] en [[Mindanao]] el [[4 d'agostu]] de [[1543]] a bordu de la nao ''San Juan''. Falló nel so intentó de llograr el tornaviaje y volvió a les Moluques.<ref name="Islario"/> Les tierres descubiertes fueron: un petón que llamaron ''Abreojos''; quiciabes el petón ''Arakane''; quiciabes la islla de ''Parecele Vela'' tamién llamada de ''Okino Tori'' ([[Okinotorishima]]); quiciabes la islla de [[Sarigán]], [[Anatahán]], [[Saipán]], les islles de ''[[Farallón de Pájaros]]'', [[Farallón de Medinilla|Medinilla]] y [[Tinián]] nes Marianes; Afayaron posiblemente la islla Marcus (actual [[Minamitorishima]]) y dalgunes de les islles Bonin ([[Ogasawara]]), a les que llamó ''Islles del Arzobispu'', les [[islles Volcano]], a les que llamó ''Los Volcanes'', y la islla d'[[Iwo Jima]]. Amás foi'l primer européu en cruciar l'[[estrechu de San Bernandino]] y el primeru en circunnavegar [[Mindanao]].<ref name="Islario"/> ===== Viaxe d'Íñigo Ortiz de Retes ===== {{VT|Íñigo Ortiz de Retes}} [[Íñigo Ortiz de Retes]] intentó'l tornaviaje a América pel sur cola mesma nao, la ''Santiago''. La nao partió de Tidore el [[16 de mayu]] de [[1545]]. Columbraron les islles [[Talao]] onde folgaron una selmana. D'ellí punxeron aldu sureste hasta columbrar la mariña norte de la islla de [[Nueva Guinea]] a la que costeó mientres cuatro díes, desembarcando'l 20 de xunu cerca de la desaguada d'un ríu que llamó ''San Agustín'', identificáu col [[ríu Mamberamo]]. Desembarcó y tomó posesión d'estos territorios pa la corona española, dándo-yos el nome de ''Nueva Guinea'' por cuenta de que los sos habitantes recordáron-y a los de les mariñes de la Guinea africana. Costearon más de la metá del norte de Nueva Guinea y por cuenta de les males raches de vientu viéronse forzaos a volver a les Moluques n'agostu de [[1545]].<ref name="Islario"/> ==== Espedición de Juan Jufré y Juan Fernández ==== {{VT|Juan Fernández (marín)}} {{VT|Juan Jufré}} [[Archivu:New Zealand map-es.svg|thumb|[[Nueva Zelanda]]; los primeros europeos en llegar a ella fueron [[Juan Jufré]] y [[Juan Fernández (marín)|Juan Fernández]] en [[1576]].]] En [[1576]] dende'l [[virreinatu de Perú]] los marinos [[Juan Jufré]] y [[Juan Fernández (marín) |Juan Fernández]] realizaron una espedición a la [[Polinesia]]. Mientres la espedición afayó la islla de [[Nueva Zelanda]] siendo Juan Jufré y Juan Fernández los primeros europeos n'aportar a ella. Esploraron y tomaron posesión d'ella en nome del rei d'España [[Felipe II d'España|Felipe II]]. Tamién ye posible que pudieren llegar a la mariña oriental d'[[Australia]]. Al terminar la espedición mandó una carta al rei d'España informándo-y del descubrimientu de nueves tierres. Tocantes a les referencies de les mentaes tierres descubiertes por Juan Fernández, faise saber que d'alcuerdu al rellatu esistente tratar d'un suelu montascosu, fértil y pobláu por xente blanco ([[Nueva Zelanda]] y los [[Maorí]]), de ríos caudalosos y que cuntaben con tolos frutos necesarios pa subsistir.<ref>Dichu antecedente sería la resultancia, según don [[José Toribio Medina]], del informe que presentó Juan Fernández al so regresu al Maestru de Cuartel (?) del Exércitu Pedro Cortés, acompañáu d'un croquis de les tierres qu'esplorara, quien lo llevó a España ya informar personalmente a SMC. el Rei.</ref> Pero'l rei nunca llegó a contestar esta carta y la espedición quedó nel olvidu. ==== Espediciones d'Álvaro de Mendaña ==== ===== Primer viaxe de Mendaña ===== {{AP|Primer espedición española a les Salomón}} {{AP|Espediciones españoles a les islles Salomón y Vanuatu}} [[Archivu:Caste Solomon islands.jpg|thumb|[[Archipiélagu de les islles Salomón]], afayáu por [[Álvaro de Mendaña]] en [[1568]].]] La espedición partió d'El Callao (puertu de [[Lima]]), el [[20 de payares]] de [[1567]], compuesta por dos barcos: ''Los Reis'' y ''Tolos Santos'' con una tripulación de 150 homes. Pedro Ortega Valencia yera'l maestre de campu y capitán de la nave almiranta; [[Pedro Sarmiento de Gamboa]] diba al mandu de la nao capitana y como cosmógrafu y [[Hernán Gallego]] yera'l pilotu mayor.<ref name="Islario"/> Dempués de travesar lo que llamaron ''Golfu de la Concepción'' y ''Golfu de la Candelaria'' (mar ente'l Perú y les Tuvalu), pasaron el 15 de xineru de [[1568]] per delantre de la poblada ''islla Jesús'' (islla [[Nui]]), nes islles [[Tuvalu]] y depués de columbrar los ''Baxos de la Candalaria'' ([[Ontong Java]]) el 1 de febreru, llegaron ensin escales a la primera de les islles Salomón: la [[Isla de Santa Isabel]] el 7 de febreru de 1568 onde una parte de la espedición esploró la islla y otra parte construyó un bergantín col que Pedro Ortega y Hernán Gallego la circunnavegaron confirmando que yera una islla.<ref name="Islario"/> Depués la espedición esplora les islles cercanes: Islla de Ramos ([[Malaita (islla)|Malaita]]), San Jorge (al sur de Santa Isabel), les islles Floriaes, Galera, Buenavista, San Dimas, y Guadalupe (grupu d'[[islles Florida]] o Nggela Sule), [[Guadalcanal (Islla Salomón)|Guadalcanal]], Sesarga (Savo), islla San Nicolás, San Jerónimo y Petones (grupu [[Nueva Xeorxa (islla)|Nueva Xeorxa]]), San Marcos ([[Choiseul (islla)|Choiseul]]), San Cristóbal ([[Makira]]), Treguada ([[Ulawa]]), Tres Maríes ([[Olu Malua]]), San Juan ([[Uki Nin Masi]]), San Urbán ([[islla de Rennell|Rennell]]), Santa Catalina y Santa Ana llegando'l 25 de mayu de torna a Santa Isabel. El 28 de mayu establecer en Guadalcanal cola idea de fundar ellí un pobláu, pero al mes tienen d'abandonala ante la hostilidá de los sos habitantes y la falta de cebera, dirixéndose a la islla de San Cristóbal. Mientres los seis meses que permanecieron nes Salomón, nun atoparon oro pero'l nome de islla Salomón perduró hasta güei. El viaxe de vuelta facer pela ruta utilizada pol [[Galeón de Manila]] hasta [[Acapulco]] (en [[Méxicu]]), pasando polos ''Baxos de San Bartolomé'' ([[atolón]] [[Maloelap]], [[islles Márxal]]) y la ''islla de San Francisco'' (islles [[Islla Wake|Wake]]), llegando a El Callao el 22 de xunetu de [[1569]].<ref name="Islario"/> ===== Segundu viaxe de Mendaña ===== {{AP|Espediciones españoles a les islles Salomón y Vanuatu}} [[Archivu:Marquesas Karte.png|thumb|[[Islles Marqueses]], afayaes por [[Álvaro de Mendaña]] en [[1595]].]] Mientres venticinco años Mendaña intentó faer un segundu viaxe pa colonizar les islles Salomón, anque tenía l'aprobación del rei atopar col refugu de les autoridaes coloniales de Perú descontentes colos resultaos del primer viaxe y cola de los enemigos del so tíu, que morriera. Foi'l nuevu virréi, [[García Hurtado de Mendoza]] marqués de Cañete, quien patrocinó la nueva espedición gracies a la influencia de la esposa de Mendaña, [[Isabel de Barreto]]. Entamóse como una espedición privada onde'l virréi apurría los efeutivos militares, en cuantes que Mendaña que diba como ''Adelantado de les Salomón'', convencía a mercaderes y colonos pa participar na aventura. L'oxetivu yera establecer una colonia nes islles Salomón torgando que los corsariu ingleses atoparen un abellugu nel Pacíficu dende ónde pudieren atacar les islles [[Filipines]] o la mariña americana.<ref name="Islario"/> Embarcáronse unes 400 persones ente les que s'atopaben pasaxeros coles sos muyeres y esclavos dispuestos a fundar una colonia. Acompañaben al xeneral la so muyer Isabel de Barreto y trés cuñaos. El pilotu mayor de la espedición, y capitán de la nave capitana, yera'l portugués [[Pedro Fernández de Quirós]] o Fernandes de Queirós (nesos años el reinu de [[Portugal so la Casa d'Austria|Portugal formaba parte de la Monarquía Hispánica]]). Los cuatro barcos yeren:<ref name="Islario"/> * ''San Gerónimo'', nave capitana, galeón de 200 a 300 tonelaes, que'l so capitán y pilotu mayor yera Pedro Fernández de Quirós. * ''Santa Ysabel'', nave almirante, galeón de 200 a 300 tonelaes, que'l so capitán yera Lope de Vega. Sumió'l 7 de setiembre de 1595. * ''San Felipe'', galeota de 30 a 40 tonelaes. Propietariu y capitán: Felipe Curzo. Sumió'l 10 d'avientu de 1595. * ''Santa Catalina'', fragata de 30 a 40 tonelaes. Propietariu y capitán: Alonso de Leyra. Sumió'l 19 d'avientu de 1595. La segunda espedición partió tamién del puertu d'[[Callao|El Callao]] el 9 d'abril de [[1595]] y dempués de faer escala en [[Paita]] facer a la mar el 16 de xunu, afayando les ''islles Marqueses de Mendoza'' ([[islles Marqueses]]) el 21 de xunetu, que bautizó n'honor al virréi, el marqués de Cañete. Esploraron les islles del sur del archipiélagu: ''Madalena'' ([[Fatu Hiva]]), ''Dominica'' ([[Hiva Oa]]), ''Santa Cristina'' ([[Tahuata]]), ''San Pedro'' ([[Moho Tani]]) y siguieron viaxe'l 5 d'agostu. De nuevu de camín escontra l'oeste pasaron per delantre de la ''islla San Bernardo'' ([[Pukapuka]], [[islles Cook]]) el 20 d'agostu y ''La Solitaria'' ([[Niulakita]], Tuvalu), el 29 d'agostu. Hasta que llegaron a les islles de Santa Cruz, archipiélagu del sur de les islles Salomón. Al pasar xunto a [[Tinakula]], un volcán que s'atopaba n'actividá, sumió la ''Santa Ysabel'' el 7 de setiembre. Depués columbraron ''La Güerta'' ([[Tomotu Noi]]), ''Recifes'' (grupu de les islles Swallow) el 8 de setiembre. Llegaron a la islla de Santa Cruz (güei Ndende o Nendo nes islles de Santa Cruz) el 8 de setiembre.<ref name="Islario"/> [[Archivu:Álvaro de Mendaña y Neira.jpg|thumb|[[Álvaro de Mendaña]].]] Fundaron una colonia na islla Santa Cruz pero, enfermu de [[malaria]], Mendaña perdió'l control de la situación. Los soldaos cometieron crímenes y escesos colos indíxenes y producióse un intentu de rebelión. El 18 d'ochobre de 1595 muerre Mendaña y faise cargu de la espedición la so esposa Isabel de Barreto. Al deteriorase la situación decidieron abandonar la colonia y poner camín de les Filipines el 18 de payares. Pel camín perdiéronse la ''San Felipe'' (10 d'avientu) y la ''Santa Catalina'' (19 d'avientu). La ''San Gerónimo'', empuesta por Pedro Fernández de Quirós, pasó por [[Guam]] el 1 de xineru de [[1596]] y aportó al puertu de [[Cavite]] en [[Manila]] el 11 de febreru de 1596. Depués de ser reparada siguió escontra Acapulco, a onde llegó'l 11 d'avientu de [[1596]].<ref name="Islario"/> ==== Espedición de Quirós ==== {{AP|Espediciones españoles a les islles Salomón y Vanuatu}} [[Archivu:Satellite image of Vanuatu in October 1998.jpg|thumb|left|350px|[[Islles Vanuatu]], archipiélagu descubiertu por [[Pedro Fernández de Quirós]] en [[1606]].]] Quirós, quien conduxera hasta Acapulco la torna de la nave sobreviviente de la última espedición de Mendaña, dirixir al Perú llegando a Paita el 3 de mayu de [[1597]]. Depués, por conseyu del virréi viaxó a [[Europa]], n'abril de [[1598]], llegando a [[Sevilla]] en febreru de [[1600]] y depués visitó en [[Roma]] al papa [[Clemente VIII]], de quien llogró sofitu pa siguir esplorando'l Pacíficu. Tornó al Perú en marzu de [[1605]] col enfotu de atopar y conquistar la ''Terra Australis Incognita''. Armó una espedición de tres naves: la capitana llamada ''Santos Pedro y Pablo'', la almiranta llamada ''San Pedro'' y la más pequeña llamada ''Los Trés Reis Magos'', que partieron d'El Callao el 21 d'avientu de [[1605]], con 300 marineros y soldaos.<ref name="Islario"/> [[Archivu:Pedro Fernández de Quirós.JPG|thumb|[[Pedro Fernández de Quirós]].]] El 26 de xineru de [[1606]] atoparon una que llamaron ''Lluna Puesta'' (seique seya [[Ducie]] en [[Pitcairn]] o una de les islles [[Tuamotu]]), llamada tamién ''L'Anubierta'' o ''La Encarnación'' por otros miembros de la espedición y depués otres islles del archipiélagu: el 29 de xineru, ''San Juan Bautista'' (posiblemente [[Henderson (islles Pitcairn)|Henderson]] en Pitcairn), una islla despoblada onde recoyeron piñes que tamién llamaron ''Ensin Puertu'', ''San Valerio '' y ''Ensin Provechu''. Depués toparon ''San Telmo'' el 4 de febreru (''San Blas'' o ''Corral d'Agua''), seique seya ''Marutea Sur''. El 5 de febreru algamaron ''Los Cuatro Coronaes'' (''Islles Anegadizas'', ''Cuatro Hermanes'' o ''Les Anubiertes''), seique'l grupu de Acteón y depués ''San Miguel Arcánxel'' ([[Vairaatea]]) el 9 de febreru, ensin desembarcar al nun atopar fondeaderos. El 10 de febreru toparon la primer islla poblada del archipiélagu ''La Conversión de San Pablo'' ([[Hao]]) na cual desembarcaron y fixeron contautu colos sos habitantes y el 12 de febreru ven otra que nun visiten pero que bauticen: ''Decena'' por ser la décima islla topada ([[Tauere]] o seique Faaite) y a otru día ''La Sagitaria'' (seique [[Rekareka]]) onde desembarcaron y tomaron contanto colos sos habitantes. A otru día afayaron ''La Fuxitiva'' (seique [[Uturoa]] del archipiélagu de la Sociedá o [[Raroia]]). Tamién foi'l primer européu qu'afayó [[Tahití]], anque nun se sabe si llegó a desembarcar.<ref name="Islario"/> El 21 de febreru de 1606, diez años dempués del segundu viaxe de Mendaña, Quirós consiguió realcontrar la islla ''de San Bernardo'' o ''La del Pexe'' ([[Islles Caroline|Carolina]]) nes [[Islles de la Llinia|Esporadas Ecuatoriales]] o seique [[Manihiki]] (norte de les [[islles Cook]]), pero taba despoblada y ensin agua, polo que siguen viaxe escontra la islla de Santa Cruz. Algamaron depués el 1 de marzu una islla habitada que denominaron ''islla de Monterrey'', ''La Pelegrina'' o ''islla de Xente Formoso'' (seique [[Pukapuka]] nel grupu de les Danger, Swains en [[Tokeláu]] o [[Rakahanga]] al norte de les Cook y al este de les Danger) onde desembarcaron y topetaron colos sos habitantes y el 25 de marzu de 1606 la tripulación de la capitana esmuelse, polo que Quirós destitúi al pilotu mayor y pon nel so llugar a [[Pedro de Leza]]. Siguen el viaxe y lleguen el 7 d'abril a otra islla poblada ''La nuesa Señora del Socorru'' (Taumaco nel archipiélagu de les Duff) onde denominó ''Venecia'' a un pobláu indíxena y tomó contautu colos sos habitantes. El 18 d'abril Quirós ordenó zarpar escontra'l sureste algamando'l 21 d'abril la islla ''Tucopia'' ([[Tikopia]]) nes Salomón onde desembarcó contautar colos sos habitantes y depués afayaron l'archipiélagu de les Nueves Hébrides ([[Islles Vanuatu]]) acolumbrando'l 25 d'abril: ''San Marcos'' (Mere Llava), ''Vergel'' (Merig), ''Margaritana'' y ''Sierra Clementina'' (islles [[Maewo]]). El 27 d'abril pasaron por ''Virxe María'' ([[Gaua]]), ''Los Portales de Belén'' ([[Vanua Llava]]), ''Les Llárimes de San Pedro'' (islles Saddle) y ''Llixu'' (Llixu Llava).<ref name="Islario"/> El 30 d'abril llegaron a la [[Islla Espíritu Santo (Vanuatu))|islla d'Espíritu Santo]] onde Quirós tomó posesión de toles tierres del Sur hasta'l Polu: {{cita|Síanme testigos los cielos, tierra, les agües con toles sos criatures, y les que presentes táis testigos, de como Yo, el capitán Pedro Fernández de Quirós, nestes partes qu'hasta agora fueron incógnites, en nome de Xesucristu, fíu del Eternu Padre y de la Virxe Santa María, Dios y home verdaderu, enarbolo esta señal de la Santa Cruz en que la so persona foi crucificada y a onde dio la vida pol rescate y remediu de tol xéneru humanu, siendo presentes por testigos tolos oficiales de mar y guerra: fecha día de Pascua del Espíritu Santo, a 14 de mayu de 1606. Nestes partes del Sur hasta agora incógnites a onde toi, vini cola aprobada llicencia del Sumu Pontífiz Clemente Octavu, y por mandáu del Rei'l nuesu Señor Don Felipe III, Rei de les Españas..., espacháu pol Conseyu d'Estáu. Yo, Pedro Fernández de Quirós, en nome de la Santísima Trinidá tomo posesión de toles islles y tierres que nuevamente afayé, y voi afayar hasta'l so polu. Tomo posesión de toa esta parte del Sur hasta'l so polu en nome de Xesús... Tomo posesión de toles partes del Sur hasta'l so polu en nome de Juan de Dios, y de tolos hermanos profesos del so orde... Que dende agora haber de llamar la Austrialia del Espíritu Santo, con tolos sos anexos y pertenecientes, y esto para siempre xamás en nome del Rei Don Felipe III que'l so ye'l gastu, y mariña d'esta armada con que vini afayar les diches tierres.<ref>[https://web.archive.org/web/20080309140305/http://www.wyd.harvestpilgrimages.com/index.php?setlang=ye Toma de posesión de les islles per Quirós]</ref>}} Quirós desembarcó nesa islla que creyó yera parte del continente meridional y llamar la '''Austrialia del Espíritu Santo''' (entemeciendo les pallabres ''Austral'' y ''Austria'', dinastía reinante n'España y Portugal). La islla inda se llama Espíritu Santo. Ellí fundó una colonia que llamó ''Nueva Xerusalén'' a veres d'un ríu que denominó Xordán. Pero la colonia foi llueu abandonada por cuenta de la hostilidá de los habitantes de la islla y a los desalcuerdos ente los componentes de la espedición. Váez de Torres afayó entós que se trataba d'una islla y non d'un continente y denominar ''islla Cardona''.<ref name="Islario"/> Delles selmanes dempués Quirós facer a la mar otra vegada. El mal tiempu dixebrar de les otres naves y nun consiguía (o eso dixo él más palantre) volver a la vera. Entós punxo camín d'Acapulco en Méxicu, a onde llegó en payares de 1606. El so segundu nel mandu, [[Luis Váez de Torres]], dempués de buscar en devanéu a Quirós y esperalo 15 díes, dirixir de nuevu a Espíritu Santo afayando que yera una islla y siguió buscando la Terra Australis, hasta qu'abandonó la busca y dirixóse a Manila, pasando pol [[mar del Coral]], l'[[estrechu de Torres]] que dixebra [[Australia]] (nun se sabe si acolumbrar) y [[Nueva Guinea]] y depués el [[mar de les Moluques]].<ref name="Islario"/> ===== Viaxe de Torres ===== {{VT|Luis Vaez de Torres}} Cuando zarpó Quirós, Luis Váez de Torres dirixir cola almiranta a ''Espíritu Santo'' que s'afayó que yera una islla. El 26 de xunu de 1606, sabiendo yá que «Austrialia del Espíritu Santo» yera una islla, el ''San Pedro'' y ''Los Trés Reyes'', al mandu de Torres, partieron escontra [[Manila]]. Los vientos contrarios torgaron que los barcos siguieren una ruta más direuta a lo llargo de la mariña norte de [[Nueva Guinea]], yá conocida. El rellatu de Prado da cuenta de que columbraron tierra'l 14 de xunetu de 1606, que probablemente fuera la islla de [[Vanatinai|Tagula]], nel [[archipiélagu de les Luisiadas]], al sureste de Nueva Guinea. El viaxe siguió mientres los siguientes dos meses, realizando una serie de desembarcos pa reponer alimentos y agua pa los barcos y tomar posesión d'eses tierra pa España. Ello poner en contautu estrechu y, n'ocasiones violentu, colos pueblos indíxenes llocales. Prado y Torres informen dambos de la captura de venti persones, ente elles una muyer embarazada que dio una lluz delles selmanes más tarde. Prado dibuxó una serie de cartes esquemátiques de los anclajes nel [[golfu de Papúa]], dellos de les cualos entá se caltienen.<ref name="Islario"/> Mientres, munchos años supúnxose que Torres siguió una ruta cerca de la mariña de [[Nueva Guinea]] pa navegar los 150 km del estrechu que lleva'l so nome, pero en 1980 l'historiador y capitán de [[Queensland]], [[Brett Hilder]], demostró que yera muncho más probable que Torres tomara una ruta más meridional al traviés de la canal qu'agora se llama [[estrechu Endeavour]]. Dende esta posición verdaderamente columbraría'l [[cabu de York]], l'estremu más septentrional d'[[Australia]]. Independientemente de lo que fixera, el pragmáticu y sele Torres nunca afirmó que columbrara'l continente meridional y se limitá a señalar que pasara al traviés del estrechu. La espedición demostró que Nueva Guinea nun formaba parte del tan deseyáu continente.<ref name="Islario"/> El 27 d'ochobre Torres llegó al estremu occidental de Nueva Guinea y dirixóse al norte de les islles de [[Ceram]] y [[Misool]] escontra'l [[mar de Halmahera]]. A principios de xineru de 1607 llegó al puertu de [[Ternate]], na islla homónima parte de les [[islles de les Especies]]. Saleó'l 1 de mayu escontra [[Manila]] llegando'l 22 de mayu.<ref name="Islario"/> === Periodu colonizador d'Asia y Oceanía === {{VT|Capitanía Xeneral de les Filipines}} [[File:Capitanía general de Filipinas.svg|thumb|[[Capitanía Xeneral de Filipines]].]] La [[Capitanía Xeneral de les Filipines]] yera la entidá territorial que la Corona española estableció nes [[Indies Orientales]] con capital en [[Cebú]] dende [[1565]] hasta [[1595]], añu nel que [[Manila]] sería la capital hasta [[1898]]. El virréi de Nueva España, con sede na Ciudá de Méxicu, exercía sobre estos territorios atribuciones relatives a asuntos económicos, y no demás el [[Capitán Xeneral]] trataba direutamente col rei y el [[Conseyu d'Indies]]. ==== Sieglu XVI ==== Tres la conquista de les [[Filipines]] en 1565 pol [[Imperiu español]], l'archipiélagu de [[Paláu]], les [[islles Carolines]], les [[islles Márxal]], les [[islles Marianes]] y parte de les [[islles Gilbert]] pasaron a formar parte del territoriu de la [[Capitanía Xeneral de les Filipines]], como parte de les [[Indies Orientales Españoles]]. Sicasí, la presencia española namái empezó a espresase cola evanxelización, empecipiada na segunda metá del [[sieglu XVII]], y el so dominiu empezó de forma efeutiva nos sieglos XVIII, XIX y na segunda metá del sieglu XVII. La conquista de Filipines supunxo'l frenu a la paulatina espansión islámica escontra'l norte. Al llegar la espedición de Magallanes, nel añu 1521, l'Islam taba establecíu en dellos llugares de [[Mindanao]], Joló, en contornes tagalas de [[Luzón]], en [[Palawan]] y nes [[islles Calamianes]], anque d'una forma bien laxa, sobremanera nos trés últimos llugares. Cola unviada de flaires agustinos a la ciudá de Cagayan de Oro, al norte de la islla de Mindanao, detúvose la implantación del Islam na contorna. Inclusive la [[Santa Sede]] intentó facilitar la conversión al cristianismu concediéndo-yos a los habitantes de la islla privilexos tales como quedar exentos de la xurisdicción del Tribunal de la Santa Inquisición, nun tar suxetos a munches torgues matrimoniales llexislaos, y nun tener que pagar diezmos nin primicias. [[Archivu:Borneo seen from space.jpg|thumb|left|Islla de [[Borneo]].]] Cuando l'archipiélagu filipín foi sometíu pol navegante español Miguel López de Legazpi, una flotilla del sultán de [[Borneo]] aidó a los príncipes de [[Manila]], yá que unu d'aquellos príncipes yera natural de Borneo. Y en [[1577]], cuando un pretendiente al tronu de Borneo llamáu Sirela solicitó'l sofitu d'España, el gobernador español de Filipines Sande, zarpó de Manila con una escuadra de 30 bajeles y 2.200 homes. Proclamáu Sirela rei, ufiertó a los españoles el territoriu de [[Sabah]] y dellos asentamientos de [[Borneo]] y dichos territorios fueron incluyíos na Capitanía como parte del [[imperiu español]]. Pero entós el soberanu destronáu buscó abellugu nes [[islles Moluques]], solicitando l'auxiliu de los portugueses, quien aspirando tamién a la posesión de Borneo, entamaron una flota so les órdenes d'Héctor Brita, que venció a Sirela y fuxó a Manila y solicitó nuevamente'l sofitu d'España. Estos unviaron al capitán [[Gabriel de River]] con un pequeñu exércitu que ganó a los ocupantes y restableció a Sirela nel gobiernu volviendo ser [[Sabah]] territoriu español. España incluyó nel imperiu la islla de Nueva Guinea na que se construyeron numberosos asentamientos españoles, especialmente, na [[península de Daoberai]] (actual [[provincia de Papúa Occidental]]) que foi visitada, frecuentemente, por comerciantes españoles. España tuvo un protectoráu en [[Camboya]] que foi vencíu polos portugueses en [[1597]], pero por cuenta de los problemes de la población y les socesives guerres y conquistes, España arrenunció al protectoráu devolviéndolo al [[imperiu portugués]] en [[1599]]. Tamién, l'imperiu tenía pretensiones sobre [[Macáu]] ([[China]]), [[Nagasaki]] ([[Xapón]]), onde teníen un embaxador, [[Malaca]] ([[Malasia]]), los territorios de la [[India portuguesa]], como la so capital [[Goa]], los enclaves costeros de [[Damán (India)|Damán]], [[Diu]] y la islla d'[[Islla Anjadip|Angediva]] ([[India]]) y nes [[islles Moluques]] n'[[Indonesia]], onde se construyó un fuerte na islla de [[Tidore]].<ref>{{Cita web |url=http://www.colonialvoyage.com/es/asia/indonesia/molucas/tidore/index_1.html |títulu=La hestoria de la presencia ESPAÑOLA NES MOLUCAS (INDONESIA): les fortaleces españoles na islla de TIDORE, Maluku, Indonesia by Marcu Ramerini |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121110024913/http://www.colonialvoyage.com/es/asia/indonesia/molucas/tidore/index_1.html |fechaarchivu=2012-11-10 }}</ref> Magar la rocea mutua ente tidoreses y españoles yera intensa, la presencia española resultaba de provechu pa la población de [[Tidore]], al apurri-y ayuda p'aguantar les incursiones portugueses dende [[Ternate]], según ataques de les fuercies holandeses que cuntaben con una base nesa islla. ==== Sieglu XVII ==== [[Archivu:Taiwan NASA Terra MODIS 23791.jpg|thumb|left|Islla de Formosa ([[Taiwán]]).]] Anque'l [[sieglu XVII]] yera una dómina de decadencia pal imperiu, España desenvolvió enforma la so presencia nel Pacíficu y caltuvo la mayoría de les sos posesiones n'[[Asia]]. En [[1606]], les fuercies españoles prindaron el fuerte de [[Ternate]] de les manes del sultán qu'espulsara a los portugueses. Con tomar de Ternate y al pie de Tidore, l'imperiu asitió la so soberanía nes islles Moluques y esta nun sería atayada hasta 1663, añu nel que la [[Compañía Neerlandesa de les Indies Orientales]] tomar, totalmente, obligando a los españoles a retirase.<ref>{{Cita web |url=http://www.colonialvoyage.com/spainmoluccas.html |títulu=La presencia española nes Moluques, 1606-1663 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303210250/http://www.colonialvoyage.com/spainmoluccas.html |fechaarchivu=2016-03-03 }}</ref> Una espedición española foi unviada dende les [[Filipines]] pa conquistar [[Taiwán]] (islla Formosa) al mandu d'[[Antonio Carreño Valdés]]. Desembarcaron nel norte de la islla (nel sur topábense asitiaos los holandeses dende [[1625]]) el [[7 de mayu]] de [[1626]]. Fundóse'l puertu de ''La Santísima Trinidá'' (anguaño [[Keelung]]) defendíu por un fuerte llamáu de ''San Salvador''. Poco dempués fundóse un nuevu asentamientu na llocalidá de Tamsui onde s'edificó otru fuerte llamáu ''Santu Domingu''. Españoles y holandeses enfrentáronse reiteradamente en Taiwán, el debilitamientu de la presencia española fixo qu'abandonaren Tamsui en [[1638]], ente qu'en [[1642]] una flota holandesa conquistó ''La Santísima Trinidá'' y espulsó a los españoles de Taiwán.<ref>{{Cita web |url=http://rosavientos.es/modules.php?name=News&file=article&sid=189 |títulu=El Portal de la Rosa de los Vientos Españoles en Taiwán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171201035607/http://rosavientos.es/modules.php?name=News&file=article&sid=189 |fechaarchivu=2017-12-01 }}</ref> La independencia de [[Portugal]], el [[1 d'avientu]] de [[1640]], supunxo pa España la perda de numberosos asentamientos n'Asia, que s'establecieren mientres la [[Portugal so la Casa d'Austria|Unión Ibérica]] con Portugal. Perdiéronse contactos con [[Indochina]], [[Malaca]], [[Macáu]], [[Goa]] y asentamientos por [[Indonesia]] calteniéndose d'Asia les [[Filipines]]. El conflictu colos musulmanes entró en víes de solución en 1645, cuando'l sultán Kudarat y los demás xefes de [[Mindanao]] dexaron parte del so territoriu a los españoles y dexaron el llabor de los misioneros nel so territoriu, ente que los españoles reconocieron la soberanía de los líderes musulmanes. Amás se delimitaron los territorios ocupaos polos musulmanes y los cedíos a los españoles y dexóse predicar a los misioneros cristianos nos territorios de los musulmanes. En 1646, una serie de cinco combates navales conocíos como les [[batalles navales de Manila]] llibrar ente les fuercies d'España y los holandeses, nel marcu de la [[guerra de los Ochenta Años]]. Anque les fuercies españoles yeren de tan solu dos galeones de Manila y una galera con tripulaciones compuestes principalmente de voluntarios filipinos, contra tres escuadrones holandeses, dixebraes por un total de dieciocho naves, los escuadrones holandeses fueron derrotaos severamente en tolos frentes poles fuercies españoles, lo qu'obligó a los holandeses a abandonar los sos planes pa una invasión de les Filipines.<ref>La batalla de Cavite 1647</ref> El pabellón español na rexón septentrional de [[Borneo]] ([[Sabah]]) foi llevantáu de nuevu por [[Rafael Omen de Acevedo]] nel añu [[1648]], al vencer a los nativos camucones. Pero na última metá del [[sieglu XVII]], España tuvo que reconcentrar les sos fuercies en [[Luzón]] por falta d'efeutivos, ufiertando a los pirates de la rexón llibertá por qu'actuaren. [[Archivu:Guam-CIA WFB Map.png|thumb|[[Guam]].]] En [[1667]], [[España]] reclamó efeutivamente les islles al norte de les Carolines ([[islles Marianes]]), y púnxo-yos el nome de la reina española [[Mariana d'Austria]], esposa de [[Felipe IV d'España]]. El 15 de xunu de 1668 llegó a la islla de Guam una espedición de xesuites unviaos pola mesma reina, la so misión yera predicar l'evanxeliu nes nueves posesiones. Los misioneros establecer en [[Agaña]], y nun principiu fueron bien acoyíos pol cacique indíxena Quipuha, quien se convirtió al catolicismu. Pero les revueltes nun tardaron n'españar, y mientres una d'elles los isleños asesinaron a gran parte de la comitiva. Los indíxenes paganos llevantáronse delles vegaes contra la ocupación española, hasta que'l capitán [[Damián de Explana]] llogró amenorga-yos. En 1690 nueves insurrecciones surdieron nes islles, pero esta vegada fueron rotundamente encaloraes, quedando establecida definitivamente la soberanía española en tola rexón. Estes islles fueron los territorios más importantes del imperiu n'[[Oceanía]], por cuenta de les frecuentes escales del [[Galeón de Manila]] en [[Guam]] y nes demás islles.<ref name="Imperios">José Saínz Ramírez: "Imperios coloniales", editorial Nacional, 1942, Madrid.</ref> Per otru llau, les [[islle Carolines]], adulces, diben incorporándose a la [[Capitanía Xeneral de les Filipines]], cola unviada de misioneros, cumpliendo la so colonización efeutiva nel [[sieglu XVIII]], sacante les [[islles Márxal]] y les [[islles Gilbert]] que se reclamaron de forma efeutiva nel [[sieglu XIX]].<ref name="Imperios"/> ==== Sieglu XVIII ==== Cola entrada de la [[Casa de Borbón]] nel reináu d'España, les reformes que realizó [[Felipe V d'España|Felipe V]] al país y a les colonies imponer ensin problemes a la [[Capitanía Xeneral de Filipines]]. Mientres esti sieglu, realizáronse espediciones de vital importancia al [[Pacíficu]]. La colonización de les [[islles Carolines]] revistió, como na mayor parte de les empreses españoles, un marcáu calter relixosu. Concedida l'autorización pa la unviada de misioneros por real cédula de 19 d'ochobre de 1707, realizáronse delles espediciones a les islles Carolines. Una d'elles foi la realizada pol padre Cantova, que foi asesináu. Dempués d'esti sucesu y hasta l'añu 1787, cesaron les rellaciones d'España coles islles Carolines, rellaciones que más tarde fueron vueltes a entamar, pero esta vegada con un calter marcadamente comercial.<ref name="Imperios"/> Tamién s'amontaron los viaxes comerciales coles [[islles Márxal]] y les [[islles Gilbert]] qu'entós pertenecíen a la Capitanía. Los ingresos coloniales derivaron principalmente del comerciu: los galeones de Manila yeren la principal fonte d'ingresos. Un total de 110 galeones de Manila unviar a la Nueva España mientres el sieglu. Filipines sobreviviera nun subsidiu añal pagáu pola Corona española, y les fortificaciones, de 200 años d'antigüedá en Manila, nun ameyorara enforma desque foi construyíu polos colonizadores. Esta foi una de les circunstancies que fixeron a la colonia vulnerable. En [[1762]] les fuercies britániques tomaron Manila. Por cuenta de la resistencia y guerrilla española y filipina, los británicos nun pudieron avanzar y en [[1764]] abandonaron Manila como alcordaron nes negociaciones de paz de la [[guerra de los siete años]].<ref name="Fish">{{cita llibru |títulu="When Britain Ruled the Philippines" |enllaceautor=Fish, Shirley |añu=2003 |editorial=AuthorHouse |allugamientu=Bloomington, IN |isbn=1410710696}}</ref> En 1766 establecióse una comunicación direuta con España y Europa. Los viaxes con al continente européu fueron alministraos dende 1785 pola [[Real Compañía Filipina]], que controlaben el monopoliu del comerciu ente España y les islles y que duró hasta 1834. Mientres esta dómina, el [[virreinatu de Perú]] influyó nel Pacíficu cola unviada de delles espediciones a la [[Polinesia]], como les [[espediciones españoles a Tahití]] y la [[espedición de Gónzalez de Haedo a la Islla de Pascua]]. ===== Espedición a la islla de Pascua ===== {{AP|Espedición de González de Haedo a la Islla de Pascua}} [[Archivu:EasterIsland 1772.JPG|thumb|left|El mapa de la Islla de Pascua (renomada como "Islla de San Carlos") de la espedición de [[Felipe González Ahedo|González Ahedo]] en 1770.]] [[Archivu:Rano Raraku quarry.jpg|thumb|right|Fastera del [[Rano Raraku]] con una serie de moáis, estatues creaes polos habitantes primitivos de la islla.]] A finales de la década de [[1760]], les distintes noticies alrodiu de los carreros de naves estranxeres al traviés de zones de dominiu español como'l [[estrechu de Magallanes]], los avistamientos de [[pirates]] y [[contrabandista|contrabandistes]] según la recalada por motivos d'urxencia nes mariñes de [[Perú]] del buque francés ''Saint-Jean Baptiste'' provocaron esmolición al entós [[virréi]] de Perú, [[Manuel de Amat y Juniet]]. Esto llevólu a entamar una espedición d'esploración y reconocencia con dos oxetivos principales: Tratar d'atopar y reconocer les [[islles de Davis]] o David y de [[islles de Luján|Luján]], según la de [[islla Madre de Dios|Madre de Dios]] per una parte, y por otra, comprobar si había asentamientos o tropes estranxeres nes zones del sur de [[Chile]] o en cualesquier de les islles antes mentaes. La espedición, al mandu de [[Felipe González Ahedo|González Ahedo]] partió del [[Callao]] el [[10 d'ochobre]] de [[1770]] y taba compuesta pol navío ''San Llorienzo'', encabezáu pol mesmu González Ahedo, y pola [[fragata]] ''Santa Rosalía'', encabezada por [[Antonio Domonte]]. Dambos barcos sumaben una tripulación de más de 500 homes. Según los datos de navegación, en superando los 280º del [[meridianu de Tenerife]] (96º de [[llargor]] oeste de Greenwich) siguieron el viaxe calteniéndose nos 27º de [[llatitú]] sur.<ref name="Sociedá Xeográfica Española"> {{cita llibru|apellíu=Sociedad Xeográfica Española |títulu=Atles de los Esploradores Españoles |añu=2009 |editorial=geoPlaneta}}</ref> Finalmente, llegaron a la islla de Pascua, qu'ellos identificaron equivocadamente cola islla de Davis, el [[15 de payares]] de [[1770]]. Mientres los cinco díes posteriores, circunnavegaron la islla con dos lancha, investigando y cartografiando a xeitu la mariña, según dando nomes españoles a los accidentes xeográficos más relevantes. De toos aquellos nomes, l'únicu que se caltién nes cartes de navegación actuales ye'l de ''Punta Rosalía'', nomada como unu de los barcos de la espedición. Trazáronse los planos de la islla, siendo éstos los primeres que se faíen de Pascua, y faciendo los primeros dibuxos de los [[moai|moáis]]. Tamién s'enfusaron na islla, estableciendo una rellación cordial colos sos habitantes y estudiando el terrén, los cultivos, la fauna y les costumes de los nativos. Finalmente, el [[20 de payares]] de [[1770]], tres el llevantamientu de l'acta correspondiente per parte del contador del navío, Antonio Romero, alcordaron colos xefes llocales l'anexón de la islla a la Corona Española y bautizar como ''islla de San Carlos'' n'honor al entós rei d'España, [[Carlos III d'España|Carlos III]]. Llevar a cabu la correspondiente ceremonia en partir nordeste de la islla onde se izaron trés crucies de madera na parte cimera de trés pequeñes llombes nel volcán [[Poike]].<ref>La islla de Pascua. Metraux Alfred. 1995</ref> Tres esto abandonaron la islla y partieron en busca de les supuestes islles indicaes per delles cartes marines al oeste de Pascua. Al nun atopar nada nesa zona del [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] decidieron poner de nuevu camín de [[Chile]]. N'aportando a [[Chiloé]], Ahedo foi informáu pol gobernador de la rexón, [[Carlos Berenguer]], que'l sur de [[Chile]] yá fuera reconocíu y nun s'habíen atopáu nicios de presencia de colonos o tropes estranxeres, polo que Ahedo dio la orde de tornar a El Callao esviándose escontra l'oeste y acolumbrando de nuevu la islla de Pascua. Finalmente aportaron al [[Perú]] el [[29 de marzu]] de [[1771]], onde informaron de la islla como en gran parte ensin cultivar, y con una mariña bordiada con enormes [[Moái|estatues de piedra]]. Según los cálculos de los pilotos, la espedición percorriera en total 4.177 [[llegua|llegues]] esto ye, unos 23.400 [[quilómetru|quilómetros]]. Tres el fin de la espedición, el Virreinatu incorporó la [[islla de Pascua]] a los sos territorios y nun empecipiaríen una colonización hasta'l [[sieglu XIX]]. ===== Espediciones españoles a Tahití ===== {{AP|Espediciones españoles a Tahití}} [[Archivu:Plage.sable.noir.Tahiti.JPG|thumb|left|Sablera de [[Tahití]].]] [[Archivu:Tahiti ISS007 14626.jpg|thumb|right|Islla de [[Tahití]].]] El virréi de Perú decide unviar colonos y misioneros a la islla de Pascua, dempués del so descubrimientu y anexón por [[González de Haedo]], pero'l virréi tomó conocencia de la presencia del inglés [[James Cook]] en Tahití en [[1769]] y retarda les órdenes del rei de colonizar Pascua unviando primero la espedición a Tahití p'adelantrase a una posible colonización británica de la mesma y depués teníen de dirixise a la islla de Pascua. Al mandu de [[Domingo de Boenechea]] col barcu ''La Águila'', la espedición zarpó del Callao el 26 de setiembre de [[1772]], aportando a Tahití el 12 de payares, islla a denominar ''Isla de Amat''. Establecer na mariña Norte de la península de Taiarapu frente al pueblu de Tautira, al que bauticen Santísima Cruz y dedíquense a entablar rellaciones amistoses colos habitantes de la islla y recoyer datos sobre ellos y la flora y fauna. En comprobando que los ingleses nun s'asitiaren en Tahití nin na vecina islla de [[Moorea]], los españoles partieron el 20 d'avientu pa cumplir les órdenes reales de colonizar la islla de Pascua, llevando consigo a cuatro tahitianos, pero por cuenta de necesidaes de reparar el barcu, dirixir a [[Valparaíso]] a onde lleguen el 21 de febreru de [[1773]] y depués, el 31 de mayu retornen al Callao.<ref name="Espediciones">[https://web.archive.org/web/20071223140455/http://derroteros.perucultural.org.pe/art13i.htm Espediciones peruanes a Tahití, sieglu XVIII, por Jorge Ortiz Sotelo]</ref> El virréi Amat y Juniet decidió unviar una nueva espedición a Tahití col enfotu de anexonala y fundar una misión franciscana. Nel tiempu trescurríu ente los dos espediciones, James Cook aportó a Tahití n'agostu de 1773 y n'abril de 1774. El 20 de setiembre de [[1774]] partieron del Callao ''La Águila'', al mandu de Domingo de Boenechea, y el ''Xúpiter'', al mandu de [[José Andía y Varela]]. Una nube dixebrar el 5 d'ochobre, llegando'l ''Xúpiter'' a Tahití el 8 de payares, una selmana primero que ''La Águila''. Primeramente percorrieron unos quince islles de los archipiélagos de Tuamotu, Sotaventu y Australes. Viaxen con ellos los sacerdotes franciscanos Jerónimo Clota y Narciso González. Los xefes llocales El to y Vehiatua aceptaron la instalación d'una misión católica en Tautira y el 1 de xineru de [[1775]] celébrase la primer misa. El 5 de xineru robláronse les ''Capitulaciones de Oxatutira'' (o Tautira), poles que los dos xefes de la islla reconocieron la soberanía del rei d'[[España]] y la permanencia na islla de los dos sacerdotes y dos acompañantes en cuenta de la proteición española. Boenechea morrió en Tahití el 26 de xineru, polo que los barcos retornaron al Callao el 27 de xineru al mandu de Tomás Gayangos, llegando n'abril de 1775 y dexando a los cuatro misioneros na islla.<ref name="Espediciones"/> El virréi Amat y Juniet sabiendo de que Cook preparaba un nuevu viaxe, unvió a ''La Águila'' a Tahití al mandu de [[Juan de Lángara|Juan Cayetano de Lángara]], partiendo del Callao el 27 de setiembre de 1775 y aportando a Tautira el 3 de payares. El 12 de payares de 1775 la misión foi abandonada retornando los sacerdotes al Callao y rematando los intentos españoles d'asitiase en Tahití.<ref name="Espediciones"/><ref>[http://www2.uah.es/vivatacademia/anteriores/n71/docencia.htm#Introducci%F3n Tahití pudiera ser española]</ref> ==== Sieglu XIX ==== [[Archivu:Hispanoasia 1.JPG|thumb|550px|Mapa de 1858, qu'amuesa les islles [[Filipines]], les [[islles Marianes]] y les [[islles Carolines]].]] La [[Capitanía Xeneral de Filipines]] foi gobernada pol Virreinatu de Nueva España hasta la independencia de [[Méxicu]] en [[1821]], col que rompió tou contautu. Por cuenta de esto, el gobiernu de la Capitanía pasó a ser alministráu pol gobiernu de [[Madrid]]. Mientres esti periodu fundáronse numberoses ciudaes y creóse infraestructura, introduciéndose dellos cultivos y ganaos. El comerció florió fuertemente y los misioneros españoles cristianizaron a la mayoría de la población y fundaron escueles, universidaes y hospitales por toles islles. Nel [[sieglu XIX]], España estableció nes islles un gobiernu regular y un presidiu, que los sos penaos proveníen na so gran mayoría de les islles Filipines. Estos presos yeren obligaos a participar na colonización de tol territoriu, especialmente nes [[islles Marianes]].<ref name="Imperios"/> En [[1852]] el coronel español Coello indicó al so gobiernu les ventayes que la ocupación efeutiva de les islles Carolines apurriríen al comerciu de [[Filipines]] con [[Australia]], [[Nueva Guinea]] y [[América]], pero'l gobiernu d'[[España]] fixo casu omiso de les sos suxerencies hasta l'añu [[1885]]. Añu en que'l representante español Butron robló colos reis de [[Koror]] y [[Artingal]] una acta pol cual reconocíase la soberanía del rei d'España sobre les Carolines. España tamién reclamó les [[islles Márxal]] y les [[islles Gilbert]] que les incluyeron nes [[Indies Orientales Españoles]]. Una vegada aseguráu'l territoriu, España intentó establecer derechos aduaneros na rexón en 1875, pero [[Alemaña]] y [[Gran Bretaña]] protestaron, una y bones l'anterior abandonu de les islles per parte d'España dexó la llegada de distintes misiones d'estos dos países. El conflictu surdíu por causa de estos fechos foi sometíu al arbitraxe del papa [[Lleón XIII]], quien reconoció la prioridá de los derechos d'España sobre les islles entendíes hasta'l grau 164º llargor esti, en concretu les [[islles Carolines]], les [[islles Marianes]] y [[Paláu]], asignando a Alemaña les [[islles Márxal]] y a [[Gran Bretaña]] les [[islles Gilbert]].<ref name="Imperios"/> [[Archivu:Timbre Filipinas Alph13 enfant 1890.jpg|thumb|left|Sello filipín con [[Alfonsu XIII d'España]] de neñu.]] Una gran parte de los proyeutos d'infraestructura llevar a cabu mientres el [[sieglu XIX]] que punxo a la economía filipina y nivel de vida per delantre de la mayoría de los sos vecinos asiáticos y de dellos países europeos. Ente ellos había un sistema ferroviariu de [[Luzón]], una rede de tranvía de [[Manila]], y la Ponte Colgante (agora conocíu como la Ponte Quezon). El [[1 d'agostu]] de [[1851]] el Bancu Español-Filipín d'[[Isabel II d'España|Isabel II]] crear p'atender les necesidaes de la crecedera económica rápido, qu'aumentara considerablemente'l so ritmu dende [[1840]] como resultáu d'una nueva economía basada na esplotación racional de los recursos agrícoles de les islles. L'aumentu de los cultivos de fibres testiles como abacá, productos derivaos del petroleu y del cocu, el añil, que taba creciendo en demanda, etc, xeneró un aumentu de la ufierta monetaria que condució a la creación del bancu. El Bancu Español-Filipín concedió-y a les [[Filipines]] tamién el poder d'imprimir una moneda filipina específica (el pesu filipín), per primer vegada. España invirtió, fuertemente, n'educación ya infraestructura. Al traviés del Decretu d'Educación del [[20 d'avientu]] de [[1863]], la reina [[Isabel II d'España]] decretó l'establecimientu d'un sistema escolar públicu y gratuitu qu'utiliza l'español como llingua d'enseñanza, dando llugar a un númberu creciente de criollos educaos. Los españoles y habitantes de les [[Indies Orientales Españoles]] ver nel sieglu XIX como un modelu de gobiernu colonial que, efeutivamente, ponía los intereses de los habitantes orixinarios de les islles, antes de los del poder colonial. ===== Revolución filipina ===== A la fin del [[sieglu XIX]], desenvuélvese un movimientu independentista, el [[Katipunan]], que s'enfrentaría nun conflictu armáu col gobiernu colonial español y daría llugar a la llamada [[Revolución filipina]]. Unu de los personaxes clave d'esti movimientu foi [[José Rizal]], ciruxanu oftalmólogu y novelista, inxustamente acusáu de ser miembru del [[Katipunan]], pero la so execución poles autoridaes españoles en 1896 fixo d'él un mártir nacional y reforzó la resistencia. Otros personaxes claves fueron [[Andrés Bonifacio]] fundador del Katipunan y el xeneral [[Emilio Aguinaldo]] otru de los líderes del movimientu independentista.<ref>{{Obra citada |chapter-url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer;cc=philamer;rgn=full%20text;idno=aab1246.0001.001;didno=aab1246.0001.001;view=image;seq=00000221 |capítulu=Philippine Declaration of Independence |títulu=The laws of the first Philippine Republic (the laws of Malolos) 1898-1899. |url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;iel=1;view=toc;idno=aab1246.0001.001 |allugamientu=Ann Arbor, Michigan |editorial=University of Michigan Library |editor-last=Guevara |editor-first=Sulpico |publication-date=1972 |añu=2005 |fechaaccesu=26 de marzu de 2008}}</ref><ref>{{Obra citada |chapter-url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer&cc=philamer&idno=aab1246.0001.001&frm=frameset&view=image&seq=203 |capítulu=Facsimile of the Proclamation of the Philippine Independence at Kawit, Cavite, June 12, 1898 |títulu=The laws of the first Philippine Republic (the laws of Malolos) 1898-1899. |url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;iel=1;view=toc;idno=aab1246.0001.001 |allugamientu=Ann Arbor, Michigan |editorial=University of Michigan Library |editor-last=Guevara |editor-first=Sulpico |publication-date=1972 |añu=2005 |fechaaccesu=26 de marzu de 2008}}</ref> Tres la intervención d'Estaos Xuníos mientres la Guerra d'España y Estaos Xuníos, que nun principiu manifestó que solo quería ayudar a los rebeldes a algamar la independencia, producióse la derrota española cola proclamación d'independencia y l'establecimientu de la [[Primer República Filipina]]. ===== Guerra d'España y Estaos Xuníos ===== {{VT|Guerra d'España y Estaos Xuníos}} {{Mal traducíu}} En 1898, los conflictos siguieron nes Filipines y el USS Maine, dempués de ser unviáu a Cuba por cuenta de la esmolición de los [[Estaos Xuníos]] pola seguridá de los sos ciudadanos mientres el cursu de la revolución cubana, esplotó y fundióse nel puertu de L'Habana. Esti acontecimientu bastió la Guerra Española-Americana. Dempués de que'l comodoro [[George Dewey]] ganara a la escuadra española en Manila, un escuadrón alemán llegó a Manila y participó en maniobres nes que Dewey, viendo esto como la obstrucción del so bloquéu, ufiertáu pola guerra dempués de que los alemanes echóse tras. L'emperador alemán esperaba una derrota americana, con España queda nuna posición lo suficientemente débil por que los revolucionarios pudieren prindar Manila-Filipines, dexando'l terrén abonáu pa la collecha alemana. Aguinaldo foi convidáu polos EE.XX. a tornar a Filipines cola esperanza de que se manifiesten los filipinos contra'l gobiernu colonial español. Aguinaldo llegó'l 19 de mayu de 1898, por aciu el tresporte proporcionáu por Dewey. Cuando les fuercies terrestres d'Estaos Xuníos llegaren, los filipinos tomaren el control de tola islla de Luzón, sacante la ciudá cercada de Intramuros. El 12 de xunu de 1898, Aguinaldo declaró la independencia de Filipines en Kawit, Cavite, estableciendo la Primer República Filipina so la primer constitución democrática d'Asia.<ref>[http://www.spanamwar.com Spanish-American War Centennial Website]</ref> Los españoles perdieron l'armada del Pacíficu na [[batalla de Cavite]] y los americanos [[toma de Guam|tomaron Guam]] el [[21 de xunu]]. Finalmente, na [[batalla de Manila (1898)]], los [[Estaos Xuníos]] tomaron la ciudá de los españoles. Esta batalla marcó'l fin de la intervención d'Estaos Xuníos. España y los Estaos Xuníos unviaron comisionados a París pa la ellaboración de los términos del [[tratáu de París (1898)|tratáu de París]] que punxo fin a la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]]. Anque nun hubo oposición interna sustancial, Estaos Xuníos decidió anexonase les [[Filipines]]. Amás de [[Guam]], [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]], España viose obligada nes negociaciones apurrir les [[Filipines]] a los EE.XX. en cuenta de venti millones de dólares, dando fin al imperiu colonial español. Delles islles del sur de [[Tawi-Tawi]] quedaron fora del tratáu y vendiéronse a los EE.XX. en 1900. ===== Fin de la presencia española nel Pacíficu ===== {{AP|Tratáu xermanu-español (1899)}} Tres la [[Guerra d'España y Estaos Xuníos]], [[Estaos Xuníos]] tomó d'[[España]] cumpliendo'l Tratáu de París les [[Filipines]] y [[Guam]]. Puesto que el centru alministrativu d'estos territorios topar en Manila, que pasaba al gobiernu d'Estaos Xuníos, los archipiélagos d'[[Oceanía]] volvíense indefendibles ya ingobernables. [[España]] había perdíu dos escuadres enteres, incluyida la del Pacíficu, na [[batalla de Cavite]] en [[1898]], polo qu'ante la clara imposibilidá de defendeles, nun tuvo más remediu que vendeles a un país que se fixera cargu d'elles, y nesti sentíu Alemaña primió abondo al gobiernu español pa facilitar la so venta.<ref name="Tratáu">Tratáu xermanu-español de 1899.</ref> Finalmente, esti tratáu robláu por [[Francisco Silvela]] el 12 de febreru de 1899, supunxo la venta de les islles de los archipiélagos de les [[Islle Carolines]] y les [[Islles Marianes|Marianes]] (incluyendo [[Paláu]], pero escluyendo [[Guam]]) por 25 millones de [[peseta|pesetes]] a Alemaña. El tratáu foi ratificáu darréu pola [[Reina rexente]] [[María Cristina d'Habsburgu-Lorena|María Cristina]]. Ello ye que por cuenta de que [[Alfonsu XIII]] yera entá menor d'edá, foi la persona qu'autorizó definitivamente la venta de los archipiélagos a Alemaña, polo que la presencia española nel Pacíficu y [[Oceanía]] terminó en 1899.<ref name="Tratáu"/> == Territorios del imperiu == === Asia === * '''[[Capitanía Xeneral de les Filipines]]''', qu'incluyía pretensiones sobre '''[[Sabah]]''' (actual estáu de [[Malasia]]) ([[1521]]–[[1898]]). * Protectoráu sobre '''[[Camboya]]''' ([[1597]]–[[1599]]). * '''[[Gobernación española de Taiwán]]''', nel norte de '''[[Taiwán]]''' ([[1626]]–[[1642]]). * '''[[Brunéi]]''' (72 díes en [[1578]]). * Tamién esistieron dellos asentamientos españoles na islla de [[Borneo]]. * '''[[Provincia de Papúa Occidental|Papúa Occidental]]''', qu'incluyía tamién les rexones de [[Nabire]] y [[Yapen Waropen]] ([[Indonesia]]) (1606-1663), caltenida tres la independencia de [[Portugal]] y más tarde conquistada por [[Países Baxos|Holanda]]. * [[Ternate]] ([[Indonesia]]) (1606–1663), caltenida tres la independencia de Portugal y más tarde conquistada per Holanda. * [[Tidore]] ([[Indonesia]]) (1526–1663), caltenida tres la independencia de Portugal y más tarde conquistada per Holanda. * [[Macáu]] ([[China]]) (1581–1640), mientres la unión con Portugal. * [[Nagasaki]] ([[Xapón]]) (1581–1587), mientres la unión con Portugal, vencida por [[Xapón]] a Holanda. * [[Tanegashima]] ([[Xapón]]) (1581–1639), mientres la unión con Portugal. * [[Malaca]] ([[Malasia]]) (1581–1640), mientres la unión con Portugal, conquistada per Holanda. * [[Goa]] ([[India]]) (1581–1640), mientres la unión con Portugal. * [[Islla Anjadip|Angediva]] ([[India]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal, conquistada por [[Inglaterra]]. * [[Bombay]] ([[India]]) (1581–1640), mientres la unión con Portugal. * [[Cananor]] ([[India]]) (1581–1640), mientres la unión con Portugal. * [[Kochi]] ([[India]]) (1581–1640), mientres la unión con Portugal. * [[Damán (India)|Damán]] ([[India]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal. * [[Diu]] ([[India]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal. * [[Kollam]] ([[India]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal. * [[Salsete]] ([[India]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal. * [[Thoothukudi]] ([[India]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal. * [[Chittagong]] ([[Bangladex]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal. * [[Diego García]] (Territoriu d'ultramar del [[Reinu Xuníu]]) (1581-1640), mientres la unión con Portugal, vencida a [[Francia]] pol imperiu portugués y dempués conquistaes pol [[Reinu Xuníu]] col [[Tratáu de París (1814)|Tratáu de París]]. * [[Timor Oriental]] (1596-1640), mientres la unión con Portugal. * [[Ceilán]] (1597-1639), mientres la unión con Portugal, conquistada per Holanda. * [[Indochina]] (1581–1640), mientres la unión con Portugal. * [[Archipiélagu Malayu]] (1581-1640), mientres la unión con Portugal. === Golfu Pérsicu === * [[Mascate]] ([[Omán]]) (1580-1640), mientres la unión con [[Portugal]]. * [[Qeshm]] ([[Irán]]) (1580-1640), mientres la unión con Portugal. === Oceanía === * '''[[Islla de Pascua]]'''. * '''[[Islles Marianes]]''': les actuales [[Guam]] y [[Islles Marianes del Norte]]. * '''[[Islles Carolines]]''', estremar en tres archipiélagos: ** '''Islles Carolines Occidentales''' o [[Paláu]]: vendíes a [[Alemaña]] pol [[Tratáu xermanu-español (1899)|Tratáu Xermanu-Español]] de 1899. ** '''Islles Carolines Centrales''': tres la cesión de les ''Carolines Orientales'', estes islles pasaron a atopase al este de les islles españoles y se renombraron '''Islles Carolines Orientales'''. Fueron vendíes a Alemaña pol Tratáu Xermanu-Español de 1899. ** '''Islles Carolines Orientales''': tres la [[crisis de les Carolines]] (1885), España arrenunció a la so soberanía sobre elles. Subdividíense de la mesma en dos archipiélagos: *** '''[[Islles Márxal]]''', al norte: cedíes en 1885 a Alemaña, qu'estableció un protectoráu. *** '''[[Islles Gilbert]]''', al sur: nun fueron ocupaes por nenguna potencia, hasta qu'en 1892 Reinu Xuníu estableció un protectoráu. * '''[[Archipiélagu de les islles Salomón]]''': toma de posesión en 1568, únicu asentamientu de curtia duración na [[Islles Santa Cruz|Islla de Santa Cruz]] (1595).<ref>''Les Islles del Pacíficu: el legáu español'', de Javier Galván Guijo</ref><ref>''Les islles del rei Salomón'', de Luis Pancorbo</ref><ref>''Los afayos españoles nel Pacíficu'', de Amancio Landín Carrasco</ref><ref>''The Spanish Lake'', de Oskar Hermann Khristian Spate</ref><ref>''Islles de Salomón'', Institutu d'Historia y Cultura Naval</ref> * '''[[Islles Vanuatu]]''' curtia duración (1606), mientres la unión con Portugal. * Tamién esistieron dellos asentamientos españoles na islla de [[Nueva Guinea]]. * '''[[Tahití]]''' (1774 - 1775).<ref>{{Cita web |url=http://meta.gipuzkoakultura.net/bitstream/10690/71714/1/AM_317371.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402162517/http://meta.gipuzkoakultura.net/bitstream/10690/71714/1/AM_317371.pdf |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref><ref>https://www.lne.es/aviles/2013/01/29/vera-espanola-mares-sur/1360583.html</ref><ref>''Les espediciones maritimas del virréi Amat a la islla de TAHITI 1772-1775'', de Francisco Mellén Blanco</ref> == Territorios esploraos == * [[Archipiélagu Tuamotu]] * [[Islles de la Sociedá]] * [[Islles Marqueses]] * [[Islles Gilbert]] * [[Tuvalu|Islles Ellice]] * [[Islles Cook]] * Islla de [[Nueva Guinea]] ya islles circundantes * [[Archipiélagu de les islles Salomón]] * [[Islles Vanuatu]] * [[Nueva Zelanda]] * ¿[[Ḥawai]]? * ¿[[Australia]]? == Ver tamién == * [[Imperiu español]] * [[Colonización española d'América]] * [[Capitanía Xeneral de Filipines]] * [[Espediciones españoles]] * [[Espediciones navales d'esploración d'España]] == Referencies == {{llistaref|3}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Presencia española n'Oceanía]] [[Categoría:Imperiu español]] [[Categoría:Historia del Virreinatu de Nueva España]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] lja4v775830tfk2yh58lkn859mhkg2y 0 104558 4493782 4061285 2026-05-18T05:41:49Z Limotecariu 735 4493782 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = {{lang|ko-Hang-KR|대한제국}}<br />({{lang|ko-Hant-KR|大韓帝國}})<br />''Daehan Jeguk'' |nome_completu = Imperiu de Gran Corea |nome_común = Imperiu de Corea |yera = Nuevu Imperialismu |forma_de_gobiernu = [[Monarquía absoluta]] con [[Constitución]] |status = [[Imperiu]] |añu_entamu= 1897 |añu_fin = 1910 |eventu_entamu = Proclamación del Imperiu |fecha_entamu = 13 d'ochobre |eventu_fin = [[Tratáu de anexón Xapón-Corea]] |fecha_fin = 29 d'agostu |eventu1 = [[Constitución del Imperiu de Corea|Constitución]] |fecha_eventu1 = [[17 d'agostu]] de [[1899]] |eventu2 = [[Tratáu de Eulsa]] |fecha_eventu2 = [[17 de payares]] de [[1905]] |eventu3 = [[Asuntu del emisariu secretu de la Faya]] |fecha_eventu3 = |añu_eventu3 = 1907 |eventu_posterior = [[Movimientu del 1 de marzo|Independencia declarada]] |fecha_posterior = 1 de marzu de 1919 |p1 = Dinastía Joseon |bandera_p1 = Flag of the king of Joseon.svg |s1 = Ocupación xaponesa de Corea |bandera_s1 = Flag of the Japanese Resident General of Korea (1905-1910).svg |s2 = Gobiernu Provisional de la República de Corea |bandera_s2 = Flag of Korea 1882.svg |imaxe_bandera = Flag of Korea 1882.svg |bandera = Bandera de Corea |imaxe_escudu = The Imperial Seal of Korea 03.png |símbolu = Sello Imperial de Corea |mapa = Korea (orthographic projection).svg |aclaración_mapa = Territoriu del Imperiu de Corea capital = [[Seúl|Hanseong]] |latd= 37|latm= 32|latNS= N |longd= 126|longm= 59|longEW= E |lema_nacional = {{coreanu|광명천지|hanja=光明天地|rr=Gwang Myeong Cheon Ji|sig="Que seya la lluz al traviés de la nación"}} |himnu_nacional = [[Aegukga]]<br/><center></center> |idioma_principal = [[Idioma coreanu|Coreanu]] |relixón = [[Taoísmu]]<br />[[Cheondoísmo]]<br />[[Budismu]]<br />[[Confucianismu]] |moneda = [[Won]] ({{lang|ko|원;圓}}) | |títulu_líder = [[Monarques de Corea|Emperador]] |líder1 = [[Emperador Gojong|Gojong]] |añu_líder1 = 1897–1907 |líder2 = [[Emperador Sunjong|Sunjong]] |añu_líder2 = 1907–1910 |títulu_gobernante = [[Primer Ministru]]^a |gobernante1 = [[Kim Hongjip]] |añu_gobernante1 = 1894–1896 |gobernante2 = [[Han Gyuseol]] |añu_gobernante2 = 1896–1905 |gobernante3 = [[Pak Jesun]] |añu_gobernante3 = 1906 |gobernante4 = [[Lee Wan-Yong|Yi Wanyong]] |añu_gobernante4 = 1906–1910 | |dato_año1 = 1907 |dato_superficie1 = |dato_población1 = 13,000,000 |notes = ^a {{coreanu|총리대신|rr=Chong Ri Dae Ensin|hanja=總理大臣}} dempués camudóse de nome a {{coreanu|의정대신|rr=Eui Jeong Dae Ensin|hanja=議政大臣}} }} L''''Imperiu de Gran Corea''' {{coreanu|hangul=대한제국|hanja=大韓帝國|rr=Daehan Jeguk}} foi un imperiu de Corea qu'asocedió a la [[Dinastía Joseon]]. N'ochobre de 1897, l'[[emperador Gojong]] proclamó la nueva identidá nel Palaciu de [[Gyeongungung]] y supervisó la modernización parcialmente esitosa del exércitu, la economía, les lleis de bienes raíz, el sistema educativu y delles industries. == Historia == [[Ficheru:Gojong of the Korean Empire 01.jpg|miniaturadeimagen|left|Emperador Gojong.]] [[Ficheru:Korean map in 1899.jpg|200px|right|thumb|"El Mapa Completu del Gran Han" (Daehan Jeondo), un mapa coreanu de 1899.]] La [[Primer Guerra Sino-Xaponesa|Guerra Sino-Xaponesa]] marcó'l rápidu cayente de cualesquier poder que la [[Dinastía Joseon]] creara pa llograr evitar interferencies estranxeres, por cuenta de que les batalles del conflictu fueron llibraes en suelu coreanu y los mares circundantes. Col so recién descubierta preeminencia sobre la débil y menguante [[Dinastía Qing]], [[Xapón]] unvió delegaos p'axustar el [[Tratáu de Shimonoseki]] colos emisarios de la Dinastía Qing, al traviés del cual Xapón arrampuñó'l control sobre la [[Península de Liaodong]] (una táctica diseñada pa prevenir la espansión escontra'l sur del nuevu rival de Xapón, Rusia), y, más importante a Corea. Sicasí, Rusia reconoció esti alcuerdu como un actu en contra de los sos intereses nel nordeste de China y eventualmente traxo a Francia y a Alemaña al so llau al declarar que la Península de Liaodong tendría de ser repatriada a la Dinastía Qing. Nesi entós, Xapón yera incapaz d'aguantar tal presión estranxera, especialmente de les naciones que consideraba muncho más avanzaes y a les cualos buscó emular, polo qu'arrenunció al so reclamu sobre la Península de Liaodong. Col ésitu de la intervención de los trés países, Rusia remaneció como otra potencia nel [[Este Asiáticu]], reemplazando a la Dinastía Qing como la entidá a la que munchos oficiales gubernamentales de la corte de Joseon abogaben por establecer estrechos llazos pa prevenir la intromisión xaponesa na política coreana. La Reina Min (la postrera [[Emperatriz Myeongseong]]), la consorte del Rei Gojong, amás reconoció esti acontecimientu y formalmente estableció rellaciones diplomátiques más estreches con Rusia pa faer frente a la influencia xaponesa. La Reina Min empezó a trate como la figura principal dientro de los esfuercios d'altu nivel nel contraataque de la influencia xaponesa. Xapón, viendo los sos intereses en peligru pola reina, rápido reemplazó'l so embaxador en Corea, Inoue Kaore, por Miura Goro, un diplomáticu con una fonderada nel exércitu. Ye llargamente sabíu qu'él orquestó l'asesinatu de la Reina Min el 8 d'ochobre de 1895, na so residencia en [[Gyeongbokgung]], cerca del Palaciu Geoncheong. === Proclamación del Imperiu === En 1897, el rei Gojong, venciendo a la creciente presión tantu nel estranxeru y les demandes de la opinión pública liderada pola Asociación de la Independencia, tornó a Gyŏngungung (anguaño Deoksugung ). Ellí, él proclamó la fundación del Imperiu de Corea, redesignando oficialmente'l títulu nacional como tal, y declaró el nuevu nome de la era Gwangmu (coreanu : 광무, Hanja :光武) (que significa guerreru de la lluz), cortando efeutivamente llazos históricos superficiales de Corea como un afluente de los Qing de China, a la que Corea xuntárase dende la invasión de Manchuria en 1636. Gojong convertir nel emperador Gwangmu, el primer xefe d'Estáu imperial y soberanu hereditariu del Imperiu de Corea. Esto marcó'l fin completu de la orde del vieyu mundu y sistema de dependencia amistosa tradicional nel Alloñáu Oriente. El nuevu estatus de Corea como un imperiu significaba "Completa independencia de la esfera d'influencia Qing ", que significa que Corea nun fuera influyíu por Qing externamente acordies con el Tratáu de Shimonoseki de 1895 y tamién implementó la independencia "total y completa", según el tratáu. ==== Política de Occidentalización ==== Un grupu de funcionarios coreanos ya intelectuales sentía gran necesidá de la reforma integral del país, dempués de la xira d'observación d'otros países modernizaos. Cada vez son más los intelectuales que fueron informaos de la civilización occidental y tomaron conciencia de les naciones poderoses modernizaes d'Europa. Más tarde, los progresistes dientro del grupu empecipiaron la Reforma de Gabo en 1894 y los reformistes moderaos llevaron a cabu la Reforma Gwangmu mientres el Gran Imperiu de Corea. ==== Reforma Gwangmu ==== La reforma Gwangmu tenía por oxetu modernizar y occidentalizar Corea como titular a la fin de la [[revolución industrial]]. Mientres el periodu Gwangmu, los uniformes oficiales d'estilu occidental introducir en Corea. Primeramente, los coreanos yeren bien contrarios a la vistimienta occidental y xaponés, qu'adoptaren vistíu al estilu occidental dempués de la [[Restauración Meiji]]. De primeres, l'emperador de Corea empezara a llevar paxellu real d'estilu prusianu xunto con diplomáticos de Corea, que vistíen traxes occidentales. En 1900, la vistimienta occidental convertir nel uniforme oficial pa los funcionarios civiles coreanos. Dellos años más tarde, fueron asignaos a tolos soldaos coreanos y policías a usar uniformes occidentales. Nel ámbitu militar, l'exércitu de Corea, tal como esistía na década de 1890 consistió en cerca de 5000 soldaos y amontóse a la inmensa cantidá de 28&nbsp;000 xustu antes de la Guerra ruso-xaponesa. La formación taba al cargu d'oficiales rusos que, a partir de 1896 dio llugar a la organización de 1000 guardias reales armaos con fusiles Berdan que sirvieron como'l nucleu d'un exércitu ameyoráu. A partir d'esta unidá central, los soldaos fueron dacuando treslladaos a otres unidaes, qu'incluyeron cinco regimientos d'unos 900 homes cada unu. [[Ficheru:Troopers of Korean Empire Army.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Tropes del Imperiu de Corea.]] En 1897, el proyeutu de catastru fai una encuesta que foi llanzada pol gobiernu Gwangmu, con mires a la modernización del sistema de la propiedá de la tierra. Col fin d'aplicar los métodos de topografía occidentales, contratáronse encuestadores d'Estaos Xuníos. Dempués de la encuesta, un títulu de propiedá, "Jigye", amosando la dimensión exacta de la tierra suponíase, que va ser expedíu poles autoridaes competentes. Nesi momentu, les infraestructures urbanes modernes fueron construyíes pol gobiernu Gwangmu. En 1898, l'emperador autorizó la creación d'una empresa conxunta con empresarios d'Estaos Xuníos. Arriendes d'ello, Hanseong Electric Company, qu'opera una rede pública de tendíu llétricu ya introducióse un sistema de tranvía llétricu. En Seúl Water Company tenía una conexón americana tamién. En 1902, seis años dempués de la primer introducción del teléfonu en Corea, instalóse'l primer teléfonu públicu de llarga distancia. Mientres el periodu Gwangmu, la política de promoción industrial tamién se llevó a cabu pol gobiernu coreanu. Diose sofitu a les escueles téuniques ya industriales que s'atopen. Nesi momentu, xunto coles fábriques de texíos modernizaos establecer pa satisfaer la demanda de testiles nel mercáu internu, producieron innovaciones teunolóxiques nel campu de la industria testil en Corea. === Fin del Imperiu === En setiembre de 1905, Rusia y Xapón roblaron el [[Tratáu de Portsmouth (1905)|Tratáu de Portsmouth]], poniendo fin a la [[Guerra ruso-xaponesa]] y qu'establez firmemente l'afitamientu de la influencia xaponesa sobre Corea. El 22 d'agostu de 1910, l'Imperiu de Corea foi amestáu al Xapón pol [[Tratáu de anexón Xapón-Corea]], empezando un periodu de 35 años de dominiu colonial xaponés. ==Ver tamién== *[[Corea]] *[[Corea del Norte]] *[[Corea del Sur]] {{Tradubot|Imperio de Corea}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Corea del Norte]] [[Categoría:Historia de Corea del Sur]] cskl986y0o8q2n9z0hiphy0mmlz3tro 0 104725 4493711 4492747 2026-05-18T01:42:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493711 wikitext text/x-wiki {{redirixe|estrella mariella|nana mariella|el tipu d'estrella}} [[Ficheru:Judenstern JMW.jpg|thumb|250px|La '''estrella mariella''' ye un símbolu nazi, un hexagrama mariellu con calteres pseudo-hebreos.<ref>D'una manera intencionalmente ambiguu y equívocu, los nazis referir a la insinia mariella como la ''Judenstern'', [[idioma alemán|alemán]]—«estrella de xudíos».</ref> Muséu Xudíu de Westfalia, Dorsten.]] La '''insinia mariella''' o '''estrella mariella''' ye un cachu de tela concebíu con fines segregacionistes y discriminatorios.<ref>En términos xenerales, insinia mariella ye un signu distintivu que'l so porte ye-yos impuestu a los xudíos (B. Mordechai Ansbacher, "[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/xudaica/ejud_0002_0003_0_01851.html Jewish Badge]", ''Jewish Virtual Library'', 2008: "''[A] distinctive sign compulsorily worn by Jews.''").</ref> Ente 1941 y 1945 presentó la ''apariencia'' d'una [[estrella de David]] sobre un fondu mariellu y cola pallabra ''Jude'' ("xudíu") n'[[Alemaña]] [[nazismu|nazi]] o ''Juif'' na collaboracionista [[Francia de Vichy]] o ''Jood'' na [[Holanda]] ocupada polos nazis. Delles vegaes presenta solo una lletra "J", otres llega a omitir tantu la pallabra en cuestión como la lletra con que la mesma empieza. Los calteres emplegaos na inscripción que figura na insinia ''pretendíen'' ser [[hebreos]], pero de fechu son calteres llatinos, pixinos derivaos imitativos d'aquellos propios del [[alfabetu hebréu]].<ref>N'Europa, la imitación de calteres hebreos per parte d'autores non xudíos remóntase a lo menos a la primer metá del sieglu XV; ye nesi entós que pueden trate nes tables de los [[primitivos flamencos]] o quien siguieron los pasos de dichos autores. Considérense, por casu, les inscripciones pseudo-hebrees y implicancias que presenta'l cuadru tituláu ''[[La Fonte de la Gracia]]'', realizáu ente 1435 y 1454.</ref> Ente 1939 y 1944, la insinia en cuestión tuvo variantes tamién no que fai a la so forma: non siempres foi la d'un [[hexagrama]] regular, sinón que dacuando consistía nun meru parche de color intensu utilizáu pa ''marcar'' ya identificar darréu a los distintos grupos de xudíos europeos, con fines de segregación y discriminación, pa controlalos y deportalos a los campos d'estermín masivu.<ref>"[http://www.ushmm.org/learn/timeline-of-events/1939-1941/jewish-badge-decreed Jewish Badge]", ''United States Holocaust Memorial Museum'', aportáu 4 d'avientu de 2013.</ref> Introducir en 1939 en Polonia en forma de brazalete distintivu,<ref>Primeramente tratábase d'una banda mariella portada nel brazu, xusto debaxo del so axila derecha; alternativamente emplegóse tamién una banda blanca estampada con una estrella de David azul o mariella.</ref> n'Alemaña como estrella mariella a partir del primeru de setiembre de 1938;<ref>"Jewish Badge", ''USHMM'', cronoloxía d'acontecimientos, aportada 4 d'avientu de 2013. El decretu de 1941 foi emitíu siguiendo una idea de Reinhard Heydrich y foi aplicáu nes árees del Reich alemán, Alsacia, Bohemia-Moravia y un territoriu de Polonia occidental amestáu polos nazis y conocíu como "Warthegau".</ref> depués foi d'usu obligatoriu nel restu de la Europa ocupada polos nazis. Los xudíos mayores de seis años d'edá teníen de llevala cosida a la ropa y de una manera siempres visible en tou momentu que tuvieren n'espacios públicos.<ref>[http://www.ushmm.org/wlc/es/article.php?ModuleId=10007592 Enciclopedia del Holocaustu: Xudíos alemanes mientres l'Holocaustu, 1933-1945], ''USHMM'', aportáu 4 d'avientu de 2013.</ref> Pretendíase que fuera una vergüenza causada pol [[antisemitismu]]. Históricamente, en países islámicos y cristianos hubo dómines en que lleis o decretos obligaben a los xudíos a llevar insinies, sombreros o otres prendes de vistir, col fin d'estremalos y asina segregalos del restu de los miembros del grupu mayoritariu del país. Obligatoria escontra fines de la [[Edá Media]] desque la impunxo'l [[Conceyu de Laterano IV|Cuartu Conceyu de Laterano]] en 1215, la insinia mariella foi reintroducida siete siglos más tarde pol [[nazismu]], primero de too en Cracovia el 23 de payares de 1939,<ref>D.-D. Natanson, [http://d-d.natanson.pagesperso-orange.fr/etoile_juive.htm Le début du port de l'étoile jaune], ''Mémoire juive et éducation'', Francia, 2012 (aportáu 18 de payares de 2013).</ref> el so usu volvió dende entós a ser una vegada más obligatoriu pa los miembros de toles comunidaes xudíes que s'atopaben en Polonia y depués n'Alemaña o nos territorios europeos ocupaos polos nazis hasta 1945. == Segregación impuesta n'Europa dende la Edá Media == La concepción de segregar y [[Estigma social|estigmatizar socialmente]] a grupos de ''[[dhimmi]]s'' por aciu emplegu d'insinies distintives parte d'un edictu establecíu pol califa Omar II (682-720), quien la implementó imponiendo l'usu obligatoriu d'insinies marielles pa los xudíos y azules pa los cristianos dende de 717 Y.C.; más tarde fueron introducíes n'Europa pol califa almohade [[Abu Yaqub Yusuf al-Mansur]] (1184-1199), quien se autoproclamó "Conquistador d'España".<ref>Tharaud, ''Petite histoire des Juifs'', 1928, p. 24; "[http://www.cnrtl.fr/lexicographie/rouelle? Rouelle]", ''Centre National de Resources Textuelles et Lexicales'', Nancy, 2012, item B.1.b.</ref> En 717, Omar II ordenó que tou aquel que nun fuera musulmán tenía d'exhibir distinción vestimentaria (llamada ''giyār''—marca distintiva) y, anque tal orde non siempres foi implementada, la mesma foi reinstaurada pol califa Al-Mutawakkil (847–61).<ref>Bernhard Blumenkranz, "[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-2587501851/badge-jewish.html Jewish Badge]", ''Encyclopaedia Xudaica'', 2007.</ref> En 807, el califa abasida Harún Al-Raschid ordenó a los xudíos utilizar una petrina mariella y un sombreru con forma cónica.<ref>Mia Blocher, [http://www.ehowenespanol.com/avera-importancia-estrella-david-mientres-holocaustu-sobre_129198/ Alrodiu de la importancia de la estrella mientres l'Holocaustu], ''eHow n'español'', s.f.; aportáu 4 d'avientu de 2013.</ref> En Sicilia, el gobernador [[sarracenu]] impunxo la exhibición obligatoria de marques azules con forma de gochu pa los cristianos y de marques marielles con forma de pollinos pa los xudíos.<ref name="ref_dup_1">Blumenkranz, "Jewish Badge", 2007.</ref> Los xudíos, amás, fueron forzaos a portar cintos mariellos y sombreros distintivos.<ref>Idem.</ref> Tales insinies fueron de cutiu, anque non siempres, marielles. Dacuando teníen l'aspeutu d'un distintivu cosíu sobre la ropa del individuu. Foi implementáu como resultante del 68º canon del [[Conceyu de Laterano IV|Cuartu Conceyu de Laterano]],<ref name="ref_dup_1"/> que tuvo llugar en 1215 y col propósitu de segregar a los xudíos de los cristianos pa evitar uniones mistes ente ellos.<ref name="ref_dup_2">Natanson, "Le début du port de l'étoile jaune", 2012.</ref> {{cita|En delles provincies, una diferencia nel vistir estrema a los xudíos o los sarracenos de los cristianos; pero n'otres, el tracamundiu algamó tales proporciones que tal diferencia ye práuticamente imperceptible. Por cuenta de ello, asocedió que cristianos caltuvieron equivocadamente rellaciones sexuales con xudíes o sarracenes y xudíos o sarracenos con cristianes. Por que el crime de tamañu amiestu pecaminoso nun atope fuximientu o abellugu d'equí en más so la sida d'equivocación, ordenamos qu'ellos [xudíos y sarracenos] de dambos sexos sían, en tou territoriu cristianu y en tou momentu, públicamente estremaos del restu de la población pola calidá de la so ropaje, especialmente yá que esto foi ordenáu por [[Moisés]].<ref>[[Conceyu de Laterano IV|Cuartu Conceyu de Laterano]], canon 68 (citáu por Blumenkranz en "Jewish Badge", 2007).</ref>}} L'alusión a la llei bíblica ([http://www.biblegateway.com/passage/?search=Lev%C3%ADtico+19&version=RVR1960 Levítico 19]) y la inclusión del canon como parte d'una serie d'otres tantes regulaciones referentes a la condición de los xudíos n'Europa indiquen que'l decretu diba especialmente dirixíu contra los xudíos, mas la implementación de lo axustao pol conceyu de 1215 varió nos países del occidente européu tantu na forma del signu distintivu como na fecha que'l mesmu empezó a ser exhibíu públicamente.<ref name="ref_dup_1"/> Más allá d'esixir l'usu d'una insinia distintiva per parte de los xudíos, el conceyu de 1215 nun especificó nin formatos nin colores.<ref>Joan Comay, ''The Diaspora Story: The Epic of the Jewish People among the Nations'', Tel Aviv: Beth Hatefutsoth y Steimatzky, 1981, p. 149.</ref> N'Italia, Francia y España el signu distintivu yera mariellu o colloráu.<ref>Natanson, "Le début du port de l'étoile jaune", 2012; Comay, ''The Diaspora Story'', p. 149. N'Italia'l signu distintivu yera mariellu; mas na República de Venecia yera coloráu. N'España yera xeneralmente coloráu, según suxer el ''[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2317-badge Llibru Verde]'' de Barcelona (1335), pero nun frescu del sieglu XV la catedral de Tarragona ye de color mariellu (Toledo, Sinagoga del Tránsitu, ''La vida xudía en Sefarad'', payares 1991-xineru 1992, p. 50, fig. 6).</ref> En Francia, esistía yá París en 1200,<ref>Estatutos sinodales del obispu Eudes de Sully, fináu en 1208 ("[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2317-badge Badge]", ''Jewish Encyclopedia'', Nueva York, 1901).</ref> el Conceyu de Narbona imponer oficialmente en 1227,<ref>Léon Berman, ''Histoire des Juifs de France des origines à nos jours'', 1937. El modelu de Narbona foi adoptáu depués polos conseyos locales de Arles (1234 y 1260), Béziers (1246), Albi (1254), Nîmes (1284 y 1365), Avignon (1326 y 1337), Rodez (1336), y Vanves (1368); "Badge", ''Jewish Encyclopedia'', 1901.</ref> denominar ''rouelle'' (redondel), yá que tenía forma circular asemeyáu a una rueda o un discu;<ref name="ref_dup_4">"Badge", ''Jewish Encyclopedia'', 1901.</ref> solía ser de color coloráu, naranxa, mariellu o blancu.<ref>''Encyclopédie Larousse du XXe siècle'', París, 1933</ref> Ente qu'en ciertes rexones presentaba un solu color, n'otres taba estremáu por una diagonal y entendía dos colores.<ref>Comay, ''The Diaspora Story'', p. 149</ref> Los xudíos non solo teníen de portalo obligatoriamente sinón qu'amás teníen de pagar previu a ello sumas considerables pa poder adquirilo onde los recaldadores d'impuestos de l'ayalga de la corona francesa.<ref name="ref_dup_3">Comay, ''The Diaspora Story'', p. 149.</ref> Ye más, los xudíos tamién teníen d'abonar una suma añal pola insinia que teníen de portar y el circular fora de regla esponer a penalidaes económiques entá mayores.<ref name="ref_dup_4"/> N'Inglaterra la llei impuesta en 1222 establecía que'l distintivu obligatoriu presentara la forma d'una banda blanca y fuera acompañáu d'un sombreru;<ref name="ref_dup_5">"Jewish Badge", ''Encyclopaedia Xudaica'', 1971, vol. 4.</ref> a partir de 1275, una llei conocida como ''Statutum de Judeismo'' ordenaba un distintivu en forma de Tables de la Llei en color mariellu y que fora exhibíu al altor del pechu y sobre llau esquierdu.<ref>Idem.; "Badge", ''Jewish Encyclopedia'', 1901; y Comay, ''The Diaspora Story'', p. 149</ref> Ente 1228 y 1231 la obligación per parte de los xudíos de portar el redondel mariellu ye proclamada n'España.<ref name="ref_dup_4"/> Pero l'aplicación d'ello foi parcial ya intermitente, especialmente por cuenta de les amenaces de los xudíos castellanos d'abandonar el país en casu de que'l distintivu discriminatoriu imponer pola fuercia, polo que l'aplicación de la insinia finalmente nun tuvo llugar.<ref name="ref_dup_5"/> Casi 200 años más tarde, al ser reinstaurada la orde por Benitu XIII en 1415,<ref name="ref_dup_4"/> los xudíos de Castiella rehúsan obedecer tal disposición y parte d'ellos emigra escontra países musulmanes. En 1269, Lluis IX de Francia ordena que tolos xudíos porten una insinia circular nel pechu y otra nel llombu dende los 14 años d'edá d'equí p'arriba.<ref name="ref_dup_2"/> Tamién vegaes el signu distintivu podía presentar la forma d'un [[sombreru mariellu|sombreru d'apariencia singular]]. Esti postreru foi mariellu y d'usu obligatoriu pa los xudíos del Estáu Pontificiu y d'Alemaña, aparentemente yá dende'l sieglu XII,<ref>Delles obres d'arte xermánico d'esti periodu presenten figures colo que dacuando se denomina'l ''Judenhut'' o "sombreru xudíu" (Blumenkranz); tamién Comay, ''The Diaspora Story'', p. 149.</ref> mas oficialmente a partir del decretu eclesiásticu de [[Vienne]] (Francia) de 1267.<ref>D.-D. Natanson indica "un decretu del Conceyu de Vienne de 1267" ([http://d-d.natanson.pagesperso-orange.fr/etoile_juive.htm Le début du port de l'étoile jaune], 2012), pero'l conceyu convocáu por Clemente V en dicha ciudá tuvo llugar ente 1311 y 1312. A diferencia de lo indicao por Natanson, nun se trató d'un Conceyu, sinón d'una sesión eclesiástica estraordinaria.</ref> Lloñe de ser meros distintivos, les insinies mentaes funcionaron como verdaderes "marques de vergüenza", segregando a quien les portaben, estigmatizándolos socialmente y esponiéndolos al despreciu o eventual humildación en públicu.<ref>Comay, ''The Diaspora Story'', p. 149; vease tamién el testu del so capítulu 12: "A la solombra de la cruz".</ref> En 1415 los xudíos de Murviedro, Valencia, llograron del rei Alfonsu V d'Aragón el derechu a nun portar insinia distintiva nenguna. Mientres los sieglos XV y XVI tenía la forma d'un aniellu mariellu Suiza, Austria y Alemaña. En 1516, a partir de la creación del [[guetu]] de Venecia, los xudíos fueron obligaos a portar la insinia distintiva colorada y amás un sombreru coloráu,<ref name="ref_dup_3"/> pero'l sombreru terminó per reemplazar al distintivu.<ref name="ref_dup_4"/> En 1528, por cuenta del so apurra y contribuciones en materia de traducciones y medicina, l'italianu —mas aparentemente natural de Tortosa— Jacob ben Samuel Mantino foi eximido de portar el sombreru coloráu en Venecia pol [[Conseyu de los Diez]] y, a partir de 1534, desempeñóse como médicu personal del papa [[Pablo III]].<ref>Gotthard Deutsch y Isaac Broydé, "[https://web.archive.org/web/20110629095937/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=160&letter=M Jacob ben Samuel Mantino]", ''Jewish Encyclopedia'', Nueva York, 1901-5.</ref> Anque en Persia cayera en desusu per tiempu considerable, la insinia distintiva redonda foi reinstaurada en Teḥrán en 1897.<ref> ''Encyclopédie universelle'', t. 71970, p. 727; "[http://www.cnrtl.fr/lexicographie/rouelle? Rouelle]", ''Centre National de Resources Textuelles et Lexicales'', Nancy, 2012, item B.1.b.</ref> <gallery> Ficheru:BritLibCottonNeroDiiFol183vPersecutedJews.jpg|Inglaterra. [[Mateo de París]], Escena de persecución, c. 1230-50. Biblioteca Británica, Ms. ''Cotton Nero'' D.I., foliu 183v. Ficheru:Aaron,SonOfDevil.jpg|Caricatura inglesa d'un xudíu medieval, 1277. Inscripción: "Arón, fíu del diañu". Public Record Office, Londres Ficheru:DetailOfMedievalHebrewCalendar.jpg|''Majzor de Leipzig'', Ms. hebréu, c. 1320.<ref>Leipzig Universitätsbibliothek, Ms. 1102/1.</ref> Ficheru:1182 french expulsion of jews.jpg|Espulsión de los xudíos de Francia (1182), ''Grandes Chroniques de France'', 1342. [[Beth Hatefutsoth|Muséu del Pueblu Xudíu]], Tel Aviv Ficheru:Weltchronik Fulda Aa88 330v detail.jpg|Rudolf von Ems, ''Crónica del Mundu'', Praga, c. 1350-1375.<ref>Hochschul- und Landesbibliothek Fulda, Aa 88.</ref> Ficheru:Velislai biblia picta, fol. 121r-2.jpg|''Biblia Velislavova'', sieglu XIV, fol. 121r Ficheru:La Rouelle.jpg|Xudíu alemán portando l'aniellu mariellu. Llibru d'oraciones pa [[Pésaj]], manuscritu hebréu, c. 1460-1476. Londres, Biblioteca Británica, Ms. Add. 14762 Ficheru:Disputation.jpg|Apuesta ente teólogos cristianos y teólogos xudíos, Alemaña, 1483 Ficheru:Medieval manuscript-Jews identified by rouelle are being burned at stake.jpg|Diebold Schilling el Mozu, Grupu de xudíos alemanes na foguera (1348 o 1422), ''Crónica de Lucerna'' (Luzernerchronik), Suiza, 1513. Burgerbibliothek, Lucerna.<ref>La miniatura puede concernir yá a un casu amestáu a la Peste Negro (1348) o la execución d'un grupu de 27 xudíos de Mecklenburgo en Ravensburgo (1422); vease Abba Eban, ''Heritage: Civilization and the Jews'', 1984, p. 160; y ''[http://www.boehlau-verlag.com/download/162877/978-3-205-78755-6_OpenAccess.pdf Kaiser Sigismund, 1368-1437: zur Herrschaftpraxis eines europäischen Monarchen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828062112/http://www.boehlau-verlag.com/download/162877/978-3-205-78755-6_OpenAccess.pdf |date=2013-08-28 }}'', ed. Karel Hruza y Alexandra Kaar, Viena-Colonia-Weimar: Böhlau, 2012, p. 93</ref> Ficheru:Judenpatent 2.jpg|Austria, 1551 Ficheru:Wormsjews.jpg|Alemaña. Pareya xudía de Worms, sieglu XVI. Ficheru:Hottenroth Deutsche Volkstrachten Tafel 38 Juden Nürnberg um 1700.jpg|Pareya xudía de Núremberg, 1700.<ref>F. Hottenroth, ''Deutsche Volkstrachten'', Frankfurt, Keller, 1898-1902, llámina 38</ref> </gallery> == Color y significáu == [[Ficheru:Judas being paid - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|180px|miniaturadeimagen|derecha|''Xudas Iscariote recibiendo la paga pola Traición''. Frescu de [[Giotto|Giotto di Bondone]], c. 1305. [[Capiya de los Scrovegni|Capiya Scrovegni]], Padua.]] [[Ficheru:Giotto - Scrovegni - -31- - Kiss of Judas.jpg|180px|miniaturadeimagen|derecha|''El besu de Judas'' (Giotto).]] [[Ficheru:Konrad Witz - Ecclesia und Synagoge.jpg|180px|miniaturadeimagen|derecha|Konrad Witz, ''Ecclesia et Synagoga'', oleu sobre tables, 1435-38. Kunstmuseum, Basilea.<ref>Na pintura de Witz, el color que del vistíu de "Sinagoga" ye mariellu. Pa una imaxe d'esi trabayu, vease la octava fotografía publicada en ''[http://documenta-akermariano.blogspot.com/2010/11/ecclesia-et-synagoga.html Documenta]'' en payares de 2010.</ref>]] [[Ficheru:Fernando Gallego 001.jpg|180px|miniaturadeimagen|derecha|Fernando Gallego, ''Cristu bendiciendo'' (con ''Ecclesia et Synagoga''), 1492. Muséu del Prado, Madrid.]] Pa la teoloxía eclesiástica medieval, el color mariellu simbolizaba la noción de traición.<ref name="ref_dup_6">"Le début du port de l'étoile jaune", ''Mémoire juive et éducation'', 22 de xineru de 2012.</ref> Iconográficamente, [[Xudas Iscariote]] foi delles vegaes representáu con paxellos mariellos. Daqué asemeyáu aparentemente asocedió colos xudíos. Escontra fines de la Edá Media, el color mariellu ye acomuñáu coles idees de caos y desorde, ya inclusive cola tontura y l'absurdu: a los bufones de la corte y los llocos ver de mariellu.<ref name="ref_dup_6"/> El mariellu, per otra parte, ye acomuñáu entós con Lucifer, l'azufre y los traidores.<ref name="ref_dup_6"/> Y, irónicamente, tamién s'emplega para colos homes engañaos, magar orixinalmente señalaba a quien engañaba. Con tou, según Nadia Julien, los colores aluden siempres a la vida y el mariellu en particular, sostién, simboliza la lluz. El so aspeutu negativu manifestar en ser simbólicu de la inconstancia, los celos, les pasiones malvaes, l'adulteriu, la culpabilidá y la traición. Julien escribe qu'en dellos países los xudíos tuvieron de portar ropajes mariellos por causa de que acomuñóse con Iscariote.<ref>Nadia Julien, ''Dictionnaire des symboles, de tous les temps et de tous les pays'', Alleur Bélxica: Marabout, 1989, páxs. 88-89.</ref> A pesar d'ello, amiesta, el mariellu ye'l color de la intuición y simboliza la capacidá de renovación y la audacia.<ref>Idem</ref> Udo Becker esplica que, na cultures populares europees, el mariellu ye simbólicu de la envidia y l'arrogancia.<ref>Udo Becker, ''The Continuum Encyclopedia of Symbols'', Nueva York y Londres: Continuum, 1994 (repr. 2005), p. 65.</ref> Na Edá Media, yera un color acomuñáu cola desgracia, amiesta Becker, y ello yera puestu de manifiestu al traviés del color de vistimienta que se-yos imponía a los xudíos.<ref>Udo Becker, ''The Continuum Encyclopedia of Symbols'', p. 335.</ref> Na historia del arte, Xudas Iscariote foi representáu vistiendo paxellos de colores bien variaos.<ref>Color de los ropajes de Xudas Iscariote nel arte eclesiástico<br /> <gallery> Ficheru:Folio 147v - Judas Hangs Himself.jpg|Hores del duque de Berry Ficheru:Le Portement de Croix.jpg|Miniatura de Jean Fouquet Ficheru:Duccio di Buoninsegna 034.jpg|Imagenes de Duccio di Buoninsegna Ficheru:Idjudas.jpg|Pintura italiana del sieglu XV Ficheru:Christ and Judas.jpg|Pintura mexicana del sieglu XVIII Ficheru:Torun Torun kosciol sw Jakuba Pasja 02.jpg|Pintura polaca de 1480-90 </gallery></ref> En ''[[Les bien riques hores del duque de Berry]]'', onde apaez colgáu, lleva una túnica rosada con dellos matices en naranxa; nuna miniatura de [[Jean Fouquet]], onde tamién se lo ve aforcáu, visti ropajes color marrón-acoloratáu; en dos escenes pintaes por [[Duccio di Buoninsegna]] ta vistíu de verde y naranxa o porta un mantu verde escuru; nuna pintura italiana del sieglu XV que lo amuesa dándo-y el besu a Jesús, la so vistimienta ye marrón escuru y naranxa; n'otra cola mesma escena, pero realizada en Méxicu nel sieglu XVIII, lleva un paxellu naranxa. Esisten amás dos casos nos que Judas presenta ropaje mariellu. Unu ye una pocu conocida imaxe con ''El besu de Judas'', realizada hacia 1480-90, y que pertenez a nuna ilesia en [[Toruń]], Polonia. L'otru ye por demás conocíu: el Judas pintáu por [[Giotto]] nos frescos la [[Capiya de los Scrovegni|Capiya Scrovegni]] en Padua hacia 1305. Ellí, nes escenes onde recibe les 30 pieces de plata y traiciona a Jesús, Iscariote presenta un prominente mantu mariellu. Aparentemente, el color dominante del motivu representáu por Giotto foi acomuñáu en particular colos xudíos, siendo éstos entendíos como conxuntu por aciu l'usu d'una lóxica inductiva y la xeneralización. Asemeyáu ye la condición de l'alegoría conocida como "Sinagoga" (en llatín, ''Synagoga''), doncella que, según la teoloxía eclesiástica, representa la "Antigua" [[Torá|Llei]] (Mosaica), trescendida pola Ilesia al traviés del Cristu; como alegoría teolóxica, "Sinagoga" figura nel arte xunto con "Ilesia", formando un par al que se conoz en llatín como «''Ecclesia et Synagoga''».<ref>Helen Rosenau, [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/xudaica/ejud_0002_0006_0_05530.html Ecclesia et Synagoga], ''Jewish Virtual Library'', 2008; Gilles Castelnau, [http://www.evangile-et-liberte.net/elements/numeros/219/article15.html La synagogue et l'Église chrétienne], ''Évangile et lliberté'' 219, mayu de 2008; Freddy Raphaël, [http://judaisme.sdv.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm L'Église et la Synagogue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218174022/http://judaisme.sdv.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |date=2018-02-18 }}, ''ASIJA'', Alsacia-Lorena, 2010 (aportáu 26 de payares de 2013); Mariano Akerman, «''[http://documenta-akermariano.blogspot.com/2010/11/ecclesia-et-synagoga.html Ecclesia et Synagoga]''», ''Documenta'', 19 de payares de 2010.</ref> Magar nel arte occidental "Sinagoga" esiste yá dende'l sieglu IX, ye solo a partir del sieglu XII que dicha figura presenta los sos güeyos cubiertos por una vienda.<ref>Nina Rowe, ''[https://books.google.co.uk/books?id=uXysfjHbIJMC&lpg=PA61&dq=Ecclesia%20and%20Synagoga&pg=PR4#v=onepage&q&f=false The Jew, the Cathedral and the Medieval City: Synagoga and Ecclesia in the Thirteenth Century]'', [[Cambridge University Press]], 2011; vease tamién Rosenau y Raphaël.</ref> Na pintura medieval, "Sinagoga" presenta paxellos de colores diversos y que pueden ser coloráu y azul, lila, o colloráu y naranxa.<ref>Color de les vestidures de "Sinagoga" l'arte eclesiástico<br /><gallery> Ficheru:Châlons Cathédrale Maîtresse-vitre nord La Synagogue.jpg|Vitral cola alegoría teolóxica llamada "Sinagoga" o "Antigua Llei". Catedral Saint-Étienne de Châlons, sieglu XIII Ficheru:Cod_St_Peter_perg_139_Scherenberg-Psalter_8r.jpg|''L'árbol de la vida'', representáu nun manuscritu alsacianu de c. 1260. Ficheru:Vitraux Saint-Denis 190110 05.jpg|''Cristu con Ilesia y Sinagoga''. Vitral de la basílica de Saint-Denis, Francia, sieglu XII </gallery></ref> Una vegada más asocede daqué semajante a aquello reparáu na figura de Iscariote: namái en casos relativamente tardíos apaez "Sinagoga" vistida de mariellu. Nellos, l'alegoría femenina ye presentada figura como la contrapartida de "Ilesia". [[Konrad Witz]] representar nunos paneles conocíos como ''Ecclesia et Synagoga'', dambos realizaos en 1430. [[Fernando Gallego]], per otra parte, incorporar a entrambos llaos del so ''Cristu bendiciendo'', pintura executada hacia 1492. Los conceutos arramaos nesti apartáu y que consideren el ''supuestu'' simbolismu del color mariellu n'occidente tienen de ser encetaos con procuru, yá qu'ellos aguiyen el pensamientu, pero tamién pueden dar llugar a especulaciones ensin fundamentu. Pero sí esiste evidencia de que la insinia esixida pol IV Conceyu de Laterano foi implementada a partir de 1215 y, como yá se señaló, ésta nun foi única- y inexorablemente mariella. Cuando sí lo foi, ello seique háyase por cuenta de la decisión d'emplegar d'un color que, por ser lluminosu ya intensu, dexara identificar fácilmente a los portadores del distintivu en cuestión. Ye probable amás que l'usu obligatoriu de distintivos nel casu de los xudíos d'Europa diera llugar a distintes interpretaciones nel imaxinariu coleutivu y de aquellos que los percibíen. Con tou, ye imposible asegurar con total certidume que los mentaos distintivos fueren interpretaos d'una sola manera nel territoriu européu y solamente unu. N'otres pallabres, les interpretaciones enriba enunciaes namái respuenden a puntos de vista modernos del sieglu XX o XXI y non necesariamente a aquél o aquellos propios del periodu nel que la insinia yera portada polos xudíos en territorios europeos (sieglos XIII a XVIII). Respectu al simbolismu de les obres de Giotto, Witz y Gallego ye posible que se trate d'un recursu plásticu o un efeutu espresivu que namái col tiempu llegó a algamar los significaos que darréu se -y son atribuyíos. Sía como fora, non aparente sería suponer que se trata d'una real tradición: l'usu del mariellu nos ropajes tantu de la figura de Iscariote como de l'alegoría de "Sinagoga" lloñe ta de ser niguna constante na historia del arte. Con tou, nun ye esaxeráu suponer que la producción plástica de los yá mentaos artistes del sieglu XIV y XV sí pudo haber en cierta midida contribuyíu a que la insinia mariella seya darréu acomuñada a nociones tales como intuición, desorde, lluz, pasión, audacia, absurdu o engañu, conceutos que d'una manera o otru aparentemente tuvieron la so incidencia na estigmatización de los xudíos europeos como un grupu dende la Edá Media d'equí p'arriba. == Anti-xudaísmu y estigmatización == La orde d'usar de signos esteriores distintivos implicó una separación de los xudíos de les sociedaes a les que pertenecíen, pero amás punxo de manifiestu un alcuerdu oficial ente autoridaes relixoses y seculares que contribuyó al deterioru del estatutu oficial de los xudíos n'Europa.<ref>"[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2317-badge Badge]", ''Jewish Encyclopedia'', Nueva York, 1901.</ref> La obligación de portar de signos distintivos arreyó la inclusión d'un atributu que señalaba públicamente a los xudíos como distintos y xeneraba asina una respuesta negativa ente los cristianos, quien los percibíen como estranxeros non pertenecientes a la so sociedá o güéspedes indeseables, creándose asina un verdaderu [[estigma social]], xenerador d'identidaes deterioraes ya inclusive estropiaes.<ref>Estigma social ye una condición formulada pol sociólogu d'Estaos Xuníos Erving Goffman nel so llibru homónimu de 1963. Según Goffman, tou estigma social implica una desaprobación social severa de creencies o carauterístiques que son percibíes como contraries a les normes culturales establecíes. L'autor define estigma como'l procesu nel cual la reaición de los demás estropia la "identidá normal" (Y. Goffman, ''Estigma: la identidá deteriorada'', Buenos Aires: Amorrortu, 1986; y Sarah Nettleton, ''The Sociology of Health and Illness'', Cambridge, Reinu Xuníu: Polity, 2006, p. 95).</ref> Mientres los últimos sieglos de la Edá Media, la señal impuesta a los xudíos pola Ilesia, non solo dixebrar de los cristianos, sinón qu'amás los segregó y marxinó, convirtiéndolos nun grupu social desarimáu y despreciáu, una nación o pueblu condergáu a permanecer marcáu: {{cita|El Xudíu nun ye [...] nin l'enemigu del esterior, nin el bárbaru de allende les fronteres, nin l'infiel (musulmán), nin l'herexe (albigense, cátaro), nin ''l'otru'', ayenu a unu mesmu. Ye l'enemigu del interior, inscritu nel nucleu d'una xenealoxía—el primer padre, según la tradición cristiana—, yá que xeneró'l cristianismu y que'l fundador de la nueva relixón yera xudíu. El Xudíu que porta'l xudaísmu ye, pos, tantu más detestable cuanto que ta al empar ''dientro y fora''. Dientro porque subsiste nel senu del mundu cristianu, fora porque nun reconoz la verdadera fe y vive nuna comunidá que nun ye la de los cristianos. Por que el cristianismu seya la única relixón monoteísta universal—y Cristu dexe de ser portador d'un nome xudíu—entá va haber que desentemangalo del so orixe xudíu, consideráu zaguín. La tema sexual del Xudíu zaguín, maldadosu, de costumes desnaturalizadas [...] ta presente perdayuri mientres les persecuciones antixudíes de la dómina medieval [...].<ref>Élisabeth Roudinesco, ''A vueltes cola cuestión xudía'' (Retour sur la question juive, 2009), Barcelona: Anagrama, 2011, capítulu 1: "Los nuesos primeros padres" (17-18).</ref>}} Con estes pallabres describe [[Élisabeth Roudinesco]] la condición del pueblu xudíu na edá media. Escribiendo en francés, la historiadora y psicóloga nun emplega la pallabra "xudíu" nun sentíu puramente relixosu, sinón que considera a esi grupu como un pueblu o nación (d'ende'l so emplegu de la jota mayúscula na pallabra "Xudíu" pa significar non ''xudaísmu'' sinón ''judeidad'').<ref>"Escribo Xudíos con mayúscula pa designar a los Xudíos de la judeidad (que formen un pueblu) y xudíos con minúscula pa designar a los xudíos que practiquen la relixón xudía o xudaísmu, de la mesma qu'escribo cristianos y musulmanes" (Roudinesco, ''A vueltes cola cuestión xudía'', p. 10, nota 1).</ref> Na llarga historia del mundu medieval, esplica Roudinesco, el Xudíu encarnaba'l diañu y l'asesín del so padre: {{cita|Acusaos de deicidas hasta'l [[Conceyu de Trento]] [1545-1563], los Xudíos formaron n'Europa una comunidá» que nun tenía asignáu nengún territoriu. Una comunidá '''al empar visible ya invisible''', una comunidá errante. Nun pudiendo exercer más qu'oficios prohibíos a los cristianos [como por casu la usura], los Xudíos fueron acusaos toa clase de práutiques repugnantes, rellacionaes cola so [supuesta] condición de supresores de la diferencia sexual y de la separación de les especies: bestialismo, asesinatos rituales, incestos, raptu de neños, profanación de la hostia, ingestión de sangre humano, contaminación d'agües, instrumentalización de los malatos, espardimientu de la peste, combalechadures diverses. Pero sobremanera, y pola mesma razón, fueron consideraos posesores de los trés grandes poderes que son carauterísticos de la humanidá: poder económicu, poder intelectual y poder pa malvar la sexualidá. Con oxetu de compensar la capacidá que se-yos atribuyía, tamién foi necesariu obligalos bien a convertise, bien a aceptar una humildación continua:«quemar el Talmud», llevar '''el redondel, el sombreru mariellu, o la insinia del deshonor''', ser zarraos en guetos, o juderías, rigorosamente vixilaes.<ref>Roudinesco, ''A vueltes cola cuestión xudía'', páxs. 19-20; énfasis ye amestáu.</ref>}} La evidencia visual del medievu y los periodos que lu siguieron confirma lo espresao por Roudinesco. He equí solo dellos exemplos provenientes del mancomún visual antixudíu del medievu occidental y los sos herederos, que presenten a los xudíos identificaos como tales al traviés de les insinies por esi entós de porte obligatoriu y llevando a cabu les aiciones a les que se refier Roudinesco: <gallery> <!--oden cronolóxicu según de la historia del arte--> Ficheru:Sigolsheim, romanesque capital with Jews heads.jpg|[[Antijudaísmo cristianu|Demoniu y xudíos]]. Capitel antixudíu de la románica Ilesia de los Santos Pedro y Pablo en Sigolsheim, Alsacia, sieglu XII.<ref>L'asociación de los xudíos col diañu (o los sos axentes) ye amás frecuente n'arte francés. Nel sieglu XIV, un recuadru de la ''Bible Historiale de Pierre Comestor'' presenta un grupu de cinco sacerdotes xudíos, identificaos como tales polos redondeles que porten sobre les sos vestidures, y sobre los que pueden reparase dos bichos del demoniu con apariencia de dragones (''Revue des Études Juives'', repr. "Badge", ''Jewish Encyclopedia'', Nueva York, 1901).</ref> Ficheru:Zid Jezis.jpg|L'[[Antijudaísmo cristianu|antisemita lleenda]] del [[Xudíu errante]]. ''Chronica Majora'', 1240-1251. Ficheru:German - Crucifixion - Walters 5352.jpg|[[Alegatu antisemita|Deicidio]]. ''Crucifixón'', Alemaña, 1420-1440. Walters Art Museum, Baltimore. El testu xunto a los dos personaxes con sobreros presenta la inscripción "Si yes el Fíu de Dios, baxa de la cruz". Ficheru:Poisoning wells.gif|Al pie de neñu crucificáu, [[Alegatu antisemita|xudíu con turbante envelena pozu d'agua]] y provoca la [[peste negro]] n'Europa. Grabáu alsacianu basáu n'orixinal medieval tardíu.<ref>En 1301 los xudíos exipcios viéronse obligaos a portar turbantes mariellos nesi país (S. Lane-Poole, ''History of Egypt'', 1901, vi, páxs. 300-301; ''[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2317-badge Jewish Encyclopedia]'').</ref> Ficheru:Ausstellung Synagoge Wittlich. Das große Judenschwein war eine verhöhnende Abbildung im 15. Jahrhundert.jpg|Bestialismo. La [[Judensau]] y los xudíos. Xilografía alemana, sieglu XV. Ficheru:Host desecration1.jpg|Xilografía antixudía sobre un casu de supuesta [[Alegatu antisemita|profanación de la hostia]] en Passau, Alemaña, 1478. Ficheru:Ritualmord-Legende.jpg|La lleenda del [[libelo de sangre|asesinato ritual]]. Xilografía antixudía de [[Hartmann Schedel]], ''[[Les Cróniques de Núremberg]]'', Alemaña, 1493, fol. 254v. Ficheru:Nuremberg Chronicle f 230v 1.jpg|Quema d'un grupu de xudíos acusaos de supuesta [[Alegatu antisemita|profanación de la hostia]] en Deggendorf, Bavaria, 1492. Xilografía de Schedel, ''Cróniques'', Alemaña, 1493. </gallery> Más allá de lo espresao pol yá citáu testu del IV Conceyu de Laterano, Mitchell Merback esplica que, teniendo de quedar espuesta y a la vista de tol mundu, la insinia mariella tenía amás una tácita doble función na sociedá medieval: {{cita|Pa los xudíos significaba restricción y represión, una prueba visual de la reprobación de la so condición dientro del orde dean mundu cristianu, una humildación sobre'l cuerpu de miembru de la comunidá. Pa los cristianos, y especialmente p'aquellos yeren mesurados o sentíen cierta simpatía para colos xudíos, la insinia yera al empar un reproche y una alvertencia al respective de la so potencial desgracia de nun tar al amparu de la Ilesia.<ref>Mitchell B. Merback, ''[https://books.google.com.ar/books?id=bDZKI-x4Y-sC&lpg=PA2&ots=JY3Wj2SFmE&dq=jewish%20encyclopedia%20badge%20hat&pg=PA2#v=onepage&q&f=true Beyond the Yellow Badge: Anti-Judaism and Antisemitism in Medieval and and Early Modern Visual Culture]'', Brill, 2008, p. 2</ref>}} == Comunidaes xudíes europees ente modernidá y antisemitismu == Ente los sieglos XVI y XVIII, la esixencia del porte obligatoriu de les "insinies de vergüenza" tendió a menguar en casi toles zones d'Europa,<ref name="ref_dup_3"/> con esceición de Venecia, onde'l sombreru coloráu perpetuar hasta'l fin del sieglu XVIII.<ref name="ref_dup_6"/> N'Austria, l'emperador Xosé II abolió l'usu de les insinies discriminatories en 1781 y, a partir de 1791, les mesmes dexáronse d'usar en Francia y en tou territoriu onde trunfaron los exércitos de la Revolución Francesa que yeren lideraos por [[Napoleón Bonaparte]], incluyendo esto tamién a los Estaos Pontificios y los distintos [[guetos]] europeos.<ref name="ref_dup_5"/> A partir del sieglu XIX, cola llegada de les nueves idees, la modernidá y el subsecuente desenvolvimientu d'Europa, tuvo llugar la emancipación de la judeidad europea y l'usu obligatoriu de les marques o insinies que los xudíos teníen d'exhibir de la mesma pasó gradualmente a ser asuntu del pasáu y terminó finalmente por ser abolíu.<ref>Joshua Arsenaut, [http://www.holocaustcenter.org/holocaust-badges Holocaust Badges], Holocaust Memorial Center, Farmington Hills, Miami, aportáu 1 d'avientu de 2013.</ref> A diferencia de lo qu'asocedía cola mayoría de los xudíos del este européu, apegaos ellos a les usances vestimentarias ancestrales y tradicionales, los xudíos d'Europa occidental haber polo xeneral abandonáu pasu ente pasu nel intre del sieglu XIX y casi por completu. D'esta miente, ente que la pertinencia identitaria de los xudíos del este resultaba evidente a güeyu, distintu yera'l casu que se daba n'Europa occidental, onde la pertinencia identitaria de los xudíos yera un asuntu priváu del individuu y polo tanto nun yera espresáu y muncho menos sorrayáu en públicu. Lo qu'asocedía con esti últimu grupu ye qu'a él llegara l'efeutu de la [[Revolución Francesa]] y de los principios impulsaos por ella—"Llibertá, Igualdá, Fraternidá". El movimientu conocíu como [[Haskalá]], que yera l'equivalente xudíu a la llamada [[Ilustración]] del sieglu XVIII, promovía la integración del pueblu xudíu n'Europa y, no que concernía a los códigos d'apariencia y vestimentarios en particular, aguiyaba l'asimilación a los modelos de les siempres mayoritaries comunidaes cristianes d'occidente. La corriente d'apertura escontra los xudíos que s'empecipiara cola Revolución Francesa tendió a estancase hacia 1875, dómina en que remaneció l'antisemitismu europeo. En 1879, el periodista Wilhelm Marr acuñó'l términu antisemitismu, denotando l'odiu a los xudíos y a les distintes polítiques lliberales con qu'ellos yeren acomuñaos.<ref>Estos enclinos incluyíen la igualdá de derechos civiles, la democracia constitucional, llibre cambéu, socialismu, capitalismu financieru, y pacifismu ([http://www.ushmm.org/wlc/es/article.php?ModuleId=10005755 Enciclopedia del Holocaustu: Antisemitismu].</ref> Una traza prominente importante del antisemitismu de la dómina yera'l nacionalismu: los antisemites alemanes, franceses y austriacos responsabilizaben sistemáticamente a tolos hebreos de ser únicos responsables de tolos males habíos y por haber.<ref>Enciclopedia del Holocaustu: Antisemitismu.</ref> [[Ernesto Sabato]] nota que les formes asumíes pol antisemitismu son de cutiu dafechu incongruentes ente sigo: {{cita|Violando [...] la lóxica aristotélica, l'antisemita va dicir socesivamente—y entá simultáneamente—que'l xudíu ye banqueru y bolxevique, avaro y dispendioso, llindáu al so guetu y metíu perdayuri. [...] El xudíu ta nuna situación tal que cualquier cosa que faiga o diga, [solo] va sirvir p'avivar la rensía infundada [del antisemita].|Sabato, ''Apoloxíes y refugos'', 1979.<ref>Ernesto Sabato, "Xudíos y antisemites", revista ''Comentariu'' nº 39, IJACI, Buenos Aires, páxina 8; ''Apoloxíes y refugos'' (1979), Buenos Aires: La Nación, 1979, páxs. 37-38.</ref>}} N'efeutu les acusaciones contra los xudíos carauterizar por ser fundamentalemente contradictories: {{cita|Los xudíos fueron acusaos polos nacionalistes de ser xeneradores del comunismu; polos comunistes de rexir el capitalismu. Si viven en países non xudíos, son acusaos de dobles llealtaes; si viven nel país xudíu, de ser racistes. Cuando gasten el so dineru, repróchase-yos ser fachendosos; cuando nun lo gastar, ser avaros. Son llomaos de cosmopolites ensin raigaños o de chauvinistas empederníos. Si asimilar al mediu, acúsase-yos de quintacolumnistas, si non, de recluyise en sí mesmos.|Perednik, ''España descarrilada'', 2004.<ref>Gustavo Daniel Perednik, ''España descarrilada'', Barcelona: Inédita Editores, 2004.</ref>}} N'Europa, tou esto foi emplegáu polos antisemites col propósitu de culpabilizar a los xudíos, non consideraos como dellos casos puntuales d'individuos específicos, sinón como una masa colectivo solo definida según criterios racistes y etnocéntricos,<ref>David Brinkerhoff y Lynn White, ''Sociology'', St. Paul: West Publishing, 1991, páxs. 61-63. ''Etnocentrismu'' ye la "enclín de percibir les normes y valores de la cultura propia como parámetros según los cualos hanse de xulgar la manera de vida d'otres cultures" (p. 636). Racismu ye la "creencia que traces físiques heredaos son determinantes de la presencia o ausencia de habildades o carauterístiques socialmente relevantes y que tales diferencies aproven una base llexítima pal tratu desigualitario" (p. 639).</ref> que les "marques de infamia" fueron reintroducíes n'Europa.<ref name="ref_dup_2"/> Según Stewart y Glynn: {{cita|los xudíos en tiempos de [[Hitler]] [...] fueron más o menos toleraos pero nunca trataos como iguales; fueron oxetu de burlles, escluyíos de clubes ya impidíos de realizar actividaes sociales, ya inclusive quitaos d'emplegos, vivienda y educación [...]. El tratu desigual foi sosteníu por delles estrañes creencia alrodiu de los grupos racial y étnicu, [... y] el convencimientu d'una desigualdá natural [...]. Munchos pueblos primitivos tuvieron mitos de tipu etnocentrista [... y] el nome con que designen a la so propia tribu significa ''nós'', ''el pueblu'', o ''el pueblu que sabe'', n'oposición a los de fuera a quien nun se considera esautamente xente. [...] Hitler y los sos siguidores creíen na superioridá de la raza aria», magar "ariu" referir en realidá a un grupu de llingües, non a una raza. [...] Nel sieglu XIX, [...] la lleenda de la superioridá nórdica llegó a la so puxanza nos escritos de [...] [[Gobineau]]. [...] Nellos falaba de los horrores del continuu amiestu de races y de la inminente decadencia de la raza nórdica por causa del so amiestu con tipos mediterráneos, orientales y xudíos. [...] La mitoloxía racial de Gobineau introducióse eventualmente na mente insana d'un pequeñu y fanáticu pintor austriacu llamáu Adolf Hitler y algamó el so puntu culminante nel asesinatu masivu de seis millones de xudíos nes cámares de gas y los campos de exterminación.|Stewart y Glynn, "El surdimientu del mitu nórdicu", 1977.<ref>Elbert W. Stewart y James A. Glynn, ''Introducción a la socioloxía'' (Introduction to Sociology), Buenos Aires: Paidós, 1977, páxs. 119-122: "Mitos raciales y étnicos"; vease especialmente "Mitoloxía moderna", "El surdimientu del mitu nórdicu" y "Realidá y mitu".</ref>}} == Diferencia ente ''Judenstern'' y ''Der gelbe Stern'' == [[Ficheru:WLA jewishmuseum Silver Sabbath or Festival Lamp.jpg|thumb|Tradicional ''Judenstern'' de les comunidaes xudeo-alemanes.<ref>Nel [[arte xudío]], la tradicional ''Judenstern'' figura nos decimonónicos oleos del pintor alemán Moritz Daniel Oppenheim (1800–1882) y de Édouard Moyse (1827-1908): <gallery> Ficheru:Moritz Daniel Oppenheim, début du chabbat 1882.jpg|Oppenheim, ''L'entamu del [[shabat]]'', 1882 Ficheru:Moritz Daniel Oppenheim - The Conclusion of the Sabbath (Sabbath-Ausgang) - Google Art Project.jpg|Oppenheim, ''Havdalá'' o ''La conclusión del [[shabat]]'', 1866. The Jewish Museum, Nueva York Ficheru:Moritz Daniel Oppenheim - The Return of the Volunteer from the Wars of Liberation to His Family Still Living in Accordance wit... - Google Art Project.jpg|Oppenheim, ''La torna del voluntariu xudíu de les Guerres de Lliberación a la so familia entá viviendo según la tradición ancestral'', 1833-34. The Jewish Museum, Nueva York Ficheru:Édouard Moyse La bénédiction de l'aïeul XIXe siècle.jpg|Édouard Moyse, ''La bendición del güelu'', sieglu XIX. Coleición particular </gallery></ref> La llámpara d'aceite equí ilustrao ye de plata y foi realizada por Johann Valentin Schüler en Frankfurt del Main hacia 1680. The Jewish Museum, Nueva York.]] N'Alemaña nazi, la insinia col hexagrama mariellu con calteres pseudo-hebreos yera denomada ''Judenstern'', términu alemán que significa "estrella de xudíos". Y asemeyáu términu sigue siendo emplegáu na llingua teutona como si fora sinónimu de "insinia mariella", pero de fechu nun lo ye. Nes comunidaes xudeo-europees d'orixe alemán ([[arte askenazí|cultura askenazí]]), ''Judenstern'', significando tamién "estrella xudía", ye'l nome dau a una llámpara d'aceite, colgante y realizada en metal, con un recipiente en forma d'estrella, '''mas non necesariamente siempres de seis puntes''', y qu'en diches comunidaes yera emplegáu mientres el [[shabat|día de descansu]].<ref>N'inglés, a la llámpara d'aceite colgante emplegada polos xudíos askenazíes mientres el día de descansu (''shabat hanging oil lamp'') conocer como ''German Judenstern'' (llámpara de xudeo-alemanes). Vease, por casu, la llámpara d'aceite conocida como ''Judenstern'', realizada n'estañu hacia 1800-1820 y caltenida nel Muséu Xudíu de Londres ([http://www.europeana.eu/portal/record/09307/BFC71AF5C877CFE874863BEEDF783A78C3686DFE.html Europeana]).</ref> D'una manera ambiguo y equívoco, los nazis llamaben ''Judenstern'' non a la tradicional llámpara sabática, sinón a la insinia discriminatoria por ellos impuesta. Seique desconociendo la tradicional llámpara sabática askenazi y la so dieciochesco nome n'alemán, hai quien empleguen inadvertidamente el términu ''Judenstern'' pa referise a la discriminatoria marca que los xudíos tuvieron de portar ente 1939 y 1944.<ref>''Wikipedia'' n'alemán tien una entrada titulada ''[[:de:Judenstern|Judenstern]]'' y que trata específicamente la tema del distintivu discriminatoriu impuestu polos nazis a la judeidad europea (aportada 25 de payares de 2013); ''Judenstern'' ye'l títulu con que d'una manera vaga preséntase'l mesmu distintivu nel [http://hmb.ch/de/sammlung/staat-und-recht/118398-judenstern.html Muséu Históricu de Basilea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203011639/http://hmb.ch/de/sammlung/staat-und-recht/118398-judenstern.html |date=2013-12-03 }} (aportáu 30 de payares de 2013), mas tal denominación ye cuestionable.</ref> Introducida polos nazis como primer signu de la estigmatización social de los xudíos, la marca discriminatoria conocida poles mases antisemites como ''Judenstern'' nun foi más que la inversión d'una idea espresada pol notable teólogu y filósofu xudeo-alemán [[Franz Rosenzweig]] (1886–1929) nel títulu del so llibru ''Stern der Erlösung'' (Estrella de la Redención),<ref>[[Ficheru:TheStarOfRedemptionEng.svg|thumb|250px|L'esquema de la Estrella de la Redención según Rosenzweig presenta afinidaes morfolóxiques y semántiques cola [[Estrella de David]].]] ''Stern der Erlösung'' foi publicáu en 1921. Trátase d'un trabayu qu'estudia les interrellaciones ente Dios, l'home y l'universu, considerándolos a toos coneutaos coles nociones de creación, revelación y redención. Según l'esquema de Rosenzweig, la revelación tien llugar non en dalguna dimensión metafísica, sinón nel "equí y agora".</ref> al que los nazis perversamente tresformaron en ''Stern der Y'''nd'''lösung''—'''Estrella del Estermín'''.<ref>''Endlösung'', n'alemán, significa "[[solución final]]", pero pa los nazis yera un eufemismu y solo tangencialmente aludía a "La solución final de la cuestión xudía" (''Endlösung der Judenfrage''). [http://jhva.wordpress.com/tag/judenstern/ Die gelben Judensterne von Fischach], ''Jüdisch Historischer Vereing Augsburg'', 27 de xineru de 2010 (consultáu 1 d'avientu de 2013); y Élisabeth Roudinesco, ''A vueltes cola cuestión xudía'' (Retour sur la question juive, 2009), Barcelona: Anagrama, 2011, capítulu 2: "La solombra de los campos y el fumu de los fornos" (49-87).</ref> Aparentemente esi foi'l retorcigañáu orixe de la ''estrella mariella'', discriminatoriu signu que dos tercios de la judeidad europea portaría hasta la so muerte nos campos d'estermín nazi. Pa evitar ambigüedaes innecesaries, fontes diverses, ente les que figuren les instituciones educatives xudíes de los países germanófonos, empleguen la espresión ''Der gelbe Stern'', que n'alemán significa unívocamente "la estrella mariella".<ref>Asina, por casu, una esposición qu'esploró la rellación esistente ente la [[Torá]] y los testiles y que tuvo llugar na Antigua Sinagoga de Wuppertal, Alemaña, ente agostu y setiembre de 2011, presentaba como títulu principal la espresión [http://en-mosaik.de/?p=26348 Der gelbe Stern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203044518/http://en-mosaik.de/?p=26348 |date=2013-12-03 }}—La estrella mariella (consultáu 23 de payares de 2013). ''[[:de:Der gelbe Stern – Die Judenverfolgung 1933–1945|Der gelbe Stern]]'' (La estrella mariella) ye tamién el títulu d'un documental de 1980, dirixíu por Dieter Hildebrandt y qu'enceta la tema de la persecución de los xudíos n'Europa ente 1933 y 1944; foi nomáu pola Academia de Hollywood el mesmu añu de la so realización ([http://www.nytimes.com/movies/movie/300453/Yellow-Star-The-Persecution-Of-The-Jews-In-Europe-1933-45/details Yellow Star: The Persecution of the Jews in Europe], ''The New York Times'', movies; aportáu 28 de payares de 2013). L'idioma francés emplega ''[[:fr:Étoile jaune|étoile jaune]]'' (estrella mariella) y la llingua inglesa recurre a ''[[:en:Yellow badge|yellow badge]]'', evitando deliberadamente l'usu espresiones anfibies, tales como ''etoile des Juifs'' o ''Jewish star'' al tratar el símbolu racista fabricáu polos nazis.</ref> == Marques discriminatories impuestes polos nazis n'Europa == [[Ficheru:Anti-Semitismus 1933.jpg|thumb|Boicó [[antisemitismu|antisemita]] contra negociu xudeo-alemán (Tietz), marcáu polos nazis con '''estrella mariella''' y cartelu cola inscripción Alemanes! ¡Defendéivos! ¡Nun merquéis de los xudíos!». Berlín, 1933.]] [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 146-1993-051-07, Tafel mit KZ-Kennzeichen (Winkel) retouched.jpg|thumb|Gráficu qu'amuesa'l [[Sistema de marcáu nos campos de concentración nazis|sistema de marcáu emplegáu polos nazis]].]] A les diez de la mañana del primeru d'abril de 1933, grupos de nazis paráronse delantre de tiendes xudíes con pancartes qu'esixíen a los "alemanes" nun entrar a elles; la [[estrella de David]], emplegada nes comunidaes xudíes como un símbolu de proteición, foi pintada en mariellu sobre les puertes y ventanes de munchos negocios, nos qu'amás s'escribió burdamente y n'alemán la pallabra "''Jude''" (xudíu).<ref>Martin Gilbert, ''The Holocaust: A History of the Jews of Europe During the Second World War'', Nueva York: Holt, 1985, páxs. 33-34.</ref> Pa los xudíos, este foi l'empiezu de la so identificación como tales por aciu la '''estrella mariella'''. Reprochando l'altu grau d'asimilación —pero tamién de bona integración— de los xudíos na sociedá alemana, el periodista Robert Weltsch, aconseyólos al traviés de la prensa a los damnificados pol boicó nazi, y nun tonu supuestamente moralizante, pero de fechu fondamente esmolecedor: "Portái la insinia mariella con arguyu".<ref>Robert Weltsch, "Tragt ihn mit Stolz dean Gelben Fleck", ''Jüdische Rundschau'', Non. 27, 4 d'abril de 1933 ([http://www.utm.utoronto.ca/~dwhite/101/213.htm Wear the Yellow Badge with Pride]; [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/badge.html Wear it With Pride, The Yellow Badge]; aportaos 30 de payares de 2013); y Mia Blocher, "Alrodiu de la importancia de la estrella mientres l'Holocaustu", ''eHow'', aportáu 15 de payares de 2013.</ref> Pa 1935, los comercios xudíos por decretu tenía de tar identificaos como tales por aciu signos prominentes, y esi mesmu añu, los pasaportes y demás documentos d'identidá pertenecientes a individuos xudíos fueron estampaos con una gran lletra "J" en colloráu.<ref>Guido Kisch, "The Yellow Badge in History", ''Historia Xudaica'' 4, 1942, páxs. 122-123. La gran "J" foi estampada nos pasaportes de los xudíos alemanes como respuesta al pidíu de los emplegaos suizos, quien trabayando na aduana fronteriza dicíen tener dificultaes nel casu de los alemanes que llegaben a esi país yá que declaraben nun poder establecer direutamente una diferencia ente quien yera xudíu y quien non.</ref> Nesi momentu toos aquellos deteníos polos nazis y en campos de concentración tuvieron de portar insinies de distintos colores;<ref>"A partir de 1938, identificar a los xudíos de los campos con una estrella mariella que se-yos cosía a los sos uniformes de prisión, una distorsión del símbolu de la estrella de David xudía. Dempués de 1939 y con ciertes variaciones en cada campu, identificáronse fácilmente les categoríes de prisioneros con un sistema de marques que combinaba un triángulu de color invertíu con lletres. Los distintivos que cosíen nos uniformes de los prisioneros dexaben a los guardias de les SS identificar los presuntos antecedentes pa la encarcelación. A los criminales marcar con triángulos invertíos de color verde, a los prisioneros políticos con colloráu, a los «asociales» (incluyíos romaninos, rebalbos, vagamundos y otros grupos) con negru o, nel casu de los romaninos en dellos campos, marrón. A los homosexuales identificar con triángulos roses y a los testigos de Xehová, con unos de color púrpura. A los prisioneros non alemanes identificar cola primer lletra del nome del so país natal n'alemán, que cosíase nel so distintivu. Los dos triángulos que formaben el distintivu de la estrella xudía yeren mariellos, nun siendo que se incluyera al prisioneru xudíu en dalguna de les otres categoríes de prisioneros" ([http://www.ushmm.org/wlc/es/article.php?ModuleId=10007658 Enciclopedia del Holocaustu: Sistema de clasificación nos campos de concentración nazis]; aportáu 2 d'avientu de 2013).</ref> les insinies xudíes teníen la forma d'una estrella de seis puntes mariella, formada por dos triángulos equilláteros superpuestos, pero, cuando se trataba de prisioneros xudíos políticos, unu de los triángulos yera de color coloráu.<ref>George M. Karst, ''The Beats of the Earth'', Nueva York, 1942, páxs.88-89; Sistema de clasificación nos campos de concentración nazis: "A los prisioneros políticos xudíos [...] identificar con un triángulu mariellu debaxo d'un triángulu coloráu" (Sistema de clasificación nos campos de concentración nazis).</ref> Los nazis resucitaron l'usu d'insinies distintives marielles como parte de les persecuciones que llevaron a cabu mientres l'Holocaustu. Depués del pogrom conocíu como la [[Nueche de los cristales rotos]], [[Reinhard Heydrich]] encamentó que los xudíos tendríen de ser forzaos a portar insinies identificatorias (19 de payares de 1938).<ref name="aab333b1">Arsenaut, "Holocaust Badges", aportáu 1 d'avientu de 2013.</ref> Darréu dempués de la invasión nazi a Polonia en setiembre de 1939, los alemanes empezaron a introducir l'usu obligatoriu de distintivos en Wloclawek. Pa fines de 1939, tolos xudíos de la Polonia ocupada teníen de portalos. Siguiendo la invasión de la Xunión Soviética en xunu de 1941, los nazis implementaron l'usu forzáu de distintivos nos distintos territorios qu'ocuparon. El 19 de setiembre de 1941 el distintivu mariellu foi instauráu n'Alemaña.<ref name="ref_dup_2"/> Los diarios de la dómina reflexaron lo qu'asocedía con comentarios referíos a la insinia xudía en términos amargosos y sarcásticos, tal como unu que comparaba'l [[guetu]] con [[Hollywood]], yá que "dambos tán llenos d'estrelles".<ref>''Encyclopedia of the Holocaust'', ed. Israel Gutman, Nueva York: Macmillan, 1990: "Jewish Badge".</ref> Pero más allá de les racionalizaciones del conformismu medíatico, nada teníen d'humorístiques les bien graves acusaciones de los nazis esixendo la obligación de que tolos xudíos portaren la estrella mariella: {{cita|Esta midida tien por oxetivu torgar a los xudíos camuflase y poder asina entrar en contautu colos alemanes. Les batalles del este [européu] demostraron la infamia del proceder xudíu, según tamién el peligru universal que respresenta pa los pueblos llibres l'asesina política xudía. Por cuenta de estes condiciones, nun ye posible tolerar más que los alemanes arriésguense contactándose colos xudíos, quien azorronen la so verdadera raza. Daes les circunstancies actuales, la separación ente alemanes y xudíos va ser realizada de la manera más absoluta. Va Ser asina proclamada ante'l mundu la responsabilidá coleutiva de tolos xudíos poles abominaciones cometíes contra los arios nel este [européu]. Los xudíos del mundu enteru son los responsables absolutos [d'ello].<ref name="ref_dup_2"/>}} Pero, más allá de la retórica nazi y al considerase les masacres y fusilamientos en masa de cientos de xudíos ucraínos y rusos en manes de les ''SS-Einsatzgruppen'' o "Escuadrones de la muerte" (1939-1941), queda claro que yeren los nazis quien de fechu asesinaben a los xudíos y non precisamente'l casu inversu (vease [[Holocaustu]]).<ref>Alrodiu de la orde esplícita de Hitler d'esaniciar a los xudíos del este européu, vease Ian Kershaw, ''Hitler, los alemanes y la solución final'', Madrid: La Esfera de los Llibros, 2009, páxs. 417-424. Según Kershaw, yá a finales de 1939, Blaskowitz, entós comandante a cargu del sector esti de la "Gran Alemaña", protestó pola brutalidá de los "escuadrones de la muerte", considerándolos una verdadera amenaza pa la disciplina del exércitu.</ref> Ente 1941 y 1942, los estaos satélite o collaboracionistes d'Alemaña, según tamién nos territorios invadíos polos nazis n'occidente adoptaron regulaciones qu'axustaben l'usu obligatoriu d'insinies distintives per parte de los xudíos. Namái en Dinamarca, onde'l rei [[Cristián X de Dinamarca|Cristián X]] aparentemente amenació con llevar el mesmu'l distintivu mariellu en casu de que'l so usu impunxérase-y a la población xudía del so país,<ref name="aab333b1" /> los nazis nun llegaron a implementar la mentada regulación.<ref>De resultes d'ello, el monarca danés enxamás llegó a portar la insinia mariella (Jens Lund, "The Legend of the King and the Star", ''Indiana Folclor'' 8, 1975, páxs. 1-37).</ref> La política gubernamental alemana de forzar a los xudíos a llevar insinies identificatorias foi una de les tantes táctiques psicolóxiques qu'apuntaben a aisllar y deshumanizar a los xudíos europeos, marcándolos como si fueren distintos o inferores a los demás. Les insinies facilitaron la separación de los xudíos del restu de la sociedá y la so subsecuente encierre en guetos, cosa que finalmente terminaría per conduciría a millones d'ellos a los campos d'estermín. Tou aquel que se negaba a llevar la insinia discriminatoria yera brutalmente castigáu, dacuando terminaba recibiendo un tiru o inclusive muertu.<ref name="aab333b1" /> Según el testimoniu de Mia Blocher: {{cita|Cuando les insinies xudíes fueron implementaes per primer vegada mientres el réxime nazi, los xudíos taben enoxaos, humildaos y avergoñaos de salir de los sos llares. [... Col tiempu] la vergüenza convertir en mieu. Un xudíu que yera [atopáu] ensin [el so] insinia podía ser multáu, cutíu, encarceláu o asesináu. Si [...] yera prindáu con una estrella [mariella] engurriada o llixeramente fuera de sitiu, podía ser severamente castigáu. [Sicasí,] tolos que [portaben] la estrella mariella yeren discriminaos por [l'Estáu y por] la sociedá, negábase-yos l'accesu a les escueles, negocios y tiendes, [... tando en tou momentu espuestos a] ser secuestraos na cai y [ser] llevaos a un campu de concentración pola Gestapo. Munchos xudíos [...] "sumieron" d'esta forma.<ref>"Alrodiu de la importancia de la estrella", ''eHow n'español'', efeutos; aportáu 4 d'avientu de 2013.</ref>}} <!--Imáxenes entamaes por orde cronolóxicu--> <gallery> Ficheru:Stars of David from concentration camps.JPG|Ensignias segregatives y discriminatories empuestas n'Europa polos nazis, 1939-1945 Ficheru:Bundesarchiv Bild 121-0327, Lesslau, Juden vor Holzwagen.jpg|Triángulos mariellos, Polonia, 1939 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-E13880, Polen, Lublin 30.12.1939, polnische Juden.jpg|Polonia, 1939 Ficheru:Bundesarchiv Bild 101III-Wisniewski-025-14, Polen, Ghetto Litzmannstadt, Ghettopolizei (cropped).jpg|Polonia, 1940 Ficheru:Bundesarchiv Bild 101III-Wisniewski-025-08, Polen, Ghetto Litzmannstadt, Bewohner.jpg|Polonia, 1940 Ficheru:Bundesarchiv Bild 101I-133-0730-12, Polen, Zichenau, Juden vor einer Bekanntmachung.jpg|Círculos mariellos, Polonia, 1941 Ficheru:Bundesarchiv Bild 101I-185-0112-35, Belgrad, Erfassung von Juden.jpg|Brazalete, Yugoslavia, 1941 Ficheru:Bundesarchiv N 1576 Bild-006, Minsk, Juden.jpg|Parches mariellos, Bielorrusia, 1941 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-B10160, Wilna, Juden, litauischer Polizist.jpg|Parches mariellos, Lituania, 1941 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-R99291, Wilna, Frauen mit Juden-Kennzeichen.jpg|Círculos impuestos en Lituania, 1941 Ficheru:Bundesarchiv Bild 101III-Duerr-054-19, Lettland, KZ Salaspils, Häftlinge.jpg|Letonia, 1941 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-B09012, Russland, Zwangsarbeit von Juden.jpg|Marques impuestes en Rusia en 1941 Ficheru:Judenstern JMW.jpg|Impuesta n'Alemaña y Austria en 1941 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-B04490A, Berlin, Ältere Frau mit Judenstern.jpg|Alemaña, 1941 Ficheru:Judenstern Fürth Schwabacherstr.jpg|Alemaña, c. 1941-42 Ficheru:Exhibit of the Anne Frank Zentrum.jpg|Entá intacta, Holanda, 1941 Ficheru:David Star.jpg|Impuesta n'Holanda, 1941 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-R99538, Niederlande, Frau mit Judenstern.jpg|Holanda, 1941 Ficheru:Yellow star Juif.gif|Impuesta en Francia en 1942 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-B21356, Paris, Französinen mit Judenstern.jpg|Francia, 1942 Ficheru:Bulgarian Jews Yellow Badge.jpg|Impuesta en Bulgaria, 1942 Ficheru:From the Dachau concentration camp (8606847046).jpg|Obligatoria en Grecia Ficheru:Russian Russian Jews await selection in Auschwitz.jpeg|Xudíos rusos, Auschwitz, 1944 Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-N0827-318, KZ Auschwitz, Ankunft ungarischer Juden.jpg|Xudíos húngaros, Auschwitz, 1944 </gallery> == Diferencia ente insinia mariella y estrella de David == [[Ficheru:Star of David.svg|thumb|120px|[[Estrella de David]].]] A diferencia del antiguu símbolu xudíu conocíu como la [[estrella de David]], la insinia mariella presenta la inscripción ''Jude'' ([[idioma alemán|alemán]]—"xudíu") espresada en calteres pseudo-[[Alfabetu hebréu|hebreos]]. Precisamente por ser de color mariellu intensu o fartu enchíu y por llevar la inscripción "xudíu" n'alemán pero espresada en calteres pseudo-[[Alfabetu hebréu|hebreos]], la insinia mariella ''nun ye esautamente'' una [[estrella de David]] nin tampoco tien el mesmu significáu. El [[nazismu]] usó'l [[Estrella de David|antiguu símbolu xudíu]] (que unívocamente simboliza l'[[Hebreos#Creencies.2C ritos y .C3.A9tica|Alianza]] de [[Yavé]] col [[hebreos|pueblu hebréu]] y tola humanidá), pa un propósitu distintu al del símbolu [[hebreos|hebréu]] orixinal: non pa recordar la estrecha rellación ente Dios y la humanidá, sinón pa ''segregar'' a los xudíos del restu de la población europea.<ref>Ye por eso que delles zones d'Europa ocupaes polos nazis (tales como Polonia, Bielorrusia, Lituania, Letonia y Rusia), la insinia mariella nun foi más qu'un distintivu en forma d'estrella mariella de seis puntes (y non necesariamente un [[hexagrama]] regular formáu pola interseición de dos triángulos equilláteros enxareyaos).</ref> Cargada d'intencional ambigüedá, la insinia mariella namái tien ''l'apariencia'' d'una [[estrella de David]], pero, ello ye que ''ye'' un símbolu [[racismu|racista]], concebíu col propósitu de [[discriminación|discriminar]]. Ente que la [[estrella de David]] ye un símbolu relixosu de los [[hebreos]] y pertenez tamién tanto al xudaísmu como a la cultura ya identidá xudía polo xeneral, la insinia mariella ye unu de los tantos símbolos discriminatorios impuestos polos nazis a la población europea mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] (1939-1945). == Insinia mariella nes artes visuales == [[Ficheru:PikiWiki Israel 19658 Yellow Star.jpg|thumb|120px|Impuesta en Bélxica en 1942, esti motivu foi representáu por Nussbaum nel so oleu de 1943.]] La pintura da testimoniu de la segregación y l'aislamientu que los xudíos sufren n'Europa mientres la Segunda Guerra Mundial. La insinia puede trate na solapa de ''El xudíu cola estrella mariella'', pensatible ser pintáu por David Peretz en 1943.<ref>''Jewish Art: An illustrated History'', ed. Cecil Roth, Tel Aviv: Massadah, 1961, cols. 675-676.</ref> Nel so ''Autorretratu con cédula d'identidá xudía'', oleu de 1943, el pintor xudeo-alemán [[Felix Nussbaum]] retratar en Bruxeles doblemente marcáu: per un sitiu, la so tarxeta d'identidá presenta en lletres coloraes la inscripción "JUIF-JOOD" (esto ye, "xudíu" espresáu respeutivamente en francés y holandés), pol otru, lleva cosida nel so sobretou la insinia mariella na so versión belga, esto ye, un hexagrama regular con una lletra "J" nel centru.<ref>La lletra "'''J'''" ye'l factor común compartíu por '''''J'''uif'' (francés) y '''''J'''ood'' (holandés). Nussbaum y la so familia fueron asesinaos en Auschwitz en 1944. Pa un discutiniu alrodiu de la so obra, vease Ziva Amishai Maisels, ''Depiction and Interpretation: The Influence of the Holocaust on the Visual Arts'', Oxford y Nueva York: Pergamon Press, 1993, p. 5.</ref> La insinia en cuestión puede trate tamién na obra plástica de Bedrich Fritta (''Vida d'un notable del guetu'', tinta, c. 1943-44; ''El café'', tinta y aguada, 1944) y aquella de Leo Haas (''Fame'', tinta y aguada, 1945).<ref>Maisels, figs.13, 30, 32.</ref> Remanez en forma de brazalete nos xudíos resistentes nun trabayu de Józef Kaliszan tituláu ''Guetu'', grabáu realizáu en 1966.<ref>Maisels, fig. 265.</ref> El valor trágicamente simbólicu del color mariellu puede percibise na obra de [[Friedensreich Hundertwasser]], particularmente en ''La casa del xudíu n'Austria'' (téunica mista, 1961-62) y ''Xardín de sangre—cases con fumu mariello'' (téunica mista, 1962-63).<ref>Maisels, figs. en color, 26-27.</ref> Representada como una estrella mariella de seis puntes, la insinia mariella ye frecuente nes pintures de Samuel Bak, quien sobrevivió'l [[Holocaustu]] y moró mientres años n'Israel.<ref>[http://www.chgs.umn.edu/museum/responses/bak/ Bak: Speaking about the Unspeakable]</ref> En delles de les sos pintures, Bak emplega estrelles marielles de seis puntes según tamién otros motivos xeneralmente deterioraos o fragmentarios, pa tratar temes tales como l'aislamientu, la esraizadura y la traxedia,<ref>[http://hola-akermariano.blogspot.com/2013/05/bak.html Bak, pintor d'interrogantes] y [http://jhom.com/arts/bak/index.htm Landscapes of Jewish Experience].</ref> de manera tal que la so obra ye evocativa de los tiempos del guetu pero tamién un ecu d'ello a lo llargo de la segunda metá del sieglu XX.<ref>{{Cita web |url=http://www.dcourier.com/main.asp?SectionID=1&SubSectionID=1&ArticleID=66453&TM=9728.176 |títulu=Prescot Daily Courier: Artist's Chronicles of Holocaust elicit Emotions |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131028030053/http://dcourier.com/main.asp?SectionID=1 |fechaarchivu=2013-10-28 }}</ref> Esto puede acotase a partir d'obres tales como ''Mariellu'' (1962),<ref>{{Cita web |url=http://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/bak/star_of_david.asp |títulu=Yad Vashem |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171218083143/http://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/bak/star_of_david.asp |fechaarchivu=2017-12-18 }}</ref> ''El guetu de la hestoria xudía'' (1976),<ref>[http://www.chgs.umn.edu/museum/responses/bak/ Center for Holocaust and Genocide Studies]</ref> ''Campu'' (1992),<ref>[https://web.archive.org/web/20131013072822/http://www.facinghistory.org/paths/teaching-holocaust-through-literature-worksh Facing History and Ourselves]</ref> y les sos series titulaes ''Solo'' (1994) y ''Árbol familiar'' (1995).<ref name="805790bc">[http://www.imj.org.il/artcenter/galleryE.asp?artist=271883&list= Israel Museum Information Centerfor Israeli Art]</ref> Les estrelles marielles de seis puntes pueden detectase nel amenazador firmamentu de los sos ''Rumores crepusculares'', trabayu de 1995.<ref name="805790bc" /> Y de un simbolismu lliteralmente desgarrador ye'l so cuadru ''Destinos'', obra posterior a les anteriores, onde representó un árbol truncáu y que la so copa ye sostenida por una especie de muletes y de la qu'amás escolguen numberoses estrelles marielles de seis puntes.<ref>[http://jhom.com/arts/bak/destinies_commentary.htm Jewish Heritage Online Magacín]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Comay, Joan. ''The Diaspora Story'', Tel Aviv: Beth Hatefutsoth y Steimatzky, 1981. * Scheiner, Jens J. ''Vom Gelben Flicken zum Judenstern?: Genese und Applikation von Judenabzeichen im Islam und christlichen Europa, 849-1941'', Frankfurt del Main y Nueva York: P. Lang, 2004. * Merback, Mitchell B., ed. ''[http://brego-weard.com/lib/ns/Beyond_the_Yellow_Badge.pdf Beyond the Yellow Badge: Anti-Judaism and Antisemitism in Medieval and Early Modern Visual Culture]'', Leiden y Boston: Brill, 2008. * Roudinesco, Élisabeth. ''A vueltes cola cuestión xudía'' (Retour sur la question juive, 2009), Barcelona: Anagrama, 2011. == Ver tamién == * [[Sombreru mariellu]] * [[Estigma social]] * [[Antixudaísmu cristianu]] * [[Alegatu antisemita]] * [[Judensau]] * [[Libelo de sangre]] * [[Xudíu errante]] * [[Antisemitismu]] * [[Colores políticos#Xudaísmu|Mariellu políticu]] * [[Solución final]] * [[Holocaustu]] == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2317-badge Jewish Encyclopedia: Badge] (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20131203002434/http://www.geschichteinchronologie.ch/MA/judentum-EncJud_judenfleck-o-judenhut-im-MA-ENGL.html Encyclopaedia Xudaica: The badge, hat and clothing laws for Jews in the Middle Ages] (n'inglés) * B. Mordechai Ansbacher, {{Enllaz rotu|1=Jewish Virtual Library: Jewish Badge |2=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/xudaica/ejud_0002_0003_0_01851.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, 2008 {{en}} * D.-D. Natanson, [http://d-d.natanson.pagesperso-orange.fr/etoile_juive.htm Le début du port de l'étoile jaune], 2012 (en francés) * [http://en-mosaik.de/?p=26348 Mosaik: Der gelbe Stern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203044518/http://en-mosaik.de/?p=26348 |date=2013-12-03 }}, 2011 (n'alemán) * [https://www.yadvashem.org/artifacts/featured/jewish-badges.html Distinctive Badges that Jews Were Forced to Wear During the Holocaust] - [[Yad Vashem]] website (n'inglés) * [http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205953.pdf Yad Vashem - Shoah Resource Center: Jewish Badge] (n'inglés) * [http://www.holocaustcenter.org/holocaust-badges Holocaust Memorial Center: Holocaust Badges] (n'inglés) * [http://jhva.wordpress.com/tag/judenstern/ Die gelben Judensterne von Fischach], ''Jüdisch Historischer Vereing Augsburg'', 2010 (n'alemán ya inglés). {{Tradubot|Insignia amarilla}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Antisemitismu]] [[Categoría:Segregación]] [[Categoría:Discriminación]] [[Categoría:Racismu]] [[Categoría:Símbolos nazis]] [[Categoría:Historia de los xudíos]] [[Categoría:Guetos xudíos sol nazismu]] [[Categoría:Campos de concentración nazis]] [[Categoría:Holocaustu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] b80jxoxvz7g5956eee87hqxzk1km67s 0 104874 4493738 4474194 2026-05-18T05:18:34Z Limotecariu 735 4493738 wikitext text/x-wiki {{Ficha de grupu étnicu |grupu = Ingleses <br />(''The English'') |imaxe = English mosaic.jpg |descripción = <small> '''1ª fila''': [[Adriano IV]] • [[Geoffrey Chaucer]] • [[Henry VIII]] • [[Sabela I d'Inglaterra|Elizabeth I]] • [[William Shakespeare]] • [[Oliver Cromwell]] '''2ª fila''': [[John Locke]] • [[Isaac Newton]] • [[Daniel Defoe]] • [[Edward Jenner]] • [[Jane Austen]] • [[Charles Darwin]] '''3ª fila''': [[Charles Dickens]] • [[Edward Elgar]] • [[Robert Falcon Scott]] • [[Virginia Woolf]] • [[Margaret Thatcher]] • [[Jane Goodall]] '''4ª fila''': [[Bobby Charlton]] • [[John Lennon]] • [[Andrew Lloyd Webber]] • [[Kate Winslet]] • [[David Beckham]] • [[Adele]] | allugamientu = {{GBR}} | idioma = [[Idioma inglés|Inglés]], [[Idioma galés|Galés]] (en zones fronterices con [[Gales]]), [[Anglorromaní]], [[Idioma córnicu|Córnicu]], [[Idioma anglonormando|Anglonormando]] †, idiomes inmigrantes. | relixón = [[Cristianismu]] ([[anglicanismu]], [[catolicismu]] y delles [[Ilesia ortodoxa]]s), [[xudaísmu]]. Los ingleses d'orixe asiáticu practiquen l'[[islam]], [[hinduismu]], el restu son [[sikhismu|sijes]]. | asentamientu1 = {{USA}} | asentamientu2 = {{CAN}} | asentamientu3 = {{AUS}} | asentamientu4 = {{NZL}} | rellacionaos = }} Los '''ingleses''' son los naturales d'[[Inglaterra]], unu de los cuatro países que formen parte del [[Reinu Xuníu]], que tienen de mancomún, ente otres carauterístiques, el [[idioma inglés]]. En parte por esti motivu, la [[cultura inglesa]] ta integrada en, y confundir davezu con, la [[cultura británica]] polo xeneral.<ref name=canales/> Esiste ciertu enclín d'intercambiar los términos inglés» y [[Británicos|«británicu]]». Acordies con un estudiu sobre la identidá inglesa lleváu a cabu pol catedráticu [[Krishan Kumar]], ye frecuente'l [[lapsus línguae]] de dicir «inglés, quiero dicir, británicu» cometíu de normal polos mesmos ingleses como «reflexu de la dificultá que tienen a la d'estremase de los demás habitantes de les [[islles britániques]]» y débese probablemente a la posición dominante que'l país exerció nel Reinu Xuníu.<ref>Kumar, Krishan (2003). ''The Making of English National Identity''. [[Cambridge University Press]]. ISBN 0-521-77736-4.</ref> L'historiador [[A. J. P. Taylor]] escribió en 1965: {{cita|Cuando se publicar el ''[[Oxford History of England]]'' fai una xeneración, Inglaterra yera entá un términu que tomaba tou. Referíase, de forma indiscriminada, a Inglaterra y Gales, a la Gran Bretaña, al Reinu Xuníu, ya inclusive al Imperiu británicu. Los estranxeros usar pa referise a una [[potencia mundial]] y, ello ye que siguen faciéndolo. [[Andrew Bonar Law|Bonar Law]], d'orixe canadiense-escocés, nun sentía nenguna vergüenza a la de llamase «Primer Ministru d'Inglaterra» [...] Agora, sicasí, utilícense los términos con más rigor. L'usu de «Inglaterra», salvu pa un área xeográfica en concretu, produz berros de protesta, sobremanera de los escoceses.<ref>[[Taylor, A. J. P.]], ''English History, 1914–1945'' (Oxford: Clarendon Press, 1965), p. v: "When the ''Oxford History of England'' was launched a generation ago, "England" was still an all-embracing word. It meant indiscriminately England and Wales; Great Britain; the United Kingdom; and even the British Empire. Foreigners used it as the name of a Great Power and indeed continue to do so. Bonar Law, by origin a Scotch Canadian, was not ashamed to describe himself as "Prime Minister of England" [...] Now terms have become more rigorous. The use of "England" except for a geographic area brings protests, especially from the Scotch."</ref>}} == Orixe == Los ingleses teníen los sos oríxenes nos [[pueblos xermánicos]] qu'invadieron y ocuparon gran parte de la islla de [[Gran Bretaña]] a partir del [[sieglu V]] de la nuesa era. Darréu, estos pueblos, ente los que destaquen principalmente los [[saxones]], [[anglos]] (d'onde deriva'l nome d'Inglaterra (''Englaland'', ''England'') y [[xutos]], los trés pueblos que más tarde se conocen como [[anglosaxones]],<ref>Ruiz Vieytez, Eduardo Javier. [https://books.google.es/books?id=n4Bnp_Aff6sC&pg=PA34&dq=inmigraci%C3%B3n+en+inglaterra&hl=es&sa=X&ei=Nnc5VPzLCcHP7Qb0hICYCw&ved=0CDUQ6AEwBA#v=onepage&q=inmigraci%C3%B3n%20en%20inglaterra&f=false ''Minoríes, inmigración y democracia n'Europa: una llectura multicultural de los derechos humanos'', páx. 34. Universitat de València, 2006.] En Google Books. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> fuéronse entemeciendo con dalgunos de los habitantes [[celtes]] de la isla, con daneses y noruegos, y colos [[normandos]], pa formar el pueblu inglés tal como yera hacia l'añu 1100. == Etnicidad == {{AP|Etnicidad}} Por cuenta de un aumentu nel interés popular por manifestar el so [[identidá nacional]], el Censu de 2011 foi'l primeru en preguntar alrodiu de ella.<ref name=natident> (n'inglés) [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-National-identity-in-England-and-Wales «Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011: National identity in England and Wales.»] [[Office for National Statistics]]. Consultáu'l 13 d'ochobre de 2014.</ref> Dada la faceta multidimensional de les identidaes nacionales, dexáronse delles opciones y combinaciones. Asina, mientres 37,6 millones de persones (67,1&nbsp;%) afirmaben ser ingleses combinaos con dalguna otra nacionalidá británica (galés, escocés, norirlandés o británicu), 32,4 millones de británicos residentes n'Inglaterra y Gales (57,7&nbsp;%) afirmaben ser ingleses ensin nenguna otra combinación de nacionalidá.<ref name=natident/> Acordies col Censu de 2011, fueron 45,1 millones d'habitantes (80,5&nbsp;%) d'Inglaterra y Gales los que se declaren ser británicos blancos. Los que declaren ser británicos asiáticos correspuenden al 7,5&nbsp;% y los británicos negros al 3,3&nbsp;%.<ref name=ons> (n'inglés) [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-Ethnicity-in-England-and-Wales «Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011.»] [[Office for National Statistics]]. Consultáu'l 13 d'ochobre de 2014.</ref> === Minoríes étniques === De les minoríes étniques, el grupu de población más numberosa foi'l de los ingleses qu'afirmen ser orixinarios de la India, 1,4 millones de persones (2,5&nbsp;%), siguíu poles persones d'orixe paquistanín (2,0&nbsp;%).<ref name=ons/> Per otra parte, a finales de 2013 el desemplegu ente la población de mozos británicos negros y asiáticos atópase en 44&nbsp;% y nel 34&nbsp;%, respeutivamente.<ref>Abbey, Nels. (n'inglés) [http://www.standard.co.uk/comment/comment/nels-abbey-tories-can-woo-the-ethnic-vote-by-ditching-crazies-9762184.html?origin=internalSearch «Tories can woo the ethnic vote by ditching crazies.»] ''[[Evening Standard]]''. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Ciudadanos ingleses d'orixe árabe correspuenden a 240&nbsp;000 (0,4&nbsp;%) de la población.<ref name=ons/> == Inmigración == Una carauterística significativa del pueblu inglés ye la gran influencia d'inmigraciones, non solo nos sos oríxenes, cola invasiones de los pueblos xermánicos, sinón a lo llargo de los sieglos, dando asina una mayor diversidá étnica y cultural al pueblu inglés. Dende la Edá Media, hubo pequeñes foles d'inmigración d'otros países europeos como Holanda, Francia, Italia, y Portugal. L'aristocracia inglesa baxa de los militares que llegaron colos [[normandos]] y los reis francófonos d'Inglaterra. Ente los motivos pa estes inmigraciones inclúyense la persecución relixosa o política, y abellugaos de les zones en guerra, amás de persones en busca d'empléu. Dempués de la [[Reforma protestante]], los inmigrantes yeren protestantes provenientes de países católicos que fuxíen de la persecución. Cuntaben italianos, españoles, etc., pero los más renomaos yeren los [[hugonotes]] franceses. La presencia, dende'l sieglu XVI, de la población [[Negru (persona)|negra]] n'Inglaterra débese, nun primer momentu, al [[Hestoria de la esclavitú|comerciu d'esclavos]].<ref name=blackhistory> (n'inglés) [http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/blackhistory/ Asian and Black History in Britain, 1500–1850: «Black Presence.»] [[The National Archives]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Y dende el sieglu XVII, la presencia británica nel [[subcontinente indiu]], dende les rellaciones comerciales de la [[East India Company]]<ref>{{citation |títulu=Counterflows to Colonialism: Indian Traveller and Settler in Britain 1600–1857 |nome=Michael Herbert |apellíu=Fisher|añu=2006 |publicación=Orient Blackswan|isbn=81-7824-154-4 |páxines=111–9, 129–30, 140, 154–6, 160–8, 172, 181}}</ref> y, más tarde, de la [[Raj británicu]], trai la llegada a Inglaterra de persones procedentes de dichu continente.<ref name="blackhistory"/> A mediaos del sieglu XIX vieno una gran inmigración irlandesa, que los sos descendientes componen el 25&nbsp;% de la población inglesa.{{ensin referencies}} A finales del sieglu&nbsp;XIX vinieron munchos xudíos<ref name=canales>Canales, Esteban. [https://books.google.es/books?id=RhDCoXgniBIC&pg=PA65&dq=inmigraci%C3%B3n+en+inglaterra&hl=es&sa=X&ei=Nnc5VPzLCcHP7Qb0hICYCw&ved=0CEoQ6AEwCA#v=onepage&q=inglaterra&f=false ''La Inglaterra victoriana'', páxs. 5-6. Ediciones AKAL.] En Google Books. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> rusos y polacos que fuxíen del réxime zarista de Rusia.{{ensin referencies}} === Sieglu XX === Cola [[Segunda Guerra Mundial]], llegaron a Inglaterra munchos xudíos alemanes, amás de los ucraínos, rusos y bielorrusos que s'instalaben en Lancashire y Manchester, onde los vieyos practiquen inda la relixón ortodoxa de delles ilesies nacionales. Dempués de la guerra, vinieron munchos otros refuxaos de los países del este d'Europa, sobremanera, incluyendo 130&nbsp;000 polacos<ref name=postwar/> y dellos rusos y lituanos. De magar, y hasta 2013, la población estranxera del Reinu Xuníu cuadruplicó, y el censu de 2011 indica que 7,5 millones de residentes nacieron fora de les islles britániques.<ref name=maza/> Poco primero de la entrada del empiezu de la década de 1950, y en gran parte influyíos pola entrada a valir de la British Nationality Act of 1948 que daba entrada llibre al Reinu Xuníu a tolos ciudadanos de los países del [[Commonwealth]], llegaron numerososos inmigrantes dende la India, Paquistán, África anglófona y el Caribe anglófono, toos antigües [[Colonies britániques|colonies]] del Reinu Xuníu, en respuesta a la gran escasez de mano d'obra tres la [[Segunda Guerra Mundial]].<ref name=postwar> (n'inglés) [http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/brave_new_world/immigration.htm «Postwar immigration.»] [[The National Archives]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Tres la [[revolución húngara de 1956]], llegaron 14&nbsp;000 refuxaos húngaros a Inglaterra.<ref name=postwar/> De los 126&nbsp;000 rumanos y búlgaros que vivíen n'Inglaterra y Gales en 2013, casi 90&nbsp;000 llegaron dempués de l'adhesión de los sos países a la [[Xunión Europea]] en 2007.<ref name=maza>{{cita web |autor=Maza, Celia |url=http://www.elconfidencial.com/mundo/2013-12-19/reino-unido-cierra-definitivamente-el/grifo-a-los-inmigrantes-europeos_68093/ |títulu=Reino Unido cierra definitivamente el grifo a los inmigrantes europeos. |fechaaccesu=11 d'ochobre de 2014 }}</ref> Dende 2008, raigañu de la [[Crisis económica española de 2008-2014|crisis económica n'España]], emigren unos 30&nbsp;000 españoles al añu a Inglaterra o'l Reinu Xuníu.<ref name=maza/> == Emigración == === A Canadá=== Según el [[Censu de Canadá de 2006]], 6&nbsp;570&nbsp;015 persones afirmaben ser ingleses o tener ancestros ingleses.<ref>(n'inglés) [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=Y&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=7&Display=All «Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories – 20% sample data.»] [[Statistics Canada]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> === A Estaos Xuníos === Acordies col [[censu de los Estaos Xuníos de 1980]], 49&nbsp;598&nbsp;035 americanos, alredor del 26,34&nbsp;% de la población total, afirmaben tener ascendencia inglesa, constituyendo asina'l grupu étnicu mayoritariu.<ref>[https://www.census.gov/population/censusdata/pc80-s1-10/tab02.pdf 1980 United States Census.] Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Nel [[Censu de los Estaos Xuníos de 2000]], 24&nbsp;509&nbsp;692 ciudadanos d'Estaos Xuníos afirmaben tener ascendencia entera o parcialmente inglesa.<ref>[https://www.census.gov/population/www/cen2000/tablist.html US Census 2000 data], table PHC-T-43.</ref> Nel [[American Community Survey]] de 2009,<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:WJGw9z2RkkYJ:www.uen.org/Lessonplan/downloadFile.cgi%3Ffile%3D1041-6-15955-AF_Census_Data.pdf%26filename%3DAF_Census_Data.pdf+49,598,035&hl=en&gl=uk&pid=bl&srcid=ADGEESgyigzsjZP7yBWdThzodFWP_t7GiFtOGi5W12qTf5nLj_yFzQ0YIKJn2pSyS1TIT-ZjvBx0s057h5mpwrf39HOZmlg3VzoOdaoPrNTdS6x-0SbHnwGXfzVLkDYTyIg7k4Y_Zsn8&sig=AHIEtbTzro9GQY6LB1-9ZG9n2r46Epyyaw Data on selected ancestry groups.] Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> solo'l 9&nbsp;% de la población total afirmaben ser d'ascendencia inglesa, por detrás de los habitantes d'ascendencia alemana o irlandesa, reflexando asina la procedencia de la población inmigrante en 1900: 25,8 % d'Alemaña, 15,6&nbsp;% d'Irlanda y 8,1&nbsp;% d'Inglaterra.<ref>[https://books.google.es/books?id=YMblrG29-PQC&pg=PA298&dq=inmigraci%C3%B3n+en+inglaterra&hl=es&sa=X&ei=Nnc5VPzLCcHP7Qb0hICYCw&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=inmigraci%C3%B3n%20en%20inglaterra&f=false ''REIS'', Xunetu/Avientu 1985, páx. 298.] [[Centru d'Investigaciones Sociolóxiques]]. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2014.</ref> Sicasí, [[demografía|demógrafos]] consideren qu'esti amenorgamientu deber a qu'un gran númberu de descendientes d'ingleses a cencielles identifíquense como americanos frente a los ciudadanos pertenecientes a les etnies minoritaries que tienden a ser más específicos.<ref>[https://books.googleco.uk/books?id=SVoAXh-dNuYC&pg=PA57&dq=Sharing+the+dream:+white+males+in+multicultural+America++english+ancestry&cd=1#v=onepage&q=&f=false Sharing the Dream: White Males in a Multicultural America] By Dominic J. Pulera.</ref><ref>Reynolds Farley, 'The New Census Question about Ancestry: What Did It Tell Us?', ''Demography'', Vol. 28, Non. 3 (August 1991), páxs. 414, 421.</ref><ref>Stanley Lieberson and Lawrence Santi, 'The Use of Nativity Data to Estimate Ethnic Characteristics and Patterns', ''Social Science Research'', Vol. 14, Non. 1 (1985), páxs. 44–6.</ref><ref>Stanley Lieberson and Mary C. Waters, 'Ethnic Groups in Flux: The Changing Ethnic Responses of American Whites', ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 487, Non. 79 (September 1986), páxs. 82–86.</ref><ref>Mary C. Waters, ''Ethnic Options: Choosing Identities in America'' (Berkeley: [[University of California Press]], 1990), p. 36.</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == *[http://sociology.virginia.edu/sites/sociology.virginia.edu/files/Kumar-EnglishandFrenchNationalIdentity.pdf Kumar, Krishan. «English and French national identity: comparisons and contrasts» en ''Nations and Nationalism'' 12(3), 2006, 413–432.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017103821/http://sociology.virginia.edu/sites/sociology.virginia.edu/files/Kumar-EnglishandFrenchNationalIdentity.pdf |date=2014-10-17 }} {{Tradubot|Pueblo inglés}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Demografía del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Etnies d'Europa]] 30xewh3kw27bfmaqsnhvq8f9ab8p2ru 0 112294 4493585 4444504 2026-05-17T16:50:52Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493585 wikitext text/x-wiki {{equipu | pattern_la1 = _hercules2223h | pattern_b1 = _hercules2223h | pattern_ra1 = _hercules2223h | pattern_sh1 = | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = 000000 | socks1 = 0044FF | pattern_la2 = _hercules2223a | pattern_b2 = _hercules2223a | pattern_ra2 = _hercules2223a | pattern_sh2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _kappatranio1y | pattern_b3 = _kappatranio1y | pattern_ra3 = _kappatranio1y | pattern_sh3 = _kappapaggo1y | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = FFEF00 }} El '''Hércules de Alicante Club de Fútbol''' ye un [[club de fútbol]] [[España|español]] de la ciudá d'[[Alicante]], que milita en {{división}}. Foi fundáu'l [[23 de marzu]] de [[1914]]<ref name=FEDERACION /> y el so primer equipu apuesta los sos partíos como llocal nel [[Estadiu José Rico Pérez]], con capacidá de 29.500 espectadores. El club apostó 20 temporaes en [[Primer División d'España|Primer División]] y 43 en [[Segunda División d'España|Segunda División]]. Na temporada [[Segunda División d'España 1934-35|1934/35]] llogró'l so primer ascensu a [[Primer División d'España|Primer División]], algamando la so meyor clasificación na temporada [[Primer División d'España 1974-75|1974/75]], na que remató en quintu puestu, empatáu a puntos col cuartu clasificáu. Ocupa la [[Clasificación histórica de la Primer División d'España|27ª posición histórica del Campeonatu Nacional de Lliga]]. Na competición nacional de copa (actual [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]]), el so mayor llogró data de [[1936]], algamando la semifinal de la [[Copa del Presidente de la República de Fútbol 1936|Copa del Presidente de la II República]]. Na so trayeutoria tamién destaca'l subcampeonatu d'España Amateur, en que la so final apostada'l 1 de xunu de 1930, enfrentar al [[Real Sporting de Xixón|Sporting de Xixón]] (3-2), nel [[Estadiu Olímpicu Lluís Companys|Estadiu de Montjuïc]] de [[Barcelona]]. El nome del club auspiciado pol so [[Vicente Pastor Alfosea|fundador]], vien inspiráu nos valores que representaba l'héroe de la [[mitoloxía griega]], [[Hércules]]. El club caltién una [[Derbis y rivalidaes de fútbol per país|rivalidá]] histórica col [[Elche Club de Fútbol]], con quien apuesta'l derbi [[Provincia d'Alicante|provincial]]. == Historia == {{AP|Historia del Hércules Club de Fútbol}} [[Ficheru:El Chepa.jpg|left|miniaturadeimagen|199x199px| [[Vicente Pastor Alfosea]] tamién cariñosamente conocíu como ''El Chepa'', fundador del Hércules CF ]] === Primeros años === El Hércules Fútbol Club ta documentáu dende 1914<ref>{{cita publicación|títulu=Historia del Hércules {{!}} Canal Hércules {{!}} lasprovincias.es - Hércules CF|url=http://herculescf.lasprovincias.es/historia/|periódicu=Las Provincias|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219085853/http://herculescf.lasprovincias.es/historia/|archivedate=2015-02-19|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> anque non de forma oficial hasta 1922 cuando'l 26 de setiembre d'esi añu inscribióse xunto col Mercantil de Cartagena, la Federación Llevantina y dalgunos más, el so fundador foi [[Vicente Pastor Alfosea]] moteyáu "El Chepa",<ref>{{cita publicación|títulu=Vicente Pastor, El Chepa: alma mater del Hércules C.F.|url=https://lamillorterradelmon.com/2014/03/02/vicente-pastor-el-chepa/|periódicu=La Millor Terra del Mon}}</ref> nos sos entamos los sos terrenes de xuegu fueron dellos, les estribaciones de la montascosa, los terrenes de l'Hort del tio Ron, el campu de Benalúa o les instalaciones del Alicante Recreation Club. El Hércules empezó a apostar un campeonatu infantil, del cual en 1918 proclamaríase campeón. En 1919 tuvo llugar el primer alcuentru oficial, foi contra'l [[Athletic Club Benaluense]], con victoria del conxuntu alicantín por 2-1. Nos sos empiezos l'equipu vistía con camiseta a rayes blanques y coloraes y calzón negru === Primer etapa dempués de la fundación === En 1923 formóse la primer xunta direutiva del Hércules pasando la presidencia a [[Alberto Misó Ferrándiz]], siendo este'l primer presidente na hestoria del conxuntu herculano. Puede dicise que nos entamos, el Hércules nun empezar mal, demostrándolo na temporada 1923-24 cuando se proclama campeón provincial batiendo al [[Club Deportivo Castellón]] na final. Nos sos entamos, el Hércules C.F. vistía un equipaxe de colores coloráu y blancu. Yera un equipu a la solombra d'otros clubes d'Alicante, ente ellos, el Club Natación Alicante o'l Club Deportivo del Círculu de Belles Artes d'Alicante, del que inclusive foi filial mientres unos meses. En 1927, el Club Natación recibió una fuerte sanción que lo llevó direutu a la desapaición. N'anguaño, el Hércules adquirió'l so equipaxe y dellos xugadores y direutivos, aparte del escudu, proclamándose asina equipu principal de la ciudá d'Alicante. Nel añu 1928 apostó'l so primer partíu col nuevu equipaxe y escudu. Esti apostar nel Campu de la Florida, conocíu como'l de la [[Campu de la Viña]]. En 1930 el Hércules C.F. llogró'l so gran trunfu nacional, apostó la final del campeonatu nacional amateur contra'l Xixón. Apostar nel campu de Montjuïc, Barcelona, onde perdió por 3-2. Anque según diverses fontes al Hércules anuláron-y un gol y un penalti que podía suponer la victoria. === Debú en Primer División (1935-1940) === Dalgunos de los que formaben la direutiva del 34 yeren: Renato Bardín Mas, Eladio Pérez del Castillo, Agustín Gosálvez y Pascual Rosser Guixot, xunto col periodista Juan Antonio Espinosa. [[Ficheru:Primera Plantilla.jpg|left|miniaturadeimagen|Primer plantía del Hércules con ''El Chepa'' al fondu]] El Hércules xubió a Primer División na campaña 35-36<ref>{{cita publicación|títulu=Historia del Hércules CF|url=http://www.herculesdealicantecf.net/club/historia|periódicu=Hercules d'Alicante CF.net|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180211160121/http://www.herculesdealicantecf.net/club/historia|archivedate=2018-02-11|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> con xugadores como Blázquez, Salvador, Pérez, Aparicio, Goyeneche, Sala, Tatono, Maciá y Morena. La primer visita del [[Real Madrid]] al Hércules foi'l 10 de payares de 1935, cuando'l Hércules yá taba en Primer. La primer visita del [[FC Barcelona|Barcelona]] foi'l 19 d'abril de 1936. El Barcelona xugó contra'l Hércules en Bardín y quedaron nun empate a dos; los dos goles del Hércules marcar el xugador Blázquez. Na clasificación los dos equipos teníen 24 punto pero quedaron el Barcelona 5º y el Hércules 6º. La [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]] descompunxo y dexó muncha buelga nel equipu yá que los xugadores dixebrárense ente los dos bandos. De los campos de concentración pudieron salir Maciá y Blázquez, pero [[Mendizábal|Mandizábal]] morrió al baltar el so avión y al entrenador Manuel Suárez Begoña atopar muertu nuna cuneta d'[[Aigües]]. Los campos de fútbol taben la mayoría estrozaos y bien de equipos sumieron. A pesar de que foi bien difícil substituir a los xugadores, que teníen yá los sos años y taben estrozaos poles remortines que dexara la guerra, na campaña 39-40 el Hércules pudo faer un papel dignu en Primer acabando 6º detrás del [[Real Club Deportivo Español|CD Español]] dempués de tar tola temporada ente los puestos altos de la clasificación, siendo líder na xornada 5 y la xornada 7. En xunu de 1939 nomaron a Alfredo González presidente y a Luis Casanova vicepresidente del Hércules. N'anguaño rehabilitóse l'estadiu, reorganizaron el club y rehabilitaron la plantía. Con Eladio Pérez, como presidente, y l'alcalde [[Manuel Montesinos Gómiz]], como vice-presidente, el Hércules asítiase na novena posición al rematar la temporada 40-41. El colofón de la temporada foi la inclusión del arqueru [[José Pérez García]] na Seleición Española pal partíu Portugal-España, siendo'l primer xugador internacional que tuvo'l Hércules. Desgraciadamente, un choque casual con un delanteru portugués produció-y una mancadura que más tarde se tradució en perda de visión. [[Ficheru:Hercules 36.jpg|miniaturadeimagen|400x400px|Plantía del Hércules (1936)]] El 8 d'abril de 1941 fundiéronse'l Hércules F.C. y l'Alicante C.F., por poco tiempu. Y asina el Hércules pasa a llamase Alicante Club Deportivo. Sol nuevu nome, na temporada [[Primer División d'España 1941-42|41-42]] aportó a un fracasu absolutu pol descensu a Segunda División estanto tola temporada fora del farolucu coloráu y a la fin quedar a 7 puntos de diferencia col equipu que taba fora, el [[Futbol Club Barcelona|CF Barcelona]]. El 5 de mayu de 1942 decide camudase el nome del club y reconvertilo en ''Hércules de Alicante''. Nesta temporada 42-43 el Hércules caltién la permanencia en Segunda n'empatando n'[[Estadiu de Altabix|Altabix]], el campu del so eternu rival, el [[Elche Club de Fútbol]]. === L'equipu ascensor (1944-1951) === En ganando al Barakaldo na última xornada (1944/45) llogróse matemáticamente l'ascensu a Primer. D'aquellos años, l'homenaxe a Manuel Maciá, santu y seña del Hércules mientres casi 20 años, onde s'enfrentaron a un Real Madrid llaráu d'estrelles, consiguiendo una gran victoria por 2-1. Na siguiente temporada (1945/46) un empiezu desastrosu termina col club baxando. La temporada siguiente, 46-47, plantégase l'oxetivu de volver a la Primer División, y el Hércules raspió l'ascensu, pero la Real Sociedad asitiaríase 2 puntos percima y en batiendo al Murcia xubió a Primer. El 4 de xineru de 1948<ref>{{cita web|url=http://www.infodeportes.com/futbol/equipo/herculescf/historia|títulu=Historia del Hércules CF - infodeportes.com|fechaaccesu=21 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210225144714/http://www.infodeportes.com/futbol/equipo/herculescf/historia|fechaarchivu=2021-02-25}}</ref> el Hércules encaxaba una humillante derrota en La Rosaleda por un 9-2. Lo anecdótico del partíu foi que tolos goles contrarios marcar el mesmu xugador, Bazán, y les cróniques falen del porteru herculano Cosme como'l meyor del so equipu. Esi mesmu añu un xugador perimportante y vital foi [[Calsita]], qu'a puntu tuvo de llevar al Hércules a Primer colos sos 23 goles, pero nun tardó el [[Atlético de Madrid]], quien se proclamara campeón de lliga, en lleva-y lo a les sos files. Col estadiu Bardín a años lluz de rexistrar los llenos d'antaño, les temporaes 48-49 y 49-50 supunxeron un descensu nes mires herculanas, de la cuarta plaza de primera a la décima de la Segunda. La marcha de Calsita al Atlético de Madrid foi'l detonante de la crisis herculana, pero cola aición presidencial de Heliodoro Madrona la trayeutoria blanquiazul na temporada 50-51 foi de menos a más y algamóse una cuarta plaza gracies, ente otros, a xugadores como Cosme, Oliver, Torres, Pina, etc... La temporada del 1953/54 nun empezó bien pero a la fin, teniendo como entrenador a [[Amadeo Sánchez]], llamáu "El Xigante Asturianu", consiguió xubir nel postreru partíu xugáu nel estadiu de Bardín que foi pequeñu p'acoyer a tolos aficionaos que fueron el día 27 de xunu del 1954, que quixeron tar presentes nel partíu contra'l Osasuna. La resultancia d'esi partíu foi de 2-0 a favor del Hércules. Xugando nesi momentu Gómez Montagut, Durán, Santos, Pina, Navarro, Tártalo, Campillo, Llebaría, Seva Santos, Ernesto, Roth y Alvarín. El Hércules abandonó l'Estadiu Bardín ya instaláronse nel estadiu [[Campu de la Viña|La Viña]], conocíu tamién como'l campu de La Florida yá que taba asitiáu en dichu barriu. L'estadiu tenía una capacidá pa 25.000 persones. Na temporada 1954/55 consiguió un honrosu 6ᵘ puestu, pero na siguiente (55/56), col presidente Alfonso Guixot, el Hércules baxó y entró nuna etapa en que nun podía salir, onde inclusive baxó a Tercera. Dempués cola direutiva de Juanito Pastor, el primer olímpicu alicantín del Hércules, volvió rellumar y asitióse nuevamente en Primer División anque en curtia volvería cayer a Segunda. Na temporada 1955/56 el Hércules pasó d'una sesta posición a un descensu. El Hércules tuvo años en Segunda División, inclusive tocó fondu y baxó a Tercera. Llueu se recuperó a Segunda con [[Luis Aragonés]]<ref>{{cita publicación|títulu=Luis Aragonés, un sabiu nel Hércules|url=http://www.estadiodigital.es/luis-aragones-un-sabio-en-el-hercules/|periódicu=Diariu deportivu d'Alicante|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231130180604/https://www.estadiodigital.es/luis-aragones-un-sabio-en-el-hercules/|archivedate=2023-11-30|fechaaccesu=2024-07-16}}</ref> (entrenador que llevó a España a ganar la [[Eurocopa de 2008|Eurocopa]]) quien fora futbolista del Hércules na temporada 1959-60. [[Ficheru:Luis Aragonés 95-96.jpg|miniaturadeimagen|[[Luis Aragonés]], l'home que llevó al Hércules de vuelta a Segunda]] El club empieza la década en Segunda con bon pie algamando'l tercer puestu na temporada 60/61. Na 63/64 consigue quedar 2º y xuega la promoción a Primer, pero perder contra'l Real Uviéu. A la fin llega l'allampáu ascensu na 65/66 al ser campeón del so grupu, pero vuelve'l monte rusu; la temporada siguiente en Primer (1966/67) termina con un nuevu descensu a Segunda que se sigue en picáu a Tercera na 67/68 con un penúltimu puestu. Pasaría dos temporaes en Tercera, pos, anque quedó campeón del so grupu na temporada 68/69, va perder la promoción contra'l Castellón. Na siguiente (69/70) por fin xube en quedando campeón del so grupu y pasar dos eliminatories. === Años 70: La rellumanza del Hércules === En 1970 entra na presidencia [[José Rico Pérez]] col equipu de nuevu en Segunda División, pero esti home va marcar la meyor dómina na historia del club. Él quier faer un club grande pero ve que la capacidá del vieyu campu esgaña les posibilidaes d'espansión. Esta situación convidó a que'l presidente Don José Rico Pérez apostara pola construcción d'un estadiu qu'allugara a una afición creciente (raspiábense cifres de 20.000 socios) y optar a ser sede de competiciones importantes como'l [[Copa Mundial de Fútbol de 1982|Mundial de Fútbol d'España 1982]]. Asina foi que, nel branu de [[1974]], con un Hércules inchente, acabante xubir a Primer División, inaugurábase l'[[estadiu José Rico Pérez]] mientres un partíu contra el [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]]. Fueron los meyores años del equipu alicantín. El Hércules de los [[años 1970]] yera un equipu embravecío y difícil de superar. Anque los primeros años d'esta década militó en Segunda División, na temporada 73-74 l'equipu herculano xubió a la élite del fútbol español. Na temporada 1974-75 los alicantinos esfrutaron de la so meyor dómina futbolística, algamando la 5ª posición na primer temporada dempués de xubir, superando a equipos como [[Atlético de Madrid]] (6º), [[Real Betis Balompié|Betis]] (9º), [[Athletic Club]] (10º) o [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]] (12º). [[Ficheru:ArsenioIglesias.jpg|left|miniaturadeimagen|[[Arsenio Iglesias]], mui cerca tuvo de mandar el Hércules a la UEFA]] Esti Hércules podría entrar en zona europea si nun fuera pola diferencia de goles respeuto al 4º clasificáu, la [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]], qu'anque consiguiera los mesmos puntos y anotara los mesmos goles que los alicantinos, namái recibió 32, frente a los 36 encaxaos pol Hércules y polo tanto los [[Donostiarra|donostiarras]] enferronar a la cuarta plaza que daba'l pase a [[Europa]]. Como nota anecdótica, esti equipu ganó los dos partíos a l'[[Elche Club de Fútbol|Elx]], club que tamién militaba en Primer División nestos años. Na siguiente temporada (1975-76) los alicantinos volvieron sorprender, convirtiéndose nel 6º meyor equipu d'España, perdiendo namái un partíu como llocal y asitiándose percima d'equipos de la talla del [[Real Betis Balompié|Betis]], [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]], [[Sevilla Fútbol Club|Sevilla]] o [[Real Zaragoza|Zaragoza]]. Nes restantes temporaes (dende la 1976-77 hasta la 1979-80) l'equipu caltener ente los puestos 12º y 15º y cabo destacar a xugadores que marcaron la buelga del meyor Hércules de la hestoria: Humberto, Varela, Carcelén, [[Gerónimo Saccardi|Saccardi]], Giuliano, Tigre Barrio, Aracil, Benito Joanet, Kustudic. === Revueltos años 1980 === La cayida ante el [[CD Castellón]] (1-2) supunxo un gran golpe pa la entidá herculana nel aspeutu deportivu (el so descensu a [[Segunda división B española|la tercer categoría del fútbol español]] y, pa mayor desgracia, l'[[Elche CF|Elx]] llograra l'ascensu a Primer), nel institucional (el presidente Orgilés tuvo qu'inscribise como sociu pa optar a la eleición) y, no económico. El periplu en 2ªB tuvo dos fases que coincidieron cola decisión de la [[Real Federación Española de Fútbol|Federación Española de Fútbol]] de modificar l'ascensu del campeón del grupu por una liguilla. Nel primer añu en 2ªB foi una quimera l'ascensu pos el [[Levante Unión Deportiva|Levante]] destacar en primer posición dende'l primer intre; d'esi añu queda l'alcordanza del 2-1 frente al equipu valencianu nel Rico Pérez y de los xugadores de la cantera que xubieron cuando nada había que faer. Del segundu añu queden dos imáxenes totalmente opuestes: un Rico Pérez con venti mil almes cuando l'equipu diba primero destacáu, tres nun haber perdíu nengunu de los catorce alcuentros iniciales y con bon xuegu. Y otra deplorable pos l'añu [[1990]] foi pa escaecer: dos victories en tola segunda vuelta asitiaron al equipu nuna vulgar decimotercer posición. Foi nesti momentu onde decidió camudase el sistema d'ascensu. Nesta temporada despidir a Orgilés de la presidencia, faciéndose cargu [[Manolo Albarracín]]. Na temporada 1990/91, la situación invertir en comparanza cola temporada anterior: el pésimu entamu supunxo'l cese fulminante de [[José Víctor Rodríguez de Miguel]] como entrenador y la llegada de [[Vicente Carlos Campillo]] al banquín; con él llegaron les victories qu'asitiaron al Hércules nel primer puestu de la clasificación mientres un par d'ocasiones, pero nel partíu decisivu perder de forma llaceriosa ante el [[Cartagena Fútbol Club|Cartagena]] por 0-3 cuando faltaba namái un puntu pa clasificase pa la promoción d'ascensu. Na temporada 1991/92 creáronse les bases pal ascensu: Paco López, Fálagan, Parra y Cantero incorporar al Hércules. El xuegu yera irregular, alternando derrotes estrañes con victories espectaculares como un doble 5-0 consecutivu a [[Getafe Club de Fútbol|Getafe]] y Torrevieja. El final de temporada foi decisivu: Manolo Albarracín colar del club tres la enésima situación institucional y convocaba eleiciones. En diches eleiciones presentóse Aniceto Benito a la presidencia tres el so esitosu pasu por el [[Benidorm Club Deportivo|Benidorm]]. Con él llegaba al club [[Enrique Hernández Martí|Quique Hernández]]. Mientres esi periodu'l Hércules tuvo en Segunda B mientres cuatro años. === Ascensu a Segunda (1993) === Na temporada 1992/93 llogróse l'allampáu ascensu a Segunda División A. El xuegu foi espectacular en bona parte de la temporada, influyendo nesi aspeutu la fenomenal racha del [[Sanlúcar de Barrameda|sanluqueño]] Eduardo Rodríguez y los sos 36 goles. D'aquella temporada recuerda la doble victoria al Elx (2-0 y 1-2), d'aquella victoria ante'l Levante (3-2) que-yos fixo creer nel ascensu y de una derrota fundamental: perder 5-2 en [[Mahón]] fíxo-yos baxar los pies al suelu y ganar n'humildá que, darréu, sirviríalos pa llograr l'ascensu. El sortéu foi p'asustar: [[Unión Deportiva Salamanca|Salamanca]] y [[Unión Deportiva Las Palmas]] cruciar nel camín xunto a la modesta [[Gimnástica de Torrelavega]]; sicasí, l'ascensu foi más fácil de lo pensao y, na quinta xornada, el 0-2 nel [[Estadiu Insular]] aseguraba l'ascensu a 2ª División. El 4-1 de la última xornada foi un meru trámite que sirvió por que Rodríguez, con un hat-trick ameyorara les sos cifres. === Afitamientu y tresformamientu en SAD (1993-1996) === El regresu esperábase más sele, nun se buscaba l'ascensu sinón l'afitamientu en Segunda. Esa temporada tien una gran incógnita: la marcha de Rodríguez a el [[Rayo Vallecano]] tres la cuarta xornada y con tres goles marcaos torgó saber qué puestu algamara esi Hércules del 1993/94. L'equipu tuvo mal nel aspeutu ofensivu mientres bona parte del primer tramu de la competición. La llegada de Vorkapic y el so entamu espectacular fixo renacer les esperances d'ascensu insospechado pa un acabante xubir. A la fin, la presión por llograr una meyor clasificación y los problemes físicos del delanteru recién llegáu punxeron un pequeñu posu de tensión qu'acabó cola presencia de Quique Hernández nel banquín herculano. La temporada 1994/95 yera de trámite pos yera más importante arreglar la tema de la conversión en [[SAD]] per parte del Hércules. Eso sí, al igual que na temporada 1991/92 diba creándose un grupu de xugadores fundamentales pal ascensu: [[Manuel Alfaro de la Torre|Alfaro]], Sigüenza, [[Dubravko Pavličić|Pavličić]] amás de los que quedaben del anterior ascensu. El xuegu foi más bien irregular. A mediaos de temporada, Felipe Mesones yera destituyíu y [[Manuel Jiménez González|Manolo Jiménez]], l'entrenador que tuvo con Aniceto nel Benidorm, yera l'escoyíu. En [[xunu]] de [[1995]] confirmábase la conversión en SAD. La temporada 1995/96 foi la edición lliguera na que consiguió l'ascensu prometíu por Aniceto Benito. Un entamu espectacular (yá yeren primeros na xornada oncena y con bien bonos fundamentos pa suañar), una derrota como la de Mahón pa baxar los fumos (Bilbao B 4-1 Hércules), pequeñu baxón de xuegu ensin aprovechar polos rivales y posterior racha que llevó al Hércules a xubir con tres selmanes d'adelantu y cola alcordanza d'aquel 6-2 a l'[[Deportivo Alavés B|Alavés]]. Foi en [[Badayoz]] onde Sigüenza clavó'l gol del ascensu a unos escasos diez minutos del final (0-1). L'ascensu llograr de forma meritoria y con una clave clara: el trivote ofensivu ([[Manuel Alfaro de la Torre|Alfaro]], Rodríguez y Jankovic) llograron una racha similar de goles y nun había dependencia del gol, amás de la fuerte defensa. === Primer División (1996-97) === nun diba tardar enforma en desparecer la sorrisa del herculano tres l'ascensu. A les poques selmanes de la xesta en Badayoz, l'entrenador [[Manuel Jiménez González|Manolo Jiménez]] nun anovaba y traíase a un téunicu reconocíu n'España como yera [[Iván Brzic]]. Fueron demasiaos los fichaxes que fueron llegando al Hércules pa llograr l'afitamientu na élite. L'entamu foi demoledor y supunxo el cese inmediatu del téunicu [[Yugoslavia|yugoslavu]] na oncena xornada (una victoria na xornada inicial, un empate y nueve ganes). [[Enrique Hernández Martí|Quique Hernández]] tornaba a [[Alicante]] pa salvar la "pataca caliente". Con él llegó un adico de reaición que llevó al Hércules, tres el 2-3 nel [[Camp Nou]] y el 1-0 frente a el [[Real Valladolid]], a asitiase fora de puestos de descensu direutu. Otra mala racha volvió fundir al equipu blanquiazul y, de magar, nun salió de puestos de descensu. Dellos 5-0 fueron determinantes nel aciagu descensu a Segunda pos cortaron raches que salvaren al equipu. Con tres selmanes d'antelación el descensu certificóse y namái quedó salvar la honrilla venciendo al [[Athletic Club|Athletic Club de Bilbao]] por 3-2. === Otra vegada en Segunda (1997-2001) === A pesar d'intentar salvar la categoría, Quique Hernández quedó "tocáu" pa la direutiva; un discretu entamu y unos berros ante el [[Unió Esportiva Lleida|Lleida]] na xornada previa acabaron col téunicu d'[[Anna]] fora del Hércules. [[David Vidal]] llegó col so aureola de peculiar motivador. Mientres unes selmanes llegar a apalpar el suañu del ascensu (inolvidable aquel 4-0 a Les Palmes con golazu inolvidable d'Alex Pascual dende la so casa práuticamente) pero les circunstancies extradeportivas albortaron cualquier suañu de recuperar la élite.[[Ficheru:Rayo_Vallecano.jpg|thumb|320px|Alcuentru apostáu ente'l [[Rayo Vallecano]] y Hércules CF mientres la [[Segunda División d'España 1997-98]].]]La temporada 1998/99 plantegóse como la del saltu a Primer. Los fichaxes, amás de aquel Sergio Exea que, daquella llamaba l'atención, daben ilusión a medies pos, detrás, quedaba presente nel ambiente l'ausencia de [[Manuel Alfaro de la Torre|Manolo Alfaro]] (ficháu por el [[Villarreal CF|Villarreal]]) o la portada dada a Rodríguez. Na octava xornada, el téunicu hispanoargentino yera destituyíu tres ganar ante l'[[Club Deportivo Ourense|Ourense]] (0-2). El periodu de [[Miguel Ángel Alonso Oyarbide|Perico Alonso]] foi curtiu ya innecesariu; perdióse'l tiempu neses xornaes. A falta de dieciséis xornaes llegó [[Manuel Jiménez González|Manolo Jiménez]] coles mires de salvar la categoría pero l'equipu acabó baxando por méritos propios nuna redolada extradeportivo bien cargáu (tres entrenadores y trés presidentes). Lo único positivu foi'l trunfu d'aquella plantía xuvenil que llogró'l campeonatu de [[División d'Honor Xuvenil|División d'Honor]] y el consecuente saltu escontra'l primer equipu. El periplu en Segunda B foi tan aburrible y llargu como na anterior dómina de miseries. El primer añu acabó con una promoción d'ascensu frustrante en llogrando algamar na última xornada de Lliga; tras quedaba una competición que lideró a lo llargo de bona parte d'ésta. [[Manuel Jiménez González|Manolo Jiménez]] foi cesáu na tercer xornada de promoción. D'esa temporada queda l'alcordanza de l'apaición del empresariu alicantín Enrique Ortiz nel accionariado y la decisión d'encamentar una suspensión de pagos. La segunda temporada quedó marcada por dos histories que nun agoraben nada positivu pal Hércules: el sufrimientu pa salvar la esistencia del club una nueche de [[xunetu]] de [[2000]] y l'ascensu del [[Alicante CF]] a la fin de dicha temporada. Per mediu queda la enésima crisis deportiva que, nesta ocasión saldar cola destitución de [[Miquel Corominas]] na xornada 19ª y la presencia de [[Joaquín Carbonell]] nel banquín pa salvar la difícil papeleta. === Duru golpe: El Hércules en 2ª B (2001-2005) === Dende la temporada 2001/02 hasta la del ascensu foi un constante amusgo ente herculanos y alicantinistas. Túvose que compartir l'estadiu por causa de que'l Campu del Alicante nun axuntaba les condiciones necesaries pa xugar en Segunda B. Por causa de que el Rico Pérez yera municipal, pidir al conceyu xugar nél, a lo que'l conceyu aportó. Les constantes crítiques escontra los alicantinistas, los enfados periódicos ente dambos cuerpos téunicos fueron habituales hasta l'ascensu herculano. Na tercer temporada (2001/02), la tema Alicante sirvió d'espolón pal equipu blanquiazul, que, salvo unes poques xornaes tres el cese d'[[Álvaro Mejía Pérez|Álvaro Pérez]], tuvo en puestos de promoción pero, al llegar a esta competición definitiva pal ascensu, un potente [[Terrassa FC|Terrassa]] alzar a Segunda en ganando los seis alcuentros de felicidá liguilla. [[Felipe Miñambres|Miñambres]] empezaba la temporada 2002/03 ensin enfotu per parte de l'afición y de la direutiva. L'equipu tuvo abeyando per polos puestos mediocres de la tabla clasificatoria salvu esporádiques raches como aquella de quince partíos ensin perder diez de los cualos fueron empates, o, en dellos casos, con ultimátum escontra'l téunicu [[maragatu]]. Anque se ganó de forma contundente dellos partíos (0-5 nel [[Mini Estadi]] o'l 0-4 en [[Paterna]]) dos victories tán enriba del restu y llograes tres el cese de [[Felipe Miñambres]] y la irrupción de [[Josip Višnjić]] nel banquín herculano: la victoria ante l'Alicante (1-3) con una avioneta sobrevolando l'estadiu col anunciu y proclamar herculana "Rico Pérez Herculano" y el non menos importante 1-2 nel [[Nou Estadi Castalia|Nuevu Castalia]] y que rompía la racha d'imbatibilidá ensin perder del [[Club Deportivo Castellón|Castellón]].[[Ficheru:Herculesascenso.jpg|thumb|400x400px|Ascensu del Hércules, temporada 2004-2005]]Na temporada 2003/04 llegaba Subirats al Hércules y, con él, José Carlos Granero. A pesar del "xubidón" d'ilusión, nun tardaría en baxase los fumos. Mientres tola primer vuelta xugada nel Rico Pérez nun llogró ganar nin un solu alcuentru. Na xornada 18ª un tanto de [[Kike Mateo]] ([[Lorca Deportiva Club de Fútbol|Lorca]]) pudo dexar fora del banquín herculano al téunicu pero una decisión rápida de Subirats evitó'l cese por aciu el fichaxe de dellos xugadores nel iviernu de 2003 (ente ellos destácase la presencia d'[[Álvaro Cámara Rei|Álvaro Cámara]]). La segunda vuelta saldar de forma más normal, magar flojeó nos momentos decisivos. Pa la mal alcordanza la escasa arribación nos trés últimos alcuentros. Esta temporada perdióse en casa ante l'Alicante por un contundente 0-3, demostrando que la hestoria nun ayudar a ser meyor equipu. La temporada 2004/05 empezaba con bien mal pie. Un vienres tráxicu, el [[23 de xunetu]], col partíu contra el [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] programáu pa celebrar el trentenu aniversariu, dábase la mala noticia: la muerte de [[Humberto Núñez]]. Col estigma Granero pel mediu, la inestabilidá deportiva herculana ta presente hasta bien empecipiáu l'añu [[2005]]. L'equipu empieza a creer na xesta n'empezando una racha que la lleva escontra riba, empezando en [[febreru]] pola victoria [[in extremis]] ante l'Alicante (1-2) y acaba na so clasificación matemática ante l'[[RCD Espanyol B|Espanyol B]], na xornada 36ª, allá por [[mayu]] de [[2005]]. La promoción foi un paséu n'esaniciando, nuna final antemanada, a el [[Ceuta Sport|Ceuta]] (0-1 ellí, 2-0 n'Alicante) y sellar l'ascensu en [[Alcalá]] (1-3). [[Ficheru:Calatayud.JPG|left|miniaturadeimagen|272x272px|[[Juan Calatayud]] quedó mui cerca de ganar el troféu Zamora al quedar segundu na candidatura con un total de 33 goles paraos en 40 partíos na temp. [[Segunda División d'España 2009-10|de Segunda (2009-10)]]. El troféu d'aquel añu ganar [[Vicente Guaita]], l'actual porteru del Getafe CF]] === Llustru en Segunda División (2005-2010) === Nes temporaes 2005/2006, 2006/2007 y 2007/2008 el Hércules de Alicante anduvo pola segunda división ensin pena nin gloria, calteniéndose en puestos cómodos pero ensin llegar a aspirar a un ascensu real a primer división. Destacando quedar na campaña 2008/09 a una diferencia de 3 puntos al tercer clasificáu, el [[Club Deportivo Tenerife]] que darréu xubiría. Como nota anecdótica cabo destacar la coincidencia del Hércules nesa mesma temporada col otru equipu de la so ciudá, el [[Alicante Club de Fútbol]] (que baxaría la mesma temporada) perdiendo'l conxuntu herculano en casa por 1-2 al igual que perdió l'Alicante na so casa, falando del partíu d'ida y vuelta ente dambos conxuntos alicantinos. En la [[Segunda División d'España 2009/10|temporada 2009/2010]], l'equipu alicantín escribe una primer vuelta sensacional, algamando la primer posición de la tabla a la fin de la mesma. Sicasí, na segunda vuelta tien un bache de resultaos (6 partíos consecutivos ensin conocer la victoria) que lu lleva a salir de los puestos d'ascensu. A pesar d'ello, llogra sobreponese y algama el 2ᵘ puestu a la fin de lliga xubiendo<ref>{{cita web|url=http://www.managingsport.com/files/MgSport-Camara_Comercio_Alicante_HerculesCF_Informe_Impacto_Economico.pdf|títulu=Informe sobre l'impautu económicu del ascensu del Hércules CF a Primer|fechaaccesu=21 d'avientu de 2016|autor=Cámara Comerciu d'Alicante (managingsport.com)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161222083045/http://www.managingsport.com/files/MgSport-Camara_Comercio_Alicante_HerculesCF_Informe_Impacto_Economico.pdf|fechaarchivu=2016-12-22}}</ref> asina a la primer división española<ref>{{cita publicación|títulu=El Hércules vuelve a Primer catorce años dempués|url=https://www.abc.es/20100619/deportes-futbol/hercules-primera-201006192005.html|periódicu=ABC.es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217134518/https://www.abc.es/20100619/deportes-futbol/hercules-primera-201006192005.html|archivedate=2018-12-17|fechaaccesu=2024-07-16}}</ref> xunto cola [[Real Sociedad de Fútbol]] y el [[Levante Unión Deportiva]]. [[Ficheru:Alineación titular Hércules jornada1 temp.2010-11.jpg|thumb|300px|right|Primer once inicial de la temporada 2010/11, referente al alcuentru ente'l Hércules y Athletic Bilbao apostáu nel [[estadiu José Rico Pérez]].]] === Torna a Primer División (2010-2011) === En la [[Primer División d'España 2010/11|temporada 2010/2011]] fáense fichaxes de sonadía como [[Royston Drenthe|Drenthe]], [[David Trezeguet]] o [[Nelson Valdez]] ente otros. Na 2ª xornada de lliga, daba la sorpresa al ganar nel Camp Nou por cero goles a dos, los dos del paraguayu [[Nelson Valdez]], resultancia sorprendente yá que el FC Barcelona llevaba 16 meses ensin perder nel so estadiu, concretamente dende'l 23 de mayu de 2009, cuando perdió 0-1 frente al Osasuna, con un equipu totalmente llaráu de suplentes. Dende esi momentu, cuando'l Hércules Club de Fútbol enfrentar a un grande, como llocal o como visitante, apelen al "Espíritu del Camp Nou", crecer asina l'equipu y consiguiendo importantes victories. Alternábense victories en casa con derrotes fora. Al flojear los resultaos nel Rico Pérez, rematando con una estrueldosa goliada frente a Osasuna na 29ª xornada (0-4), [[Esteban Vigo]] foi destituyíu. [[Ficheru:Valdez con aficionados en su presentación con el Hércules.JPG|miniaturadeimagen|250x250px|El paraguayu [[Nelson Haedo Valdez]] posando con unos aficionaos el día de la so presentación cola entidá alicantina]] [[Ficheru:Trezeguet presentación Hércules 3.jpg|left|miniaturadeimagen|270x270px|El exinternacional francés [[David Trezeguet]] nel día de la so presentación col club]] Pese al bon empiezu de campeonatu que tuvo, y tar en posiciones de tranquilidá mientres gran parte de la temporada dexando grandes partíos como'l 4-1 al Atlético, el 0-2 al Barça o'l 2-0 al Sevilla, finalmente l'equipu pega un baxón espectacular, coincidiendo con graves problemes disciplinarios y desaveniencias dientro del vestuariu. [[Miroslav Djukic]] nun pudo revertir la situación nes últimes xornaes y finalmente, fora de too pronósticu, el Hércules acabaría la temporada como 19º, con un nuevu descensu a 2ª División. El branu foi tirante pal Hércules, por cuenta de la importante delda contraida pa fichar a xugadores del nivel de [[Royston Drenthe|Drenthe]], [[David Trezeguet]] o [[Nelson Valdez]]. Finalmente viéndense los trés xugadores y [[Juan Carlos Mandiá]] vuelve al club. === Otra vegada en Segunda (2011-2014) === Empieza bien la temporada l'equipu, aportando a líder nos primeros meses de la competición. Finalmente, l'equipu vuelve pegar un baxón, anque acaba clasificándose pa xugar los ''play-off'' d'ascensu, onde sería esaniciáu por l'[[Agrupación Deportiva Alcorcón|AD Alcorcón]] gracies al valor doble del gol d'[[Ángel Sánchez Martín|Ángel]] nel empate 1-1 nel [[Estadiu José Rico Pérez|Rico Pérez]] y el 0-0 en [[Estadiu Santu Domingu|Santu Domingu]].<ref>{{cita publicación |títulu=Doble empate na promoción d'ascensu|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2012/06/06/futbol/1339014143.html|periódicu=elmundo.es}}</ref> La temporada [[Segunda División d'España 2012/13|2012/13]] foi peor que l'anterior una y bones el Hércules abeyaba per xeneralmente ente los puestos de descensu, lo qu'a [[Juan Carlos Mandiá]] costó-y el puestu na 10ª xornada. Entós llegó al banquín [[Quique Hernández]] que yá entrenara al Hércules n'otres ocasiones, ente elles, na temporada [[Primer División d'España 1996/97|1996/97]] cuando esti equipu taba en [[Primer División d'España|Primer División]]. Cuando llegó, el Hércules siguía nos puestos de descensu pero a partir de la 35ª xornada'l Hércules resurdió quedando esa xornada nel puestu 17º y a partir d'ende fixo un monte de puestos quedando nel 13ᵘ puestu na 39ª xornada, pero depués baxó y quedó nel puestu 17º al terminar la temporada. Na temporada [[Segunda División d'España 2013/14|2013/14]] el Hércules empieza bien, llegando a tar nel 9ᵘ puestu na 3ª jornada pero empieza a baxar puestos y na 6ª xornada yá ta nos puestos de descensu y nun va salir d'ende hasta la 19ª xornada onde queda nel 16ᵘ puestu y abeya per una vegada más col bordiellu y los puestos de descensu. Ye entós cuando'l 17 de mayu de 2014, el Hércules cai contra la AD Alcorcón na xornada nº 39 y con bien poques oportunidaes de consiguir la permanencia, algamando'l descensu "virtual" del equipu a 2ªB. Na xornada nº41 peracaba'l so descensu a 2ª División B magar ganar 0-1 al Mirandés, tres una segunda vuelta de campeonatu nefasta, que dexa al equipu nel postreru puestu de la tabla. === Torna a 2ª B (2014-2017) === Na temporada [[Segunda División B d'España 2014-15|2014-15]], el Hércules torna a 2ª B<ref>{{cita publicación|títulu=Si'l Chepa llevantara la cabeza|url=http://www.diarioinformacion.com/hercules-cf/2014/06/30/chepa-llevantara-cabeza/1519567.html|periódicu=Diariu Información|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240716104301/https://www.informacion.es/hercules-cf/2014/06/30/chepa-levantara-cabeza-6474958.html|archivedate=2024-07-16|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> tres 9 años d'ausencia, l'equipu caltener nos puestos de promoción mientres tola temporada, en xunu nel so camín de volver a Segunda atopar col [[Real Murcia Club de Fútbol]] al que vence tres un 1-1 en casa y un 0-1 fora, depués nel so camín atopa'l [[Cádiz Club de Fútbol]], quien desgraciadamente nun ye capaz de vencer tres un 2-1 en casa y un 1-0 nel [[Carranza (desambiguación)|Carranza]] quedándose otru añu más en 2ª B. Pa la temporada [[Segunda División B d'España 2015-16|2015-16]] realiza una campaña anque non tan brillosa como l'anterior quedando clasificaos pa la promoción d'ascensu, vencería al navarru [[Club Deportivo Tudelano]] por 1-0 en casa y 0-1 fora, al [[Club Deportivo Toledo]] por un 0-1 nel [[Estadiu Salto del Caballu]] y un engarráu 2-2 en casa. Pero la mala suerte volvería cebar col Hércules quedando esaniciáu otra vegada<ref>{{cita publicación|títulu=Hércules-Cádiz: Un gol de Güiza emburria al Cádiz a Segunda división|url=https://www.abc.es/deportes/futbol/abci-ascenso-segunda-division-hercules-cadiz-direutu-201606261512_directu.html|periódicu=ABC.es}}</ref> pol [[Cádiz Club de Fútbol]] por un 1-0 fuera y un 0-1 en casa. Na temporada [[Segunda División B d'España 2016-17]] el club ficha a [[Luis García Tevenet]]<ref>{{cita publicación |títulu=El Hércules anuncia'l fichaxe de Tevenet|url=www.diarioinformacion.com/hercules-cf/.../hercules...fichaxe-tevenet/1780659.html|periódicu=Diariu Información.es}}</ref> como entrenador (quien fixo importantes campañes en Segunda col [[Sociedad Deportiva Huesca|SD Huesca]]) coles mires de xubir a Segunda d'una vegada por toes, el club progresa d'una forma un pocu irregular coqueteando colos puestos d'ascensu, y realizando grandes fazañes en [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]], clasificándose a los dieciséisavos y tocándo-y el [[Futbol Club Barcelona]], dexando nel partíu d'ida un sorprendente 1-1<ref>{{cita publicación|títulu=Hércules vs Barcelona: Otru petardazu del Barça|url=https://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2016_17/copa/dieciseisavos/ida/her_bar/|periódicu=MARCA.COM|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221020120535/https://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2016_17/copa/dieciseisavos/ida/her_bar/|archivedate=2022-10-20|fechaaccesu=2023-10-03}}</ref> pero desafortunadamente perdería por un contundente 7-0 nel [[Camp Nou]] tres una gran primer parte realizada pol conxuntu alicantín.{{VT|Historia del fútbol na Comunidá Valenciana}} === Casi desapaición y nuevu alza (2017-Presente) === N'acabando la temporada [[Segunda División B d'España 2016-17]] con Carlos Luque (entrenador del Hércules CF B) como nuevu entrenador en destituyendo a Tevenet selmanes antes d'acabar la lliga, les cuentes queden bloquiaes ensin poder realizar nengún movimientu de plantía, salvo les baxes.<ref>{{cita publicación |títulu=La falta acordies con Facienda retrasa tola planificación|url=http://www.diarioinformacion.com/hercules-cf/2017/05/16/falta-alcuerdo-facienda-retrasa-planificacion/1894756.html|periódicu=INFORMACION}}</ref> El presidente [[Carlos Parodi García-Pertusa|Carlos Parodi]] ye sustituyíu pol empresariu vascu [[Juan Carlos Ramírez]]<ref>{{cita publicación |títulu=Ramírez toma güei el poder|url=http://www.diarioinformacion.com/hercules-cf/2017/05/05/ramirez-toma-güei/1890569.html|periódicu=INFORMACION}}</ref> qu'hasta agora tuviera financiando al equipu, convirtiéndose ésti nel nuevu presidente del club alicantín. El so oxetivu principal, llevar les negociaciones cola axencia tributaria y asina asegurar la sobrevivencia del club en cantu de la lliquidación por cuenta de la delda (malo de saldar por cuenta de la categoría na que s'atopa l'equipu). Tres selmanes de negociaciones ensin respuesta per parte del organismu públicu, l'actual presidente [[Juan Carlos Ramírez]], que prometió un ingresu de 1.500.000 € pa formar un gran equipu capaz de xubir, amenaza con que si nun llogra respuesta de Facienda colar del club,<ref>{{cita publicación |títulu=Ramírez anunció'l so adiós si'l fiscu nun contesta antes d'esti vienres|url=http://www.diarioinformacion.com/hercules-cf/2017/06/19/ramirez--anunciu-adios-fiscu/1907859.html|periódicu=INFORMACION}}</ref> lo que-y convertiría nel presidente que menos duró nel cargu. Tres enforma aportunar llogra'l so oxetivu y Facienda acepta les condiciones<ref>{{cita publicación |títulu=Hacienda diz sí al Hércules |url=http://www.diarioinformacion.com/hercules-cf/2017/06/24/facienda-diz-hercules/1910004.html|periódicu=INFORMACION}}</ref> pa saldar la delda qu'impon el presidente. A día de güei espérase qu'empiecen los movimientos de confección de plantía a cargu del ex-xugador herculano [[Javier Portillo]]<ref>{{cita publicación|títulu=Javier Portillo, llistu pa liderar un nuevu proyeutu del Hércules|url=http://www.estadiodigital.es/javier-portiellu-llistu-pa-liderar-un-nuevu-proyeutu-del-hercules/|periódicu=EstadioDigital}}</ref> que tres la so retirada de los terrenes de fútbol tuvo bien activu nos despachos de la mesma entidá llogrando anguaño'l títulu de Direutor Deportivo. El Hércules CF robla contratu col entrenador arxentín [[Gustavo Siviero]], que va ser el responsable d'entrenar al club na campaña [[Segunda División B d'España 2017-18]]. Sicasí, en collechando males resultaos, ye destituyíu al términu de la xornada nueve y reemplazáu por [[Claudio Barragán]], coles mires de xubir a Segunda División. Na xornada 25 [[Claudio Barragán]] ye destituyíu y ye reemplazáu por [[Josip Višnjić]], quién debuta con una cómoda victoria por 0 goles a 3 ante'l [[Deportivo Aragón]]. == Denominaciones == * [[1914]]-[[1941]]: '''Football Club Hércules'''. * [[1941]]-[[1942]]: '''Alicante Club Deportivo'''. * [[1942]]-[[1943]]: '''Hércules de Alicante'''. * [[1943]]-[[1969]]: '''Hércules Club de Fútbol'''. * [[1969]]: '''Hércules de Alicante Club de Fútbol'''. * [[1969]]-[[2011]]: '''Hércules Club de Fútbol'''. Convertíu en [[sociedá anónima deportiva]] dende [[1995]]. * [[2011]]-presente: '''Hércules de Alicante Club de Fútbol, S. A. D.'''. == Alministración == * '''Propietariu''': {{bandera|España}} Enrique Ortiz Selfa * '''Propietariu''': {{bandera|España}} Institutu Valencianu de Finances * '''Presidente''': {{bandera|España}} Quique Hernández * '''Conseyeru''': {{bandera|España}} José León * '''Conseyeru''': {{bandera|España}} Miguel Ángel González * '''Direutor deportivu''': {{bandera|España}} Javier Portillo * '''Adxuntu a la direición deportiva''': {{bandera|España}} Carlos Luque == Presidentes == [[Ficheru:Valentín Botella.JPG|miniaturadeimagen|Valentín Botella, presidente del Hércules nel últimu añu en Primer hasta la fecha de güei]] A lo llargo de la historia del club fueron dellos los encargaos d'ostentar la presidencia del mesmu. Destaca sobre toos ellos, [[José Rico Pérez]] que permaneció nel cargu mientres 14 años consecutivos, siendo esti periodu'l de mayores ésitos deportivos y grandes llogros institucionales. {| {{tablaguapa}} |- style="vertical-align: top;" | * Heliodoro García (1914-1922) * José Masiá Enebra (1922-1923) * Alberto Misó (1923-1924) * Enrique Picó (1924-1925) * José Olmos (1925-1926) * Enrique Arlandiz (1926-1927) * Enrique Picó (1927-1929) * Eduardo Campos d'España (1929-1930) * José Antonio Larrinaga Gorostiza (1930-1936) * Eladio Pérez del Castillo (1939-1941) * Joaquín Quero Bravo (1941-1942) * [[José Abá Gosálbez]] (1942-1944) * Renato Bardín Más (1944-1945) * Miguel Alemany Selfa (1945-1948) * José Geralt Rull (1948-1949) * [[Heliodoro Madrona Julbe]] (1949-1951) * [[Alfonso Guixot Guixot]] (1951-1953) * Juan Pastor Catalán (1953-1954) * [[Alfonso Guixot Guixot]] (1954-1955) * Paulino Verdú Pérez (1955-1957) || * Luis Ghiloni Rosneoblet (1957-1958) * Felipe Fuster Santamaría (1958-1962) * Francisco Muñoz Llorens (1962-1964) * Joaquín Ferrer Strenge (1964-1968) * Tomás Tarruella Alonso (1968-1971) * Miguel Luis Vidal Masanet (1971) * [[José Rico Pérez]] (12 de marzu de 1971-16 d'agostu de 1984) * José Torregrosa Ronda (interín) (16 d'agostu de 1984 - 25 de mayu de 1987) * José Ramón Solano Rodríguez (1987/88) * [[Emilio Orgilés Pérez]] (20 de marzu de 1988-4 de xunu de 1990) * Manuel Albarracín (18 de xunetu de 1990-10 de marzu de 1992) * Aniceto Benito Núñez (18 de mayu de 1992-20 de payares de 1997) * Francisco Peris Pastor (20 de payares de 1997-26 de payares de 1998)<ref>[https://www.elpais.com/articulo/deportes/Muerre/Francisco/Peris/presidente/Hercules/elpepidep/19981127elpepidep_19/Tes «Muerre Francisco Peris, presidente del Hércules.»] ''El País''.</ref><ref>[https://www.elmundo.es/1998/12/18/deportes/18N0103.html «Sandro, el to caza empieza, gochu»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825221914/http://www.elmundo.es/1998/12/18/deportes/18N0103.html |date=2009-08-25 }}. El Mundo. La noticia comenta'l fallecimientu de Peris siendo presidente n'activu.</ref> * Francisco Muñoz Llorens (interín) (1998/99)<ref>[https://web.archive.org/web/20101004001654/http://www.elchecf.es/pdfnoticias/0405mundu27.pdf «Adiós al padre del Rico Pérez.»]</ref> * Antonio Alberola (interín) (1999) * Luis Esteban Marcos (1999)<ref>[https://www.elmundo.es/1999/12/01/deportes/01N0113.html «Ortiz reconoz que mercó a Asensio el 67% del Hércules.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240716110343/http://documenta.elmundo.orbyt.es/ |date=2024-07-16 }} ''El Mundo''.</ref> * José Enrique Carratalá Ferrández (avientu de 1999-2004) * [[Enrique Ortiz Selfa]] (2004-11 de payares de 2004) * [[Valentín Botella Ros]] (11 de payares de 2004-4 de xunetu de 2012)<ref>{{Cita web |url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD02/PUB/2004/11/12/EMD20041112031MDA.pdf |títulu=«Botella apuerta a la presidencia del Hércules.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181001162715/http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD02/PUB/2004/11/12/EMD20041112031MDA.pdf |fechaarchivu=2018-10-01 }}</ref> * [[Jesús García Pitarch]] (4 de xunetu de 2012-31 mayu de 2013)<ref>{{Cita web |url=https://www.marca.com/2012/07/04/futbol/equipos/hercules/1341353263.html |títulu=«García Pitarch, nuevu presidente del Hércules.» |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240716110338/https://www.marca.com/2012/07/04/futbol/equipos/hercules/1341353263.html |fechaarchivu=2024-07-16 }}</ref> | * [[Carlos Parodi García-Pertusa]] (xunu de 2013-2017) * [[Juan Carlos Ramírez]] (2017-13 de febreru de 2018) * [[Quique Hernández]] (13 de febreru de 2018-) |} * [[Gonzalo Campos]] (2018-pa siempres) == Uniforme == [[Ficheru:Camisetas Hércules 2010-11.JPG|thumb|right|200px|Camisetes del Hércules 2010/11 nel escaparate de la tienda oficial asitiada nel [[estadiu José Rico Pérez]].]] Dende los sos oríxenes hasta 1928, el Hércules vistió camiseta a franxes verticales coloraes y blanques, con pantalón y medies negres. Cola desapaición del [[Club Natación Alicante]], el Hércules adoptó los sos colores en 1928, y dende entós siempres llució camiseta blanquiazul y pantalón negru. Sicasí, el color de les medies foi camudando en delles dómines, siendo negres o azules, magar, dende 1959 hasta l'actualidá fueron azules cola salvedá de la temporada 2007/08 que fueron negres. === Uniforme actual === * '''Uniforme titular''': Camiseta a llistes verticales azules y blanques, pantalón negru, medies azules. * '''Uniforme alternativu''': Camiseta colorada, pantalón blancu, medies blanques. {| | {{Camisetes | patrón_izq = _white_stripes | patrón_cuerpu = _whitestripes | patrón_der = _white_stripes | esquierdu = FF0000 | cuerpu = FF0000 | derechu = FF0000 | shorts = 000000 | medies = 000000 | títulu = 1914}} | {{Camisetes | patrón_izq = _white_stripes | patrón_cuerpu = _whitestripes | patrón_der = _white_stripes | esquierdu = 0034FF | cuerpu = 0034FF | derechu = 0034FF | shorts = 000000 | medies = 000000 | títulu = 1928}} | {{Camisetes | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _thickwhitestripes | patrón_der = | esquierdu = 0000CD | cuerpu = 0000CD | derechu = 0000CD | shorts = 000000 | medies = 000000 | títulu = 1943}} | {{Camisetes | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _thickwhitestripes | patrón_der = | esquierdu = 0000CD | cuerpu = 0000CD | derechu = 0000CD | shorts = 000000 | medies = 0000CD | títulu = 1959}} | {{Camisetes | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _thickwhitestripes | patrón_der = | esquierdu = 0048CD | cuerpu = 0048CD | derechu = 0048CD | shorts = 000000 | medies = 0048CD | títulu = 1994}} | |} {| | {{Camisetes | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _thickwhitestripes | patrón_der = | entama_pantalón = _manutd1011a | esquierdu = 0000FF | cuerpu = 0000FF | derechu = 0000FF | shorts = 000000 | medies = 000000 | títulu = 2007-08}} | {{Camisetes | patrón_izq = _whiteshoulders | patrón_cuerpu = _thickwhitestripes | patrón_der = _whiteshoulders | entama_pantalón = _manutd1011a | esquierdu = 0000FF | cuerpu = 0000FF | derechu = 0000FF | shorts = 000000 | medies = 0000FF | títulu = 2009-10}} | {{Camisetes | | patrón_izq = | patrón_cuerpu = _hercules1011H | patrón_der = | entama_pantalón = _manutd1011a trama medies = _nikewhite | esquierdu = 0000FF | cuerpu = 0000FF | derechu = 0000FF | shorts = 000000 | medies = 0000FF | títulu = 2010-14}} | {{Camiseta | color_izq = | color_cuerpu = | color_der = | color_pantalón = A2214B | color_medies = 0055FF | entama_izq = _herculescf15-16h | entama_cuerpu = _herculescf15-16hai | trama_der = _herculescf15-16h | entama_pantalón = _herculescf15-16h | entama_medies = _nikewhite | títulu = 2015-16 | }} |} === Provisores y patrocinadores === {| {{tablaguapa}} style="text-align: center" |- !Periodu !Provisor ![[Patrociniu deportivu|Patrocinador]] |- |1984-1989 |rowspan=1| [[Ficheru:Ressy.jpg|centro|60px|link=Ressy]] |rowspan=1| [[CAJALICANTE]] |- |1990-1995 |rowspan=3|[[Ficheru:Rasan.png|centro|97px|link=Rasán]] |rowspan=1| [[Alicante|Alicante Turismu]] |- |1995-1997 |rowspan=1| [[Xixona]] |- |1997-2000 |rowspan=1|[[Terra Mítica]] |- |2000-2002 |rowspan=4|[[Ficheru:Kelme Logo.svg|centro|70px|link=Kelme]] |rowspan=1| [[Xixona]] |- |2002-2005 |rowspan=1| Silver Eagle |- |2005-2006 |rowspan=1| [[Ciudá de la Lluz]] |- |2006-2008 |rowspan=2| [[Comunidá Valenciana]] |- |2008-2010 |rowspan=1| Astore |- |2010-2011 |rowspan=3|[[Ficheru:Logo NIKE.svg|centro|50px|link=Nike]] |rowspan=1| [[Comunidá Valenciana]] |- |2011–2014 |rowspan=1| [[Codere]] y [[Toyota Medimotors]] |- |2014–2017 |rowspan=1| [[VivelaSuerte]] |- |2017-Actual |rowspan=4|[[Ficheru:Kelme Logo.svg|centro|70px|link=Kelme]] |rowspan=1| [[TM Grupu]] |} == Himnu == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:30%;" cellspacing="5" | style="text-align: justify;"| <center> «Alicante tien trés cuesas,<br /> que n'España son bien famoses;<br /> son les sos sableres son les sos palmeres,<br /> y el so equipu que ye'l meyor.<br /> Toos xuntos y n'harmonía,<br /> animámos-y día tres día;<br /> nun hai equipu que se-y iguale,<br /> ye'l Hércules campeón.<br /> ¡Ende va!, cuando xueguen al ataque,<br /> toos tarrecen el so coraxe.<br /> ¡Ende va! nun hai rival que lu aguante,<br /> ye'l HÉRCULES CAMPEÓN.»<br /> <small><center>''Himnu del Hércules C.F. (1974)''</small> |} === Himnu de 1922 === Nos primeros años del Hércules F.C. yá s'empezar a oyer cantaraes por munches places y cais d'Alicante, dando a conocer un himnu pal bien nuevu Hércules. Conocíu como "El Hércules silenciosu y complaciente" yá se consideró'l Cantar del Hércules F.C. como himnu oficial del club. <br /><br /> El Cantar del Hércules F.C. yera asina: ''"El Hércules, silenciosu y complaciente, a los sos mozos va a diariu entrenando, mientres los otros xugando tán al tute, teniendo un campu pa poder xugar. El Hércules tolos díes, col so maestru, el jorobao, va demostrando lo que xuega, que ye daqué más de lo que s'han figurao. Al Hércules F.C. non lo camelarán, porque los sos xugadores tienen dignidá; el Hércules nun paga gazpachadas nin tampoco a nengún xugador: xueguen por amor al deporte, porque tienen afición. El Hércules nun tien falda dalguna nin tampoco nengún proteutor; lo que tien son bonos reñones, pa xugar al fútbol."'' ''"El Hércules, sociedá alicantina, con un equipu daqué más que regular, con enfotu que nun hai equipu dalgunu que puede superalu. Con corazones anhelantes por enseñase a xugar, van alquiriendo xugadores que'l Hércules sabe preparar. El Hércules F.C. dispuestu va lluchar pa honrar el nome de la so sociedá. El Hércules, equipu d'infantiles, pero que tienen un gran capitán, que buscando va siempres partíos pa podese entrenar. El Hércules nun tarrez al so adversariu, y los sos colores defendiendo va, porque quier alzar bien alto a la so invicta sociedá."'' === Himnu de 1933 === Puede considerase como primer himnu del Hércules, un cuplé de 1933, tituláu "Hércules F.C." Los autores de la lletra fueron Manolo Pacheco y Agustín Rodrigo, la música del maestru Alonso. Por cuenta de que la lletra acoplar al "[[Los nardos|Pasacalle de los nardos]]" de la comedia musical "Les Leandras" l'himnu convertir de dominiu popular na dómina. El cuplé empecipiábase asina: Nel Estadiu Bardín; surdió un campeón; y los hinches nel fiel ellí aclamar; L'afición premiar; L'equipu va trunfar; por el so estilu y la so clase colosal; El murcianu que lu ve; va y diz: venga usté; a enseñame la majeza del so fútbol; que nun hai nada na rexón; comparable al campeón; en Levante, Cataluña y Aragón; Aracil, Gámiz, Ramonzuelo, Suárez, Páez y Jover. Torre, Juanele, Florencio, Gorduras, Roberto y el gran Ayguadé... Con Maciá, Salvador, y Nieto, Vilanova y Gorgé... Delanteru chute usté; y dea fuercia al pelotón; y los goles que marquéis van ser certeros; Los vuesos tantos van sirvir; pa dar gran sensación; en Polonia, California y el Xapón. === Himnu de 1974 === 41 años dempués, en 1974, surdió otru himnu, tituláu "Himnu del Hércules CF d'Alicante". El lletrista foi Alfredo Garrido, ente que'l maestru alicantín afincáu en Madrid José Torregrosa punxo la música. El discu publicar por Philips so l'autoría "Alfredo y los sos amigos". == Estadiu == [[Ficheru:Estadio José Rico Pérez, Alicante, España.jpg|thumb|300px|Vista esterior del estadiu]] [[Ficheru:Estadio José Rico Pérez en obras.jpg|thumb|300px|Vista interior del estadiu]] [[Ficheru:Campo de Entrenamiento de Fontcalent.JPG|thumb|300px|Campos d'entrenamientu de [[Fontcalent]]]] {{AP|Estadiu José Rico Pérez}} Construyíu pol Hércules, foi inauguráu'l [[3 d'agostu]] de [[1974]] con un partíu amistosu ente'l Hércules Club de Fútbol y el [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]]. El primer partíu oficial apostar el Hércules y el [[Real Murcia]] y remató con empate a dos goles. L'estadiu toma'l nome de '''don [[José Rico Pérez]]''', presidente del Hércules que foi promotor de la construcción del mesmu. Nél apostáronse trés partíos del Campeonatu Mundial de Fútbol España 1982, dos d'ellos de la fase previa na qu'actuaba la [[Seleición Arxentina de Fútbol|Seleición d'Arxentina]] como llocal, y el partíu pol tercer y cuartu puestu apostáu por {{sel|Francia}} y {{sel|Polonia}}, resultando ganador l'equipu polacu. En [[1994]] l'estadiu pasa a ser propiedá municipal, tres l'alcuerdu del Club y el Conceyu pol cual esti postreru mercaba la instalación por 900 millones de les antigües [[peseta|pesetes]], por que'l Club atayara les sos deldes y realizara la conversión en [[Sociedá Anónima Deportiva]]. El [[11 d'abril]] de [[2007]], l'[[Estadiu José Rico Pérez]] dexa de ser propiedá municipal pa pasar a propiedá del Hércules dempués de 13 años, en pagando'l preciu que costó más la xubida del [[IPC]] dende [[1994]]. Amás, ta xestándose un proyeutu pa reformar l'estadiu con arquiteutos de sonadía mundial. Dende'l club pretende crease un estadiu que seya puntu de referencia na ciudá d'[[Alicante]]. Col ascensu a [[Primer división de fútbol d'España|Primer]] consiguíu en xunetu de 2010, fíxose-y una llavadura de cara al estadiu, dende palcu, vestuarios, cambéu de verde, fachada esterior, butaques, servicios, cabines de prensa, sistema de riego, aparcamientu, etc. Mientres el branu de 2010 nun lo utilizaron los xugadores por cuenta de les obres, pero'l [[21 d'agostu]] de [[2010]], el Hércules estrenó'l remocicáu Rico Pérez contra'l [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] nun amistosu con resultancia favorable a los blancos de 1-3. El [[campu de fútbol de Fontcalent]], asitiáu en [[La Campaneta (Alicante)|La Campaneta]], na [[Partida|partida rural]] de [[Fontcalent]] ([[Alicante]]) ye onde davezu'l conxuntu herculano realiza les sos sesiones d'entrenamientu. Se prevée que'l club forme una ciudá deportiva ellí anque realmente non pudo llevase a cabu por cuenta de que el [[suelu]] sobre'l que se llevantó'l campu d'entrenamientu ta calificáu como [[Suelu rural|rústicu]] non [[Suelu urbanizable|urbanizable]], según el [[Plan Xeneral d'Ordenación Urbana]] d'[[Alicante]]. Polo que l'[[Hércules Club de Fútbol|Hércules]] nun pudo realizar nenguna [[edificación]] reseñable, de fechu el Conceyu refugó-y la llicencia d'obres al atopase en suelu non urbanizable. Dempués de xestiones y tres el compromisu del club blanquiazul de llindar l'usu de la cancha al meru entrenamientu deportivu, amás d'aceptar la prohibición d'urbanizar la zona, el Consistoriu regularizó l'usu de la instalación por un periodu de siete meses. Na actualidá'l club puede utilizar estes instalaciones gracies a la renovación de los permisos temporales que-y concede'l conceyu.<ref>{{cita web |url=https://web.archive.org/web/http://www.diarioinformacion.com/secciones/noticia.jsp?pRef=2088_6_645633__Deportes-Herculessolicita-ampliar-permisu-Fontcalent|títulu=El Hércules solicita ampliar el permisu en Fontcalent|autor=[[Diariu Información]]|añu=27 de xunu de 2007}}</ref> Ante la imposibilidá de realizar obra dalguna obliga al club a utilizar como [[Vestuario|vestuario]], [[ximnasiu]] y sala de [[Prensa escrita|prensa]] unes casetes prefabricaes.<gallery mode="packed-hover" caption="Distintos vistes sobre l'estadiu del Hércules, el José Rico Pérez"> Ficheru:Estadio José Rico Pérez en obras 2.jpg Ficheru:José Rico Pérez jornada1 temp.2010-11.jpg|Estadiu José Rico Pérez na temporada 2010-11 guardando un partíu del conxuntu llocal ante la UD Almería Ficheru:Estadio Jose Rico Perez.JPG Ficheru:Banquillo Rico Pérez 2010.JPG|Banquín </gallery>{{VT|Campu d'Entrenamientu de Fontcalent}} == Rivalidaes == L'equipu rival por excelencia foi siempres y va ser l'[[Elche Club de Fútbol]], al representar a les dos principales ciudaes de la [[provincia d'Alicante]] que tan separaes per solo 21 quilómetros ente sigo, intentando quedar una ciudá percima de la otra no non puramente deportivo y de que nun seya un derbi de demasiada cordalidad o hermandá tamién ye por cuenta de los movimientos ultres de dambos equipos. Ente los dos protagonicen el [[Derbi de la provincia d'Alicante]]. L'otru máximu rival del Hércules ye'l [[Valencia Club de Fútbol|Valencia]]. Esti partíu ye'l derbi autonómicu por excelencia. Los partíos ente dambos siempres son de muncha tensión y rivalidá, inclusive con alcontrones ente aficiones. Siguiendo cola Comunidá Valenciana, los herculanos tampoco fraternizan col [[Club Deportivo Castellón|Castellón]], la otra capital de provincia de la Comunidá Valencia. Otru equipu rival del Hércules ye'l [[Real Murcia Club de Fútbol]], por cuenta de la tamién cercanía de dambes ciudaes.<ref>{{cita publicación|apellíos=Superdeporte|títulu=Hércules y Murcia, duelu de rivalidá histórica|url=http://www.superdeporte.es/futbol/2013/09/10/hercules-murcia-forgo-rivalid%C3%A1-historica/205613.html|fechaaccesu=21 d'avientu de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240716110342/https://www.superdeporte.es/futbol/2013/09/10/hercules-murcia-duelo-rivalidad-historica-53619633.html|archivedate=2024-07-16}}</ref> Tamién cabo destacar el [[Cádiz Club de Fútbol]], por cuenta de lo vivío en dambos estadios: el descensu del Cádiz nel campu del Hércules en 2008 por un penalti falláu d'[[Abraham Paz]]<ref>{{cita publicación|títulu=Un descensu pa la historia del fútbol|url=http://www.diariodecadiz.es/opinion/articulos/descensu-historia-futbol_0_159584553.html|periódicu=Diario de Cádiz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240716102249/https://www.diariodecadiz.es/opinion/articulos/descenso-historia-futbol_0_159584553.html|archivedate=2024-07-16|fechaaccesu=2018-02-24}}</ref> que mandó al Cádiz a 2ª B, o los dos eliminaciones consecutives que-y solmenó'l conxuntu gaditano al Hércules nes promociones d'ascensu a Segunda (2015 y 2016)<ref>{{cita publicación|apellíos=S.L.|nome=EDICIONES PLAZA,|títulu=El Hércules pierde ante'l Cádiz y cai esaniciáu na promoción|url=http://epoca1.plazadeportiva.com/ver/36279/el-hercules-pierde-ante-el-cadiz-y-cai-esanici%C3%A1u-en-la-promocion.html|fechaaccesu=21 d'avientu de 2016|periódicu=Valencia Plaza|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190919192441/http://epoca1.plazadeportiva.com/ver/36279/el-hercules-pierde-ante-el-cadiz-y-cai-esanici%C3%A1u-en-la-promocion.html|archivedate=2019-09-19}}</ref> == Equipos hermanaos == * {{bandera|Bolivia}} '''Escuela de Fútbol [[Hércules de Camiri]]''', [[Camiri]], [[Bolivia]]. En [[2006]] el Hércules CF apadrinó un proyeutu presentáu por una científica valenciana afincada en [[Bolivia]] y dende entós el Hércules d'[[Alicante]] apurre infraestructures y ayudes a una escuela de fútbol de la xungla boliviana nes contornes de [[Camiri]] nel [[Departamentu de Santa Cruz]]. La escuela n'agradecimientu adquirió'l nome del so padrín.<ref>{{Cita web |url=http://www.diarioinformacion.com/secciones/noticia.jsp?pRef=2009010800_6_838437__Deportes-derbi-solidario |títulu=El derbi más solidariu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090113163243/http://www.diarioinformacion.com/secciones/noticia.jsp?pRef=2009010800_6_838437__Deportes-derbi-solidario |fechaarchivu=2009-01-13 }}</ref> * {{bandera|Grecia}} [[Iraklis FC]], [[Grecia]]. L'homónimu griegu del Hércules CF ye'l [[Iraklis FC]]. Dende [[2003]] les aficiones de dambos equipos estrecharon llazos d'amistá al traviés d'internet, inclusive esiste una peña del Hércules CF llamada Iraklis.<ref>[https://web.archive.org/web/20100328223608/http://herculescf.footblog.es/2005/12/01/el-hercules-proyeuta-la so-imaxe-en-otros trés-equipos-europeos/ El Hércules proyeuta la so imaxe n'otros trés equipos europeos]. Noticia de 2005 de La Verdá.</ref> * {{bandera|Arxentina}} [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Jujuy)]], [[Arxentina]] * {{bandera|España}} [[Granada CF]] (les aficiones del Hércules y la Granada tán hermaniaes debíu ente otres coses a que'l Granada esanició al Elche del camín de xubir a Primer nel añu 2011, añu en que'l Hércules baxara a Segunda. == Datos del club == * '''Temporaes en [[Primer División d'España|Primer División]]''': 20 (per última vegada la campaña 2010-11) * '''Temporaes en [[Segunda División d'España|Segunda División]]''': 43 (per última vegada la campaña 2013-14) * '''Temporaes en [[Segunda División B d'España|Segunda División B]]''': 14 (cuntando l'actual campaña 2016-17) * '''Temporaes en [[Tercer División d'España|Tercer División]]''': 7 (D'antiguo la Tercer división correspondía a l'actual [[Segunda División B]]) * '''Meyor puestu na lliga en [[Primer División d'España|Primer División]]''': 5º ([[Primer División d'España 1974/75|temporada 1974/75]]). * '''Peor puestu na lliga en [[Primer División d'España|Primer División]]''': 21º ([[Primer División d'España 1996/97|temporada 1996/97]]). * '''[[Clasificación histórica de la primer división española de fútbol|Puestu históricu]]''': 27º. * '''Mayor goliada consiguida en [[Primer División d'España|Primer División]]''': Hércules '''6-1''' [[Real Club Celta de Vigo|Celta de Vigo]] ([[Primer División d'España 1939/40|temporada 1939/40]]). * '''Mayor goliada consiguida en [[Segunda División d'España|Segunda División]]''': Hércules '''9-0''' [[Club Polideportivu Villarrobledo|Villarrobledo]] ([[Segunda División d'España 1961/62|temporada 1961/62]]). * [[Ficheru:Valdez presentado en el Hércules-.JPG|miniaturadeimagen|Nelson Haedo Valdéz, consideráu como'l xugador más caru del Hércules (temp. 2010-11)]]'''Mayor goliada encaxada en [[Primer División d'España|Primer División]]''': [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]] '''9-0''' Hércules ([[Primer División d'España 1955/56|temporada 1955/56]]). * '''Máximu goliador de la so historia''': [[Eduardo Rodríguez Fernández|Eduardo Rodríguez]], con 40 goles nuna temporada. (temporada 1992-93). * '''Fichaxe más caru de la so historia''': [[Nelson Haedo Valdez]] por 3.8 millones d'euros al [[Borussia Dortmund]] (temporada 2010/2011). * '''Venta más cara de la so historia''': [[Nelson Haedo Valdez]] por 4 millones d'euros al [[Rubin Kazan]] (temporada 2011/2012). === Otros datos === * '''Xugador con más partíos en [[Primer División d'España|Primer División]]''': Juan Baena Ruiz (224 partíos) (1974-1982). * '''Xugador con más goles en [[Primer División d'España|Primer División]]''': [[José Antonio Barrios]] (35 goles) (1974-1978). * '''Entrenador con más partíos en [[Primer División d'España|Primer División]]''': [[Arsenio Iglesias]] (102 partíos) (1973-1977). * '''El Hércules CF foi'l primer equipu en xubir de [[Tercer División d'España|Tercer División]] a [[Primer División d'España|Primer División]]''' en 2 años: (1933-1934) (1934-1935) === Rexistru de temporaes === {| | valign="top" width="0%" | {| {{tablaguapa}} |- style="background:#f0f6fa;" !'''Temporada''' !'''División''' !'''Puestu''' !'''[[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]]''' |- | style="background:#FF7F00;" |1929/30 | style="background:#FF7F00;" |3ª | style="background:#FF7F00;" |5º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FF7F00;" |1931/32 | style="background:#FF7F00;" |3ª | style="background:#FF7F00;" |1º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FF7F00;" |1932/33 | style="background:#FF7F00;" |3ª | style="background:#FF7F00;" |1º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FF7F00;" |1933/34 | style="background:#FF7F00;" |3ª | style="background:#FF7F00;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1934–35 Segunda División|1934/35]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |1º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |[[1935–36 La Lliga|1935/36]] | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |6º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |[[1939–40 La Lliga|1939/40]] | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |6º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |[[1940–41 La Lliga|1940/41]] | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |9º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |[[1941–42 La Lliga|1941/42]] | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |13º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1942–43 Segunda División|1942/43]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1943–44 Segunda División|1943/44]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |10º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1944–45 Segunda División|1944/45]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |2º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |[[1945–46 La Lliga|1945/46]] | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |14º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1946–47 Segunda División|1946/47]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1947–48 Segunda División|1947/48]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |6º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1948–49 Segunda División|1948/49]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1949–50 Segunda División|1949/50]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |10º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1950–51 Segunda División|1950/51]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1951–52 Segunda División|1951/52]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1952–53 Segunda División|1952/53]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |2º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1953–54 Segunda División|1953/54]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |2º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |[[1954–55 La Lliga|1954/55]] | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |6º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |[[1955–56 La Lliga|1955/56]] | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |16º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1956–57 Segunda División|1956/57]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |2º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1957–58 Segunda División|1957/58]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |5º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1958–59 Segunda División|1958/59]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |13º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FF7F00;" |1959/60 | style="background:#FF7F00;" |3ª | style="background:#FF7F00;" |1º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1960–61 Segunda División|1960/61]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |3º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |[[1961–62 Segunda División|1961/62]] | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |7º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1962–63 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |8º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1963–64 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |2º ! style="background:#efefef;" | |} | valign="top" width="0%" | {| {{tablaguapa}} |- style="background:#f0f6fa;" !'''Temporada''' !'''División''' !'''Puestu''' !'''[[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]]''' |- | style="background:#808080;" |1964–65 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1965–66 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |1º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1966–67 | style="background:#FFFF00;" |1ª | style="background:#FFFF00;" |15º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1967–68 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |15º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FF7F00;" |1968/69 | style="background:#FF7F00;" |3ª | style="background:#FF7F00;" |1º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FF7F00;" |1969/70 | style="background:#FF7F00;" |3ª | style="background:#FF7F00;" |1º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1970–71 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |11º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1971–72 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |14º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1972–73 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |9º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1973–74 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |2º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1974–75 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |5º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1975–76 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |6º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1976–77 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |13º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1977–78 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |15º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1978–79 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |12º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1979–80 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |15º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1980–81 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |13º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1981–82 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |17º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1982–83 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |8º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1983–84 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |3º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1984–85 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |15º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#FFFF00;" |1985–86 | style="background:#FFFF00;" |[[LaLiga Santander|1ª]] | style="background:#FFFF00;" |17º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1986–87 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |5º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |1987–88 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |18º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |1988–89 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |8º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |1989–90 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |13º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |1990–91 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |5º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |1991–92 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |5º ! style="background:#efefef;" |<small>3ᵉʳ ronda</small> |- | style="background:#BF8D5B;" |1992–93 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |4º ! style="background:#efefef;" |<small>3ᵉʳ ronda</small> |- | style="background:#808080;" |1993–94 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |7º ! style="background:#efefef;" |<small>4ª Ronda</small> |- | style="background:#808080;" |1994–95 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |9º ! style="background:#efefef;" | |} | valign="top" width="0%" | {| {{tablaguapa}} |- style="background:#f0f6fa;" !'''Temporada''' !'''División''' !'''Puestu''' !'''[[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]]''' |- | style="background:#808080;" |1995–96 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |1st ! style="background:#efefef;" |<small>1/16</small> |- | style="background:#FFFF00;" |1996–97 | style="background:#FFFF00;" |1ª | style="background:#FFFF00;" |21º ! style="background:#efefef;" |<small>3ᵉʳ ronda</small> |- | style="background:#808080;" |1997–98 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |11º ! style="background:#efefef;" |<small>2ª Ronda</small> |- | style="background:#808080;" |1998–99 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |21º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |1999–2000 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |4º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |2000–01 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |11º ! style="background:#efefef;" |<small>Ronda preliminar</small> |- | style="background:#BF8D5B;" |2001–02 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |3º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |2002–03 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |11º ! style="background:#efefef;" |<small>2ª Ronda</small> |- | style="background:#BF8D5B;" |2003–04 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |9º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#BF8D5B;" |2004–05 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |2º ! style="background:#efefef;" | |- | style="background:#808080;" |2005–06 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |17º ! style="background:#efefef;" |<small>1ᵉʳ Ronda</small> |- | style="background:#808080;" |2006–07 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |16º ! style="background:#efefef;" |<small>1/32</small> |- | style="background:#808080;" |2007-08 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |6º ! style="background:#efefef;" |<small>1/32</small> |- | style="background:#808080;" |2008-09 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |4º ! style="background:#efefef;" |<small>1/16</small> |- | style="background:#808080;" |2009–10 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |2º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2009-10|1/8]]</small> |- | style="background:#FFFF00;" |2010/11 | style="background:#FFFF00;" |1ª | style="background:#FFFF00;" |19º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2010-11|1/16]]</small> |- | style="background:#808080;" |2011/12 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |5º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2011-12|2ª Ronda]]</small> |- | style="background:#808080;" |2012/13 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |17º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2012-13|2ª Ronda]]</small> |- | style="background:#808080;" |2013/14 | style="background:#808080;" |2ª | style="background:#808080;" |22º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2013-14|3ᵉʳ ronda]]</small> |- | style="background:#BF8D5B;" |2014/15 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |4º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2014-15|1ᵉʳ Ronda]]</small> |- | style="background:#BF8D5B;" |2015/16 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |3º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2015-16|1ᵉʳ Ronda]]</small> |- | style="background:#BF8D5B;" |2016/17 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B d'España|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" |7º ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2016-17|1/16]]</small> |- | style="background:#BF8D5B;" |2017/18 | style="background:#BF8D5B;" |[[Segunda División B d'España|2ªB]] | style="background:#BF8D5B;" | ! style="background:#efefef;" |<small>[[Copa del Rei de fútbol 2017-18|3ᵉʳ ronda]]</small> |} |} == Organigrama deportivu == {{VT|Futbolistes del Hércules Club de Fútbol}} === Entrenadores === {{AP|Entrenadores del Hércules Club de Fútbol}} Dende [[1930]], el Hércules tuvo 113 cambeos d'entrenador (sumando los interinajes). Ente esos 113, dellos d'ellos dirixeron al equipu nuna segunda dómina. 90 persones distintes ocuparon el cargu d'entrenador na [[Historia del Hércules Club de Fútbol|historia del club]]. Los entrenadores de más ésitu nel equipu alicantín fueron '''[[Manuel Suárez de Begoña]]''' qu'ostenta l'honor de ser l'únicu na historia del club en consiguir dos ascensos -amás consecutivos- nos [[años 1930]] magar el primeru foi tres una decisión [[Real Federación Española de Fútbol federativo]]. Suárez, tres meses dempués de clasificar al Hércules en 6º llugar nel so [[Primer División d'España 1935/36|primer temporada en Primer división]], foi topáu muertu nuna cuneta de les contornes de la ciudá d'[[Alicante]] tres el recién españíu de la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]]. Darréu, na historia del equipu sobresal con fuercia otru entrenador, '''[[Arsenio Iglesias]]'''. En [[Segunda División d'España 1973/74|la so primer temporada]] nel equipu blanquiazul llogró l'ascensu a [[Primer División d'España|Primer]], y en [[Primer División d'España 1974/75|la so segunda]] quedar col amargosu sabor de nun apostar la [[Copa de la UEFA]] pola diferencia de goles col 4º clasificáu, la [[Real Sociedad]]. El Hércules de los [[años 1970]] vivió la meyor dómina na hestoria d'esti equipu, con Arsenio nel banquín y [[José Rico Pérez]] na presidencia. Tocantes a númberu de partíos empobinaos, [[Arsenio Iglesias|Arsenio]] ye tamién el más estable y duraderu con 162 partíos (cuatro temporaes completes). Síguenlu [[Quique Hernández]] con 136 partíos (en dos époques), [[Manuel Jiménez González|Manolo Jiménez]] con 128 partíos (en dos époques), [[Koldo Aguirre]] con 113 partíos, [[Benito Joanet]] con 110 alcuentros (en dos époques) y [[Gaspar Rubio]] con 103 alcuentros (en dos époques). Si falamos d'ésitos deportivos, l'equipu herculano tien 13 ascensos (8 a [[Primer División d'España|Primer]] y 5 a [[Segunda División d'España|Segunda]]). D'esa cifra, los dos primeros fueron consiguíos por [[Manuel Suárez de Begoña|Manuel Suárez]]. Los ascensos a Primer fueron consiguíos cronológicamente por Manuel Suárez, [[Francisco Pagaza]], [[Amadeo Sánchez]], [[Luis Belló]], [[Arsenio Iglesias]], [[Carlos Jurado]], [[Manuel Jiménez González|Manolo Jiménez]] y [[Esteban Vigo]]. Los ascensos a Segunda fueron consiguíos por Manuel Suárez, [[Álvaro Pérez Vázquez]], [[César Rodríguez]], [[Quique Hernández]] y [[Juan Carlos Mandiá]]. Al respeutive de entrenadores interinos destaquen percima del restu l'internacional [[Paraguái|paraguayu]] [[Humberto Núñez]] al que se-y recurrió como apagafuegos hasta en 9 temporaes, l'[[Uruguái|uruguayu]] [[Sergio Rodríguez Viera|Sergio Rodríguez]] (con actuaciones en 4 temporaes), y l'[[España|español]] [[Luis Ortega Bollarizo]] (con apaiciones en 4 temporaes). Al respeutive de les nacionalidaes de los entrenadores del Hércules, predominen absolutamente los entrenadores españoles, magar otres 7 nacionalidaes distintes ocuparon el banquín, como por casu la [[Hungría|húngara]] con trés míticos personaxes como [[Lippo Hertzka|Hertzka]], [[Sándor Kocsis|Kocsis]] o [[Jenő Kálmár|Kálmár]]; o la [[Inglaterra|inglesa]] de los entrenadores pioneros hasta la fecha documentaos, como [[Alejandro Finning|Finning]] o [[Walter Harris|mister Harris]]. ==== Entrenadores con más partíos ==== * De siguío se listan los 7 entrenadores que destaquen tocantes a númberu total de partíos oficiales empobinaos dende'l banquín del Hércules Club de Fútbol: {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#efefef" !Entrenador !!Númberu<br />de partíos |- |{{bandera|España}} [[Quique Hernández]] ||align=center| 163 |- |{{bandera|España}} [[Arsenio Iglesias]] ||align=center| 162 |- |{{bandera|España}} [[Juan Carlos Mandiá]] ||align=center| 154 |- |{{bandera|España}} [[Manuel Jiménez González|Manolo Jiménez]] ||align=center| 128 |- |{{bandera|España}} [[Koldo Aguirre]] ||align=center| 113 |- |{{bandera|España}} [[Benito Joanet]] ||align=center| 110 |- |{{bandera|España}} [[Gaspar Rubio]] ||align=center| 103 |} == Otres seiciones y filiales == El '''Hércules Club de Fútbol''' tuvo a lo llargo de la so historia distintes seiciones deportives dientro de la so organigrama, como les seiciones de [[balonmano]] (''[[Club Balonmano Calpisa|Hércules-Calpisa]]'' en [[1981]]-[[1982]]), [[atletismu]] (creada en 1965 y repescada nel tiempu col ''Hércules-Benacantil'' en [[1982]]-[[1985]], güei yá nun esiste esta mítica seición), [[baloncestu]] (nos [[años 1950|años 50]]), seición de ximnasia (creada en 1965 dirixida por Rasé)<ref>Diariu Información (20 de mayu de 1965): El Hércules crea les seiciones de ximnasia y atletismu (páxina 12).</ref> o [[voleibol]]. === Hércules "B" === {{AP|Hércules Club de Fútbol "B"}} El [[Hércules Club de Fútbol B]] xuega na [[Rexonal Preferente de la Comunidá Valenciana]] y dende [[1996]] el so mayor llogru foi xugar en [[Tercer División d'España|Tercer División]] mientres una temporada. Foi fundáu en [[1996]] como tal, anque bien ye ciertu que'l club tuvo filial n'años tras, como'l [[Alicante Club de Fútbol|Alicante CF]] polos [[Años 1960|años 60]], el '''Hércules Atlético''' dende [[1974]] o darréu so les denominacines de '''Hércules Promeses''', [[Mutxamel Club de Fútbol|Mutxamel CF]] y [[Club Deportivo Español de San Vicente|CD Español de San Vicente]] respeutivamente. Anguaño l'entrenador ye [[Vicente Borge González]]. === Hércules Femenín === {{AP|Hércules CF Femenín}} Na temporada [[2007]]/[[2008|08]] el Hércules CF adquirió un alcuerdu de collaboración con club [[Alicante|alicantín]] '''Sporting CF Plaza d'Arxel''' de la [[Primer Nacional de Fútbol Femenín]]. L'alcuerdu consiste n'emprestar l'usu del nome, escudu y uniforme del Hércules CF, ensin dexar de cuntar con estructures organizativas independientes.<ref>{{cita web | autor = [[Diariu Información]] | añu = 27 de xunetu de 2007 | url = http://www.diarioinformacion.com/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=2118&pIdSeccion=6&pIdNoticia=656166 | títulu = El Hércules da abellu al fútbol femenín | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090113162008/http://www.diarioinformacion.com/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=2118&pIdSeccion=6&pIdNoticia=656166 | fechaarchivu = 2009-01-13 }}</ref> Esta rellación, vese anulada na actual temporada 2013-14, pasando a crear el so propiu equipu femenín. === Asociación de Veteranos === Munchos de los ex xugadores del Hércules CF axúntense davezu n'entrenamientos y alcuentros amistosos defendiendo los colores del equipu de veteranos. L'ex xugador herculano [[José Antonio Yerbera Rúa]] preside l'asociación.<ref>{{Cita web |url=http://www.asociacionherculanos.com/default.php?opcion=20 |títulu=Páxina de l'Asociación de Veteranos del Hércules C.F |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090914131851/http://www.asociacionherculanos.com/default.php?opcion=20 |fechaarchivu=2009-09-14 }}</ref> Onde nes sos files militen saez y virgi los meyores xugaos de fútbol femenín d'España. == Palmarés == [[Ficheru:Copa de Segunda División 1934-35.JPG|thumb|right|225px|Troféu consiguíu pol Hércules C.F. del Campeonatu Nacional de Lliga de Segunda División, [[Segunda División d'España 1934/35|temporada 1934/35]].]] === Campeonatos nacionales === * {{oru}} '''[[Segunda División d'España|Segunda División]] (3)''': [[Segunda División d'España 1934/35|1934/35]], [[:en:Segunda División 1965-66|1965/66]], [[:en:Segunda División 1995-96|1995/96]]. Subcampeón de [[Segunda División d'España|Segunda División]] (7): [[Segunda División d'España 1944/45|1944/45]], [[Segunda División d'España 1952/53|1952/53]], [[Segunda División d'España 1953/54|1953/54]], [[Segunda División d'España 1956/57|1956/57]], [[Segunda División d'España 1963/64|1963/64]], [[Segunda División d'España 1973/74|1973/74]], [[Segunda División d'España 2009/10|2009/10]]. * {{oru}} '''[[Tercer División d'España|Tercer División]] (5)''': 1931/32, 1932/33, 1959/60, [[:en:Tercer División 1968-69|1968/69]], 1969/70. === Campeonatos rexonales === * {{oru}} '''Campeonatu Rexonal de Murcia (2)''': [[1933]]/[[1834|34]] y 1939-1940. * {{oru}} '''Campeonatu Rexonal de Levante (1)''': [[1935]]/[[1936|36]]. === Torneos amistosos === * {{oru}} [[Copa San Pedro]] (1): 1953. * {{oru}} Troféu Costa Blanca<ref>[http://www.rsssf.com/tablesc/ciudá-alicante.html Troféu Costa Blanca y Troféu Ciudá d'Alicante]</ref> (7): 1971, 1973, 1974, 1976, 1977, 1978, 1979. * {{oru}} [[Troféu Los Cármenes|Troféu Ciudá de Granada]] (1): 1982. * {{oru}} [[Troféu Ciudá d'Alicante]] (6): 1984, 1988, 2011, 2015, 2016, 2017 * {{oru}} [[Troféu Carabela de Plata]] (3): 1971, 2006, 2012. * {{oru}} [[Troféu Ciudá de San Vicente]] (2): 2008, 2009. * {{oru}} [[Troféu Festa d'Elx]] (1): 2010. == Filmografía == * Documental TVE (29-10-1969), [https://www.rtve.es/alacarta/videos/historicos-del-balompie/historicos-del-balompie-hercules-alicante/4223445/ «Históricos del balompié - Hércules de Alicante»] en [[rtve.es]] * Documental Canal+ (17-2-2012), [https://www.youtube.com/watch?v=-2K9rQ2Gynk «Club de Fútbol: Hércules de Alicante»] en [[YouTube]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Ramos Pérez|nome=Vicente|títulu=El Hércules C.F. y el fútbol n'Alicante|añu=1975|editorial=Alicante: Publicaciones d'Ediciones Biblioteca Alicantina|id=ISBN 978-84-400-9151-2}} * {{cita llibru |apellíos=Peralt Montagut|nome=Fernando|títulu=Historia del Hércules C.F. (1922-1996)|añu=1996|editorial=Valencia: Aragón Ediciones|id=ISBN 978-84-921727-0-2}} * {{cita llibru |autor=Verdú Belda, Pascual; Mira Candel, Manuel; García Gómez, Javier|títulu=El llibru d'oru del Hércules: 74 años d'historia|añu=1996|editorial=Alicante: Editorial y Medios Consultores, S.L.|id=ISBN 978-84-921782-0-9}} * {{cita llibru |apellíu=Soler Rodríguez|nome=José Antonio|títulu=Hércules C.F. Diez cites con gloriar|añu=2010|editorial=Alicante: José Antonio Soler Rodríguez|id=ISBN 978-84-614-1091-0}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Hércules CF}} * [http://www.herculesdealicantecf.net/ Sitiu web oficial] {{ORDENAR:Hércules Club de Fútbol}} {{Tradubot|Hércules de Alicante Club de Fútbol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de fútbol de la Comunidá Valenciana]] [[Categoría:Provincia d'Alacant]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] ar4n8e9208nfsxfvzwmw7xr3e2vfhga 0 112854 4493759 4480967 2026-05-18T05:32:34Z Limotecariu 735 4493759 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201004173459}} {{instrumentu musical}} [[Image:Horn player in Washington Square by David Shankbone.jpg|thumb|Ejecutante de sousáfono, en compañía de la so agrupación]] El '''sousafón''' ye un tipu de [[tuba]] paecíu al [[helicón (preséu)|helicón]] utilizáu de normal nes bandes populares, de marches y militares. Recibe'l so nome del compositor d'Estaos Xuníos de marches y direutor de bandes [[John Philip Sousa]]. == Historia == El sousafón desenvolver mientres la [[años 1890|década de 1890]] per parte de [[J.W. Pepper]] a pidimientu de Sousa, quien nun taba satisfechu coles [[tuba|tubes]] utilizaes por aquella dómina na banda de los [[Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos|Marines d'Estaos Xuníos]]. Mientres aquel periodu, utilizaba helicones, que recuerden daqué a los sousafones actuales, pero que tienen una [[campana (vientu)|campana]] dirixida escontra riba y alantre. Los primeros sousáfonos teníen campanes verticales y güei conocer como "recoyedores d'agua". Sousa quería una tuba que dirixera'l soníu escontra riba y percima de la banda y que tuviera un soníu templao y lleno, al contrariu de los helicones, que yeren direccionales. Contrariamente a la creencia popular, nun se desenvolvió primeramente como un preséu pa colar; la versión col pabellón palantre nun s'estrenó hasta mediaos de los [[años 1920|años 20]]. La banda profesional de John Philip Sousa empecipióse dempués d'abandonar a los Marines y colar con ellos una sola vegada, mientres tola so esistencia. == Estructura == Anguaño, el sousáfono ye consideráu como un preséu de vientu metal con válvules (pistones) y col mesmu llargor del tubu qu'otros preseos como la Tuba dependiendo de la so afinación, pero con una forma distinta, pos el pabellón atópase percima de la cabeza de quien lo executa, les válvules atópense xusto delantre del músicu a pocos centímetros de la cintura, y casi tol pesu fuelga sobre unu de los costazos. Asina, el sousafón llévase muncho más fácilmente qu'una tuba de conciertu tradicional y suena igual qu'una tuba. El pabellón o campana puede dixebrase del cuerpu principal del preséu pa facilitar el so almacenamientu. La mayoría de los sousáfonos tán afinaos en Si{{música|bemol}} (Si Bemol); y la so partitura escribir en clave de Fa, anque dalgunos tán afinaos en Do y Mi{{música|bemol}} (Mi bemol). Los sousáfonos xeneralmente traen una configuración de tres válvules, en cuenta de los cuatro que suelen llevar les tubas de conciertu modernes. Nel casu de los sousafones que pueden tocase en Do o Si{{música|bemol}} lleven un "trespositor" que nun ye más qu'un cilindru que camuda'l llargor del tubu. Nos últimos años púdose disponer de sousáfonos fabricaos en [[poliéster]] reforzáu con [[fibra de vidriu]] en llugar de [[bronce]]. Anque esiste un discutiniu sobre la calidá del soníu resultante, les ventayes de los sos menores costu y pesu facer aceptables en conxuntos académicos. Sicasí, en munchos contestos competitivos, los sousáfonos de fibra de vidriu entá se consideren un tabú. Nes bandes de marcha grandes, el pabellón o campana cubrir con una tela afecha de forma tirante, llamada ''calcetu'', lo que dexa a la seición de sousáfonos presentar el nome, iniciales o mascota de la facultá, nel casu de les bandes de les universidaes d'Estaos Xuníos, al empar qu'amenorga la posibilidá de qu'un espectador llance oxetos dientro de la campana del preséu. El sousafón ye un elementu importante de la tradición de bandes de metales de [[Nueva Orleans]], y entá s'utiliza en grupos como la [[Dirty Dozen Brass Band]]. Igualmente, ye preséu emblemáticu de les bandes populares de dellos países d'América Llatina como Méxicu (onde se-y conoz tamién como [[tuba]]) comúnmente coles bandes y apocayá colos grupos nortizos y Venezuela, onde integra les [[Banda de música|bandes]] o orquestes de diversos conceyos, conocíes como [[retreta|retretes]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Sousaphone}} {{Tradubot|Sousafón}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Instrumentos de vientu metal]] [[Categoría:Instrumentos trespositores]] 4wwbnuejot4dc9godafqimx5ue4qyk9 0 112945 4493600 4425286 2026-05-17T17:41:26Z Oursana 24599 /* La ronda de nueche nel Barrocu */ -+Hals, Frans - Banquet of the officers of the Calivermen Civic Guard, Haarlem - Os-I-111-2013-1.jpg 4493600 wikitext text/x-wiki {{Ficha de pintura | título = La ronda de nueche<br /><small>(De Nachtwacht)<br /></small> | imaxe = [[Ficheru:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|310px]] | autor = Rembrandt | añu = [[1642]] | estilu = Barrocu | téunica = [[Pintura al oleu|Oleu]] sobre [[llenzu]] | llargor = 359 cm | anchor = 438 cm | llocalización = [[Rijksmuseum]] | ciudá = [[Ámsterdam]] | país = {{NLD}} }} '''''La ronda de nueche''''' o '''''La ronda nocherniega''''' (en [[Idioma neerlandés|neerlandés]]: ''De Nachtwacht'') ye'l nome pol que se conoz comúnmente una de les más famoses [[Magnum opus|obres maestres]] del pintor [[Países Baxos|neerlandés]] [[Rembrandt]], pintada ente [[1640]] y [[1642]]. Esti cuadru ye una de les xoyes de la esposición permanente del [[Rijksmuseum]] d'[[Ámsterdam]], pinacoteca especializada n'[[Pintura de los Países Baxos|arte neerlandés]]. == Títulu == Anque'l títulu del llenzu como ''La ronda de nueche'' ta históricamente consolidáu, el so nome orixinal foi ''La compañía militar del capitán Frans Banninck Cocq y el teniente Willem van Ruytenburgh'' (el nome oficial en neerlandés ye ''De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren''). Ésti, que quiciabes fora'l so verdaderu títulu, foi afayáu gracies a la inscripción topada nun [[Borrador (bocetu)|bocetu preparatorio]]: {{cita|''Bocetu de la pintura pal Gran Salón del Kloveniersdoelen, na cual el mozu Heer van Purmerlandt (Frans Banninck Cocq), como capitán, ordena al so llugarteniente Heer van Vlaerderdingen (Willem van Ruytenburgh), que ponga en marcha la compañía cívica.''<ref>Del orixinal en neerlandés: ''Schets van de schilderije op de groote Sael van de Cleveniers Doelen, daerinne de Jonge Heer van Purmerlandt als Capiteijn, geeft last aen zijnen Lieutenant, de Heer van Vlaerdingen, om sijn Compaignie burgers te doen marcheren.''</ref>}} El cuadru foi llamáu nel [[sieglu XIX]] ''Patrouille de Nuit''<ref>N'[[Idioma español|español]]: ''Patrulla de nueche''.</ref> pola crítica francesa, y ''Night Watch''<ref>N'[[Idioma español|español]]: ''Ronda nocherniega''.</ref> por [[Sir Joshua Reynolds]]; d'ende'l nome pol que se-y conoz popularmente. L'orixe d'esti títulu surde d'una equivocación d'interpretación, debida a que, nesa dómina, el cuadru taba tan deterioráu y escurecíu pola oxidación del [[barniz]] y la suciedá acumulada, que les sos figures yeren casi indistinguibles, y paecía una escena nocherniega. Dempués de la so restauración en [[1947]], onde s'esanició esti barniz escurecíu, afayóse que'l títulu nun s'afaía a la realidá, una y bones l'aición nun se desenvuelve de nueche sinón de día, nel interior d'un portalón en [[clarixa]] al que llega un potente rayu de lluz qu'alluma intensamente a los personaxes qu'intervienen na composición. == Representación == [[Ficheru:Peter Paul Rubens 095b.jpg|thumb|La compañía de capitán Banninck Cocq sirvió de guardia d'honor na visita de reinar madre francesa a [[Ámsterdam]]. ''Semeya de María de Médicis.'' (''c''. [[1622]]) realizáu por [[Pedro Pablo Rubens]], [[Muséu del Prado]], ([[Madrid]]).]] La obra foi encargada pola Corporación d'[[Arcabuz|Arcabuceros]] d'Ámsterdam pa decorar el ''Groote Zaal'', 'Gran Salón', del ''Kloveniersdoelen'', sede de la milicia. Por cuenta de esto, Rembrandt usó monumentales dimensiones pal llenzu. Nella apaez la milicia del capitán Frans Banninck Cocq nel momentu en que ésti da la orde de colar al alférez Willem van Ruytenburch. Detrás d'ellos apaecen los 18 integrantes de la Compañía, que pagaron una media de cien [[Florín neerlandés|florinos]] al pintor por apaecer nel cuadru, una suma más que considerable pa la dómina. Los dos oficiales probablemente pagaron más, pol llugar privilexáu qu'ocupen nel cuadru. En total, Rembrandt cobró 1600 florinos por esti cuadru.<ref>{{Cita web |url=http://www.rijksmuseum.nl/info/faq?lang=es |títulu=El Rijksmuseum esplica'l valor incalculable de ''La ronda de nueche'' a partir del so preciu orixinal''. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120111163339/http://www.rijksmuseum.nl/info/faq?lang=es |fechaarchivu=2012-01-11 }}</ref> Al ser la compañía d'arcabuceros una institución municipal, ''La ronda de nueche'' sigue siendo propiedá del Conceyu d'Ámsterdam, que la dexa al Rijksmuseum en préstamu d'usu ensin contraprestación económica. Los personaxes apaecen captaos pol pintor holandés tal que pudo contemplar en numberoses ocasiones nel momentu que a diariu la compañía preparar pa formar y salir de siguío ordenadamente pa percorrer la ciudá na so misión de vixilantes del orde. Amás, nel cuadru apaecen trés neños corriendo y un perru qu'animen la escena. L'encargu, que tenía de ser concluyíu pa la llacuada d'inauguración de la sede de la compañía, foi, xunto a otros [[Semeya pictórica|semeyes]] corporativos, parte de la conmemoración de la llegada en [[1638]] a Ámsterdam de reinar madre [[María de Médicis]], vilba d'[[Enrique IV de Francia]], exiliada por orde del so fíu [[Lluis XIII de Francia|Lluis XIII]] y del intrigante [[cardenal Richelieu]]. Esta visita regia a la capital holandesa foi celebrada poles sos autoridaes con gran pómpara y parabuxel.<ref>La crítica mayoritaria considera que probablemente la escena de ''La ronda de nueche'' represente la salida de la compañía pa cubrir la visita real de María de Médicis, por cuenta de los uniformes de gala de los sos integrantes. Esti sucesu foi clave na Ámsterdam de mediaos del sieglu XVII.</ref> El pagu del trabayu retrasóse por cuenta de que nun cubrir les mires de los miembros de la milicia, por non tar perfectamente definida la presencia de la mayoría d'ellos. A pesar de la so calidá, tamién pasó desapercibida pa la crítica nel so día. La escena de la compañía forma parte fundamental de la tradición holandesa de semeyes coleutives que surdió na llamada "Edá d'Oru del arte holandés". Autores contemporáneos como [[Frans Hals]] dedicáronse casi n'esclusiva a esti tipu de semeyes d'encargu. === Personaxes principales === [[Ficheru:Harmensz van Rijn Rembrandt - Флора - Google Art Project.jpg|thumb|La crítica mayoritaria considera que la neña qu'apaez en ''La ronda de nueche'' ye una semeya de la so esposa Saskia, que morrería'l mesmu añu de la realización del llenzu. La so muerte supúnxo-y una fonda depresión. ''Semeya de Saskia como Flora'' ([[1634]]), espuestu nel [[Muséu del Hermitage]] de [[San Petersburgu]].]] * '''Capitán Frans Banninck Cocq''' o '''Banning Coq''' (1605–1655): capitán de la compañía y figura central que vertebra les exes del cuadru. Cola mano indica la orde al so teniente y allargar al espectador, incluyéndolo na escena. Magar evitar un orde xerárquicu na distribución de los miembros de la milicia, Rembrandt otorgar la posición predominante que'l so cargu acútalu. * '''Teniente Willem van Ruytenburch''' o '''van Ruytenburgh''' (1600-1657): teniente de la compañía, ye'l que recibe la orde de preparar la compañía pa la formación. Ruytenburch yera de baxa estatura, y, por que nun quedara bien menguáu xunto al xigantescu capitán Cocq, Rembrandt realzar emplegando nel so uniforme un tonu mariellu al que fai cimblar allumáu por una rayada. * '''La neña''': ye un personaxe clave nel cuadru, por ser l'únicu femenín y sirvir de focu de lluz. La neña nun s'atopa en clarixa y les solombres nun la toquen. Paez un espectru que poco tien que ver col restu de los personaxes. Por esta inusual cualidá, munchos críticos ven na neña una semeya de '''[[Saskia van Uylenburgh]]''' (1612-1642), primer esposa del pintor, que morrió prematuramente nel añu en que foi pintáu'l llenzu, posiblemente de [[tuberculosis]]. Saskia yera habitual modelu de munchos de les semeyes del autor. Visti un traxe mariellu llimón y na cintura cuélga-y un gallu blancu con pincelaes azules —l'emblema de la compañía—, que Rembrandt representó d'esta singular manera, en sustitución del habitual blasón d'esti tipu de semeyes coleutives. === Personaxes secundarios === El restu de los personaxes del llenzu son los siguientes quince miembros de la milicia cívica (de izq. a der.): Reinier Engelen, Jan Pietersen Bronchorst, Elbert Willemsen, Herman Jacobsen Wormskerck, Jan van der Heede, Jan Visscher Cornelissen, Claes van Cruijsbergen, Jan Ockersen, Jan Andriaensen Keijser, Walich Schellingwou, Jan Claesen Leijdeckers, Barent Harmansen Bolhamer, Rombout Kemp, Paulus Schoonhoven y Jacob Jorisz.<ref>{{cita web |url=http://home.tiscali.nl/~corosa/rembrandt/nachtwacht.html |títulu=De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn - Wie is wie op de Nachtwacht? |fechaaccesu=7 d'avientu de 2014 |formatu=HTML |autor= |fecha=s/f |editorial=home.tiscali.nl |idioma=neerlandés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131206093653/http://home.tiscali.nl/~corosa/rembrandt/nachtwacht.html |fechaarchivu=6 d'avientu de 2013 }}</ref> == Estructura == [[Ficheru:Nachtwache.jpg|thumb|Representación en bronce de los personaxes de ''La ronda de nueche'' onde se demuestra la so composición "curioso caótica". Escultures de Alexander Taratýnov y Mijaíl Drónov na [[Rembrandtplein]] pa conmemorar el 400 aniversariu de la nacencia de Rembrandt ([[2005]]).]] Rembrandt estremar de lo convencional, evitando una escena estático y formal, y xenerando, sicasí, una d'aición, más del gustu del [[Pintura barroca|Barrocu]] imperante. Amuesa a los soldaos apuraos pa embarcase nuna misión (que tipu de misión, o si tratar d'un patrullaje ordinariu ye inda motivu de discutiniu). Esti ordenamientu ye dafechu orixinal y constitúi una nueva manera de concebir la semeya coleutiva. El so estilu causó la contrariedá de dellos miembros de la milicia, que pol so allugamientu no fondero de la escena son difícilmente estremables. A diferencia de cuadros de la mesma temática, en que la disposición de les figures siguen un orde xerárquicu precisu, el pintor basó l'allugamientu de los personaxes namái en razones plástiques. Los ríxidos cánones de les semeyes corporatives namái traducíen rutina y convencionalismu y imposibilitaban la espresión personal y dramático. Sicasí, la composición aparentemente desordenada ta en realidá construyida d'una manera racional según los dos exes medies del rectángulu que conforma'l llenzu: * '''Exa horizontal''': Determina'l telón de personaxes que sirve de sofitu a les dos figures principales, en primer planu. Los cuatros personaxes con traxes de coloríu característicu apoderen el grupu central, dirixendo la mirada del espectador escontra ellos mesmos. * '''Exa vertical''': Determina la posición del capitán col so traxe negru, que se ve sofitáu pola figura aneja del teniente, ésti de mariellu claro. Esti dos figures faen que la escena quede centrada, xirando al so alredor el restu de componentes. * Les '''diagonales''' que formen la llarga llanza y l'estil de la bandera cruciar nel centru lluminosu de la escena, encuadrando los trés grupos de persones con una llinia imaxinaria, quedando los dos mandos de la compañía na posición preponderante de la escena. La sensación d'espaciu en distintos niveles: el de la clarixa del portalón, el de la cai radiante de sol y el del observador, asemeyar a otros xuegos compositivos típicamente barrocos como pueden atopase en ''[[Les Meninas]]'' de [[Diego Velázquez|Velázquez]] o en ''[[El xardín del amor]]'' de [[Peter Paul Rubens|Rubens]]. == Color y lluz == El dibuxu, apenes afilvanáu, queda menguáu pola importancia del color y la lluz, siendo pocu nítidos les contornes de les figures. Influyíu por [[Caravaggio]], Rembrandt usa'l [[clarescuru#tenebrismu|tenebrismu]] y el [[clarescuru]], creando fuertes contrastes ente la clarixa y la lluz. La lluz provién de la esquierda, según la direición de les solombres proyeutaes. Esta lluz, a pesar de la so concepción realista, nun actúa uniformemente, sinón qu'alluma y destaca a ciertos personaxes y apostra a otros a la solombra. N'ocasiones paez que naz del interior de les figures, como nel casu de la neña que cuerre. El llume ye la gran protagonista d'esti cuadru, porque recrea una atmósfera máxica de clarixes doraes, solombres envolventes y lluces cegadores. El color ta aplicáu con pincelaes bonales. El cromatismu del llenzu desenvolver en tonos templaos de les tierres y los ocres, coles esceiciones del colloráu del echarpe de capitán, del soldáu del llargu arcabuz a la so derecha, del blancu ocre de la moza, detrás, y del uniforme del llugarteniente. Usa tonalidaes opuestes pa oldear como l'uniforme claro y escuro de les dos figures centrales, el negru rigorosu del capitán resaltando'l blancu del so golilla o inclusive'l tonu doráu de la clarixa en contraste coles cares allumaes. == Allugamientu == [[Ficheru:Nachtwacht-kopie-van-voor-1712.jpg|thumb|Copia de ''La ronda de nueche'' anterior a la mutilación del llenzu en [[1715]], onde puede reparase les sos dimensiones orixinales.]] L'allugamientu orixinal pal que foi pensáu'l llenzu foi'l ''Groote Zaal'', Gran Salón, del ''Kloveniersdoelen'', see municipal de la Compañía d'Arcabuceros de la capital holandesa. Esti edificiu foi destruyíu y reemplazáu a metá del sieglu XIX pol actual hotel Doelen. En [[1715]], ''La ronda de nueche'' treslladar al Conceyu d'Ámsterdam na [[plaza Dam]]. Les sos grandes dimensiones fixeron que fora tullíu nesta dómina cuando-y foi cortada una franxa nel llateral esquierdu y superior, esaniciando a trés de los personaxes de la escena. Conocemos el so aspeutu orixinariu por cuenta de distintes copies anteriores a 1715, ente les que destaca un retruque de [[Gerrit Lundens]] caltenida na [[National Gallery de Londres]].<ref>[http://www.nationalgallery.org.uk/cgi-bin/WebObjects.dll/CollectionPublisher.woa/wa/work?workNumber=ng289 The Company of Captain Banning Cocq ('The Nightwatch') after 1642, Gerrit Lundens after Rembrandt - The National Gallery]</ref> Cuando les tropes napoleóniques ocuparon los Países Baxos y [[Napoleón]] entronizó al so hermanu [[Luis Bonaparte|Luis]] como rei d'Holanda en [[1806]], el Conceyu convertir en [[Palaciu Real d'Ámsterdam|Palaciu Real]] (entá caltién esta función real) y los maxistraos municipales treslladaron el cuadru a la ''[[Trippenhuis]]'', esto ye, la casa de la familia Trip. Darréu, Napoleón ordenó la so vuelta a palaciu y caltúvose ellí hasta la cayida del [[Imperiu Napoleónicu]]. Tres esto, ''La ronda de nueche'' volvió a la ''Trippenhuis'' yá convertida nel [[Rijksmuseum]], como Galería Nacional d'Arte de los Países Baxos. En [[1885]], rematáronse les obres del actual edificiu del Rijksmuseum y el cuadru treslladar al so allugamientu actual. Mientres la [[II Guerra Mundial]], pa salvar el patrimoniu artísticu mientres el conflictu, los fondos más importantes del Rijksmuseum fueron depositaos en distintos [[búnker]]s denominaos Abellugos Nacionales construyíos nes dunes de [[Heemskerk]] y [[Zandvoort]]. En [[1942]], los cuadros volvieron treslladase a abellugos en [[Steenwijk]] y [[Maastricht]]. [[Ficheru:Amsterdam (23599993902).jpg|thumb|Actual allugamientu de ''La ronda de nueche'' nel Rijksmuseum, onde ye unu de los sos reclamos artísticos más importantes.]] ''La ronda de nueche'' tuvo oculta mientres cinco años siendo'l so últimu allugamientu un búnker nel sosuelu de la capital del [[Limburgu (Países Baxos)|Limburgu]]. Foi dixebrada del so marcu y endolcada nun cilindru. El [[25 de xunu]] de [[1945]], ''La ronda de nueche'' volvió a Ámsterdam, siendo restauráu nel taller del Rijksmuseum.<ref>J. Baruch y L. van der Horst; ''Het Rijksmuseum in oorlogstijd'' (''El Rijksmuseum en tiempos de guerra''), Rijksmuseum Amsterdam 1985.</ref> === Vandalismo === Amás de la mutilación del [[sieglu XVIII]], ''La ronda de nueche'' foi oxetu de dellos ataques vandálicos. El [[14 de setiembre]] de [[1975]], un desequilibráu mental atacó la obra con un [[cuchiellu]] faciéndo-y numberosos cortes en zig-zag.<ref>{{cita web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/3/toolsofartvandalism.php |títulu=A Partial Guide to the Tools of Art Vandalism |fechaaccesu=7 de marzu de 2009 |autor=Steven Goss |añu=2003 |obra=A Guide to Art Vandalism Tools: Their History and Their Use|editor=Cabinet Magacín}}</ref> El llenzu foi restauráu con ésitu, anque entá pueden apreciase in situ les buelgues d'esti atentáu. En [[1985]], un visitante del muséu roció la pintura con un esprái d'[[ácidu]] que llevaba ocultu. La rápida intervención de los guardias de seguridá y l'agua que-y foi pulverizada neutralizaron l'ácidu qu'afortunadamente nun llegó a tocar el llenzu y namái estropió'l barniz. De nuevu, la obra foi restaurada por completu. == ''La ronda de nueche'' nel Barrocu == ''La ronda de nueche'' ye unu de los cuadros más representativos de la obra pictórica de Rembrandt, poles novedaes compositivas y téuniques qu'apurre. Ye l'aportación del xeniu holandés a la pintura barroca. Nun ye la única semeya coleutiva que realiza Rembrandt, y anque relevantes, l'autor prefirió les semeyes unipersonales y de pequeñes dimensiones (ente ellos les sos [[autorretratu|autorretratos]]). {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | direición = horizontal | títulu= Retrato coleutivos de Rembrandt | testu = ''La llección d'anatomía del Doctor Tulp'', ''La ronda de nueche'' y ''Los síndicos del gremiu de pañeros'' | semeya1 = Rembrandt Harmensz. van Rijn 007.jpg| anchu1 = 220| testu1 = | semeya2 = The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg| anchu2 = 200| testu2 = | semeya3 = Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg| anchu3 = 250| testu3 = }} El [[sieglu XVII]] foi una dómina de grandes cuadros compuestos por numberosos personaxes siguiendo la tipoloxía del [[barrocu]]. Cercanos a Rembrandt, trabayen otros grandes xenios de la pintura como [[Peter Paul Rubens]] o [[Frans Hals]], que realizaron grandes teles con semeyes coleutives. Rubens prefirió la tema mitolóxica o relixosu en abigarradas escenes con ensame d'elementos. Hals pela so parte dedicóse a les tradicionales semeyes corporatives na ciudá de [[Haarlem]], dotándolos de gran riqueza psicolóxica na so execución. Per otru llau, dende una óptica distinta, [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Diego de Velázquez]] compón tamién teles monumentales con téunica similares a les de Rembrandt, anque la temática ye complementaria. Velázquez realiza escenes históriques al serviciu de la corte española, ensin dulda una empresa mayor qu'un cuadru por encargu d'una compañía militar y pago a cuotes. Pero l'usu de la disposición aparentemente desdexada y la distribución d'elementos pa centrar l'atención al centru del llenzu ye común ente dambos pintores. {{Imaxe múltiple | posición_tabla = center | direición = horizontal | títulu= Retrato coleutivos nel Barrocu | testu = ''La milicia cívica de San Adrián de Haarlem'', ''[[La rindición de Breda]]'' y ''El combate de les amazones'', obres de [[Frans Hals]], [[Diego Velázquez]] y [[Peter Paul Rubens]] | semeya1 = Hals, Frans - Banquet of the officers of the Calivermen Civic Guard, Haarlem - Os-I-111-2013-1.jpg| anchu1 = 250| testu1 = | semeya2 = Velázquez - de Breda o Las Lanzas (Museo del Prado, 1634-35).jpg| anchu2 = 220| testu2 = | semeya3 = Peter Paul Rubens 007.jpg| anchu3 = 250| testu3 = }} == Intereses == [[Ficheru:Nachtwacht-in-3D.jpg|thumb|Escultures de ''La ronda de nueche'' espuestes na [[Rembrandtplein|plaza Rembrandt]] d'Ámsterdam mientres el IV centenariu de la nacencia del pintor holandés.]] ''La ronda de nueche'' inspiró a numberoses obres posteriores. Yá na so dómina foi tremendamente popular y realizáronse delles copies, gracies a les cualos conocemos el so aspeutu orixinariu antes de toles sos alteraciones. La comisión d'IV centenariu de la nacencia de Rembrandt espunxo na [[Rembrandtplein|plaza Rembrandt]] d'Ámsterdam xunto al bustu del pintor, los retruques de los personaxes del cuadru, esculpíes por [[Alexander Taratýnov]] y [[Mijaíl Drónov]]. Al rematar esta conmemoración les estatues van ser treslladaes pa permanecer nos xardinos del castiellu de St. Gerlach, cerca de [[Maastricht]]. Tamién n'homenaxe, nel añu d'esta conmemoración, el direutor de cine británicu [[Peter Greenaway]] rodó una película dedicada al cuadru titulada ''[[Nightwatching]]'',<ref>[http://spanish.imdb.com/title/tt0446750/ Ficha de ''Nightwatching'' en IMDb.]</ref> protagonizada por [[Martin Freeman]] nel papel de Rembrandt y [[Emily Holmes]] como la so segunda esposa, Hendrickje. Presentar nel [[Festival Internacional de Cine de Venecia]] el [[6 de setiembre]] de 2007 y el so estrenu comercial nos Países Baxos foi'l [[24 de xineru]] de [[2008]].<ref>[http://spanish.imdb.com/title/tt0446750/releaseinfo Feches d'estrenu de ''Nightwatching'' de Peter Greenaway nel mundu.]</ref><ref>[http://www.septimovicio.com/indie/07092007_imagenes_de_nightwatching_de_peter_greenaway/ Imáxenes de ''Nightwatching'' de Peter Greenaway.]</ref> La música tamién miró al llenzu en busca d'inspiración como'l segundu movimientu de la [[Sinfonía nº 7 (Mahler)|Sinfonía nº 7]] de [[Gustav Mahler]] o la ópera ''De Nachtwacht'' compuesta pol músicu neerlandés [[Henk Badings]] de [[1942]], ensin dexar de mentar los cantares ''Night Watch'' de [[King Crimson]] o ''The Shooting Company of Captain Frans B. Cocq'' del grupu [[Ayreon]]. == Ver tamién == * [[Nocherniegu (pintura)]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * ARPINO, Giovanni y LECALDANO, Paolo (1971). ''La obra pictórica completa de Rembrandt'', Barcelona: Noguer. * ROSENBERG, Jacob (1987). ''Rembrandt. Vida y obra'', Madrid: Alianza Editorial. * SCHWARTZ, Gary (2002). ''La ronda de nueche'', Ámsterdam: Rijksmuseum Dossiers. * VALDIVIESO, Enrique (1979). ''Pintura barroca: Rembrandt'', Madrid: Sedmay. * VV.AA. (1989). ''Entender l'arte: Rembrandt'', Barcelona: Edic. Orbis-Fabris. * ZUFFI, Stefano (2005). ''La semeya: obres maestres ente la hestoria y la eternidá'', Barcelona: Random House Mondadori. == Enllaces esternos == {{commonscat|The Night Watch}} * [http://www.rijksmuseum.nl/aria/aria_assets/SK-C-5?lang=en ''La ronda de nueche'' nel Rijksmuseum, Ámsterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028174304/http://www.rijksmuseum.nl/aria/aria_assets/SK-C-5?lang=en |date=2012-10-28 }} * [http://www.artehistoria.jcyl.es/xenios/cuadros/57.htm'' La ronda de nueche'' en Artehistoria] * [http://www.nightwatch3d.com/information.htm ''La ronda de nueche'' en 3D] * [http://www.holland.com/rembrandt400/consumer/es/index.html?page=http://www.holland.com/rembrandt400/consumer/es/obres/nachtwacht.html ''La ronda de nueche'' nel 400 aniversariu de Rembrandt] * [https://web.archive.org/web/20071103015848/http://www.rijksmuseum.nl/rembrandt-happy-birthday?lang=es Anunciu del 400 aniversariu de Rembrandt onde los personaxes de ''La ronda de nueche'' cánten-y el cumpleaños feliz al autor] * [http://www.wga.hu/art/r/rembran/painting/group/night_we.jpg Detalle del piquero del cascu doráu] {{Tradubot|La ronda de noche}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cuadros de 1642]] [[Categoría:Semeyes de Rembrandt]] [[Categoría:Coleiciones del Rijksmuseum]] mydrdo25dx95dw0r92r2o47wofv1c62 0 113069 4493580 4485047 2026-05-17T15:59:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493580 wikitext text/x-wiki {{redirixe|Himenópteru|Himenópteru (curtiu)|el curtiumetraxe de 1992}} {{Ficha de taxón | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | subphylum = [[Hexapoda]] | classis = [[Insecta]] | subclassis = [[Pterygota]] | infraclassis = [[Neoptera]] | superordo = [[Endopterygota]] | ordo = '''Hymenoptera''' | ordo_authority = [[Carlos Linneo|Linnaeus]], [[Systema naturæ|1758]] | subdivision_ranks = [[Suborden]] | subdivision = * [[Symphyta]][[parafiléticu|*]] * [[Apocrita]] }} '''Hymenoptera''' o '''himenópteros''' ye ún de los [[orde (bioloxía)|órdenes]] más numberosos d'[[inseutu|inseutos]], con unes 153,000 [[especie|especies]] descrites (132 families, 8423 xéneros)<ref name="Mayhew2007">{{cita publicación |apellíu1=Mayhew |nome1=Peter J. |títulu=Why are there so many insect species? Perspectives from fossils and phylogenies |publicación=Biological Reviews|volume=82|issue=3 |añu=2007 |páxines=425–454 |issn=1464-7931 |doi=10.1111/j.1469-185X.2007.00018.x |pmid=17624962}}</ref><ref name=JankeKlopfstein2013>{{cita publicación |apellíu1=Janke |nome1=Axel |apellíu2=Klopfstein |nome2=Seraina |apellíu3=Vilhelmsen |nome3=Lars |apellíu4=Heraty |nome4=John M. |apellíu5=Sharkey |nome5=Michael |apellíu6=Ronquist |nome6=Fredrik |títulu=The Hymenopteran Tree of Life: Evidence from Protein-Coding Genes and Objectively Aligned Ribosomal Data |publicación=PLoS ONE |volume=8 |issue=8 |añu=2013 |páxines=e69344 |issn=1932-6203 |doi=10.1371/journal.pone.0069344 |pmid=23936325 |pmc=3732274 |bibcode=2013PLoSO...869344K }}</ref> amás de más de 2.000 especies estintes.<ref>{{cita publicación |apellíu1=Aguiar |nome1=Alexandre P. |apellíu2=Deans |nome2=Andrew R. |apellíu3=Engel |nome3=Michael S.|apellíu4=Forshage |nome4=Mattias |apellíu5=Huber|nome5=John T. et al |títulu=Order Hymenoptera''. In'': Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013) |publicación=Zootaxa |fecha=30 August 2013 |volume=3703 |issue=1 |páxines=51 |doi=10.11646/zootaxa.3703.1.12}}</ref> <ref>[http://entomologia.rediris.es/introento/08cuantos insectos_esisten_en_la_p.htm Comunidá Virtual d'Entomoloxía - ¿Cuántos inseutos esisten na península Ibérica?]</ref> Entiende a les [[Abeya|abeyes]], [[Bombus|babarones]], [[Vespidae|viéspores]] y [[Formiga|formigues]], ente otros. El nome provién de les sos ales membranoses (del [[Idioma griegu|griegu]] υμεν ''hymen'', "membrana" y πτερος ''pteros'', "ala"). == Carauterístiques == Los himenópteros tienen dos pares d'[[ala (animal)|ales]] membranoses (nes formigues namái presenten ales les castes reproductores: reines y machos). Les ales posteriores son más pequeñes. La ala anterior y la posterior caltiénense acoplaes mientres el vuelu por una serie de ganchinos llamaos [[hamulus]] (plural, hamuli). Les [[pieces bucales]] son de tipu mazcador o llambedor (vease [[Insecta|inseutu]]); nos grupos más avanzaos, especialmente nes abeyes el [[Llabiu (artrópodos)|llabiu]] y la [[mexella]] formen una especie de llingua cola que pueden absorber líquidos. Les [[Antena (anatomía)|antenes]] xeneralmente son de diez o más segmentos y son relativamente llargues. El tarsu o parte final de la pata suel ser de cinco segmentos. Les femes presenten a la fin del [[abdome (artrópodos)|abdome]] una estructura pa la puesta de [[güevu (bioloxía)|güevos]] (l'[[ovipositor]]), que nos grupos más evolucionaos tresformar nun [[aguiyón]] [[venenu|venenosu]]. El desenvolvimientu ye por [[metamorfosis (bioloxía)|metamorfosis]] completa y son relativamente frecuentes los casos de reproducción [[partenogénesis|partenogenética]] (vease tamién [[haplodiploidía]]). Tocantes a la so forma de vida, esisten munches diferencies dientro'l grupu, atopándose tantu especies [[parásitu|parásites]] como de vida llibre; ente éstes cabo destacar los [[eusocial|himenópteros sociales]], en qu'esisten tres tipos d'individuos o [[casta|castes]] estremaes morfolóxicamente y por [[comportamientu]]: [[zánganu|zánganos]] (machos), [[abeya reina|reina]] y [[abeya obrera|obreres]] (femes); la reina, [[diploide]], ye l'únicu individuu fecundu na colonia y ye capaz de producir proxenie tantu [[diploide]]: obreres, (femes infértiles) y reines, como [[haploide]] (zánganos, machos haploides por cuenta de que son d'orixe partenoxenéticu). == Evolución == [[Ficheru:Hymenoptera fg01.jpg|thumb|250px|[[Symphyta]].]] Los himenópteros apaecieron nel [[Triásicu]]. Los fósiles más antiguos pertenecen a la familia [[Xyelidae]]. Los himenópteros sociales apaecieron mientres el [[Cretaceu]]. La evolución d'esti grupu foi bien estudiada por [[Alex Rasnitsyn|A. Rasnitsyn]], [[Michael S. Engel|M. S. Engel]] y G. Dlussky ente otros.<ref name=IIBD1>{{cita llibru |autor= Hoell, H.V., Doyen, J.T. & Purcell, A.H. |añu=1998 |títulu=Introduction to Insect Biology and Diversity, 2nd ed. |publicación=Oxford University Press |páxina=320|isbn= 0-19-510033-6}}</ref> == Determinación del sexu == {{AP|Haplodiploidía}} Ente los himenópteros el sexu determínase pol númberu de [[cromosoma|cromosomes]] que tien un individuu. Un güevu fertilizáu tien dos xuegos de cromosomes (unu de cada proxenitor) y apuerta a una fema [[diploide]], ente que los güevos ensin fecundar convertir en machos [[haploide]]s. La fema puede controlar l'actu de fecundación al poner los güevos y por consiguiente'l númberu de machos y femes. Esti métodu de determinación sexual llámase [[haplodiploidía]]. Sicasí, el mecanismu real ye más complexu que'l simple númberu de cromosomes. En munchos himenópteros el sexu ta determináu por un [[xen]] d'un solu [[locus]] con munchos [[apanfilos]]. En tales especies los haploides son machos y los diploides [[heterocigota|heterocigotes]] pal locus del sexu son femes. Dacuando un diploide ye [[homocigota]] pa esti locus y desenvuélvese como machu en cuenta de fema. Esto asocede de cutiu cuando los padres tán emparentaos bien cercanamente. La [[consanguinidá]] o [[endogamia]] puede producir machos diploides homocigotas en munches especies de formigues, aviespes y abeyes. Una consecuencia de la haplodiploidía ye qu'en permediu les femes comparten más xenes coles sos hermanes que coles sos fíes o madres. Arriendes de esto, la cooperación ente hermanes confier ciertes ventayes selectives y especúlase qu'ello fuera la causa de los oríxenes múltiples d'[[eusocial|eusocialidá]] nel orde Hymenoptera. == Filoxenia y clasificación == L'orde de los himenópteros estremóse tradicionalmente en dos [[suborden]]:<ref>{{cita publicación | apellíu1 = Aguiar | nome1 = A.P. | apellíu2 = Deans | nome2 = A.R. | apellíu3 = Engel | nome3 = M.S. | apellíu4 = Forshage | nome4 = M. | apellíu5 = Huber | nome5 = J.T. | apellíu6 = Jennings | nome6 = J.T. | apellíu7 = Johnson | nome7 = N.F. | apellíu8 = Lelej | nome8 = A.S. | apellíu9 = Longino | nome9 = J.T. | apellíu10 = Lohrmann | nome10 = V. | apellíu11 = Mikó | nome11 = I. | apellíu12 = Ohl | nome12 = M. | apellíu13 = Rasmussen | nome13 = C. | apellíu14 = Taeger | nome14 = A. | apellíu15 = Yu | nome15 = D.S.K. | añu= 2013 | títulu= Order Hymenoptera Linnaeus, 1758. In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013) | url = |publicación=Zootaxa | volume = 3703 | issue = |páxines=1–82 }}</ref> * [[Symphyta]]. Escarecen de cintura (estrechamientu que dixebra'l tórax del abdome). Ye un grupu [[parafiléticu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.tolweb.org/Hymenoptera |títulu=Tree of Life, Hymenoptera |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170907170233/http://www.tolweb.org/Hymenoptera |fechaarchivu=2017-09-07 }}</ref> * [[Apocrita]]. Tienen cintura. === Rellaciones con otros inseutos === Esti cladograma de les rellaciones esternes ta basáu nun analís d'[[Ácidu desoxirribonucleico|ADN]] y proteínes de 2008.<ref name=Whiting2008>{{cita publicación |apellíu1=Whiting |nome1=Michael F. |apellíu2=Whiting |nome2=Alison S. |apellíu3=Hastriter |nome3=Michael W. |apellíu4=Dittmar |nome4=Katharina |títulu=A molecular phylogeny of fleas (Insecta: Siphonaptera): origins and host associations |publicación=Cladistics |fecha=2008 |volume=24 |issue=5 |páxines=1–31 |doi=10.1111/j.1096-0031.2008.00211.x |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.731.5211&rep=rep1&type=pdf}}</ref><ref>{{cita web |apellíu1=Yeates |nome1=David K. |apellíu2=Wiegmann |nome2=Brian |títulu=Endopterygota Insects with complete metamorphosis |url=http://tolweb.org/Endopterygota/8243 |website=Tree of Life |fechaaccesu=24 de mayu de 2016}}</ref><ref name=Whiting2002>{{cita publicación |apellíu1=Whiting |nome1=Michael F. |añu=2002 |títulu=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |publicación=Zoologica Scripta |volume=31 |issue=1 |páxines=93–104 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118916123/abstract |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x |archiveurl=https://archive.today/20130105095659/http://www3.interscience.wiley.com/journal/118916123/abstract |archivedate=2013-01-05 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref><ref name=WiegmannYates2012>{{cita llibru |apellíu1=Wiegmann |nome1=Brian |apellíu2=Yeates |nome2=David K. |títulu=The Evolutionary Biology of Flies |url=https://books.google.com/books?id=rElP5sNn6IYC&pg=PA5 |añu=2012 |publicación=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-50170-5 |páxina=5}}</ref> {{clade |label1=parte d'[[Endopterygota]] |1={{clade |1={{clade |label1=Antliophora |1={{clade |1=[[Diptera]] (mosques, mosquitos) [[Ficheru:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]] |2={{clade |1=[[Mecoptera]] [[Ficheru:Gunzesrieder Tal Insekt 3.jpg|70px]] |2={{clade |1=[[Boreidae]] [[Ficheru:Boreus hiemalis2 detail.jpg|70px]] |2=[[Siphonaptera]] (pulgues) [[Ficheru:Pulex irritans female ZSM.jpg|50px]] }} }} }} |2={{clade |1=[[Trichoptera]] (frigáneas) [[Ficheru:Sericostoma.personatum.jpg|75px]] |2=[[Lepidoptera]] (caparines y poliyes) [[Ficheru:Tyria jacobaeae-lo.jpg|50px]] }} }} |2='''Hymenoptera''' (abeyes, aviespes, formigues) [[Ficheru:AD2009Sep09 Vespula germanica 03.jpg|100px]] }} }} === Rellaciones ente los grupos del orde Hymenoptera === Esti cladograma ta basáu en Schulmeister 2003. Apocrita ye monofiléticu, pero Symphyta (tolos grupos restantes) ye parafiléticu.<ref>{{cita publicación |autor=Schulmeister, S. |fecha=2003 |títulu=Simultaneous analysis of basal Hymenoptera (Insecta), introducing robust-choice sensitivity analysis |publicación=Biological Journal of the Linnean Society |volume=79 |páxines=245–275 |doi=10.1046/j.1095-8312.2003.00233.x}}</ref><ref>{{cita web |apellíu1=Schulmeister |nome1=S. |títulu='Symphyta' |url=http://susanne.schulmeister.com/Symphyta.html |fechaaccesu=28 de payares de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100621021510/http://susanne.schulmeister.com/Symphyta.html |fechaarchivu=2010-06-21 }}</ref> Esti cladu foi estudiáu pol analís del ADN mitocondrial.<ref name=Mao2014>Mao M, Gibson T, Dowton M (2014) Higher-level phylogeny of the Hymenoptera inferred from mitochondrial genomes. Mol Phylogenet Evol</ref> Sicasí, estos estudios nun pudieron resolver delles de les ambigüedaes d'esti grupu. Dientro de Apocrita: [[Aculeata]], [[Ichneumonoidea]], y [[Proctotrupoidea]] son monofiléticos; [[Megalyroidea]] y [[Trigonalyoidea]] son clados hermanos; [[Chalcidoidea]] y [[Diaprioidea]] tamién lo son; [[Cynipoidea]] xeneralmente ye consideráu como grupu hermanu de Chalcidoidea y Diaprioidea. {{clade | style = font-size: 85%; line-height:85%; width:60em; |label1='''Hymenoptera''', 250[[Ma (unidá de tiempu)|Ma]] |1={{clade |1=[[Xyeloidea]] (vease [[Xyelidae]]) ([[Triásicu]]-presente) [[Ficheru:Xyelapusilla.jpg|50px]] |barbegin1=rede |2={{clade |1=[[Tenthredinoidea]] (vease [[Tenthredinidae]]) [[Ficheru:Diprionpini crop.jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Pamphilioidea]] (vease [[Pamphiliidae]])[[ File:Caenolyda reticulata.jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Cephoidea]] (vease [[Cephidae]])[[Ficheru:Hartigia linearis.jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Siricoidea]] (vease [[Siricidae]]) (aviespes de la madera)[[Ficheru:Hymenoptera Vielfalt Horntail.jpg|55px]] |2={{clade |1=[[Xiphydrioidea]] [[Ficheru:Xiphydria prolongata crop.jpg|50px]] |label2=''parasitismu'' |2={{clade |1=[[Orussoidea]] (aviespes parasíticas) (vease [[Orussidae]])[[Ficheru:Orussus coronatus.jpg|45px]]|barend1=red |label2= ''cintura d'aviespa'' 200Ma |2=[[Apocrita]] (formigues, aviespes, abeyes) [[Ficheru:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841).jpg|60px]] }} }} }} }} }} }} }} }} == Importancia económica == Dende'l puntu de vista humanu los himenópteros son quiciabes los inseutos más beneficiosos. Inclúin a un gran númberu d'especies depredadores o parásites d'otros inseutos y que sirven de [[control biolóxicu|control de plagues]] y a los [[polinizador]]es más importantes, les abeyes, especialmente l'[[Apis mellifera|abeya doméstica]], cobrando importancia esta postrera na producción de [[miel]] y [[cera]]. Dellos inseutos d'esta clase pueden aportar a bien peligrosos ya inclusive mortíferos por cuenta de la so picadura, casu de la especie ''[[Vespa mandarinia]] ''o'l tártagu asiáticu ([[Vespa velutina|''Vespa velutina'']]).<ref>http://informe21.com/actualidad/avispones-del-tamano-de-un pulgar-apavoren-a-los chinos</ref> == Galería == <center><gallery perrow="5">Ficheru:Ant in amber.jpg| Formiga fósil n'ámbare Ficheru:Hartigia linearis.jpg| ''[[Hartigia linearis]]'' (familia [[Cephidae]]) Ficheru:Arge cyanocrocea 1 beentree.jpg| ''[[Arge cyanocrocea]]'' (familia [[Argidae]]) Polonia Ficheru:Arge pagana 5 beentree.jpg| ''[[Arge pagana]]'' (familia Argidae) Polonia Ficheru:Tenthredo largiflava.jpg| ''[[Tenthredo largiflava]]'' (familia [[Tenthredinidae]]) Bélxica Ficheru:Diprion simile 2 beentree.jpg| ''[[Diprion simile]]'' Polonia Ficheru:Pnigalio mediterraneus g1.jpg| ''[[Pnigalio mediterranens]]'' Familia [[Eulophidae]] Ficheru:Chrysis April 2008-1.jpg| ''[[Chrysis ignita]]'' (familia [[Chrysididae]]) Ficheru:Aleiodes indiscretus wasp parasitizing gypsy moth caterpillar.jpg| ''[[Aleiodes indiscretus]]'' parasitando a un bárabu de [[Lymantria desemeyáu|poliya xitana]] Ficheru:Cotesia9061.8.15.07.c.jpg| ''[[Cotesia congregata]]'' parasitando a un guxanu de ''[[Manduca sesta]]''. Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:Rhyssa persuasoria.jpg| ''[[Rhyssa persuasoria]]'' ([[Ichneumonidae|icneumónidu]]) fema depositando güevos Ficheru:Eumenes 2007-1.jpg| ''[[Eumenes coarctatus]]'' (subfamilia [[Eumeninae]]) Ficheru:Potter wasp nest 6734.jpg| Nial d'aviespa [[Eumeninae]]. Carolina del Sur, Estaos Xuníos Ficheru:2444.7.24.06.w.jpg| ''Cerceris'' machu (familia [[Crabronidae]]) Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:48085134.yellowj.web.jpg| ''[[Vespula maculifrons]]'' (familia [[Vespidae]]) Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:4706bee.web.jpg| ''[[Megachile]]'' sp. (familia [[Megachilidae]]) en xirasol. Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:IMG 9948.9.3.07.jpg| ''[[Augochloropsis metallica]]'' fema (familia [[Halictidae]]). Pennsylvania, Estaos Xuníos Ficheru:Bombus ternarius.jpg| ''[[Bombus ternarius]]'' (familia [[Apidae]]). Michigan, Estaos Xuníos. File:Bullant head detail.jpg|Formiga ''Myrmecia'' sp. </gallery></center> == Ver tamién == *[[Fisioloxía (inseutos)]] == Referencies == {{llistaref}} * Arnett, R. H. Jr. (2000) Segunda edición. ''American insects''. CRC Press, Boca Raton, Londres, New York, Washington, D. C. ISBN 0-8493-0212-9 * Borror, D. J., DeLong, D. M., Triplehorn, C. A.(1976) cuarta edición. ''An introduction to the study of insects''. Holt, Rinehart and Winston. New York, Chicago. ISBN 0-03-088406-3 == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies|Hymenoptera}} ;Xeneral * [http://bugguide.net/node/view/59 Hymenoptera] en Bugguide * [http://www.discoverlife.org/mp/20q?search=Hymenoptera Discover Life] * [http://hymao.org/ Hymenoptera Anatomy Ontology project] * [http://glossary.hymao.org/ Hymenoptera Anatomy Glossary] * [http://www.forum.hymis.de/ Hymenoptera Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609224812/http://www.forum.hymis.de/ |date=2008-06-09 }} Alemán ya Internacional * {{Enllaz rotu|1=Hymenoptera Information System |2=http://www.hymis.eu/semeyes/topical/topical.php?nav1=topical |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (Alemán) * [http://www.cirrusimage.com/hymenoptera.htm Hymenoptera of North America – Fotografies descripciones y taxonomía] * [http://www.hymenopterists.org/ International Society of Hymenopterists] * [http://www.bwars.com/ Bees, Wasps and Ants Recording Society] (UK) * [http://www.lasius.narod.ru/ Ants Photo Gallery] (RU) * [http://fossilinsects.net/nontaxonomy/term/37 International Palaeoentomological Society. Hymenoptera] * [http://www.sel.barc.usda.gov/selhome/sphecos/sph30ttl.htm Sphecos Forum for Aculeate Hymenopterra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924070018/http://www.sel.barc.usda.gov/selhome/sphecos/sph30ttl.htm |date=2006-09-24 }} * [http://morphbank.net/Browse/ByImage/index.php?keywords=&tsnKeywords=hymenoptera&spKeywords=&viewKeywords=whole+body&localityKeywords=&listField1=imageId&orderAsc1=DESC&listField2=&orderAsc2=ASC&listField3=&orderAsc3=ASC&numPerPage=20&goTo=&resetOffset=&activeSubmit=2 Hymenoptera images on MorphBank, a biological image database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212734/http://morphbank.net/Browse/ByImage/index.php?keywords=&tsnKeywords=hymenoptera&spKeywords=&viewKeywords=whole+body&localityKeywords=&listField1=imageId&orderAsc1=DESC&listField2=&orderAsc2=ASC&listField3=&orderAsc3=ASC&numPerPage=20&goTo=&resetOffset=&activeSubmit=2 |date=2007-09-27 }} * [http://www.insectlifeforms.com/Orders564/ANTS_-_BEES_PLUS_WASPS_HYMENOPTERA_60502050_564.aspx Order Hymenoptera] Insect Life Forms ;Sistemática * [http://hymenoptera.ucr.edu Hymenopteran Systematics] * [http://hol.osu.edu Hymenoptera Online] 1000+ imáxenes ;Llistes rexonales * [http://www.ufrrj.br/institutos/ib/ento/tomo11.pdf Insetos do Brasil] * [http://www.landcareresearch.co.nz/research/biosystematics/invertebrates/hymenoptera/ New Zealand Hymenoptera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113190650/http://www.landcareresearch.co.nz/research/biosystematics/invertebrates/hymenoptera/ |date=2007-11-13 }} * [http://www.waspweb.org/Afrotropical_wasps/index.htm Waspweb] [[Afrotropical]] Imáxenes de Hymenoptera * [http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/online-resources/fauna/afd/taxa/HYMENOPTERA Llista de Hymenoptera d'Australia] ;Llibros * [http://www.library.illinois.edu/blog/digitizedbotw/2009/02/bees_and_wasps_and_ants_oh_my.html Bees and Wasps and Ants, Oh My!] {{Tradubot|Hymenoptera}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hymenoptera|Hymenoptera]] [[Categoría:Polinizadores]] kv3ls3ir20bbv64m0bh7mdg6eq1rt8x 0 113309 4493579 4481595 2026-05-17T15:49:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 4 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493579 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Gibones y siamang<ref name=MSW3>{{MSW3 Groves|id=12100752|pages=178-181}}</ref> | image_caption = ''[[Hylobates llar]]'' en [[Palmitos Park]], [[Gran Canaria]], [[España]]. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorrhini]] | infraordo = [[Simiiformes]] | superfamilia = [[Hominoidea]] | familia = '''Hylobatidae''' | familia_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1870 | subdivision_ranks = Xéneros | subdivision = * ''[[Hoolock]]'' * ''[[Hylobates]]'' * ''[[Nomascus]]'' * ''[[Symphalangus syndactylus|Symphalangus]]'' * ''[[Bunopithecus sericus|Bunopithecus]]'' [[estinción|†]] }} Los '''hilobátidos''' ('''Hylobatidae''') son una [[familia (bioloxía)|familia]] de [[primates]] [[Hominoidea|hominoideos]] qu'inclúi a toles [[especie|especies]] de '''gibones''' y al '''siamang'''.<ref name=MSW3/> Esta familia arrexunta a cuatro [[xéneru (bioloxía)|xéneros]], ''[[Hoolock]]'', ''[[Hylobates]]'', ''[[Nomascus]]'' y ''[[Symphalangus syndactylus|Symphalangus]]'',<ref name=Mootnick/><ref name=Geissmann/> los cualos de la mesma integren dieciocho especies.<ref name=GRL>{{cita web|url=http://gibbons.de/main/photo.html |autor=Geissmann, T. |títulu=Gibbon Systematics and Species Identification |obra=Gibbon Research Lab |idioma= inglés|añu=2011 |mes= |páxina= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref><ref name=Thinh/> Estremar de los otros hominoideos principalmente pol so menor tamañu, el gran llargor de los sos brazos con respectu al tamañu corporal, el so estilu de vida puramente [[arborícola]], l'usu de la [[braquiación]] como forma principal de locomoción y pola so organización social basada en pareyes [[Monogamia|monogámicas]].<ref name=adw/> Al igual que los demás hominoideos, la so [[craniu|cavidá cranial]] ye avolumada; los sos [[Órbita (anatomía)|órbites]] son grandes y delles especies tienen un [[sacu gular]] nel pescuezu que-yos dexa intensificar los sos llamaos.<ref name=Characteristics/><ref name=Ankel442/> Llogren el so alimentu en [[Diurnalidad|les hores del día]] y la mayoría de les especies aliméntense principalmente de [[Magaya|magaya de frutes]],<ref name=Grzimek211/> complementando la so dieta con fueyes y [[invertebráu|invertebraos]].<ref name=Grzimek212/> Los hilobátidos habiten en casi tol [[Sureste Asiáticu|Sureste d'Asia]] en [[hábitat]]s de [[Pluviselva|selva tropical lluviosa]] y subtropical,<ref name=Grzimek210/> principalmente en zones de baxa [[altitú]].<ref name=Mootnick/> Son animales sociales y territoriales que conformen grupos pequeños de cuatro individuos en permediu, conformaos por una pareya monógama y los sos fíos.<ref name=Grzimek213/> Protexen esti territoriu viviegamente y caltienen alloñaos a los posibles rivales per mediu d'esplegues, principalmente vocales, nos cualos les pareyes d'adultos de cada grupu entona a dúu ruidosos cantares d'alvertencia.<ref name=Grzimek211/> Toles especies de la familia atópense [[Especie amenazada|amenaciaes]] d'estinción, por causa de la creciente población humana del sureste asiáticu qu'hai deforestado, deterioráu y estazáu el so hábitat, pa dedicar el suelu a diverses actividaes económiques. La presencia d'humanos tamién favoreció otres actividaes que contribuyeron a amenorgar de la so población, como la caza p'aprovechar la so carne o como insumo pa medicines tradicionales, y la captura d'exemplares vivos pa vendelos como mascotes o pa exhibición en zoolóxicos.<ref name=conservation/> Na [[Llista Colorada de la UICN]], la mayor parte de les especies clasifíquense como [[Especie en peligru d'estinción|en peligru d'estinción]] y dos d'elles catalóguense como [[Especie en peligru críticu d'estinción|en peligru críticu]].<ref name=iucnsearch/> Na publicación biañal ''[[Los 25 primates en mayor peligru del mundu]]'' 2008-2010, tamién s'inclúin dos especies.<ref name=Mittermeier/> == Evolución y orixe == [[Ficheru:Plataforma y región de la Sonda.PNG|thumb|Plataforma y rexón de la Sonda.]] La [[plataforma de la Sonda]], sobre la que s'asientan les islles del sureste d'Asia, remaneció hai aproximao 12 [[Cron (xeoloxía)|millones d'años]] creando una nueva porción de tierra firme, lo qu'atraxo fauna y flora del restu del continente asiáticu. Les fluctuaciones nel nivel del mar principalmente a finales del [[Pleistocenu]] dexaben al descubiertu una gran masa de continente al retirase y numberoses islles al alzase de nuevu. So estes circunstancies favorecióse l'aislamientu xeográficu riquíu por qu'asocediera la [[especiación]], con migraciones posteriores d'estes especies dientro de la mesma plataforma en cuanto les pontes terrestres restablecíense. Depués d'aniciase los distintos xéneros en diversos sitios d'esta plataforma (''[[Hoolock]]'', ''[[Hylobates]]'' , ''[[Nomascus]]'' y ''[[Symphalangus syndactylus|Symphalangus]]''), la referida especiación asocedió nesti sitiu, en llugar de faelo nel continente asiáticu.<ref name=Grzimek207>{{harvnb|Hutchins, M|2003|p=207}}</ref> El [[Fósil|rexistru fósil]] alluga al posible ancestru de los hilobátidos, conocíu como ''[[Dendropithecus]]'', n'África, ente fai 20 y 17 millones d'años.<ref>{{cita publicación|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/914128|añu=1977|autor = Andrews, P.; Simons, Y.|títulu=A new Arican Miocene gibbon-like genus, ''Dendropithecus'' (Hominoidea, Primates) with distinctive postcranial adaptations: its significance to origin of Hylobatidae |publicación=Folia Primatologica|volume=28 |númberu=3 |páxines=161–169 |doi=10.1159/000155807 |pmid=914128}}</ref> Yera un catarrino pequeñu y espodáu parcialmente [[Braquiación|braquiador]], con un dentame que suxer una dieta similar a los gibones y siamangs modernos.<ref name=EoDP>{{cita llibru|editor=Palmer, D.|añu=1999 |títulu= The Marshall Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Animals|publicación= Marshall Editions|allugamientu=London|páxina= 291|isbn= 1-84028-152-9}}</ref> [[Ficheru:Dendropithecus macinnesi.JPG|thumb|Quexal de ''[[Dendropithecus|Dendropithecus macinnesi]]'']] En 2010, un estudiu basáu n'[[Xenoma mitocondrial|ADN mitocondrial]] realizáu n'especies de los xéneros ''Hylobates'', ''Nomascus'' y ''Symphalangus'', indiquen que la diverxencia ente los hilobátidos y los [[Hominidae|homínidos]] ([[Homo sapiens|humanos]], [[Pongo|orangutanes]], [[Gorilla|gorilas]] y [[Pan (animal)|chimpancés]]) asocedió hai aproximao 19,25 [[Cron (xeoloxía)|Ma]], compatible con otres estimaciones basaes n'analises del [[xen]] del [[Citocromo|citocromo b]] mitocondrial que refundien 16,26 Ma.<ref name=Chiao>{{cita publicación|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3009715/?tool=pubmed |autor=Chan, Yi-Chiao ''et ál''|títulu=Mitochondrial Genome Sequences Effectively Reveal the Phylogeny of Hylobates Gibbons |idioma=inglés |publicación=PLoS One |volume=5 |númberu=12 |fecha = avientu de 2010 |páxines= |doi=10.1371/journal.pone.0014419}}</ref> El mesmu estudiu alluga la división ente ''Nomascus'' y los otros xéneros de la familia fai 8,67 Ma, ente que'l xéneru ''Hylobates'' aniciaríase fai 4,17 Ma. La diverxencia ulterior ente ''[[Hylobates llar|H. llar]]'' y ''[[Hylobates pileatus|H. pileatus]]'' asocedería fai 2,90 Ma y la separación ente ''[[Hylobates moloch|H. moloch]]'' de ''[[Hylobates klossii|H. klossii]]'', y ''[[Hylobates muelleri|H. muelleri]]'' d'[[Hylobates agilis|H. agilis]] fai 2,77 y 2,62 Ma, respeutivamente. Otru estudiu d'[[xenoma mitocondrial|ADN mitocondrial]] envalora que'l xéneru ''Nomascus'' surdió hai 8 millones d'años, ''Symphalangus'' y ''Hylobates'' fai 7 Ma; ''[[Hylobates pileatus]]'' fai 3,9 Ma, ''[[Hylobates llar]]'' y [[Hylobates agilis]] fai 3,3 Ma mientres el [[Pliocenu]].<ref>{{cita publicación|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20138221 |autor=Matsudaira, K; Ishida, T. |títulu=Phylogenetic relationships and divergence dates of the whole mitochondrial genome sequences among three gibbon genera |idioma=inglés |publicación=Mol. Phylogenet. Evol. |volume= 55 |númberu= 2|fecha = mayu de 2010 |páxines=454-9|PMID=20138221}}</ref> Los estudios alluguen tamién al xéneru'' [[Hoolock]]'' como'l postreru n'aniciase a partir de ''Hylobates'' hai aproximao ente 1,3 y 1,8 Ma.<ref>{{cita publicación|url=http://www.biomedcentral.com/content/pdf/1471-2148-10-74.pdf |autor=Thinh et ál |títulu=Mitochondrial evidence for multiple radiations in the evolutionary history of small apes|idioma=inglés |publicación=BMC Evol Biol |volume=12 |númberu=10:74|fecha = marzu de 2010 |páxines=1-13 |PMID=20226039}}</ref> Dientro del rexistru fósil, describióse la especie estinguida ''[[Bunopithecus sericus]]'', que los sos restos fósiles topar en [[Sichuan]], [[República Popular China|China]], en depósitos del [[Pleistocenu|Pleistocenu Mediu]].<ref name=Geissmann>{{cita web|url=http://www.gibbons.de/main/news/0601genus_hoolock.html |autor=Geissmann, T|títulu=Hoolock gibbons get a new genus name |obra= Gibbon Research Lab|idioma= inglés|añu=2006|mes= |páxina= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref> Tamién procedentes del [[Pleistocenu]], n'atoparon restos fósiles nel sur de China de les especies vivientes ''[[Nomascus concolor]]'' y ''[[Hoolock hoolock]]'', demostrando que mientres esta [[Dómina xeolóxica|dómina]] la familia tenía una amplia distribución nesta rexón.<ref>{{cita publicación |url=http://www.springerlink.com/content/hp85402081g43202/ |autor=Yumin, G |títulu=Preliminary research on the fossil gibbons of the Chinese Pleistocene and recent |idioma=inglés |publicación=Human Evol. |volume=4 |númberu=6 |añu=1989 |mes= |páxina=509-514 |doi=10.1007/BF02436298 }}</ref> == Clasificación == [[Ficheru:Hominoid taxonomy 7 es.svg|300px|thumb|Clasificación de los hilobátidos dientro de la [[Familia|superfamilia]] [[Hominoidea]].]] [[Ficheru:Hylobates lar pair of white and black 02.jpg|thumb|Pareya de ''[[Hylobates llar]]''.]] [[Ficheru:Nomascus leucogenys female and male.jpg|thumb|Pareya de ''[[Nomascus leucogenys]]''.]] [[Ficheru:DPPP 5348.jpg|thumb|[[Symphalangus syndactylus|Siamang]].]] [[Ficheru:Hoolock hoolock 001.jpg|thumb|Pareya de ''[[Hoolock hoolock]]''.]] La primer descripción d'una especie de la familia Hylobatidae foi realizada por [[Carlos Linneo]] en 1771 como ''Homo llar'', darréu foi descritu'l siamang (''[[Symphalangus syndactylus]]'') por [[Thomas Stamford Raffles|Thomas Raffles]] en 1821 como ''Simia sindactyla'', y depués ''Simia concolor'' y ''Simia hoolock'', en 1826 y 1834 respeutivamente, por [[Richard Harlan]].<ref>{{cita publicación |url=http://www.springerlink.com/content/l4161m1q70627461/ |autor=Chatterjee, H.J |títulu=Evolutionary Relationships Among the Gibbons: A Biogeographic Perspective |idioma=inglés |publicación=Springer New York |volume= |númberu= |añu=2009 |mes= |páxina=13-36 |doi=10.1007/978-0-387-88604-6 }}</ref> Vaughan en 1978, incluyó a esta familia dientro de la familia [[Pongidae]], que se consideraba nesi momentu como parte de [[Hominidae]],<ref>{{cita llibru|autor=Vaughan, T. A. |editor= |títulu=Mammalogy |url= |idioma=inglés |edición=2ª |añu=1978 |editorial= W. B. Saunders|allugamientu=Filadelfia |isbn= |capítulu= |páxina=522 }}</ref> pero darréu dellos autores incluyeron a Hylobatidae dientro de [[Hominidae]].<ref name=MSW3/> Primeramente consideróse que la familia contenía solo al xéneru ''Hylobates''; Goodman y collaboradores dixebraron a ''Symphalangus'' y ''Hylobates'' en xéneros distintos (1998), pero esti foi estremáu provisionalmente en cuatro subxéneros por [[Colin Groves|Groves]] (2001) hasta nun resolver el problema de cómo clasificar ''[[Bunopithecus sericus|Bunopithecus]]''.<ref name=MSW3/> Pa principios de la [[Años 2000|década de 2000]], la mayoría de los autores reconocíen la esistencia de cuatro xéneru —''Bunopithecus'', ''Hylobates'', ''Nomascus'' y ''Symphalangus''— y en 2005, a les especies entós reconocíes de gibones hoolock, antes incluyíes dientro del xéneru ''Bunopithecus'', asignóse-yos el so propiu xéneru, ''[[Hoolock]]'', al demostrase que nun taben bien emparentaos cola especie estinguida ''Bunopithecus sericus'', que integra hasta'l momentu'l xéneru estinguíu y [[monofilético]], ''[[Bunopithecus]]''.<ref name=Geissmann/><ref name=Mootnick>{{cita publicación | apellíu= Mootnick | nome= A. | autor2= Groves, C. P. | añu= 2005 | títulu= A new generic name for the hoolock gibbon (Hylobatidae) | revista= International Journal of Primatology | url= http://www.gibboncenter.org/publications/Hoolock%20Generic%20Name.pdf | númberu= 26 | páxines= 971-976 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/http://www.gibboncenter.org/publications/Hoolock%20Generic%20Name.pdf | fechaarchivu= 26 de payares de 2015 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20121112065255/http://www.gibboncenter.org/publications/Hoolock%20Generic%20Name.pdf | archivedate= 2012-11-12 | fechaaccesu= 2018-02-24 }}</ref> La división en cuatro xéneros basar nel so númberu de [[cromosoma|cromosomes]]: ''Hylobates'' (44), ''Hoolock'' (38), ''Nomascus'' (52) y ''Symphalangus'' (50).<ref name=Mootnick/> De siguío se listan los xéneros, especies y subespecies que componen a la familia:<ref name=MSW3 /><ref name=GRL/> * '''Familia Hylobatidae''' ** Xéneru ''[[Hoolock]]'' *** Gibón hoolock occidental, ''[[Hoolock hoolock]]'' *** Gibón hoolock oriental, ''[[Hoolock leuconedys]]'' *** Gibón hoolock Skywalker, ''[[Hoolock tianxing]]''<ref>{{cita noticia|autor=Natali Anderson |títulu=Hoolock tianxing: New Species of Gibbon Discovered in Myanmar and China |url=http://www.sci-news.com/biology/new-species-skywalker-hoolock-gibbon-04533.html |axencia= |editorial=Sci-News.com |fecha=13 de xineru de 2017 |fechaaccesu=25 de xineru de 2017 |idioma=inglés |cita= }}</ref> ** Xéneru ''[[Hylobates]]'' *** Gibón de manes negres o Gibón axilosa, ''[[Hylobates agilis]]'' **** Gibón axilosu de monte, ''[[Hylobates agilis agilis]]'' **** Gibón axilosu de Borneo, ''[[Hylobates agilis albibarbis]]'' **** Gibón axilosu de tierres baxes, ''[[Hylobates agilis unko]]'' ***Gibón axilosu de Borneo ''[[Hylobates albibarbis]]'' *** Gibón de Kloss, ''[[Hylobates klossii]]'' *** Gibón de manes blanques, ''[[Hylobates llar]]'' **** Gibón de manes blanques de Malasia, ''[[Hylobates llar llar]]'' **** Gibón de manes blanques de Carpenter, ''[[Hylobates llar carpenteri]]'' **** Gibón de manes blanques central, ''[[Hylobates llar entelloides]]'' **** Gibón de manes blanques de Sumatra, ''[[Hylobates llar vestitus]]'' **** Gibón de manes blanques de Yunan, ''[[Hylobates llar yunnanensis]]'' *** Gibón plateado, ''[[Hylobates moloch]]'' **** Gibón plateado occidental, ''[[Hylobates moloch moloch]]'' **** Gibón plateado oriental, ''[[Hylobates moloch pongoalsoni]]'' *** Gibón de Müller, ''[[Hylobates muelleri]]'' **** Gibón de Müller gris, ''[[Hylobates muelleri muelleri]]'' **** Gibón gris de Abbott, ''[[Hylobates muelleri abbotti]]'' **** Gibón gris del norte, ''[[Hylobates muelleri funereus]]'' *** Gibón crestado, ''[[Hylobates pileatus]]'' ** Xéneru ''[[Nomascus]]'' *** Gibón de mexelles beige del norte, ''[[Nomascus annamensis]]''<ref name=Thinh>{{cita publicación|autor=Thinh, Van Ngoc, Alan R. Mootnick, Vu Ngoc Thanh, Tilal Nadler y Christian Roos, Van Ngoc Thinh, Alan R. Mootnick, Vu Ngoc Thanh, Tilal Nadler y Christian Roos.|títulu=A new species of crested gibbon, from the central Annamite mountain range|publicación=Vietnamese Journal of Primatology|volume=1|númberu=4|url=http://www.zgf.de/download/1229/Vietnamese+Journal+of+Primatology+4_low.pdf#page=3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508215030/http://www.zgf.de/download/1229/Vietnamese+Journal+of+Primatology+4_low.pdf#page=3|archivedate=2013-05-08|fechaaccesu=2018-02-24}}.</ref> *** Gibón de cresta negra, ''[[Nomascus concolor]]'' **** ''[[Nomascus concolor concolor]]'' **** ''[[Nomascus concolor lu]]'' **** ''[[Nomascus concolor jingdongensis]]'' **** ''[[Nomascus concolor furvogaster]]'' *** Gibón de Hainan, ''[[Nomascus hainanus]]'' *** Gibón de cresta negra oriental, ''[[Nomascus nasutus]]'' **** Gibón de Cao Vit, ''[[Nomascus nasutus nasutus]]'' **** Gibón de Hainan, ''[[Nomascus nasutus hainanus]]'' *** Gibón crestado de mexelles blanques del norte, ''[[Nomascus leucogenys]]'' *** Gibón de mexelles beige, ''[[Nomascus gabriellae]]'' *** Gibón crestado de mexelles blanques del sur, ''[[Nomascus siki]]'' ** Xéneru ''[[Symphalangus syndactylus|Symphalangus]]'' *** Siamang, ''[[Symphalangus syndactylus]]'' ** Xéneru ''[[Bunopithecus sericus|Bunopithecus]]'' [[Estinción|†]]<ref name=Geissmann/> *** ''[[Bunopithecus sericus]]'' == Descripción == [[Ficheru:Hylobates moloch skeleton.jpg|thumb|200px|left|Cadarma de ''[[Hylobates moloch]]'', reparar el gran tamañu de les estremidaes cimeres con al respective de les demás estructures del cuerpu.]] Los hilobátidos difieren físicamente de los hominoideos —[[Homo sapiens|humanos]], [[Pongo|orangutanes]], [[Gorilla|gorilas]] y [[Pan (animal)|chimpancés]]— en dellos aspeutos, siendo los más notables el so menor tamañu y el gran llargor de los sos brazos con al respective de les demás estructures del cuerpu. La especie más grande ye'l siamang (''[[Symphalangus syndactylus|S. syndactylus]]'') que tien un valumbu d'hasta 1,5 metros, un llargor corporal d'ente 70 y 90 [[Centímetru|cm]], y un pesu de 8 a 13 [[Quilogramu|kg]]. Les otres especies son notablemente más pequeñes, con llargores corporales que van de los 44 a 63 [[Centímetru|cm]] y un pesu de 4 a 8 kg.<ref name=Nowak168/> El so cuerpu y estremidaes son delgaos y de normal asumen una posición erecta.<ref name=Grzimek207/> Nun esiste un [[dimorfismu sexual]] apreciable no que respecta al tamañu corporal y al dentame.<ref name=Characteristics>{{cita web|url=http://gibbons.de/main/index.html|autor=Geissmann, T. |títulu= Typical Characteristics |obra=Gibbon Research Lab |idioma= inglés|añu=2011 |mes= |páxina= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref> Al igual que los otros hominoideos escarecen de rabu y como dalgunos [[Cercopithecidae|cercopitécidos]], tienen callosidades isquiáticas.<ref name=Nowak168>{{harvnb|Nowak, R.M.|1999|p=168}}</ref> El [[pelame]] nes distintes especies varia dependiendo del sexu y de la edá; puede ser de color negru, gris, marrón o blancu y en delles d'elles tienen manches de distintu color. Esiste gran variación de la coloración ente individuos de la mesma especie y na mayor parte d'estes varia cola edá; los mozos tienen una coloración clara que usualmente tórnase más escura ente los dos o cinco años d'edá, dependiendo de la especie.<ref>{{cita web|url=http://science.jrank.org/pages/3041/Gibbons-Siamangs.html |autor= |títulu=Gibbons and Siamangs - Species of gibbons and siamangs|obra= science.jrank.org|idioma=inglés |añu= |mes= |páxines= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref> La pelame nos gibones y nel siamang tien una testura aspra y delles especies tienen guedeyes de pelo carauterísticos alredor de la cara, que xeneralmente escarez de pelo y ye de color negru. Por casu, los machos adultos del gibón de cresta negra (''[[Nomascus concolor|N. concolor]]'') son dafechu negros o tienen guedeyes de pelo nes mexelles, de color blancu o amarellentáu, ente que les femes tienen con frecuencia color marrón y la cara de color coritu; sicasí los machos y femes del siamang son negros sacante la rexón facial que ye marrón brillante.<ref name=Ankel150>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=150}}</ref> [[Ficheru:White-handed gibbon hand.jpg|thumb|Mano de ''[[Hylobates llar]]''.]] Al igual que n'otros hominoideos, la [[Craniu|bóveda craneana]] ye grande y arrondada, la cara ye curtiu, con [[Órbita (anatomía)|órbites]] grandes y la distancia ente les órbites ye relativamente ancha; el quexal ye plana cola caña ascendente ancha.<ref name=Characteristics/> Los gibones tienen la típica ñariz [[Catarrhini|catarrina]] coles fueses nasales xuntes y dirixíes escontra baxo. Los gibones escarecen d'[[Abazón|abazones]] nes mexelles, tampoco tienen l'[[estómagu]] saculado —estómagu con cuévanos típicu de delles especies de primates arbóreos—.<ref name=adw/> La fórmula dental ye {{fórmula dental|superior=2.1.2.3|inferior=2.1.2.3}}.<ref name=adw>{{cita web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hylobatidae.html|autor=Myers, P., R. Espinosa, C. S. Parr, T. Jones, G. S. Hammond, and T. A. Dewey |títulu=Family Hylobatidae gibbons and lesser apes|idioma= inglés |añu=2008 |mes= |editorial=ADW - University of Michigan Museum of Zoology|fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref> Los [[molar]]es son relativamente simples, con cumales baxos y arrondaes.<ref name=Characteristics/> Los sos dientes son bien similares a los de los grandes simios.<ref name=adw/> Esiste escasu [[dimorfismu sexual]] nel tamañu de los [[Canín (diente)|caninos]]; estos son llargos y, tantu los superiores como los inferiores, tien forma de daga y proyéctense enantes. El primer [[premolar]] inferior atópase llixeramente allargáu en direición mediolingual y interactúa col cantu posterior del canín superior, configurando un dispositivu de corte similar al de los cercopitécidos, que compónse de tres pieces: el canín superior, l'inferior y el premolar inferior.<ref name=Ankel274>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=274}}</ref> Atopar ente los primates más vocales y son conocíos por constituyir duetos —constituyíos pola pareya monógama— que los sirven principalmente pa protexer el so territoriu. Pa ello, delles especies tienen un gran [[sacu gular]] na parte anterior del pescuezu, que puede enchese y sirve como cámara de resonancia cuando l'animal emite llamaos. Esta estructura ye más bultable nel siamang, anque tamién ta presente n'otres especies de los xéneros ''Hylobates'' y ''Nomascus''.<ref name=Ankel442>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=442}}</ref> L'[[Escápula|omoplato]] ye allargáu y angostu, y na [[articulación glenohumeral]] la [[cuévanu glenoidea]] ye pequeña y poco fonda, fechu que contribúi al ampliu rangu de movilidá d'esta articulación. Sicasí, al tar sostenida solamente por músculos y lligamentos, esta articulación ye pocu estable.<ref name=Ankel316>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=316}}</ref> A diferencia de los humanos, que son bípedos, la cabeza [[Húmeru|humeral]] ye mayor que la [[Fémur (anatomía humana)|femoral]], lo qu'evidencia'l so tipu de [[Locomoción animal|locomoción]].<ref name=Ankel328>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=328}}</ref> Al igual que los [[Pongidae|pónxidos]] y los demás [[Hominidae|homínidos]], por regla xeneral en tolos hilobátidos la [[tibia]] ye más curtia y menos robusta que'l [[Fémur (anatomía humana)|fémur]].<ref name=Ankel333>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=333}}</ref> El movimientu y forma del [[matapioyos]] nos hilobátidos considérense únicos ente los primates. Este ye comparativamente llargu con respectu al [[furabollos]] del cual dixébrase por una hendidura qu'enfusa fondamente nel [[metacarpu]]. Mientres la [[braquiación]] permanez xuníu nel mesmu planu horizontal que los otros cuatro deos; sicasí, mientres la manipulación d'oxetos utilizar realizando un movimientu d'oposición.<ref name=Ankel346>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=346}}</ref> Nel siamang, y raramente n'otres especies, el segundu y tercer deda atópense xuníos na so base por [[texíu conxuntivo]], esta condición conozse como [[sindactilia]] (d'ende la so [[Nomenclatura binomial|nome específicu]] ''syndactylus'').<ref name=Characteristics/> == Comportamientu == [[Ficheru:Suneko - shout (by).jpg|thumb|[[Symphalangus syndactylus|Siamang]] emitiendo llamaos, apréciase'l gran [[sacu gular]] qu'utiliza p'amplificar los soníos.]] Los hilobátidos son animales sociales, abondo territoriales, y defenden les sos fronteres con esplegues visuales y vocales brengosos. L'elementu vocal, que puede ser oyíu con frecuencia a distancies cimeres de 1 km, consiste d'un dueto ente la pareya dueña del territoriu, al cual les sos críes delles vegaes xúnense. Na mayoría de les especies, los machos, y delles femes, canten solos p'atraer pareya o pa señalar el so territoriu.<ref>{{Cita web | autor= Clarke, Y, et ál. | añu= 2006 | url= http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1762393 | títulu= The Syntax and Meaning of Wild Gibbon Songs | fechaaccesu= 18 ene 2007 | urlarchivu= https://archive.today/20130801120105/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1762393 | fechaarchivu= 2013-08-01 }}</ref> Los grupos tienen en permediu 3,8 individuos que de normal inclúi una pareya d'adultos y dos nuevos, pero bazcuya dende 2 a 7 animales. Estos grupos son bien xuníos, dixébrense solo pocos metros mientres el día y refuercen los sos venceyos por aciu l'[[Afecháu|acicalamiento]].<ref name=Nowak171/> Solamente nel gibón de cresta negra (''[[Nomascus concolor]]'') reparáronse grupos con delles femes ([[polixinia]]), con dos o tres femes adultes o nueves.<ref name=Grzimek210/> Con frecuencia reparen individuos solitarios, que créese que son animales subadultos que fueron espulsaos del so grupu ya inda nun conformaron un nuevu grupu, xera que puede lleva-yos dellos años.<ref name=Nowak171>{{harvnb|Nowak, R.M.|1999|p=171}}</ref> === Territoriu === Nes especies estudiaes la densidá de los grupos familiares, integraos en permediu per alredor de 4 animales, varia de 1,5 a 6,5 per [[quilómetru cuadráu]]. Reparóse a los gibones de Müller (''[[Hylobates muelleri]]'') y siamangs movese en permediu de 800 a 900 metros al día y a otres especies de 1200 a 1500 metros. Sicasí, en tiempos d'escasez reparóse a los siamangs movilizase solo 150 metros al día, pero n'otres ocasiones hasta 2860 metros.<ref name=Grzimek213>{{harvnb|Hutchins, M|2003|p=213}}</ref> Rexistráronse estensiones territoriales dende 16 [[hectárea|ha]] nos gibones de manes blanques de Tailandia (''H. llar''), de 17 ha pa los gibones platiaos (''[[Hylobates moloch]]''), de 45 o más hai pa los gibones hoolock occidentales (''[[Hoolock hoolock]]'') de Bangladesh y 56 ha pa los gibones de manes blanques en Malasia, sitiu onde los siamangs tienen territorios de 30 a 40 ha.<ref name=Grzimek213/> La defensa del territoriu termina raramente nun contautu físicu, intentando primeramente estornar a los intrusos por aciu fuertes vocalizaciones y esplegues acrobáticos qu'inclúin rotura de cañes.<ref name=Nowak171/> === Dieta y forrajeo === [[Ficheru:Female Nomascus leucogenys.jpg|thumb|left|Fema de gibón de mexelles blanques nortizu (''[[Nomascus leucogenys]]'') alimentándose de yerba.]] Los hilobátidos son consumidores especializaos de magaya de fruta, de la mesma que los [[Ateles|monos araña]] y los [[Pan (animal)|chimpancés]], amosando una mayor predilección por [[fruta|frutes]] pequeñes, coloridas y riques en [[sacarosa]]. Los pequeños grupos familiares apoderar de pequeños árboles frutales pa evitar la competencia con grupos más grandes de [[Macaca|macacos]] y d'[[Pongo|orangutanes]], nes zones onde conflúin ([[Isla de Borneo|Borneo]] y norte de [[Sumatra]]).<ref name=Grzimek211>{{harvnb|Hutchins, M|2003|p=211}}</ref> Difieren d'otros primates por escarecer d'un patrón bimodal d'alimentación mientres el día, esto ye, nun presenten dos picos diarios de ingesta de comida. Otra manera, tópense activos mientres casi tol día (de 9 a 10 hores) incluyendo les hores más caloroses del mediu día, pero dexen de comer delles hores antes de la puesta de sol. Los gibones de manes blanques (''Hylobates llar'') tienden a ser un pocu menos activos que los siamangs con un 30 a 40% del tiempu invertíu nos primeres comparáu col 40 a 50% nos segundos. Pasen ente'l 57% y 72% del tiempu de forrajeo consumiendo [[frutu|frutos]] y [[flor|flores]], a esceición del siamang qu'utiliza solo'l 44%. Alredor del 25% de la fruta que peracaben son [[Ficus|figos]] y nel casu del siamang constitúin alredor del 40%.<ref name=Grzimek212>{{harvnb|Hutchins, M|2003|p=212}}</ref> La mayoría de les especies tamién peracaben [[fueya|fueyes]] tienres, cuantimás los siamangs; non asina'l gibón de Kloos (''[[Hylobates klossii]]'') en que'l so hábitat de les [[islles Mentawai]] los [[suelu|suelos]] son probes y delles fueyes tienen proteición química. Los [[invertebráu|invertebraos]] tamién son una fonte importante de [[proteína|proteínes]] y constitúi, en permediu, el 10% de la so dieta.<ref name=Grzimek212/> === Vocalizaciones === {| class="toccolours" style="float:right;margin-left: 1em;" |- style="text-align: center;" |'''Vocalizaciones y llamaos de hilobátidos |- |{{Multimedia |archivu = Hylobates syndactylus calling 3588.ogg |títulu = Dueto de siamangs |descripción = |archivo2 = Llar Gibbon hoots.ogg |títulu2 = Vocalizaciones d'una pareya de gibones de manes blanques |descripción2= }} |} Los llamaos de los hilobátidos son intensos, pueden escuchase a quilómetros de distancia y emitir mientres el 30% al 90% del día. Estos cantares, que fueron oxetu d'estudios detallaos, varien dependiendo de la especie y del sexu; y pueden ser útiles a la d'identificar una especie determinada basándose namái nos soníos emitíos. En delles especies solo'l machu encargar d'emitir cantares matutinos, pero na mayoría d'elles constitúin un dueto cola so pareya, con dalgún acompañamientu per parte de les sos críes.<ref name=Nowak171/> Créese que l'oxetu principal de los llamaos ye'l de señalar el so territoriu y alvertir a los sos posibles competidores, pero tamién desempeñaría un papel na atraición sexual y posiblemente tamién sería un mediu pa fortalecer los llazos ente les pareyes. Les vocalizaciones emitíes poles femes tán dirixíes a protexer el territoriu, ente que les de los machos tán empuestes a caltener alloñaos a los sos rivales.<ref name=Nowak171/><ref name=songs>{{cita web|url=http://gibbons.de/main/index.html|autor=Geissmann, T. |títulu=Song Vocalisations|obra=Gibbon Research Lab |idioma= inglés|añu=2011 |mes= |páxina= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref> Estos llamaos son típicamente de [[Tonu (acústica)|tonu puru]], cola enerxía concentrada na [[frecuencia fundamental]]. Dependiendo de la especie esta frecuencia bazcuya ente 0,2 y 5 [[Herciu|kHz]].<ref name=songs/> Les femes emiten llamaos intensos, uniformes y enllargaos que —dependiendo de la especie— componer de 6 a 100 notes, con una duración de 6 a 30 segundos. La forma de les notes d'estos llamaos y los intervalos ente les mesmes, siguen un patrón carauterísticu de cada especie. Los machos sicasí, emiten vocalizaciones de curtia duración más diverses. Empecipien emitiendo notes simples, que van entemeciendo progresivamente pa formar secuencies complexes, depués de dellos minutos d'empezar el cantar.<ref name=songs/> === Locomoción === [[Ficheru:Hylobates lar braquiation.jpg|thumb|238px|Gibones de manes blanques [[Braquiación|braquiando]].]] Toes los hilobátidos son [[Diurnalidad|diurnos]] y [[Arborícola|arbóreos]], pero dacuando pueden baxar al pisu onde pueden adoptar una postura [[Bipedestación|bípeda]] y colar usando los sos llargos brazos pa caltener l'equilibriu; tamién pueden faelo sobre cañes horizontales que tengan el diámetru abondu pa soportalos.<ref name=Ankel149>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=149}}</ref> Son los únicos primates qu'utilicen la [[braquiación]] como mediu principal de locomoción, polo que se diz que son «braquiadores verdaderos».<ref name=Ankel381>{{harvnb|Ankel-Simons, F.|2007|p=381}}</ref> Esta manera de locomoción, nel que los individuos muévense banciándose ente les cañes de los árboles usando solamente los sos brazos, déxa-yos cubrir distancies d'unos trés metros en cada «brazada».<ref name=Nowak169/> Los gibones tamién son capaces de dar saltos ente les cañes colos que cubren distancies mayores a 8 m y pueden caminar como un [[Bipedestación|bípedu]] utilizando los sos brazos pa balancerse.<ref name=LOM>{{cita episodiu|títulu =Life in the Trees|enlaceepisodio =| serie =The Life of Mammals| enlaceserie=The Life of Mammals| crédito =David Attenborough | cadena =BBC | temporada =1 | númberu =8 | minutos = }}</ref> Esti mediu de locomoción non solo constitúi una forma eficiente y de baxa demanda d'enerxía pa treslladase, sinón una forma d'aportar efeutivamente a tolos frutos que cuelguen so les cañes de los árboles. Mientres la mayoría de primates arbóreos llindar a colectar los frutos que pueden algamar cuando se posen sobre les cañes, los gibones pueden aportar amás a los frutos que cuelguen d'elles, mientres se suspenden d'éstes o les suxetar dende embaxo colos sos llargos brazos, especialmente de les cañes más delgaes onde los frutos son más abondosos.<ref name=Characteristics/> == Reproducción y ciclu vital == [[Ficheru:Nomascus gabriellae baby.jpg|thumb| Cría de gibón de mexelles beige (''[[Nomascus gabriellae]]'').]] Los hilobátidos son [[Monogamia|monógamos]], conformando pareyes que'l so venceyu perdura pa tola vida, esto a pesar d'amenorgar la probabilidá d'ésitu reproductivu, tamién implica una optimización de los recursos y menor costu enerxéticu pa protexer el territoriu. Créese qu'esti estilu de vida monógamu y territorial adquirióse pola dependencia de la magaya de frutes pequeñes y esperdigaes.<ref name=Grzimek213>{{harvnb|Hutchins, M|2003|p=213}}</ref> Les nacencies asoceden cada dos a trés años dependiendo de la disponibilidad d'alimentos, amontándose los apareyamientos en dómines de bayura de comida, particularmente frutes.<ref name=Grzimek213/> Nel siamang (''S. syndactylus'') esti intervalu varia ente 2 y 3 años, y nel gibón de manes blanques (''H. llar'') bazcuya ente 2 y 2,5 años. El [[Celu|ciclu estral]] promedia 28 díes en ''H. llar'' y 30 díes en ''H. holock''. Hanse documentáu periodos [[Xestación|gestacionales]] de 230 a 235 díes nel siamang, de 7 a 7,5 meses en ''H. llar'' y de 7,5 meses en ''H. pileatus''. De normal naz una sola cría la cual adósase al cuerpu de la madre a manera de petrina.<ref name=Nowak171/> El pesu permediu de les críes al nacer ye de 406 gramos nes especies del xéneru ''Hylobates'', 487 en ''Nomascus'' y 551 en ''Symphalangus'', valores comparable a les diferencies de tamañu qu'esisten ente los individuos adultos de los trés xéneros.<ref name=Ontogeny>{{cita web|url=http://gibbons.de/main/index.html|autor=Geissmann, T. |títulu=Ontogeny Life History |obra=Gibbon Research Lab |idioma= inglés|añu=2011 |mes= |páxina= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref> El [[treslleche]] asocede gradualmente y complétase hasta los dieciocho meses nel gibón de manes blanques y pasaos los dos años nel siamang. La [[maduror sexual]] algamar por completu escontra los ocho o nueve años, pero haise documentáu fertilidá en cautiverio dende los cuatro y seis años. Tiense rexistros de llonxevidá na naturaleza d'hasta 25 años nos siamangs y en cautiverio d'hasta cuarenta años, mientres nel gibón de manes negres ''[[Hylobates agilis|H. agilis]]'' y el gibón de mexelles blanques ''[[Nomascus leucogenys|H. leucogenys]]'' pueden vivir hasta 44 años.<ref name=Nowak171/> A lo llargo de la so vida delles especies presenten cambeos notables na so coloración y repertoriu vocal. Por casu, en ''Nomascus'' les femes adultes tienen un color beige o amarellentáu con un capuchón negru, ente que los machos son negros. Al nacer dambos sexos tienen una pelame mariella, similar al de les femes adultes, pero alredor del primer añu de vida adquieren un color dafechu negru y solo al adquirir el maduror sexual, les femes camuden de color per segunda ocasión al color más claru carauterísticu de les femes adultes. Estos cambeos son tamién igual de bultables nel xéneru ''[[Hoolock]]'' y nel gibón crestado ''[[Hylobates pileatus]]'', pero ye menos evidente nes demás especies.<ref name=Ontogeny/> No que respecta al repertoriu vocal, los gibones de cresta negra (''[[Nomascus concolor]]'') participen nel cantar de los sos padres, inclusive mientres el primer añu d'edá. Estos emiten namái llamaos intensos y enllargaos, (similares a los emitíos poles femes adultes) pero al algamar el maduror sexual camuden el so repertoriu pol carauterísticu de la adultez; estos cambeos paecen asoceder tamién nes otres especies.<ref name=Ontogeny/> == Hábitat y distribución == [[Ficheru:Distribución hylobatidae.png|thumb|270px|left|Distribución de los cuatro xéneros de hilobátidos nel [[Sureste Asiáticu]].]] Los gibones ocupen la [[Pluviselva|selva tropical húmeda]] y subtropical, con [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitaciones]] añales d'hasta 5000 mm, que va dende'l nordeste de la [[India]] hasta [[Indonesia]] y pel norte hasta'l sur de [[República Popular China|China]], incluyendo les grandes islles de [[Sumatra]], [[Isla de Borneo|Borneo]] y [[Java (isla)|Java]].<ref name=Grzimek210/> Los árboles de la familia de les [[Dipterocarpaceae|dipterocarpáceas]] son abondoses nel hábitat de los gibones, bazcuyando ente'l 1% y el 43% del total de la cubierta vexetal. Los árboles de les families de les [[Moraceae|moráceas]] y de les [[Euphorbiaceae|euforbiáceas]] son la fonte d'alimentu más habitual de los gibones. A los siamangs tópase-y con más frecuencia en montes más altos qu'a les demás especies (puede atopara hasta los 1800 [[Nivel del mar|msnm]]),<ref name=Nowak169>{{harvnb|Nowak, R.M.|1999|p=169}}</ref> les cualos xeneralmente prefieren zones de baxa altitú, onde la disponibilidad de [[fruta|frutes]] ye mayor. Esta diferencia deber a que los siamang tienen una dieta basada en fueyes y non en frutes, que arralecen a midida que amóntase l'[[altitú]].<ref name=Grzimek210>{{harvnb|Hutchins, M|2003|p=210}}</ref> Los montes de baxa altitú son los predilectos polos humanos por ser más accesibles y tener meyores suelos pa cultivar. Sicasí, les especies de gibones paecen tener más habilidá qu'otres especies de primates de sobrevivir en zones pequeñes de monte aislláu y montes valtaos selectivamente.<ref name=Grzimek210/> Los gibones distribúyense básicamente pol Sureste d'Asia. El so rangu empecipia dende'l [[Brahmaputra|ríu Brahmaputra]], pasando por [[Bangladex|Bangladesh]], la mayoría de los estaos del nordés d'[[India]] y [[Birmania]]; traviesa los ríos [[Ríu Salween|Salween]] y [[Ríu Mekong|Mekong]] pasando por [[Tailandia]], [[Camboya]], [[Laos]] y [[Vietnam]]), pasando pol [[Ríu Coloráu (Asia)|ríu Coloráu]] hasta'l sur de [[República Popular China|China]]. Escontra'l sureste el rangu proyeutar escontra les [[islles de la Sonda]], el sur de la [[península de Malaca]] hasta [[Sumatra]] y les islles [[Islles Mentawai|Mentawai]], [[Java (isla)|Java]] y Borneo.<ref name=Grzimek210/> El rangu de distribución del gibón de cresta negra (''[[Nomascus concolor]]'') enfusábase abondo en territoriu chinu, llegando inclusive hasta'l norte del [[ríu Mariellu]] y bien al norte del [[Yangtsé]] hai unos mil años. De magar, esi rangu de distribución foise contrayendo pasu ente pasu hasta l'estremu sur de China.<ref name=Grzimek210/> == Estáu de caltenimientu == [[Ficheru:Hoolock hoolock 002.jpg|thumb|Fema del gibón hoolock occidental (''[[Hoolock hoolock]]''). La especie ta incluyida na publicación biañal ''[[Los 25 primates en mayor peligru del mundu]]'', 2008-2010.]] Toles especies de gibones y el siamang atópense [[Especie amenazada|amenaciaes]] d'estinción y na midida na que la población d'humanos siga la so medría nel sureste d'Asia, la [[Destrucción d'hábitat|perda d'hábitat]] y fragmentación del mesmu por causa de la deforestación va siguir n'aumentu. Por casu, el gibón de manes blanques de Yunnan (''[[Hylobates llar yunnanensis]]''), una subespecie de ''H. llar'', sumió por completu del sur de China, ente que'l gibón plateado (''Hylobates moloch'') ocupa solo'l 2% de la so distribución orixinal y nun cunta con más de 250 individuos adultos, al igual que'l gibón de Hainan (''[[Nomascus hainanus]]'') del cual conócense solo 17 individuos.<ref name=conservation>{{cita web|url=http://www.conservation.org/learn/biodiversity/species/profiles/more_primates/lesser_apes/Pages/overview.aspx|autor=|títulu=Lesser Apes|obra=Conservation Internacional|idioma=inglés|añu=|mes=|páxines=|fechaaccesu=13 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131105013910/http://www.conservation.org/learn/biodiversity/species/profiles/more_primates/lesser_apes/Pages/overview.aspx|fechaarchivu=2013-11-05}}</ref> Amás de la desapaición del so hábitat, delles especies son cazaes con frecuencia pola so carne y pa ser usaes como ingrediente melecinal, o prindaos vivos pa ser vendíos como [[Animal de compañía|mascotes]] o pa ser exhibíos en [[Xardín zoolóxicu|zoolóxicos]]. El [[Comerciu d'animales selvaxes|comerciu illegal]] de gibones vivos ye un mercáu codalosu nel cual un individuu nuevu puede costar ente [[Dólar de los Estaos Xuníos|USD]]10-500 nel mercáu negru; sicasí al llegar a la edá adulta con frecuencia son abandonaos.<ref>{{cita publicación |url=http://cpasru.nl/node/2547 |autor=Cheyne, S.M. |títulu=Challenges and opportunities of primate rehabilitation - Gibbons as a case study |idioma=inglés |publicación=Endangered Species Research |volume=9 |númberu= |añu=2009 |mes= |páxina=159-165 |doi= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024152609/http://cpasru.nl/node/2547 |archivedate=2018-10-24 |fechaaccesu=2018-02-24 }}</ref> En 2005 publicóse un reporte, que revelaba qu'a lo menos 559 gibones y orangutanes comercializáronse illegalmente n'[[Indonesia]] ente 1994 y 2003, a pesar que'l so tráficu ta penalizáu con cárcel y multes.<ref>{{cita web |url=http://www.conservation.org/FMG/Articles/Pages/the_gibbon_trade.aspx |autor= |títulu=The Gibbon Trade |obra=Conservation Internacional |idioma=inglés |fecha=payares de 2007 |páxines= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131105014045/http://www.conservation.org/FMG/Articles/Pages/the_gibbon_trade.aspx |fechaarchivu=2013-11-05 }}</ref> Delles especies como'l gibón de manes blanques y los gibones hoolock cazar pola so carne y pa ser usaos en medicines tradicionales, amás de la caza per parte de poblaciones natives.<ref>{{cita web|url=http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/llar_gibbon/cons |autor= Gron, K.J.|títulu=Primate Factsheets: Llar gibbon (''Hylobates llar'') Conservation |obra=Wisconsin Primate Research Center|idioma=inglés |fecha = payares de 2010 |páxines= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref><ref>{{cita web|url=http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/llar_gibbon/cons |autor= Gron, K.J.|títulu=Primate Factsheets: Primate Factsheets: Hoolock gibbon (''Hoolock'') Conservation |obra=Wisconsin Primate Research Center|idioma=inglés |fecha = agostu de 2008 |páxines= |fechaaccesu=13 d'agostu de 2011}}</ref> En 2008, na [[Llista Colorada de la UICN]] catalogar al gibón de cresta negra (''[[Nomascus concolor]]''), el gibón plateado (''[[Hylobates moloch]]''), el gibón de cresta negra oriental (''[[Nomascus nasutus]]'') y el gibón de mexelles blanques nortizu (''[[Nomascus leucogenys]]'') como especies en [[Especie en peligru críticu d'estinción|peligru críticu d'estinción]]; el gibón axilosu de Borneo (''[[Hylobates albibarbis]]''), el gibón de manes blanques (''[[Hylobates llar]]''), el gibón de manes negres (''[[Hylobates agilis]]''), el gibón de Müller de Borneo (''[[Hylobates muelleri]]''), el gibón de cresta negra (''[[Hylobates pileatus]]''), el gibón de Kloos (''[[Hylobates klossii]]''), el gibón hoolock occidental (''[[Hoolock hoolock]]''), el siamang (''[[Symphalangus syndactylus]]'') y el gibón de mexelles beige (''[[Nomascus gabriellae]]'') como especies [[Especie en peligru d'estinción|en peligru d'estinción]]. Finalmente, solo al gibón hoolock oriental (''[[Hoolock leuconedys]]'') catalógase-y como especie [[Especie vulnerable|vulnerable]].<ref name=iucnsearch>{{cita web |url=https://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/quick?x=0&y=0&species=true&subspecies=true&stocks=false&text=Hylobatidae|añu=2011 |títulu=Hylobatidae |obra=Llista Colorada de la UICN |editorial= Unión Internacional pal Caltenimientu de la Naturaleza |fechaaccesu= 15 d'agostu de 2011}}</ref> Dos d'estes especies, el gibón de cresta negra oriental (''Nomascus nasutus'') y el gibón hoolock occidental (''Hoolock hoolock''), fueron incluyíes na publicación biañal ''[[Los 25 primates en mayor peligru del mundu]]'', 2008-2010.<ref name=Mittermeier>{{cita publicación | apellíu-editor = Mittermeier | nome-editor = R.A. | apellíu-editor2 = Wallis | nome-editor2 = J. | apellíu-editor3 = Rylands | nome-editor3 = A.B. | apellíu-editor4 = Ganzhorn | nome-editor4 = J.O. | apellíu-editor5 = Oates | nome-editor5 = J.F. | apellíu-editor6 = Williamson | nome-editor6 = Y.A. | apellíu-editor7 = Palacios | nome-editor7 = Y. | apellíu-editor8 = Heymann | nome-editor8 = Y.W. | apellíu-editor9 = Kierulff | nome-editor9 = M.C.M., et ál | otros = Ilustráu por S.D. Nash | añu = 2009 | títulu = Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2008–2010 | editorial = IUCN/SSC Primate Specialist Group (PSG), International Primatological Society (IPS) y Conservation International (CI) | páxines = 1–92 | isbn = 978-1-934151-34-1 | url = http://www.primate-sg.org/storage/PDF/PC24_top%2025_v4.pdf | formatu = PDF | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131105014828/http://www.primate-sg.org/storage/PDF/PC24_top%2025_v4.pdf | archivedate = 2013-11-05 | fechaaccesu = 2018-02-24 }}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} ;Referencies xenerales * {{cita llibru|autor= Hutchins, M |editor=Kleiman, D. G.; Geist, V.; McDade, M. C.|títulu=Grzimek's Animal Life Encyclopedia|url= |idioma=inglés |edición=2ª |añu=2003 |editorial=Gale Group |allugamientu=Farmington Hills, [[Michigan]], [[Estaos Xuníos|EE.&nbsp;UU.]] |isbn=9780123735539 |volume= 14, Mammals III - Primates|páxines=1-22|isbn=0-7876-7750-7|ref=harv}} * {{cita llibru|autor=Ankel-Simons, F.|editor= |títulu=Primate Anatomy An Introduction |url= |idioma=inglés |edición=3ª |añu=2007 |editorial= Academic Press|allugamientu= |isbn=0-12-372576-3 |capítulu= |páxina= 1-723|ref=harv}} * {{cita llibru|autor=Nowak, R.M.|editor= |títulu=Walker's Primates of the World |url=https://books.google.com.co/books?id=unODoWa7CM4C&pg=PA168&dq=Hylobatidae&hl=es&ei=biZDTsjTHOrm0QGY3d3ACQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CE8Q6AEwBg#v=onepage&q=Hylobatidae&f=false |idioma=inglés |edición=1ª |añu=1999 |editorial=The [[Johns Hopkins University Press]] |allugamientu= |isbn=0801862515 |capítulu=Gibbons or Lesser Apes |páxines=168-173|ref=harv}} == Enllaces esternos == {{Wikispecies|Hylobatidae}} {{Commons|Hylobatidae}} * [http://www.gibboncenter.org Gibbon Conservation Center] * [http://gibbons.de/ Gibbon Network and Research Lab] * [http://www.gibbonconservation.org/index_engl.html Gibbon Conservation Alliance] * [http://www.gibbonproject.org/ Gibbon Rehabiliton Project] {{Tradubot|Hylobatidae}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hylobatidae| ]] [[Categoría:Families de mamíferos]] pu3o3iyx749zgbplp3voemyoeq50zlw 0 113428 4493559 4466711 2026-05-17T12:15:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493559 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} La '''hixene''' ye'l conxuntu de conocencies y téuniques qu'apliquen los [[individuu|individuos]] pal control de los factores qu'exercen o pueden exercer efeutos nocivos sobre la so [[salú]]. La hixene personal ye'l conceutu básicu del aséu, de la [[llimpieza]] y del cuidu del [[cuerpu humanu]]. Son una serie de vezos rellacionaos col cuidáu personal '''qu'inciden positivamente na salú y que previén posibles enfermedaes; coles mesmes, ye la '''parte de la medicina o ciencia''' que trata de los medios d'enllargar la vida, y caltener la salú de les persones. La '''falta d'hixene''' puede provocar '''enfermedaes y reacciones desfavorables''' non solo pa los humanos, sinón tamién pa los animales y plantes, el cuidu del mediu ambiente va de la mano de la hixene. == Oxetivos == Los sos oxetivos son ameyorar la salú, caltenela y [[Medicina preventiva|prevenir]] les [[enfermedá|enfermedaes]] o infeiciones. Entiéndense como hixene los métodos que los individuos utilicen pa tar llimpios, como l'usu sobre de [[xabón]], [[xampú]] y [[agua]]. Pero tamién, pa referise a les rellaciones interpersonales: # Llimpieza y aséu de [[llugar]]es o [[persones]]. # [[Vezu (psicoloxía)|Vezos]] que favorecen la salú. # Parte de la [[medicina]] empobinada pa favorecer la to salú. # Reconocencia, evaluación y control d'aquellos factores o tensiones ambientales que surden nel llugar de [[trabayu (economía)|trabayu]] en prevención d'enfermedaes contaxoses que traigan efeutos a quebrantos de [[salú]], quebrantos del [[Bienestar social|bienestar]], incomodidad ya ineficacia de los trabayadores y los [[ciudadanu|ciudadanos]]. # La mala hixene incide de manera direuta na salú de los demás, cola apaición d'enfermedaes. Por casu: les infeiciones de la piel y uñes, la foria, la conxuntivitis, el cólera, la influencia o gripe común, ente otros. # L'''a allugamientu de la [[basura]] en llugares determinaos''', la prohibición de tirar basura en llugares públicos, caltener parques y árees verdes nun estáu optimo pal esfrute y la recreación de la familia y más. == Historia == El términu derivar d'[[Higía (mitoloxía)|Higía]], la diosa del sanamientu na [[mitoloxía griega]]. La hixene y los cuidos empezaron a ser una esmolición pal [[Estáu]] a partir de la [[Revolución industrial]], na que se precisó saniar les fábriques, a partir del sieglu XVII. Nes ciudaes portuaries como [[Buenos Aires]] surdió esta necesidá coleutiva a partir de les males condiciones d'hixene del puertu, nel qu'abondaben aguarones y tou tipu d'enfermedaes. Gracies a los esperimentos de [[Louis Pasteur]] que probaron la [[teoría xerminal de les enfermedaes infeicioses]], les práutiques hixéniques cobraron suma importancia nes intervenciones médiques y la vida cotidiana de la población como sinónimu de [[salú]]. A partir de mediaos de la década de [[1850]] empezó a adquirir importancia'l movimientu "higienista", polo cual munches personalidaes influyentes de la [[medicina]] n'Arxentina pasen al ámbitu políticu; por casu, [[Guillermo Rawson]], políticu que llegaría a altos puestos; y, antes de rematar el sieglu, el doctor [[Eduardo Wilde]]. Dambos participaron viviegamente nes decisiones, tresformamientos a nivel d'estratexes de salú y con una alta participación en cuestiones nacionales arxentines. En países europeos, como [[Inglaterra]], diéronse movimientos asemeyaos qu'empezaron cola [[epidemioloxía]], inaugurada pol estudiu de [[John Snow]] sobre'l [[roxura]] y el ríu [[Támesis]], tamién a mediaos del sieglu XIX. N'[[Estaos Xuníos]], yá na primer década del sieglu XX, inauguróse'l movimientu d'Hixene Mental, que dio entamu a lo que depués se llamó [[salú mental]] por aciu l'acción de Clifford Beers, quien denunció les condiciones hixéniques de los [[hospitales psiquiátricos]]. == Servicios hixénicos y locales de descansu == [[Ficheru:Temporary toilets 15l07.JPG|thumb|Instalaciones sanitaries móviles.]] Los llugares de trabayu tienen de disponer d'[[agua potable]] la cuenta y fácilmente accesible. Tamién tienen de disponer de vestuarios, [[ducha|duches]], llavaos y retretes, lo mesmo que de locales y zones d'[[ociu]]. Los [[retrete]]s, [[vestuariu|vestuarios]] y [[ducha|duches]] separaos para [[home|homes]] y [[muyer|muyeres]], dotaos de [[llavabu|llavabos]], asitiaos nes proximidaes de los puestos de trabayu, de los locales de descansu, de los vestuarios y de los locales d'aséu, cuando nun tean integraos nestos postreros. Les zones designaes pa descansu de los trabayadores pueden variar en tamañu y sofisticación. Como norma xeneral inclúin [[Siella|asitios]] o [[siella|sielles]] y [[mesa|meses]]. Hai zones de descansu asitiaes nel interior del edificiu del llugar de trabayu, pero tamién hai zones que, anque tán cubiertes, tienen un accesu ampliu al esterior. N'amestadura, hai [[Empresa|compañíes]] qu'aproven llugares al campu.<ref>[http://www.mtas.es/Insht/legislation/RD/llugares.htm#amiesto5 Real Decreto 485/1997, de 14 d'abril, sobre disposiciones mínimes en materia de señalización de seguridá y salú nel trabayu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126190830/http://www.mtas.es/Insht/legislation/RD/llugares.htm#amiesto5 |date=2024-11-26 }}, BOE nᵘ&nbsp;97 de 23-4-1997, España (20-1-2008).</ref> == Ver tamién == {{Llista de columnes|2| * [[Hixene bucodental]] * [[Lumbalgia#Normes d'hixene postural y ergonomía|Normes d'hixene postural y ergonomía]] * [[Salú mental]] * [[Salú sexual]] * [[Salú llaboral]] * [[Medicina preventiva]] * [[Cosméticu]] * [[Ducha]] }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Hygiene}} * {{Enllaz rotu|1=Hixene industrial y hestoria. |2=http://www.revolucionesindustriales.com/llimpieza-industrial/hixene-industrial.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20140615145920/http://www.mipediatraonline.com/embarazo/blog/por-que-nun ye-bonu-l'escesu-de-hixene-en-ninos Por qué nun ye bonu l'escesu d'hixene en neños.] {{Tradubot|Higiene}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Hixene|Hixene]] lt9wmi8hyh5f79gfq7n8ge24qw6sbpp 0 113477 4493561 4488750 2026-05-17T12:40:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 12 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493561 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{Ficha |titulo = Homeopatía |tipocabecera = |subtitulo = [[Medicina alternativa]] |imaxe = Hahnemann.jpg |tamañoimagen = 250px |pie = [[Samuel Hahnemann]], fundador de la homeopatía. |etiqueta1 = Afirmaciones |dato1 = «Lo similar cura lo similar».<br />La dilución amonta la potencia.<br />Les enfermedaes son causaes por ''[[Teoría_miasmática_de_la enfermedá|miasmas]]''. |etiqueta2 = Añu propuesta |datos2 = 1796 |etiqueta3 = Proponente orixinal |datos3 = Samuel Hahnemann |etiqueta4 = Defensores posteriores |datos4 = [[James Tyler Kent]], [[Royal S. Copeland]], [[George Vithoulkas]] |etiqueta5 = Ver tamién |datos5 = [[Teoría de los cuatro humores|Humorismo]], [[medicina heroica]] |etiqueta6 = MeshID |Datos6 = {{#if:D006705|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2011/MB_cgi?field=uid&term=D006705 D006705]</span>}} }} La '''homeopatía''' (del [[idioma griegu|griegu]] ὅμοιος [''hómoios''], ‘igual', y πάθος [''páthos''], ‘dolencia') ye un sistema de [[medicina alternativa]] creáu en 1796 por [[Samuel Hahnemann]] basáu na so doctrina de «lo similar cura lo similar» (''[[similia similibus curentur]]''), que sostién qu'una sustancia que causa los síntomes d'una enfermedá en persones sanes va curar lo similar en persones enfermes.<ref name="Hahnemann"/> La homeopatía ye una [[pseudociencia]]: una creencia que ye presentada falsamente como ciencia. Les preparaciones homeopátiques nun son efeutives pa tratar nenguna enfermedá.<ref name=Tuomela/><ref name=Smith2012/><ref name=Baran2014/><ref name=Ladyman/> Estudios a gran escala demostraron que los remedios homeopáticos nun son más efeutivos que los [[Sustancia placebo|placebos]], lo que suxer que cualquier sensación positiva posterior al tratamientu solo débese al efeuto placebo y la [[regresión a la media|recuperación normal]] de la enfermedá.<ref name=pmid12492603/><ref name="shang"/><ref name=inquiry_4504/> Hahnemann creía que les causes subxacentes de les enfermedaes yeren fenómenos que llamó ''[[Teoría_miasmática_de_la enfermedá|miasmas]]'' y que los ''remedios'' homeopáticos actuaben sobre ellos. Estos son preparaos por [[Diluciones homeopátiques|diluciones socesives]] de la sustancia escoyida n'alcohol o agua destilao, siguíes d'un enérxicu golpe a un cuerpu elásticu (usualmente un llibru enllibráu en cueru).<ref name="Organon_6th_128" /> Usualmente la dilución sigue muncho más allá del puntu onde yá nun permanecen molécules de la sustancia orixinal.<ref name="Dynamization and Dilution">{{Obra citada |contribution=Dynamization and Dilution |títulu=Complementary and Alternative Medicine |editorial=Creighton University Department of Pharmacology |url=http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/dilution.htm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20020826082134/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/dilution.htm |fechaarchivu= 26 d'agostu de 2002 |deadurl=yes |fechaaccesu= 24 de marzu de 2009}}</ref><!-- Also:<ref name=SmithHM /><ref name="homsim" /> -->Los homeópates escueyen les preparaciones<ref name="Consumer Reports" /> consultando llibros de referencia conocíos como ''repertorios'' y considerando la totalidá de los síntomes de los pacientes, traces de personalidá, estáu físicu y psicolóxicu y historia de vida.<ref name="Organon_5th_5+217">{{Obra citada |autor=Hahnemann S|títulu =[[The Organon of the Healing Art]] |añu =1833 |edición=5th |en=aphorisms 5 and 217 |isbn=0-87983-228-2}}</ref> La homeopatía nun ye un sistema de [[verosimilitud biolóxica|tratamientu creíble]], yá que los sos dogmes sobre cómo actúen les melecines, la enfermedá, el cuerpu humanu, los líquidos y les soluciones fueron refutados por gran númberu de descubrimientos dende los ámbitos de la bioloxía, psicoloxía, física y química realizaos nos dos sieglos posteriores a la so invención.<ref name="shang"/><ref name="ernst-skeptical-inquirer">{{Cita publicación | url= http://www.csicop.org/si/show/homeopathy_a_critique_of_current_clinical_research | títulu= Homeopathy: a critique of current clinical research | apellíu=Ernst |nome=Y. | publicación= [[Skeptical Inquirer]] |fecha= avientu de 2012 |volume=36 |númberu= 6}}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/pharmacologicalandbiologicaltreatment/homeopathy |títulu= Homeopathy |obra= American Cancer Society |fechaaccesu= 12 d'ochobre de 2014 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130316003948/http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/pharmacologicalandbiologicaltreatment/homeopathy |fechaarchivu= 2013-03-16 }}</ref><ref name=inquiry_cfm>UK Parliamentary Committee Science and Technology Committee - [http://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/science-and-technology-committee/inquiries/homeopathy-/ "Evidence Check 2: Homeopathy"]</ref><ref name=GrimesFACT /> Anque dalgunos [[ensayu clínicu|ensayos clínicos]] producen resultaos positives,<ref name="pmid10853874"/><ref name="Caulfield2005" /> múltiples [[revisión sistemática|revisiones sistemátiques]] revelen que se debe al azar, métodos d'investigación defectuosos y [[Sesgu d'información científica|sesgu d'información]]. La persistencia de la práutica homeopática, a pesar de la evidencia de que nun funcionar, criticóse como non ética por cuenta de que desalienta l'usu de tratamientos efeutivos<ref name="unethical"/> y la [[Organización Mundial de la Salú]] sollertó contra'l so usu pa tratar enfermedaes graves como'l [[sida]] o la [[malaria]].<ref>{{Cita publicación|apellíu=Mashta|nome=O.|títulu=WHO warns against using homoeopathy to treat serious diseases|publicación=BMJ|fecha=24 d'agostu de 2009|volume=339|númberu=aug24 2|páxines=b3447–b3447|doi=10.1136/bmj.b3447}}</ref> La insistencia del so usu, a pesar de l'ausencia d'evidencia sobre la so [[efeutividá|eficacia]],<ref name=pmid12492603/><ref name="shang"/><ref name="pmid1825800"/> llevó a caracterizala dientro de les comunidaes científica y médica como tontura,<ref name="Walport-Nonsense">{{Cita web |url= http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/10003680/Homeopathy-is-nonsense-says-new-chief-scientist.html |títulu= Homeopathy is nonsense, says new chief scientist | obra=[[Daily Telegraph]] | fecha=18 Apr 2013 | fechaaccesu= 9 de setiembre de 2013}}</ref> ''[[quackery]]''<ref name="Baran2014"/><ref name=oxcompus>{{cita llibru |títulu= The Oxford companion to United States history |isbn= 9780195082098 |url= https://books.google.com/books?id=SgtyKzBes6QC&lpg=PA630&pg=PA630#v=snippet&f=false |autor=Paul S. Boyer |fechaaccesu= 15 de xineru de 2013 |cita= After 1847, when regular doctors organized the American Medical Association (AMA), that body led the war on "quackery", especially targeting dissenting medical groups such as homeopaths, who prescribed infinitesimally small doses of medicine. Ironically, even as the AMA attacked all homeopathy as quackery, educated homeopathic physicians were expelling untrained quacks from their ranks.}}</ref> o farsa.<ref name=aaci>{{Cita web|url=http://www.aacijournal.com/content/7/1/14 |fechaaccesu=15 de xineru de 2013 |cita=Within the non-CAM scientific community, homeopathy has long been viewed as a sham |títulu=Supported by science?: What Canadian naturopaths advertise to the public}}</ref> Evaluaciones pol [[National Health and Medical Research Council]] (NHMRC) australianu, la Comisión de Ciencia y Teunoloxía de la [[Cámara de los Comunes del Reinu Xuníu]] y la Oficina Federal de Salú Pública de [[Suiza]] concluyeron toos que la homeopatía ye ineficaz y desaconseyaron siguir el so financiamientu.<ref name="Conversation-NHMRC">{{Cita noticies | url=http://theconversation.com/non-evidence-homeopathy-is-effective-nhmrc-review-25368 | títulu=Non evidence homeopathy is effective: NHMRC review | obra=The Conversation | fecha=8 d'abril de 2014 | fechaaccesu=10 de xineru de 2015 | apellíu=Musgrave|nome=I }}</ref><ref>{{Cita web|títulu = Swiss make New Year's regulations |url = http://www.swissinfo.ch/eng/swiss-make-new-year-s-regulations/31867422 |sitiuweb = SWI swissinfo.ch|fechaaccesu = 16 d'avientu de 2015}}</ref> {{conteníu|llende=3}} == Historia == [[Ficheru:Beydeman Gomeopatiya vzir.jpg|thumb|left|Cuadro de 1857 por [[Alexander Beydeman]] amosando figures históriques y personificaciones de la homeopatía que reparen la brutalidá de la medicina del sieglu XIX.]] === Contestu históricu === Los homeópates afirmen que [[Hipócrates]] pudo aniciar la homeopatía alredor del añu 400 e.C. cuando prescribió una pequeña dosis de raigañu de [[mandrágora]] pa tratar la zuna, sabiendo que la produz en dosis muncho más grandes.<ref>{{Obra citada|doi=10.1001/jama.1894.02420900001001|títulu=Modern Homeopathy and Medical Science|añu=1894|apellíu1=Hemenway|nome1=Henry Bixby|publicación=JAMA: the Journal of the American Medical Association|númberu=11|páxines=367}}</ref> Nel sieglu XVI, el pioneru de la farmacoloxía [[Paracelso]] declaró que pequeñes dosis de "lo que carez al home tamién lu cura".<ref>{{Obra citada |url =http://www.britannica.com/EBchecked/topic/442424/Paracelsus |títulu =Britannica Online Encyclopedia |editorial =Encyclopædia Britannica |fechaaccesu =23 de marzu de 2009 }}</ref> [[Samuel Hahnemann]] (1755-1843) dio-y el so nome a la homeopatía y espandió los sos principios a finales del sieglu XVIII. Nesi tiempu, la medicina dominante usaba métodos como la [[Sangría (tratamientu médicu)|sangría]] y la [[purgación]], y alministraba complexos amiestos, como la [[triaca]] veneciana, que taba compuesta por 64 sustancies, incluyíu l'opiu, la mirra y la carne de víbora.<ref>* {{Obra citada |autor =Hodgson B |títulu =In the Arms of Morpheus: The Tragic History of Morphine, Laudanum and Patent Medicines |editorial =Firefly Books |añu =2001 |isbn =1-55297-540-1 |páxina =18 }} * {{Obra citada |apellíu1=Griffin |nome1=J. P. |títulu=Venetian treacle and the foundation of medicines regulation |publicación=British Journal of Clinical Pharmacology. |volume=58 |númberu=3 |páxines=317–25 |añu=2004 |pmid=15327592 |pmc=1884566 |doi=10.1111/j.1365-2125.2004.02147.x}}</ref> Estos tratamientos de cutiu empeoraben los síntomes y dacuando resultaben letales.<ref>{{Obra citada |títulu=British Medical Journal |publicación=BMJ |volume=1 |páxines=283–4 |añu=1871 |doi=10.1136/bmj.1.533.283 |númberu=533}}</ref><ref name="kaufmanm"/> Hahnemann refugó estes práutiques, que fueren emponderaes por sieglos,<ref name="isbn0-393-06661-4">{{Obra citada |autor=Edzard Ernst; Singh, Simon |títulu=[[Trick or treatment|Trick or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine]] |editorial=W. W. Norton |allugamientu=New York |añu=2008 |isbn=0-393-06661-4 }}</ref> como irracionales y desaconsejables;<ref name=Lasagna> {{Obra citada |autor =Lasagna L |títulu =The doctors' dilemmas |allugamientu =New York |editorial =Collier Books |añu =1970 |añu-orixinal =1962 |páxina =33 |isbn =978-0-8369-1669-0 }}</ref> nel so llugar, defendía l'usu de melecines úniques a dosis más pequeñes y sostenía una opinión inmaterial y [[vitalismo|vitalista]] sobre cómo funcionen los organismos vivos, pos creía que les enfermedaes teníen causes [[espiritualidá|espírituales]], amás de físiques.<ref name="Pray2003">{{cita llibru|autor=W. Steven Pray|títulu=a History of Nonprescription Product Regulation|url=https://books.google.com/books?id=uadgq04eLr0C&pg=PA192|fechaaccesu=21 de xineru de 2013|fecha=1 d'agostu de 2003|editorial=''Psychology Press''|isbn=978-0-7890-1538-9|páxina=192}}</ref> ===El conceutu de Hahnemann === [[Ficheru:Samuel Hahnemann Monument, Scott Circle.jpg|thumb|[[Samuel Hahnemann Monument]], Washington D.C. con "Similia similibus curentur" (lo similar cura lo similar).]] El términu "homeopatía" foi acuñáu por Hahnemann y publicóse per primer vegada en 1807.<ref>{{Obra citada |títulu = Homeopathy and "the progress of science" |publicación = Hist Sci |añu = 2001 |autor = Dean ME |volume = 39 |númberu = 125 Pt 3 |páxines = 255–83 |pmid = 11712570 |url = http://www.shpltd.co.uk/dean-homeopathy.pdf |formatu = PDF |fechaaccesu = 31 de marzu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080407183345/http://www.shpltd.co.uk/dean-homeopathy.pdf |fechaarchivu = 7 d'abril de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060101084902/http://www.shpltd.co.uk/dean-homeopathy.pdf |date=2006-01-01 }} {{Cita web |url=http://www.shpltd.co.uk/dean-homeopathy.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060101084902/http://www.shpltd.co.uk/dean-homeopathy.pdf |fechaarchivu=2006-01-01 }}</ref> Hahnemann concibió la homeopatía mientres traducía al alemán un tratáu de medicina escritu pol médicu y químicu escocés [[William Cullen]]. Escépticu de la teoría de Cullen respectu al usu de la [[quina]] pa curar la [[malaria]], Hahnemann inxirió la so corteza solo pa investigar qué asocedería. Esperimentó fiebre, respigos y [[artrosis|dolor articular]]: síntomes similares a los de la malaria. A partir d'esto, llegó a creer que toles melecines efeutives producen n'individuos sanos síntomes similares a aquellos de les enfermedaes que traten, acordies cola "llei de los similares" que propunxeren los médicos antiguos.<ref name="UllmanReichenberg-Ullman1994">{{cita llibru|autor1=Robert W. Ullman|autor2=Judyth Reichenberg-Ullman|títulu=The Patient's Guide to Homeopathic Medicine|url=https://books.google.com/books?id=LColT6LtubcC&pg=PA1|fechaaccesu=24 de xineru de 2013|fecha=1 d'ochobre de 1994|editorial=Picnic Point Press|isbn=978-0-9640654-2-0|páxines=1–2}}</ref> Un informe publicáu en 1861 sobre los efeutos de comer corteza de quina realizáu por [[Oliver Wendell Holmes, Sr.|Oliver Wendell Holmes]] fracasó en reproducir los síntomes que declaró Hahnemann.<ref name=Holmes />{{rp|128}} La llei de los similares de Hahnemann ye un [[postuláu]] más qu'una [[llei científica]].<ref name=Kirk>[https://books.google.com/books?id=BygxAAAAIAAJ&pg=PA1031&lpg=PA1031&dq=%22law+of+similars%22+axiom+%22not+a+law%22&source=bl&ots=8tRZ1Vveex&sig=AZXZoUCNpFR6vgrtiPU0HYl6D24&hl=en&ei=1ci3S62MDpSuswOO65XpDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAsQ6AEwAA#v=onepage&q=%22law%20of%20similars%22%20axiom%20%22not%20a%20law%22&f=false The Dental Cosmos: A Monthly Record of Dental Science], Editor Edward C. Kirk, D.D.S., Vol. XXXVI, p. 1031-1032</ref> Les obres científiques posteriores demostraron que la quina cura la malaria porque contién [[quinina]], sustancia que mata al parásitu causante de la enfermedá (''[[Plasmodium falciparum]]''). El so mecanismu d'aición nun guarda rellación colos síntomes del [[cinconismo]].<ref name="Atwood-BTTF1">{{Cita web | url=http://www.sciencebasedmedicine.org/homeopathy-and-evidence-based-medicine-back-to-the-future-part-i/ | títulu=Homeopathy and Evidence-Based Medicine: Back to the Future | editorial=[[Science Based Medicine]] | fecha=4 de xineru de 2008 | fechaaccesu=9 de setiembre de 2013 | autor=Atwood, Kimball}}</ref> ==== "Comprobaciones" ==== Hahnemann empezó a esaminar qué efeutos producía cada sustancia nel home, un procedimientu que depués se conocería como "comprobación homeopática". Estos exámenes riquíen que los suxetos evaluaren los efeutos de la ingestión de sustancies por aciu el rexistru claru de tolos sos síntomes, amás de les enfermedaes secundaries xunto coles qu'apaecieron.<ref name="Haehl1922">{{cita llibru|autor=Richard Haehl|títulu=Samuel Hahnemann: His Life and Work : Based on Recently Discovered State Papers, Documents, Letters, Etc|url=https://books.google.com/books?id=Q80gR6OxDVsC&pg=PA101|fechaaccesu=24 de xineru de 2013|añu=1922|editorial=B. Jain Publishers|isbn=978-81-7021-693-3|páxina=101}}</ref> Publicó una coleición de comprobaciones en 1805 y una segunda con 65 remedios incluyir nel so llibru ''Materia medica pura'' (1810).<ref name="Kirschmann2004">{{cita llibru|autor=Anne Taylor Kirschmann|títulu=A Vital Force: Women in American Homeopathy|url=https://books.google.com/books?id=VSoIGDKsVosC&pg=PA11|fechaaccesu=28 de xineru de 2013|añu=2004|editorial=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-3320-9|páxina=11}}</ref> Por cuenta de que Hahnemann creía que dosis altes de les melecines que causaben síntomes similares solo agravaríen la enfermedá, abogó por disoluciones estremes. Escurrió una téunica pa preparar disoluciones que creía caltendríen les propiedaes terapéutiques de la sustancia al empar que removíen los sos efeutos gafíos.<ref name="Dynamization and Dilution" /> Creía que'l procesu espertaba y aumentaba "los poderes médicos tipu espíritu de les sustancies crudes".<ref name="Organon_5th_269"> {{Obra citada |autor =Hahnemann S |títulu =The Organon of the Healing Art |añu =1833 |edición =5th |en =aphorism 269 |isbn =0-87983-228-2 }} {{Obra citada |autor =Hahnemann S |títulu =The Organon of the Healing Art |fecha-publicación=1921 |añu =1842 |edición =6th |en =aphorism 270 |isbn =0-87983-228-2 }}</ref> Axuntó y publicó un completu resume del so nuevu sistema médicu nel so llibru ''[[Organon del arte de curar]]'' (1810), que la so sesta edición, escrita en 1842 y publicada póstumamente en 1921, entá ye usada polos homeópates actuales.<ref name=homhist1> {{Obra citada |títulu=History of Homeopathy |editorial =Creighton University Department of Pharmacology |url =http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/history.htm |fechaaccesu = 23 de xunetu de 2007 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070705095116/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/history.htm |fechaarchivu= 5 de xunetu de 2007 }}</ref> [[Ficheru:LedumPalustre15CH.jpg|thumb|Un remediu homeopáticu a partir de [[té marsh]]: la dilución «15C» significa que la solución orixinal foi esleida a 1/100¹⁵ (1/10³⁰) de la so concentración orixinal. Puesto que esisten dellos órdenes de magnitú inferiores a 10³⁰ molécules nel recipiente, la probabilidá de que contenga inclusive una única molécula de la yerba orixinal ye desaxeradamente baxa.]] ==== Miasmas y enfermedá ==== {{AP|Teoría miasmática de la enfermedá}} En ''Organon del arte de curar'', Hahnemann introdució'l conceutu de "miasmas" como "principios infeiciosos" subxacentes a les enfermedaes cróniques.<ref name="ClarkeClarke2001">{{cita llibru|autor1=J. H. Clarke|autor2=John Henry Clarke|títulu=Homeopathy Explained|url=https://books.google.com/books?id=ZUGIWuo4qc8C&pg=PA22|fechaaccesu=12 de xineru de 2013|fecha=1 de xineru de 2001|editorial=Nanopathy|páxines=22–|id=GGKEY:JWCD56EF80T}}</ref> Acomuñó cada miasma con enfermedaes específiques y pensó que la esposición inicial a los miasmas causa síntomes locales, como enfermedaes dérmiques o venérees. Sicasí, si estos síntomes fueren suprimíos por medicación, la causa enfusaríase y empezaría a manifestase n'enfermedaes de los órganos internos.<ref name="miasms"/> La homeopatía sostién que'l tratamientu de les enfermedaes por aciu l'aliviu de los sos síntomes, lo que [[tratamientu sintomáticu|dacuando realízase]] na medicina científica, ye inefectivo porque toes "les enfermedaes pueden polo xeneral rastrexase a dalgún enclín latente, fondamente enraigonada, subyacentemente crónica o inherente".<ref>{{Obra citada |url =http://homeoint.org/cazalet/ward/historycase.htm |autor =Ward JW |títulu=Taking the History of the Case |editorial =Pacific Coast Jnl of Homeopathy, July 1937 |fechaaccesu = 22 d'ochobre de 2007 }}</ref> El supuestu miasma subxacente entá sigue y les enfermedaes fondes solo podríen correxise removiendo la perturbación interior de la fuercia vital.<ref name=homphilo> {{Obra citada |títulu = Cause of Disease in homeopathy |editorial = Creighton University Department of Pharmacology |url = http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/cause.htm |fechaaccesu = 23 de xunetu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091231160035/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/cause.htm |fechaarchivu = 31 d'avientu de 2009 }}</ref> Hahnemann orixinalmente postulo solu trés miasmas, de los cualos el más importante yera la ''psora'' ("picazón" en griegu), descrita como rellacionada a cualquier enfermedá picante de la piel, supuestamente proveniente de la supresión de la [[sarna]], y afirmó que yera la base de munches otres enfermedaes. Creía que la psora yera la causa d'enfermedaes como la [[epilepsia]], el [[cáncer]], la [[ictericia]], la [[sordera]] y les [[Catarata|catarates]].<ref name="Hahnemann_Chronic"> {{Obra citada |autor =Hahnemann S |títulu =Die chronischen Krankheiten, ihre eigenthümliche Natur und homöopathische Heilung [The chronic diseases, their specific nature and homoeopathic treatment] |url =https://books.google.com/?id=Xfk3AAAAMAAJ |allugamientu =[[Dresden]] and [[Leipzig]] |editorial =Arnoldische Buchhandlung |añu =1828 }}{{Page needed|date=March 2011}}</ref> Dende los tiempos de Hahnemann, propunxéronse otros miasmas, dalgunos de los cualos reemplacen una o más funciones propuestes pa la psora, incluyíu'l miasma [[tuberculosis]] y el miasma [[cáncer]].<ref name=miasms> {{Obra citada |títulu = Miasms in homeopathy |url = http://homepage.ntlworld.com/homeopathy_advice/Theory/Intermediate/miasm.html |autor = King S |fechaaccesu = 25 de marzu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090307120146/http://homepage.ntlworld.com/homeopathy_advice/Theory/Intermediate/miasm.html |fechaarchivu = 7 de marzu de 2009 }}</ref> La llei de susceptibilidá implica qu'una mentalidá negativa puede atraer hipotétiques entidaes morbosas llamaes "miasmas" pa invadir el cuerpu y producir los síntomes de les enfermedaes.<ref>{{Obra citada |url =http://global.britannica.com/EBchecked/topic/275628/human-disease/63220/The-causes-of-disease |fechaaccesu = 31 de xunetu de 2009 |títulu=Cause of disease |editorial =Creighton University School of Medicine |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091231160035/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/cause.htm |fechaarchivu= 31 d'avientu de 2009 }}</ref> Hahnemann refugó la noción de qu'una enfermedá ye una entidá independiente o invasora,<!-- This was referenced to "Outline of the Organon", which makes non apparent sense.--> y aportunó que siempres yera parte del "organismu completu".<ref name="Organon_5th+6th"> {{Obra citada |autor =Hahnemann S |títulu =The Organon of the Healing Art |añu =1833/1921 |edición =5th/6th |isbn =0-87983-228-2 }}{{Page needed|date=March 2011}}</ref> Acuñó la espresión "[[alopatía|medicina alopática]]", que foi usada peyorativamente pa referise a la medicina occidental tradicional.<ref name=Whorton2004>{{Obra citada|títulu = Nature Cures: The History of Alternative Medicine in America|autor=Whorton JC|editorial=[[Oxford University Press]]|añu=2004|isbn=0-19-517162-4|páxines = 18, 52|url=https://books.google.com/?id=RU0DndWVSPoC&pg=PA18|allugamientu=New York}}</ref> La so teoría de los miasmas sigue siendo aldericada y revesosa dientro de la homeopatía inclusive na actualidá. La teoría de los miasmas foi criticada como una esplicación desenvuelta por Hahnemann pa caltener el sistema de la homeopatía frente a los fracasos terapéuticos y por ser desaparente pa cubrir los varios cientos de clases d'enfermedá, amás porque fracasa n'esplicar les predisposiciones a carecer, la [[xenéticu|xenética]], los factores ambientales y la hestoria clínica única de cada paciente.<ref name=Shelton>{{Obra citada |autor=Shelton, Jay W. |añu=2004 |títulu=Homeopathy: How it Really Works |allugamientu=Amherst, New York |editorial=[[Prometheus Books]] |isbn=978-1-59102-109-4}}</ref>{{rp|148–9|date=November 2012}} {{VT|Samuel Hahnemann}} === Sieglu XIX: saltu a la popularidá y crítica temprana === La homeopatía llogró la so mayor popularidá nel sieglu XIX. Foi introducida a los Estaos Xuníos en 1825 por Hans Birch Gram, un estudiante de Hahnemann.<ref name=Miller>{{cita llibru | apellíu = Miller | nome = Timothy | enllaceautor = Timothy Miller | títulu = America's alternative religions | editorial = State University of New York Press, Albany | fecha = 1995 | páxines = 80 | isbn = 978-0-7914-2397-4}}</ref> La primer escuela homeopatía en dichu país inaugurar en 1835 y establecióse la primer asociación médica nacional de EE. XX., l'[[American Institute of Homeopathy]], en 1844. Al traviés del sieglu XIX, docenes d'instituciones homeopátiques nacieron n'Europa y los Estaos Xuníos.<ref name=Julian>{{Obra citada |url = http://www.wholehealthnow.com/homeopathy_pro/homeopathy_1825_1849.html |títulu = The Faces of Homoeopathy |fechaaccesu = 23 de xunetu de 2007 |autor = Winston J |añu = 2006 |editorial = Whole Health Now |isbn = 0-473-05607-0 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215122834/http://www.wholehealthnow.com/homeopathy_pro/homeopathy_1825_1849.html |date=2018-12-15 }} {{Cita web |url=http://www.wholehealthnow.com/homeopathy_pro/homeopathy_1825_1849.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181215122834/http://www.wholehealthnow.com/homeopathy_pro/homeopathy_1825_1849.html |fechaarchivu=2018-12-15 }}</ref> En 1900, esistíen 22 escueles homeopátiques y 15&nbsp;000 prauticantes solu nos Estaos Xuníos.<ref name=Time19951125 /> Por cuenta de que la práutica médica de la dómina basar en inefectivos y de cutiu peligrosos tratamientos, los pacientes de los homeópates de cutiu teníen meyores resultaos qu'aquellos de los médicos nesi tiempu.<ref name="pmid8885813">{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y. |apellíu2=Kaptchuk |nome2=TJ |títulu=Homeopathy revisited |publicación=Archives of Internal Medicine |volume=156 |númberu=19 |páxines=2162–4 |añu=1996 |pmid=8885813 |doi=10.1001/archinte.156.19.2162}}</ref> Los remedios homeopáticos, anque inefectivos, causaría casi de xuru nengún dañu, polo que los usuarios de la homeopatía teníen menos probabilidá de morrer pol tratamientu que se suponía ameyorar.<ref name="homhist1"/> L'ésitu relativu de la homeopatía nel sieglu XIX pudo conducir al abandonu de los tratamientos inefectivos y nocivos de la sangría y la purgación y empezar l'enclín escontra una medicina más efeutiva y científica.<ref name=kaufmanm> {{Obra citada |autor =Kaufman M |títulu =Homeopathy in America: The rise and fall of a medical heresy |editorial =The [[Johns Hopkins University Press]] |añu =1971 |isbn =978-0-8018-1238-5 }}{{Page needed|date=March 2011}}</ref> Una razón de la so puxanza foi'l so aparente ésitu en tratar enfermos por epidemia infeicioses.<ref>{{Obra citada |autor =Coulter HL |añu =1973 |títulu =Divided Legacy |páxines =II:544–6; III:267–70, 298–305 |allugamientu =Berkeley |editorial =North Atlantic |oclc =9538442 }}</ref> Mientres les epidemies del sieglu XIX, como'l [[cólera]], les tases de letalidad de cutiu yeren inferiores nos hospital homeopáticos que nos hospitales convencionales, onde'l tratamientu vixente yera de cutiu dañible y tenía pocu o nengún efeutu pa combatir les enfermedaes.<ref>Death rates in conventional hospitals were typically two- to eight-fold higher than in homeopathic hospitals for patients with these infectious diseases; see {{Obra citada |títulu =The logic of figures or comparative results of homeopathic and other treatments |autor =Bradford TL |editorial =Kessinger |añu =2007 |añu-orixinal =1900 |isbn =1-4304-8892-1 }}{{Page needed|date=March 2011}}</ref> Dende los sos empiezos, sicasí, la homeopatía foi criticada pola comunidá científica. [[John Forbes (médicu)|''Sir'' John Forbes]], médicu de la [[Victoria del Reinu Xuníu|Reina Victoria]], dixo en 1843 que les dosis desaxeradamente pequeñes de la homeopatía yeren con frecuencia facer# risión como inútiles, "un atentáu a la razón humana".<ref name="John_Forbes">{{Obra citada |autor =Forbes J |títulu =Homeopathy, allopathy and young physic |allugamientu =London |añu =1846 }}</ref> [[James Young Simpson]] dixo en 1853 sobre elles: "Nengún venenu, ensin importar si ye fuerte o poderosu, nel so mil millónesima o quintillonésima podría afectar en nengún grau al home o estropiar a una mosca".<ref>{{Obra citada |autor =Simpson JY |títulu =Homoeopathy, its tenets and tendencies, theoretical, theological and therapeutical |allugamientu =Edinburgh |editorial =Sutherland & Knox |añu =1853 |páxina =11 }}</ref> [[Oliver Wendell Holmes, Sr.]], médicu y autor d'Estaos Xuníos del sieglu XIX, tamién foi a un críticu públicu de la homeopatía y publicó un ensayu tituláu ''[[Homœopathy and Its Kindred Delusions]]'' (1842, La homeopatía y los sos engaños similares).<ref name="Holmes" /> En 1867, los miembros de la Sociedá Francesa d'Homeopatía notaron que dalgunos de los homeópates líderes d'Europa non solo taben abandonando la práutica d'alministrar dosis infinitesimales, sinón que yá tampoco les defendíen.<ref>{{Obra citada |títulu =Homœopathists vs homœopathy |editor =Allen JA |publicación =Chic Med J |páxines =268–269 |añu =1867 |volume =24 |url =https://books.google.com/?id=R08VAAAAYAAJ&pg=PA268&vq=leading+europe+abandoning |editorial =A.B. Case. }}</ref> La última escuela d'Estaos Xuníos dedicada puramente a la enseñanza de la homeopatía cerró en 1920.<ref name="homhist1" /> === Renacimientu nel sieglu XX === Acordies con [[Paul Ulrich Unschuld]], el réxime [[Nazi]] n'Alemaña taba esteláu cola homeopatía y gastó grandes sumes de dineru n'investigar los sos mecanismos, pero ensin llograr un resultáu positiva. Unschuld añadió que la homeopatía nun volvió enraigonar se nos Estaos Xuníos, pero permaneció más enraigonada nel pensamientu européu.<ref name="Unschuld2009">{{cita llibru|autor=Paul Ulrich Unschuld|títulu=What Is Medicine?: Western and Eastern Approaches to Healing|url=https://books.google.com/books?id=bPMTlS1pzEUC&pg=PA171|fechaaccesu=7 de setiembre de 2013|fecha=9 d'agostu de 2009|editorial=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94470-1|páxina=171}}</ref> Nos Estaos Xuníos, la Food, Drug, and Cosmetic Act (Llei d'alimentos, melecines y cosméticos) de 1938 (propuesta por [[Royal S. Copeland|Royal Copeland]], senador por Nueva York y médicu homeópata) reconoció los remedios homeopáticos como melecines. Na década de 1950, esistíen solo 75 prauticantes puramente d'homeopatía nel país.<ref>{{Obra citada |títulu =Homeopathic Hassle |url =http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891760,00.html |obra =[[Time]] |fecha =20 d'agostu de 1956 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081214115339/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891760,00.html |date=2008-12-14 }} {{Cita web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891760,00.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081214115339/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,891760,00.html |fechaarchivu=2008-12-14 }}</ref> Sicasí, na segunda metá de los años 1970, la homeopatía resurdió y les ventes de delles compañíes homeopátiques amontáronse diez veces.<ref name=rader> {{Obra citada |fecha = 1 de marzu de 1985 |editorial =FDA Consumer Magacín |autor =Rader WM |url =http://www.homeowatch.org/history/fdac1.html |títulu =Riding the coattails of homeopathy's revival }}</ref> Dellos homeópates atribúyen-y el so renacencia al homeópata griegu [[George Vithoulkas]], quien realizó un "una gran cantidá d'investigación p'actualizar los escenarios y refinar les teoríes y práutiques de la homeopatía" dende dicha década,<ref name="pmid12614092">{{Cita publicación | volumen = 138 | númberu = 5 | páxines = 393–399 | apellíu = Jonas | nome = WB |autor2=TJ Kaptchuk |autor3=K Atieste | títulu = A critical overview of homeopathy. | publicación = Annals of internal medicine | añu = 2003 |volume=3 | doi=10.7326/0003-4819-138-5-200303040-00009}}</ref><ref>{{cita llibru | nome = Andrew | apellíu = Lockie | títulu = Encyclopedia of Homeopathy | editorial = [[Dorling Kindersley]] | añu = 2000 | allugamientu = New York City, NY | edición = 1st | páxina = 19 | isbn = 978-0-7566-1871-1 }}</ref> pero [[Edzard Ernst|Ernst]] y Singh consideren que ta acomuñáu a l'apaición del movimientu [[New Age]].<ref name="isbn0-393-06661-4" /> Sía como quier la razón, la industria farmacéutica reconoció'l potencial comercial de vender remedios homeopáticos.<ref>{{Obra citada |autor =O'Hara M |títulu =A question of health or wealth? |url =http://www.guardian.co.uk/money/2002/jan/05/lifeinsurance.jobsandmoney |fecha = 5 de xineru de 2002 |obra =[[The Guardian]] | allugamientu=London }}</ref> [[Bruce Hood]] argumentó que la medría recién na so popularidá puede debese a la consultes comparativamente llargues que los homeópates otorguen a los sos pacientes y a una preferencia irracional por productos "naturales", que'l públicu piensa que ye la base de los remedios homeopáticos.<ref name="Hood2009">{{cita llibru|autor=Bruce M. Hood|títulu=SuperSense|url=https://books.google.com/books?id=_ijERHh6DFUC&pg=PA157|fechaaccesu=7 de setiembre de 2013|fecha=7 d'abril de 2009|editorial=HarperCollins|isbn=978-0-06-186793-4|páxina=157}}</ref> == Remedios y tratamientu == [[Ficheru:Rhustox.jpg|thumb|Remedio homeopáticu ''Rhus toxicodendron'', preparáu a partir de [[hedra venenosa]].]] [[Ficheru:Homeo ingredients r87.jpg|thumb|Una preparación fecha a partir de disoluciones decimales de peligrosos materiales como botulismu, ''Y. colli'', glándula timoidea d'orixe ensin especificar, bacteries pneumonia, pseudomona, proteus, salmonella, escarlatina, estafilococu, estreptococu y tuberculosis. El etanol ta mentáu, pos ta altamente esleíu n'alcohol.]] Los prauticantes de la homeopatía basar en dos tipos de referencies pa prescribir remedios: ''[[materia medica]]'' y repertorios. Una ''materia medica'' homeopática ye una coleición de "perfiles de remediu", entamaos alfabéticamente por "remediu". Estes entraes describen los patrones sintomáticos asociaos a remedios individuales. Ente que un repertoriu homeopáticu ye un índiz de síntomes d'enfermedaes que numbera los remedios acomuñaos con síntomes específicos.<ref name=elixris><!-- replace this by something less commercial! --> {{Obra citada |url=http://www.elixirs.com/medica.htm |títulu=Materia medica: remedy information |fechaaccesu=24 de xunetu de 2007 |autor=Jones K }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704040359/http://www.elixirs.com/medica.htm |date=2007-07-04 }} {{Cita web |url=http://www.elixirs.com/medica.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070704040359/http://www.elixirs.com/medica.htm |fechaarchivu=2007-07-04 }}</ref> La homeopatía usa delles sustancies d'orixe animal, vexetal y sintéticu nes sos preparaciones. Por casu, el ''[[arsenicum album]]'' (óxidu d'arsénicu), ''natrum muriaticum'' ([[cloruru de sodiu]], sal de mesa), ''[[Lachesis muta]]'' (el venenu de la c[[Lachesis|ascabela muda]]), ''opium'' ([[opiu]]) y ''thyroidinum'' ([[hormona tiroidea]]). Amás, los homeópates usen tratamientos llamaos "nosodes" (del griegu ''noso'', enfermedá) fechu de material infestáu o productos patolóxicos como secreciones fecales, urinaries y respiratories, sangre y texíos.<ref name="pmid16322800"/> Los remedios homeopáticos preparaos a partir de especímenes sanos son llamaos "sarcodes". Dellos homeópates modernos consideraron bases más esotériques pa la preparación de remedios, conocíos como "imponderables" por cuenta de que nun s'anicien a partir d'una sustancia, sinón d'una enerxía electromagnética que supuestamente foi "prindada" nel alcohol o [[lactosa]].<!--See next two sources, and the rest of the journal issue they came from for more information--> Los exemplos inclúin [[rayos X]]<ref>{{Obra citada |autor =Lee J, Thompson Y |títulu =X-ray drug picture |publicación =The Homeopath |volume =26 |númberu =2 |páxines =43–48 |añu =2007 |editorial =Society of Homeopaths |allugamientu =Northampton |issn =0263-3256 }}</ref> y [[lluz solar]].<ref>{{Obra citada |autor =Lee J, Thompson Y |títulu =Postironium - the vastness of the universe knocks me off my feet |publicación =The Homeopath |volume =26 |númberu =2 |páxines =49–54 |añu =2007 |editorial =Society of Homeopaths |issn =0263-3256 }}</ref> Dellos homeópates tamién usen téuniques que son consideraes por otros prauticantes como revesoses. Estes inclúin "remedios de papel", nos que s'escribe la sustancia y la disolución en pieces de papel y estes príndense a la ropa del paciente, guardar nel so bolsu o s'alluguen baxu vasos d'agua que se-yos da a los pacientes, amás del usu de la [[radiónica]] pa preparar remedios. Tales práutiques fueron fuertemente criticaos polos homeópates clásicos como infundaes, especulatives y rayando na maxa y superstición.<ref>{{Obra citada |url = http://www.askdrshah.com/images/lancet.pdf |formatu = PDF |títulu = Call for introspection and awakening |editorial = Life Force Center |fechaaccesu = 24 de xunetu de 2007 |autor = Shah R |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070202082349/http://www.askdrshah.com/images/lancet.pdf |fechaarchivu = 2 de febreru de 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202082349/http://www.askdrshah.com/images/lancet.pdf |date=2007-02-02 }} {{Cita web |url=http://www.askdrshah.com/images/lancet.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070202082349/http://www.askdrshah.com/images/lancet.pdf |fechaarchivu=2007-02-02 }}</ref><ref name="Barwell">{{Obra citada |url = http://www.homeopathy.ac.nz/editorials/2000/vol-20-non-3-june-2000-the-wo-wo-effect/ |títulu = The wo-wo effect |fechaaccesu = 2 d'abril de 2009 |autor = Barwell B |publicación = Homoeopathica |volume = 20 |númberu = 3 |añu = 2000 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128083822/https://www.homeopathy.ac.nz/editorials/2000/vol-20-non-3-june-2000-the-wo-wo-effect/ |date=2022-01-28 }} {{Cita web |url=https://www.homeopathy.ac.nz/editorials/2000/vol-20-non-3-june-2000-the-wo-wo-effect/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220128083822/https://www.homeopathy.ac.nz/editorials/2000/vol-20-non-3-june-2000-the-wo-wo-effect/ |fechaarchivu=2022-01-28 }}</ref> === Preparación === [[Ficheru:Mortar2.jpg|thumb|[[Morteru (instrumentu)|Morteru]] usáu pa moler sólidos insolubles, como [[platín]], nos remedios homeopáticos.]] Na producción de remedios pa les enfermedaes, los homeópates usen un procesu llamáu "dinamización" y "potenciación", onde una sustancia ye esleida con alcohol o [[agua destilao]] y depués ye ximelgada puxantemente por 10 golpes duros contra un cuerpu elásticu, procesu que llamen "sucusión".<ref name="Organon_6th_128"/><ref>{{Obra citada |url =http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/homeo.html |títulu =Homeopathy: The Ultimate Fake |fechaaccesu = 26 de mayu de 2011 |autor =Stephen Barrett, M.D. }}</ref> Hahnemann defendió l'usu de sustancies que producíen síntomes similares a aquellos de la enfermedá tratada, pero atopó que dosis ensin esleir intensificaben los síntomes y exacerbaban, delles vegaes causando reaiciones tóxiques peligroses. Por ello especificó que les sustancies fueren esleíes, por cuenta de la so creencia que la sucusión activaba la "enerxía vital" de la sustancia esleida<ref>{{Obra citada |autor= Kayne SB |añu=2006 |url=https://books.google.com/?id=w2IFcHJYTSYC&lpg=PA52&dq=homeopathic%20proving%20method&pg=PA53#v=onepage&q&f=false |títulu=Homeopathic pharmacy: theory and practice |edición=2 |editorial=Elsevier Health Sciences |páxina=53 |isbn= 978-0-443-10160-1 }}</ref> y facer más fuerte. Pa facilitar la sucusión, Hahnemann pidió-y a un artesanu de montadura que construyera un tablón de madera especial pa cutir cubiertu en cueru per un sitiu y rellenu con clines.<ref name=Goldacre2008>{{Obra citada |autor=Goldacre, Ben |añu=2008 |títulu=Bad Science |allugamientu=London |editorial=[[Fourth Ta (imprint)|Fourth Ta]] |isbn=978-0-00-724019-7}}</ref>{{rp|31}} Sólidos insolubles, como'l [[granitu]] o'l [[platín]], esléense moliéndolos con lactosa ("[[trituración]]").<ref name=Shelton/>{{rp|23}} {{VT|Preparaos homeopáticos}} === Disoluciones === {{Main|1=Diluciones homeopátiques}}Esisten trés [[escala logarítmica|escales logarítmiques]] de potencia de común na homeopatía. Hahnemann creó la escala centesimal o "escala C", esleiendo una sustancia por un factor de 100 en cada etapa. Esta foi la preferida por Hahnemann pola mayor parte de la so vida. Una disolución 2C rique qu'una sustancia seya esleida a una parte en cien y depués una parte d'esta disolución seya nuevamente esleida pol mesmu factor. Esto resulta nun preparáu con una parte de la sustancia orixinal cada 10&nbsp;000 partes de solución.<ref>In standard chemistry, this produces a substance with a concentration of 0.01%, measured by the [[Concentration#Volume-volume percentage|volume-volume percentage]] method.</ref> Una solución 6C repite'l procesu seis veces, lo que conclúi cola sustancia orixinal esleida nun factor de 100⁻⁶=10⁻¹² (una parte nun billón o 1/1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000). Disoluciones mayores siguen el mesmu procedimientu. Na homeopatía, una solución más esleida ye descrita como posesora d'una mayor ''potencia'' y los homeópates consideren que les sustancies más esleíes son remedios más fuertes y d'aición más fonda.<ref>{{Obra citada |títulu = Glossary of Homeopathic Terms |editorial = Creighton University Department of Pharmacology |url = http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/Glossary.htm |fechaaccesu = 15 de febreru de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121016234338/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/glossary.htm |fechaarchivu = 16 d'ochobre de 2012 }} {{Cita web |url=http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/glossary.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121016234338/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/glossary.htm |fechaarchivu=2012-10-16 }}</ref> De cutiu, el preparáu final ta tan esleíu que ye indistinguible del diluyente (agua destilao, azucre o alcohol puru).<ref name="Dynamization and Dilution" /><ref name=SmithHM> {{Obra citada |autor=Smith T |títulu=Homeopathic Medicine |editorial=Healing Arts Press |añu=1989 |páxines=14–15 }}</ref><ref name="homsim"> {{Obra citada |títulu = Similia similibus curentur (Like cures like) |editorial = Creighton University Department of Pharmacology |url = http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/similia.htm |fechaaccesu = 20 d'agostu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070808051756/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/similia.htm |fechaarchivu = 8 d'agostu de 2007 }}</ref>Esiste tamién una escala de potencia decimal (anotada como X ó D) na que'l remediu ye esleida por un factor de 10 en cada etapa.<ref>http://www.ritecare.com/homeopathic/guide_potency.asp</ref> Hahnemann defendió los preparaos 30C pa la mayoría de los propósitos (esto ye, una disolución con factor de 10⁶⁰).<ref name="Organon_6th_128"> {{Obra citada |autor =Hahnemann S |títulu =The Organon of the Healing Art |añu =1921 |edición =6th |en =aphorism 128 |isbn =0-87983-228-2 }}</ref> Nel so tiempu, yera razonable asumir que los remedios podíen esleise indefinidamente, una y bones el conceutu d'[[átomu]] o [[molécula]] como la unidá más pequeña d'una sustancia químico recién taba empezando a ser conocida. Agora sabemos que la mayor disolución na que ye razonablemente probable atopar siquier una única molécula de la sustancia orixinal ye [[Númberu de Avogadro|10²⁴]] (12C en notación homeopática). [[Ficheru:Arnica montana homéopathie zoom.jpg|thumb|Esta botella contién ''[[arnica montana]]'' X6, esto ye, una disolución d'una [[parte per millón|parte nun millón]] (10^'''-6''').]] Tanto los críticos como los defensores de la homeopatía usualmente intenten ilustrar les disoluciones utilizaes na homeopatía con analoxíes.<ref name="Appendix">For further discussion of homeopathic dilutions and the mathematics involved, see [[Homeopathic dilutions]].</ref> Dizse que Hahnemann bromió qu'un procedimientu fayadizu pa encargase d'una epidemia sería balerar una botella de venenu nel [[llagu de Xinebra]], si pudiera sucusionarse 60 vegaes.<ref name=Bambridge> {{Obra citada |títulu =Homeopathy investigated |autor =Bambridge AD |editorial =Diasozo Trust |allugamientu =[[Kent, England]] |añu =1989 |isbn =0-948171-20-0 }}</ref><ref name=Andrews> {{Obra citada |títulu =Homeopathy and Hinduism |url =http://www.watchman.org/na/homeopth.htm |autor =Andrews P |periodical =The Watchman Espositor |editorial =[[Watchman Fellowship]] |volume =7 |númberu =3 |añu =1990 }}</ref> Otru exemplu ye la equivalencia d'una disolución 12C a una "plizca de sal nos océanos Atlánticu sur y norte",<ref name=Bambridge/><ref name=Andrews/> lo que ye aproximao correutu.<ref>A 12C solution produced using [[sodium chloride]] (also called ''natrum muriaticum'' in homeopathy) is the equivalent of dissolving 0.36&nbsp;mL of table salt, weighing about 0.77&nbsp;g, into a volume of water the size of the Atlantic Ocean, since the volume of the Atlantic Ocean and its adjacent seas is 3.55×10⁸&nbsp;km³ or 3.55×10²⁰&nbsp;L: {{Obra citada |url =https://books.google.com/?id=6J0TAAAAYAAJ&q=355+x+106+km³+in+the+whole&dq=355+x+106+km³+in+the+whole |títulu =The geology of the Atlantic Ocean |autor =Emery KO, Uchupi Y |editorial =Springer |añu =1984 |isbn =0-387-96032-5 }}</ref> Un terciu d'una gota de la sustancia orixinal esleida en toles agües de la Tierra produciría un remediu con una concentración d'alredor de 13C.<ref>The volume of all water on earth is about 1.36×10⁹&nbsp;km³: {{Obra citada |url =http://ga.water.usgs.gov/edu/waterdistribution.html |títulu=Earth's water distribution |títulu =Water Science for Schools |editorial =[[United States Geological Survey]] |fecha =28 d'agostu de 2006 |isbn =0-07-825402-7 }}</ref><ref name="Appendix"/><ref>Gleick PH, ''Water resources'', In {{Obra citada |títulu =Encyclopedia of climate and weather |editor1 =Schneider SH |editorial =[[Oxford University Press]] |allugamientu =New York |volume =2 |añu =1996 |páxines =817–823 }}</ref> Un popular remediu homeopáticu pal gripe ye una disolución 200C de fégadu de coríu, comercializáu so la marca [[Oscillococcinum]]. Yá que esisten alredor de 10⁸⁰ átomos en tol [[universu observable]], una disolución d'una molécula en tol universu sería d'alredor de 40C. Oscillococcinum riquiría por tanto 10³²⁰ universos extras pa caltener a cencielles una única molécula nel productu final.<ref>{{Obra citada |títulu =Superstition: Belief in the Age of Science |autor =Robert L. Park |editorial =[[Princeton University Press]] |añu =2008 |páxines =145–146 |isbn=0-691-13355-7}}</ref> Ye por estes razones que les disoluciones altes, d'usu típicu, son consideraes como l'aspeutu más revesosu ya inverosímil de la homeopatía.<ref>{{Obra citada |apellíu1=Fisher |nome1=P |títulu=The Memory of Water: a scientific heresy? |publicación=Homeopathy |volume=96 |númberu=3 |páxines=141–2 |añu=2007 |pmid=17678808 |doi=10.1016/j.homp.2007.05.008}}</ref> Non tolos homeópates defenden les disoluciones altes n'estremu. Remedios de potencies so 4X son consideraes una importante parte del heriedu homeopáticu.<ref>{{Cita publicación | autor = van Haselen, R. | títulu = To which extent should potency choice in homeopathy be "regulated": has European legislation gone too far? | publicación = Wien Med Wochenschr. | volume = 155 | númberu = 21-22 | páxines = 479–81 | fecha = Nov 2005 | pmid = 16425107 | doi = 10.1007/s10354-005-0231-z }}</ref> Munchos de los homeópates tempranos fueron orixinalmente médicos y xeneralmente usaben disoluciones baxes como 3X o 6X y raramente diben más allá de 12X. La separación ente disoluciones baxes y altes derivar d'actitúes ideolóxiques. Aquellos que preferíen les disoluciones baxes enfatizaban la [[patoloxía]] y un fuerte llazu a la [[medicina]] convencional, ente que aquellos que preferíen les disoluciones altes destacaben la fuercia vital, los [[Homeopatía#Concepto de Hahnemann#Miasmas y enfermedá|miasmas]] y una interpretación espiritual de la enfermedá.<ref>{{Obra citada |autor =Wheeler CE |títulu =Dr. Hughes: Recollections of some masters of homeopathy |editorial =Health through homeopathy |añu =1941 }}</ref><ref>{{Obra citada |autor =Bodman F |títulu =The Richard Hughes memorial lecture |editorial =BHJ |añu =1970 |páxines =179–193 }}</ref> Dellos productos con tales disoluciones relativamente baxes siguen vendiéndose, pero al igual que'l so contraparte alta, nun demostraron tener un efeutu cimeru al d'un [[efeutu placebo|placebo]].<ref name="CR"> {{Obra citada |url =http://www.consumerreports.org/cro/health-fitness/drugs-supplements/headon-9-07/overview/0709_headache_ov_1.htm |títulu =ConsumerReportsHealth.org |títulu=HeadOn: Headache drug lacks clinical data |fechaaccesu = 25 de marzu de 2009 |editorial =[[Consumers Union]] }}</ref><ref name="randi06"> {{Obra citada |url =http://www.randi.org/jr/2006-07/072806academic.html#i15 |títulu=Analysis of Head On |títulu =James Randi's Swift |fechaaccesu = 27 de xunetu de 2006 }}</ref> === «Comprobaciones» === Una comprobación homeopática ye'l métodu por aciu el cual determinar el perfil d'un remediu homeopáticu.<ref>{{Obra citada |apellíu1=Dantas |nome1=F |apellíu2=Fisher |nome2=P |apellíu3=Walach |nome3=H |apellíu4=Wieland |nome4=F |apellíu5=Rastogi |nome5=D |apellíu6=Teixeira |nome6=H |apellíu7=Koster |nome7=D |apellíu8=Jansen |nome8=J |apellíu9=Eizayaga |nome9=J |displayauthors=9 |títulu=A systematic review of the quality of homeopathic pathogenetic trials published from 1945 to 1995 |publicación=Homeopathy |volume=96 |númberu=1 |páxines=4–16 |añu=2007 |pmid=17227742 |doi=10.1016/j.homp.2006.11.005}}</ref> Primeramente Hahnemann usó dosis ensin esleir pal procedimientu, pero depués abogó por aquelles con remedios 30C,<ref name = "Organon_6th_128"/> ente que la mayoría de les comprobaciones modernes son realizaes con preparaos ultradiluidos nos que ye altamente improbable atopar una sola molécula orixinal siquier.<ref>{{Obra citada |autor= Kayne SB |añu=2006 |url=https://books.google.com/?id=w2IFcHJYTSYC&pg=PA52&dq=homeopathic+proving+method |títulu=Homeopathic pharmacy: theory and practice |edición=2 |editorial=Elsevier Health Sciences |páxina=52 |isbn= 978-0-443-10160-1 }}</ref> Mientres el procesu de comprobación, Hahnemann alministró remedios a voluntarios sanos y los síntomes resultantes yeren axuntaos por observadores nun "perfil del remediu". Reparar a los voluntarios per meses y faíase-yos escribir estensos diarios detallando los sos síntomes y la hora d'apaición a lo llargo del día. Teníen prohibíu consumir café, té, especies o vinu mientres la duración de la comprobación, amás de xugar axedrez por cuenta de que Hahnemann considerar "demasiao escitante", anque podíen beber cerveza y afalábase-yos realizar exerciciu moderáu. Dempués que l'esperimentu remataba, Hahnemann faía-yos xurar qu'escribieren la verdá y entrugar extensivamente sobre los sos síntomes. Describióse a les comprobaciones como importantes nel desenvolvimientu del [[ensayu clínicu]], por cuenta del so usu tempranu de grupos de control, procedimientos sistemáticos y cuantitativos simples y una de les primeres aplicaciones de les [[estadística]] a la medicina.<ref>{{Obra citada |autor=Cassedy JH |títulu=American Medicine and Statistical Thinking, 1800–1860 |editorial=iUniverse |añu =1999 |isbn=978-1-58348-428-9 }}{{Page needed|date=March 2011}}</ref> Dacuando los llargos rexistros d'[[autoexperimentación]] de los homeópates fueron útiles nel desenvolvimientu de melecines modernes: por casu, la evidencia de que la [[nitroglicerina]] podría ser útil nel tratamientu pa l'[[Anxina de pecho|angina]] foi descubiertu lleendo les comprobaciones homeopátiques, anque los mesmos homeópates nunca la usaron enantes pa esti propósitu.<ref name="pmid2866851"> {{Obra citada |autor=Fye WB |títulu=Nitroglycerin: a homeopathic remedy |publicación=Circulation |volume=73 |númberu=1 |páxines=21–9 |añu=1986 |pmid=2866851 |url=http://circ.ahajournals.org/cgi/reprint/73/1/21.pdf |formatu=PDF |doi=10.1161/01.CIR.73.1.21 }}</ref> El primer rexistru de comprobaciones foi publicáu por Hahnemann en ''Ensayo sobre un nuevu principiu'' (1796).<ref>{{Obra citada |autor=Hahnemann S |títulu=Versuch über ein neues Prinzip zur Auffindung der Heilkräfte der Arzneisubstanzen, nebst einigen Blicken auf die bisherigen |publicación=Hufelands Journal |idioma=alemán |volume=II |númberu=3 |añu =1796 }}</ref> El so ''Estaza de Viribus'' (1805) contién los resultaos de 27 comprobaciones<ref>{{Obra citada |títulu=Estaza de Viribus medicamentorum Positivis |autor=Hahnemann S |idioma=Latin |allugamientu=Leipzig |añu=1805 }}</ref> y el so ''Materia medica pura'' (1810) tien 65.<ref>{{Obra citada |títulu=Materia medica pura; sive, Doctrina de medicamentorum viribus in corpore humano sano observatis; y Germanico sermone in Latinum parola |autor=Hahnemann S, Stapf Y, Gross G, de Brunnow EG |idioma=Latin |allugamientu=Dresden |editorial=Arnold |añu=1826–1828 |oclc=14840659 }}</ref> Pa ''Lectures on Homoeopathic Materia Medica'' (1905) de [[James Tyler Kent]], 217 sustancies fueron sometíes a comprobaciones y otres nueves son de cutio amestaes a les versiones contemporánees. Anque'l procedimientu de la comprobación tien semeyances superficiales colos ensayos clínicos, ye fundamentalmente distintu en que'l procesu ye suxetivu, nun ye [[doble ciegu|ciegu]] y ye improbable que les comprobaciones modernes tengan niveles farmacológicamente activos de la sustancia a comprobar.<ref name=Creighton>{{Obra citada |url=http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/science/validity.htm |títulu=Are the principles of Homeopathy scientifically valid? |editorial=Creighton University School of Medicine }}</ref> Yá en 1842, Holmes reparó que les comprobaciones yeren tremendamente vagues y los supuestos efeutos de les sustancies nun se repitíen ente los distintos suxetos.<ref name=Holmes /> {{VT|Efeutu nocebo}} === Examinación y repertorios === [[Ficheru:Rep1.JPG|thumb|Repertoriu homeopáticu por [[James Tyler Kent]].]] Los homeópates xeneralmente empiecen con exámenes detallaos de les hestories de los sos pacientes, incluyíes entrugues alrodiu del so estáu físicu, mental y emocional, les sos circunstancies de vida y cualesquier otra enfermedá física o emocional. Depués intenten traducilo nuna fórmula complexa de síntomes físicos y mentales, incluyíu gustos, iñerizos y predisposiciones innates ya inclusive tipu sanguineu.<ref name=Stehlin> {{Obra citada |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1370/is_n10_v30/ai_18979004/ |títulu=Homeopathy: Real medicine or empty promises? |fechaaccesu= 1 d'ochobre de 2007 |autor=Stehlin I |añu=1996 |editorial=U.S. [[Food and Drug Administration]] }}</ref> A partir d'estos datos, l'homeópata escueye cómo tratar al paciente. Una compilación d'informes sobre delles comprobaciones homeopátiques, complementada con datos clínicos, ye conocida como "''materia medica'' homeopática". Pero por cuenta de que'l prauticante precisa primero esplorar los remedios pa un síntoma particular en llugar de buscar los síntomes pa ciertu remediu, el "repertoriu homeopáticu" (un índiz de síntomes) numbera xunto a cada síntoma los remedios acomuñaos a este. Los repertorios de cutiu son bien estensos y pueden incluyir información estrayida de múltiples fontes de ''materia medica''. De cutiu esiste un alderique solmenáu ente los compiladores de repertorios y los prauticantes sobre la veracidá de dalguna inclusión particular. El primer índiz sintomáticu del ''materia medica'' homeopáticu foi compuestu por Hahnemann. Poco dempués, unu de los sos estudiantes, [[Clemens Maria Franz von Bönninghausen|Clemens von Bönninghausen]], creó'l ''Llibru terapéuticu de bolsu'', otru repertoriu homeopáticu.<ref>{{Obra citada |autor=Boger CM, von Bönninghausen CMF, Bradford TL |títulu=Boenninghausen's characteristics, materia medica & repertory : with word index |añu=1999 |edición=reprint |allugamientu=New Delhi |editorial=B. Jain |isbn=81-7021-207-3 |oclc=46785916 }}</ref> El primer repertoriu d'esti tipu foi ''Symptomenkodex'' (1835) por Georg Jahr, publicáu n'alemán y el primer repertoriu en traducise al inglés (1838) por Constantine Hering como ''Repertory to the more Characteristic Symptoms of Materia Medica'' (''Repertoriu de los síntomes más carauterísticos de materia médica''). Esta versión centróse menos nes categoríes d'enfermedá y sería el precursor de les obres tardíes de Kent.<ref name="pmid16322800">{{Obra citada |apellíu1=Bellavite |nome1=Paolo |apellíu2=Conforti |nome2=Anita |apellíu3=Piasere |nome3=Valeria |apellíu4=Ortolani |nome4=Riccardo |títulu=Immunology and Homeopathy. 1. Historical Background |publicación=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine |volume=2 |númberu=4 |páxines=441–52 |añu=2005 |pmid=16322800 |pmc=1297514 |doi=10.1093/ecam/neh141}}</ref><ref>{{Obra citada |autor =Mathur KN |títulu =Prinzipien der homöopathischen Verschreibung: Synopsis weltweiter klinischer Erfahrungen |editorial =Georg Thieme Verlag |añu =2003 |páxines =122–123 |isbn =3-8304-9021-6 |oclc =76518035 |idioma =alemán }}</ref> Consiste en trés grandes volúmenes. Tales repertorios amontaron en tamañu y detalles col pasar del tiempu. Esiste cierta diversidá nel enfoque terapéuticu ente los homeópates. Los "homeópates clásicos" xeneralmente recurren a exámenes detallaos sobre la hestoria del paciente y a dosis cambiantes d'un únicu remediu mientres el paciente ye reparáu por meyora nos sos síntomes. Per otru llau, los "homeópates clínicos" utilicen combinaciones de remedios pa recetar distintos síntomes d'una enfermedá.<ref name=pmid12614092/> === Píldores === [[Ficheru:DoseOscillococcinum.jpg|thumb|left|upright|Píldores del preparáu homeopáticu ''[[Oscillococcinum]]''.]] Les píldores homeopátiques tán feches d'una sustancia inerte (de cutiu azucre, típicamente [[lactosa]]) infundida por una gota d'una preparación homeopática.<ref name="Ernst2005"/><ref>{{Obra citada |pmid=17710203 |añu=2007 |apellíu1=Sagar |nome1=SM |títulu=Homeopathy: Does a teaspoon of honey help the medicine go down? |volume=14 |númberu=4 |páxines=126–7 |pmc=1948865 |publicación=Current oncology (Toronto, Ont.) |postscript=. |doi=10.3747/co.2007.150}}</ref> {{cita|La homeopatía tratar de faer diluciones estremes y una vegada feches espolvoriscar sobre una pastilla d'azucre. Si mires la composición ye azucre, si mires el so preciu, paez que fuera'l mesmu Fidel Capo'l que fora cortar la caña.|José Miguel Mulet<ref name="RazMor">{{cita noticia|apellíos1=Morales|nome1=José J.|títulu=José Miguel Mulet: «Yo nun tengo que creer nel ibuprofeno; tomar, cúrame y puntu»|url=http://www.larazon.es/jose-miguel-mulet-yo-nun tengo-que-creer-en-el-ibuprofeno-tomar-cúrame-y-puntu-IK8837497|fechaaccesu=16 de febreru de 2015|obra=La Razón|fecha=16 de febreru de 2015}}</ref>}} === Ingredientes "activos" === La llista d'ingredientes etiquetaos nos remedios puede confundir a los consumidores al face-yos creer que'l productu realmente contién esos ingredientes. D'alcuerdu a la práutica homeopática normal, los remedios son preparaos empezando con un [[ingrediente activu]] que ye esleíu repetidamente hasta'l puntu onde'l productu final yá nun contién nengún ingrediente biolóxicamente "activu", como'l términu ye usualmente definíu. [[James Randi]] y la [[Campaña 10:23]] demostraron l'ausencia d'ingredientes activos nos productos homeopáticos al tomar grandes "sobredosis".<ref name="Jones">Sam Jones, [http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2010/jan/29/sceptics-homeopathy-mass-overdose-boots "Homeopathy protesters to take 'mass overdose' outside Boots"], ''[[The Guardian]]'', 29 January 2010></ref> Nengún de los cientos de manifestantes en Reinu Xuníu, Australia, Nueva Zelanda, Canadá y los EE. XX. sufrió dañu dalgunu de resultes del so ingesta escesiva y "nengún curóse de nada tampoco".<ref name=Coghlan>{{Cita web |autor=Coghlan A|url=http://www.newscientist.com/article/dn18455-mass-drug-overdose--none-dead.html |títulu=Mass drug overdose – none dead |fecha=1 de febreru de 2010|editorial= New Scientist |fechaaccesu= 20 d'abril de 2012}}</ref> Ente que se repara l'ausencia de componentes activos na mayoría de los productos homeopáticos, esisten delles esceiciones como [[Zicam|Zicam Cold Remedy]], que ye comercializáu como un remediu "homeopáticu ensin aprobar" pal resfrío.<ref name="label_data">{{enllaz rotu|1=[http://www.labeldataplus.com/detail.php?c=16034 Label data] |2=http://www.labeldataplus.com/detail.php?c=16034 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Este contién un númberu d'ingredientes altamente esleíos que son numberaos como "ingredientes activos" na etiqueta. Dalgunos de los ingredientes homeopáticos usaos na so preparación son ''[[galphimia glauca]]'' (árnica colorao),<ref>{{Obra citada |apellíu1=Teut |nome1=Michael |apellíu2=Dahler |nome2=JÖrn |apellíu3=Schnegg |nome3=Christoph |títulu=A Homoeopathic Proving of Galphimia glauca |publicación=Forschende Komplementärmedizin / Research in Complementary Medicine |volume=15 |páxines=211–7 |añu=2008 |doi=10.1159/000148825 |númberu=4}}</ref> [[histamina dihidrocloruro]] (nome homeopáticu ''histaminum hydrochloricum''),<ref>{{Cita web |url=http://www.remedysource.com/store/remedy_detail.php?remedy_id=690 |títulu=Description of Histaminum Hydrochloricum |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110702000603/http://www.remedysource.com/store/remedy_detail.php?remedy_id=690 |fechaarchivu=2011-07-02 }}</ref> ''[[luffa operculata]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20131203025544/http://www.bioforceusa.com/pflant-encyclopaedia/luffa_operculata.php Luffa operculata L. COGN Sponge Cucumber]</ref> y [[azufre]]. Anque'l productu ye vendíu como "homeopáticu", contién dos ingredientes que tán solu "llixeramente" esleíos: [[acetato de cinc]] (dilución 2X = 1%) y [[glucanato de cinc]] (1X = 10%),<ref name="label_data" /> lo que significa que dambos tán presentes en concentraciones que contién ingredientes biolóxicamente activos. Ello ye que son lo suficientemente fuertes pa causar que delles persones perdieren el so sentíu del olfatu,<ref name="NYT1">{{Cita noticies| url=http://www.nytimes.com/2009/06/17/health/policy/17nasal.html?hp | títulu=FDA Warns Against Use of Zicam | editorial=New York Times | autor=Harris, Gardinier | fecha=16 de xunu de 2009 }}</ref> una condición llamada [[anosmia]]. Por cuenta de que los fabricantes de Zicam etiquetar como un productu homepático (a pesar de les concentraciones relativamente altes d'ingredientes activos), ta exentu de les regulaciones de la FDA pola Dietary Supplement Health and Education Act (DSHEA) de 1994. === Práutiques y tratamientos rellacionaos === ==== Isopatía ==== La isopatía ye la terapia derivada de la homeopatía creada por Johann Joseph Wilhelm Lux na década de 1830. Difier d'esta en que los remedios, conocíos como "nosodes", tán fechos yá seya de coses que causen la enfermedá, yá seya de productos de la enfermedá, como [[aguadía]].<ref name="pmid16322800"/><ref>{{Obra citada |url = http://www.homeoinfo.com/08_non-classical_topics/is_it_homeopathy/isopathy.php |títulu = Classical homeopathy information |autor = Hoff D |fechaaccesu = 26 de marzu de 2009 |editorial = homeoinfo.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528205756/http://www.homeoinfo.com/08_non-classical_topics/is_it_homeopathy/isopathy.php |date=2016-05-28 }} {{Cita web |url=http://www.homeoinfo.com/08_non-classical_topics/is_it_homeopathy/isopathy.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160528205756/http://www.homeoinfo.com/08_non-classical_topics/is_it_homeopathy/isopathy.php |fechaarchivu=2016-05-28 }}</ref> Munches llamaes "vacunes homeopátiques" son una forma de isopatía.<ref>{{Obra citada |autor= Kayne SB |añu=2006 |url=https://books.google.co.uk/books?id=w2IFcHJYTSYC |títulu=Homeopathic pharmacy: theory and practice |edición=2 |editorial=Elsevier Health Sciences |páxina=171 |isbn= 978-0-443-10160-1}}</ref> ==== Remedios florales ==== Los remedios florales pueden preparar asitiando flores n'agua y esponiéndoles a la lluz solar. Les más famoses son les [[flores de Bach]], desenvueltes pol médicu y homeópata [[Edward Bach]]. Anque los proponentes d'estos remedios comparten la so visión vitalista y afirmen que los remedios actúen al traviés de los mesma presunta "fuercia vital" de la homeopatía, difieren nel métodu de preparación. Los remedios de Bach son preparaos de maneres "más atentos": ponse l'agua en concos allumaos pol sol y los remedios non se sucusionan.<ref>{{Obra citada |apellíu1=Vanhaselen |nome1=R |títulu=The relationship between homeopathy and the Dr Bach system of flower remedies: A critical appraisal |publicación=British Homoeopathic journal |volume=88 |númberu=3 |páxines=121–7 |añu=1999 |pmid=10449052 |doi=10.1054/homp.1999.0308}}</ref> Nun esiste evidencia científica nin clínica convincente que los remedios de plantes de Bach sían efeutivos.<ref>{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y |títulu="Flower remedies": a systematic review of the clinical evidence |publicación=Wiener klinische Wochenschrift |volume=114 |númberu=23–24 |páxines=963–6 |añu=2002 |pmid=12635462}}</ref> ==== Usu veterinariu ==== La idea d'usar la homeopatía como un tratamientu pa los animales o "homeopatía veterinaria" data'l so entamu mesmu: el mesmu Hahnemann escribió y faló sobre l'usu de la homeopatía n'animales distintos al humanu.<ref name=Saxton2007>{{Obra citada |apellíu1=Saxton |nome1=J |títulu=The diversity of veterinary homeopathy |publicación=Homeopathy |volume=96 |númberu=1 |páxina=3 |añu=2007 |pmid=17227741 |doi=10.1016/j.homp.2006.11.010}}</ref> La FDA nun aprobó los productos homeopáticos na medicina veterinaria nos Estaos Xuníos. Nel Reinu Xuníu, los [[médicu veterinariu|médicos veterinariu]] qu'usen la homeopatía tienen de pertenecer a la [[Faculty of Homeopathy]] y/o la British Association of Homeopathic Veterinary Surgeons. Los animales solo pueden ser trataos por médicos veterinarios cualificaos nel Reinu Xuníu y otros países. Internacionalmente, l'organismu que sofita y representa a los veterinarios homeopáticos ye la International Association for Veterinary Homeopathy. L'usu de la homeopatía na medicina veterinaria ye revesosa. La poca investigación esistente al respeutu nun ta al altor del estándar científicu p'aprovir información confiable sobre la so eficiencia.<ref name=Hektoen>{{Obra citada |apellíu1=Hektoen |nome1=L |títulu=Review of the current involvement of homeopathy in veterinary practice and research |publicación=[[Veterinary Record]] |volume=157 |númberu=8 |páxines=224–9 |añu=2005 |pmid=16113167}}</ref> Otros estudios tamién atoparon que dar placebos a los animales puede desempeñar un papel activu n'influyir a los dueños por que crean na efeutividá del tratamientu cuando esti nun esiste.<ref name=Hektoen/> La postura de la British Veterinary Association sobre medicines alternatives ye que "nun puede sofitar" la homeopatía<ref name="BVA">{{Cita web | url=http://www.bva.co.uk/News-campaigns-and-policy/Policy/Medicines/Veterinary-medicines/ | títulu=Veterinary medicines | editorial=British Veterinary Association | fechaaccesu=5 de xineru de 2015 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612164307/https://www.bva.co.uk/News-campaigns-and-policy/Policy/Medicines/Veterinary-medicines/ | fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref> y la Australian Veterinary Association incluyir na so llista de "terapies ineficaces".<ref name="AVA">{{Cita web | url=http://www.ava.com.au/12057 | títulu=Ineffective therapies | editorial=Australian veterinary association | fechaaccesu=5 de xineru de 2015 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150207080041/http://www.ava.com.au/12057 | fechaarchivu=2015-02-07 }}</ref> El [[Department of Environment, Food and Rural Affairs]] (DeFRA) del Reinu Xuníu adoptó una posición robusta contra l'usu de remedios "alternativos" pa mascotes, incluyida la homeopatía.<ref>[https://www.gov.uk/government/news/alternative-pet-remedies-government-clampdown Alternative pet remedies: Government clampdown]</ref> ==== Electrohomeopatía ==== La electrohomeopatía ye un tratamientu creáu pol conde Cesara Mattei (1809-1896), quien propunxo que distintos "colores" de la electricidá podíen usase pa tratar el cáncer. Popular a finales del sieglu XIX, la electrohomeopatía foi descrita como una "idiotez total".<ref>{{Cita publicación|pmid=18340908|añu=1906|apellíu1=Kempf|nome1=EJ|títulu=European Medicine: A Résumé of Medical Progress During the Eighteenth and Nineteenth Centuries|volume=4|númberu=1|páxines=86–100|pmc=1692573|publicación=Medical library and historical journal}}</ref> == Evidencia y eficacia == La baxa concentración de los remedios homeopáticos, los que de cutiu escarecen inclusive d'una única [[molécula]] de la sustancia orixinal,<ref name="Ernst2005"/> foi la base de los cuestionamientos sobre los sos efeutos dende'l sieglu XIX. Defensores contemporáneos de la homeopatía propunxeron el conceutu de la «[[memoria de l'agua]]», según el cual l'agua «recuerda» les sustancies entemecíes nella y tresmite los efeutos de diches sustancies al consumise. Esti conceutu ye inconsistente col actual entendimientu de la materia y nunca se demostró que la memoria de l'agua tenga efeutu detectable dalgunu, biolóxicu o de cualesquier otru tipu.<ref name=NatureWhenToBelieve>{{Obra citada |títulu=When to believe the unbelievable |publicación=Nature |volume=333 |númberu=6176 |páxina=787 |añu=1988 |pmid=3386722 |doi=10.1038/333787a0|bibcode = 1988Natur.333Q.787. }}</ref><ref name="delusion"/> Al contrariu, la investigación [[farmacoloxía|farmacolóxica]] afayó que los efeutos mayores d'un ingrediente activu provienen de [[Rellación dosis-respuesta|dosis mayores]], non menores. Fora de la comunidá de [[medicina alternativa|medicina complementaria y alternativa]] (MCA), los científicos consideraron hai enforma tiempu la homeopatía como una farsa<ref name="aaci" /> o [[pseudociencia]]<ref name="Tuomela">{{cita llibru |autor=Tuomela R |editor=Pitt JC, Marcello P |doi=10.1007/978-94-009-3779-6_4 |serie=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=98 |añu=1987 |páxines=83–101 |editorial=Springer |capítulu=Chapter 4: Science, Protoscience, and Pseudoscience |obra=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning |isbn=978-94-010-8181-8}}</ref><ref name="Smith2012">{{Cita publicación |autor=Smith K |títulu=Homeopathy is Unscientific and Unethical |publicación=Bioethics |volume=26 |númberu=9 |doi=10.1111/j.1467-8519.2011.01956.x |páxines=508–512 |añu=2012}}</ref><ref name="Baran2014" /> y la comunidá médica considerar charlatanería.<ref name="Baran2014">{{cita llibru |autor=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |obra=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |editorial=Springer |añu=2014 |páxines=19–57 |títulu=Chapter 2: Science, Pseudoscience, and Not Science: How Do They Differ? |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |url=http://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4614-8541-4_2/fulltext.html |cita=within the traditional medical community it is considered to be quackery}}</ref> Esiste una ausencia xeneral d'evidencia estadística sólida de la so eficacia terapéutica, lo que ye consistente cola falta de cualesquier [[fármacu|axente]] o mecanismu farmacolóxicu [[verosimilitud biolóxica|biolóxicamente creíble]].<ref name="pmid12492603">{{Cita publicación |apellíu1=Ernst |nome1=Y. |títulu=A systematic review of systematic reviews of homeopathy |publicación=British Journal of Clinical Pharmacology |volume=54 |númberu=6 |páxines=577–82 |añu=2002 |pmid=12492603 |pmc=1874503 |doi=10.1046/j.1365-2125.2002.01699.x}}</ref> Invocóse a conceutos astractos de la física teórica pa suxerir esplicaciones de cómo o por qué los remedios podríen funcionar, incluyíu'l [[entrelazamiento cuánticu]],<ref name=nhsdirect>{{Cita web|títulu=Issues|url=http://www.nhs.uk/Conditions/Homeopathy/Pages/Issues.aspx|obra=Homeopathy|editorial=NHS|fechaaccesu=23 de setiembre de 2010|fecha=23 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100722010140/http://www.nhs.uk/Conditions/Homeopathy/Pages/Issues.aspx|fechaarchivu=22 de xunetu de 2010}}</ref> la [[non-llocalización cuántica]],<ref name="Shapiro2010">{{cita llibru|autor=Rose Shapiro|enllaceautor=Rose Shapiro|títulu=Suckers: How Alternative Medicine Makes Fools of Us All|url=https://books.google.com/books?id=Ib_IbOu_d9gC&pg=PA97|fecha=30 de setiembre de 2010|editorial=Random House|isbn=978-1-4090-5916-5|páxines=97–}}</ref> la [[teoría de la relatividá]] y la [[teoría del caos]]. Sicasí, les esplicaciones son propuestes por legos nel ámbitu y de cutiu inclúin especulaciones con usos conceptuales incorreutos, amás de nun tar sofitaes realmente pola esperimentación.<ref name=Shelton/>{{rp|255–6|date=November 2012}} Dellos de los conceutos claves de la homeopatía tán en conflictu colos conceutos fundamentales de la física y la química.<ref name="nih overview">{{Cita web|url=http://nccam.nih.gov/health/homeopathy |títulu=Homeopathy: An Introduction |editorial=NCCAM |fechaaccesu=25 de marzu de 2014}}</ref> L'usu del entrelazamiento cuánticu pa esplicar los pretendíos efeutos homeopáticos ye una tontura patente», una y bones el entrelazamiento ye un estáu fráxil que raramente dura más allá d'una fraición de segundu.<ref name=Orzel/> Per otru llau, ente que esta propiedá puede producir que ciertos aspeutos de partícules subatómiques individuales adquieran [[estáu cuánticu|estaos cuánticos]] amestaos, esto nun significa que les partícules reflexárense o doblaren la una a la otra, nin causa tresformamientos qu'ameyoren la salú.<ref name=Orzel>{{cita llibru | apellíu = Orzel | nome = Chad | títulu =How to Teach Physics to Your Dog | isbn = 141657901X | editorial = [[Simon and Schuster]] | añu = 2009 | páxines = [https://books.google.ca/books?id=rXUoDykH3ZwC&pg=PA221#v=onepage&q&f=false 221–3] | enllaceautor = Chad Orzel }}</ref> === Verosimilitud === Los mecanismos propuestos pa la homeopatía tán imposibilitaos de tener efeutu dalgunu por cuenta de les lleis de la física y la química médica.<ref name="GrimesFACT"/> Les diluciones estremes usaes nes preparaciones homeopátiques de cutiu nun dexen nada de la sustancia orixinal nel productu final. El mecanismu modernu propuestu polos homeópates, la memoria de l'agua, ye considerada errónea por cuenta de que el orde de curtiu algame de l'agua solo persiste per alredor de 1&nbsp;[[picosegundo]] (1 × 10^–12&nbsp;s).<ref name="Teixeira">{{Obra citada |apellíu1=Teixeira |nome1=J |títulu=Can water possibly have a memory? A sceptical view |publicación=Homeopathy |volume=96 |númberu=3 |páxines=158–62 |añu=2007 |pmid=17678811 |doi =10.1016/j.homp.2007.05.001}}</ref> La esistencia d'[[Actividá biolóxica|efeutos farmacolóxicos]] na ausencia de cualquier ingrediente activu auténticu ye inconsistente cola [[rellación dosis-respuesta]] reparada, carauterística de les melecines<ref name="Levy">{{Obra citada |apellíu1=Levy |nome1=G |títulu=Kinetics of drug action: An overview |publicación=Journal of Allergy and Clinical Immunology |volume=78 |númberu=4 Pt 2 |páxines=754–61 |añu=1986 |pmid=3534056 |doi =10.1016/0091-6749(86)90057-6}}</ref> (ente que l'[[efeutu placebo]] ye inespecíficu y nun tien rellación cola actividá farmacolóxica<ref>{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y |títulu=Placebo: new insights into an old enigma |publicación=Drug Discovery Today |volume=12 |númberu=9–10 |páxines=413–8 |añu=2007 |pmid=17467578 |doi=10.1016/j.drudis.2007.03.007}}</ref>). El fundamentu propuestu pa estes diluciones estremes, que l'agua tien «memoria» o la vibración» del ingrediente esleíu, ye contrariu a les lleis de la química y la física, tales como la [[llei de mases|ley d'aición de mases]].<ref name=Teixeira/> ==== Dilución estrema ==== Les [[Diluciones homeopátiques|diluciones estremes]] de la homeopatía torguen la posibilidá d'un mecanismu d'aición biolóxicamente creíble. De cutiu los sos remedios tán esleíos al puntu onde yá nun queden molécules orixinales nuna dosis del productu final.<ref name=Milgrom>{{Obra citada |apellíu1=Milgrom |nome1=L |títulu=Conspicuous by its absence: the Memory of Water, macro-entanglement, and the possibility of homeopathy |publicación=Homeopathy |volume=96 |númberu=3 |páxines=209–19 |añu=2007 |pmid=17678819 |doi=10.1016/j.homp.2007.05.002}}</ref> Los homeópates acoten que la dilución metódica d'una sustancia, empezando con una solución del 10&nbsp;% o menos y baxando, siempres ximelgando depués de cada dilución, produz un remediu terapéuticamente activu, en contraste cola agua inerte. Por cuenta de que entá les estructures [[Interaiciones non covalentes|non covalentes]] de mayor llonxevidá na agua líquido a temperatura ambiente son estables solo unos pocos [[picosegundos]],<ref>{{Obra citada |apellíu1=Teixeira |nome1=José |apellíu2=Luzar |nome2=Alenka |apellíu3=Longeville |nome3=Stéphane |títulu=Dynamics of hydrogen bonds: how to probe their role in the unusual properties of liquid water |publicación=Journal of Physics: Condensed Matter |volume=18 |páxines=S2353–62 |añu=2006 |doi=10.1088/0953-8984/18/36/S09 |númberu=36 |bibcode = 2006JPCM...18S2353T }}</ref> los críticos concluyeron que cualquier efeutu que pudiera tener la sustancia orixinal yá nun puede persistir.<ref name="Weissmann">{{Obra citada |apellíu1=Weissmann |nome1=G |títulu=Homeopathy: Holmes, Hogwarts, and the Prince of Wales |publicación=The FASEB Journal |volume=20 |númberu=11 |páxines=1755–8 |añu=2006 |pmid=16940145 |doi=10.1096/fj.06-0901ufm }}</ref> Nun s'atopó evidencia de grupos de molécules d'agua al estudiar los remedios homeopáticos usando [[resonancia magnética nuclear]].<ref>{{Obra citada |apellíu1=Anick |nome1=David J |títulu=High sensitivity 1H-NMR spectroscopy of homeopathic remedies made in water |publicación=BMC Complementary and Alternative Medicine |volume=4 |páxina=15 |añu=2004 |pmid=15518588 |pmc=534805 |doi=10.1186/1472-6882-4-15}}</ref> Ye más, por cuenta de que l'agua tuvo en contautu con millones de distintes sustancies al traviés de la so historia, los críticos señalen que l'agua ye por tanto una dilución estrema de casi cualquier sustancia concebible. Al tomar agua, d'alcuerdu a la interpretación homeopática, unu recibiría tratamientu pa toa enfermedá imaxinable.<ref>{{Obra citada |títulu=Horizon's homeopathic coup, Cuzco's altitude, more funny sites, the clangers, overdue, Orbito nabbed in Padua, Randi a zombie?, Stellar guests at amazing meeting, and great new Shermer books! |autor=[[James Randi|Randi J]] |fecha=29 de payares de 2002 |editorial=James Randi Educational Foundation |url=http://www.randi.org/jr/112902.html |fechaaccesu= 20 de setiembre de 2006 }}</ref> Compárese cola ISO 3696: 1987, esta define un estándar d'agua usada nel analís de llaboratoriu y dexa un nivel de contaminación de diez partes per mil millones, 4C en notación homeopática. Esta agua nun puede guardase en contenedores de vidriu pos los contaminantes esprender a l'agua.<ref name="ISO3696">[https://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=9169 ISO 3696: 1987]</ref> Prauticantes de la homeopatía sostién que diluciones más altes, descrites de mayor ''potencia'',<ref>''e.g.'' Dana Ullman, MPH. ''Essential Homeopathy: What It Is and What It Can Do for You''. New World Library, Novato. California, January 2002. ISBN 1-57731-206-6. p. 41: "Classical homeopaths usually use high-potency medicines (200, 1M, 10M, 50M, and higher; "M" refers to the Roman numberal for one thousand, meaning that they were diluted either 1:10 or 1:100 one thousand times) more than low-potency remedies (3, 6, or 12)."</ref> producen efeutos médicos más fuertes.<ref>''e.g.'' Dana Ullman, MPH. ''Essential Homeopathy: What It Is and What It Can Do for You''. New World Library, Novato. California, January 2002. ISBN 1-57731-206-6. p. 62: "Homeopaths often simply prescribe one dose of one high-potency remedy, and these more powerful remedies tend to be more susceptible to being neutralized than lower-potency medicines."</ref> Esta idea ye inconsistente cola [[rellación dosis-respuesta]] de les drogues convencionales, onde los efeutos dependen de la concentración del ingrediente activu nel cuerpu.<ref name=Levy/> Esta rellación foi confirmada nuna miríada d'esperimentos n'organismos tan diversos como nematodos,<ref>{{Obra citada |apellíu1=Boyd |nome1=Windy A |apellíu2=Williams |nome2=Phillip L |títulu=Comparison of the sensitivity of three nematode species to copper and their utility in aquatic and soil toxicity test |publicación=Environmental Toxicology and Chemistry |volume=22 |númberu=11 |páxines=2768–74 |añu=2003 |pmid=14587920 |doi=10.1897/02-573}}</ref> aguarones<ref>{{Obra citada |apellíu1=Goldoni |nome1=Matteo |apellíu2=Vittoria Vettori |nome2=Maria |apellíu3=Alinovi |nome3=Rossella |apellíu4=Caglieri |nome4=Andrea |apellíu5=Ceccatelli |nome5=Sandra |apellíu6=Mutti |nome6=Antonio |títulu=Models of Neurotoxicity: Extrapolation of Benchmark Doses in vitro |publicación=Risk Analysis |volume=23 |númberu=3 |páxines=505–14 |añu=2003 |pmid=12836843 |doi=10.1111/1539-6924.00331}}</ref> y humanos.<ref>{{Obra citada |apellíu1=Yu |nome1=Hsin-El so |apellíu2=Liao |nome2=Wei-Ting |apellíu3=Chai |nome3=Chee-Yin |títulu=Arsenic Carcinogenesis in the Skin |publicación=Journal of Biomedical Science |volume=13 |númberu=5 |páxines=657–66 |añu=2006 |pmid=16807664 |doi=10.1007/s11373-006-9092-8}}</ref> El físicu [[Robert L. Park]], ex direutor executivu de l'[[American Physical Society]], dixo: «por cuenta de que la mínima cantidá de sustancia nuna solución ye una molécula, una solución 30C tendría que tener siquier una molécula de la sustancia orixinal eslleida nun mínimu de<!--- Por favor, nun camudes la notación de la siguiente cifra.-->1&nbsp;000&nbsp;000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 [10⁶⁰] molécules d'agua. Esto riquiría un contenedor de más de 30&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 vegaes el tamañu de la Tierra».<ref name="Sbarrett" /> Park tamién sostuvo que pa «esperar llograr tan solo una molécula de la sustancia 'melecinal' supuestamente presente en píldores 30X, sería necesariu tomar unos dos mil millones d'elles, les que totalizarían alredor de mil tonelaes de lactosa más toles impureces que la lactosa contenga».<ref name="Sbarrett" /><!-- A similarly worded statement in page 56 of Park RL, "Voodoo science: the road from foolishness to fraud" Oxford University Press, 2002. ISBN 0-19-860443-2 --> Les lleis de la química espresen qu'esiste una llende de dilución ensin que se pierda dafechu la sustancia orixinal.<ref name="Ernst2005">{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y |títulu=Is homeopathy a clinically valuable approach? |publicación=Trends in Pharmacological Sciences |volume=26 |númberu=11 |páxines=547–8 |añu=2005 |pmid=16165225 |doi=10.1016/j.tips.2005.09.003}}</ref> Esta llende, identificáu col [[constante de Avogadro|númberu de Avogadro]], ye aproximao igual a les potencies homeopátiques de 12C o 24X (1 parte en 10²⁴).<ref name="Appendix" /><ref name="Sbarrett">{{Obra citada |url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/homeo.html |títulu=Homeopathy: the ultimate fake |fechaaccesu = 25 de xunetu de 2007 |autor=Barrett S |fecha=28 d'avientu de 2004 |títulu=Quackwatch |editorial=Quackwatch }}</ref><ref name="dynam">{{Obra citada |url=http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/dilution.htm |autor=Faziola L |títulu=Dynamization and dilution |editorial=Creighton University School of Medicine |títulu=Homeopathy Tutorial |fechaaccesu = 24 de xunetu de 2007 }}</ref> Les pruebes científiques realizaes polos programes ''[[Horizon (programa)|Horizon]]'' de la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] y ''[[20/20]]'' d'[[American Broadcasting Company|ABC]] fueron incapaces d'estremar les diluciones homeopátiques de l'agua corriente, inclusive cuando s'usaron les pruebes propuestes polos mesmos homeópates.<ref name="Williams_2002">{{Obra citada |autor=Williams N |fecha=26 de payares de 2002 |url=https://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/homeopathy.shtml |títulu=Homeopathy: The test |editorial=Horizon (BBC) |fechaaccesu = 26 de xineru de 2007 }} ([https://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/homeopathytrans.shtml transcript]).</ref><ref name="Stossel">{{Obra citada |autor=Stossel J |títulu=Homeopathic remedies – can water really remember? |periodical=20/20 |editorial=ABC News |añu=2008 |url=http://abcnews.go.com/print?id=124309 |fechaaccesu= 22 de xineru de 2008 }}</ref> === Eficacia === [[Ficheru:Hepar.jpg|thumb|Una vieya botella de ''Hepar sulph'' fecha de [[sulfuru de calciu]] (CaS).]] Nin una sola preparación demostró ser inequívocamente distinta del placebo.<ref name="pmid12492603" /><ref name="nccamnih">{{Obra citada|url =http://nccam.nih.gov/health/homeopathy/|títulu =Questions and answers about homeopathy|editorial = National Institute of Health|fechaaccesu = 8 de febreru de 2008}}</ref> La calidá [[metodoloxía|metodolóxica]] de la [[investigación primaria]] yera xeneralmente baxa, con problemes como fallos nel [[diseñu d'estudiu]] ya informe, pequeños [[Tamañu de la muestra tamaños de la muestra]] y [[sesgu de seleición]]. Desque se publicó ensayos de mayor calidá, la evidencia de la eficacia de les preparaciones homeopátiques amenorgó: les pruebes de mayor calidá indiquen que los remedios homeopáticos en sí nun exercen nengún efeutu intrínsecu.<ref name="Caulfield2005" /><ref name=Shelton/>{{rp|206|date=November 2012}}<ref name="Llinde1999"/> Una revisión sistemática realizada en 2010 de tolos estudios pertinentes de «mayor evidencia» realizaos pola [[Collaboración Cochrane]] concluyó que «la evidencia más confiable –aquella proveniente de les revisiones Cochrane– fracasa en demostrar que les melecines homeopátiques tengan efeutos más allá del placebo».<ref name="Ernst2010">{{Cita publicación | apellíu1 = Ernst | nome1 = Y. | títulu = Homeopathy: What does the "best" evidence tell us? | publicación = Medical Journal of Australia | volume = 192 | númberu = 8 | páxines = 458–460 | añu = 2010 | pmid = 20402610 | url = https://www.mja.com.au/journal/2010/192/8/homeopathy-what-does-best-evidence-tell-us | enllaceautor1 = Edzard Ernst }}</ref> ==== Sesgu de publicación y otros problemes metodolóxicos ==== El fechu de que [[Prueba controlada aleatoria|pruebes controlaes aleatories]] individuales dieron resultaos positives nun ta en contradicción cola falta global d'evidencia estadística d'eficacia. Una pequeña proporción d'ensayos clínicos inevitablemente aproven resultaos falses positivos debíu al papel del azar: un resultáu positiva «[[significación estadística|estadísticamente significativu]]» de normal ye axudicáu cuando la probabilidá de que se deba al azar en cuenta de efeutos reales ye non mayor a un 5&nbsp;%; nivel nel que puede esperase que 1 de cada 20 ensayos amuesen un resultáu positiva n'ausencia d'efeutos terapéuticos.<ref name="Sterne2001">{{Obra citada |apellíu1=Sterne |nome1=J. A C |apellíu2=Davey Smith |nome2=G |títulu=Sifting the evidence---what's wrong with significance tests? Another comment on the role of statistical methods |publicación=BMJ |volume=322 |númberu=7280 |páxines=226–31 |añu=2001 |pmid=11159626 |pmc=1119478 |doi=10.1136/bmj.322.7280.226}}</ref> Amás, ensayos de baxa calidá metodolóxica (por casu aquellos con diseñu, direición o información desavenientes) son propensos a refundiar resultaos engañoses. Nuna revisión sistemática de la calidá metodolóxica de pruebes aleatories en tres rames de la medicina alternativa, Llinde ''et al. ''destacaron graves vicios nel sector homeopáticu, incluyida una probe aleatorización.<ref name="pmid11416076">{{Obra citada |apellíu1=Llinde |nome1=K. |apellíu2=Jonas |nome2=WB |apellíu3=Melchart |nome3=D |apellíu4=Willich |nome4=S |títulu=The methodological quality of randomized controlled trials of homeopathy, herbal medicines and acupuncture |publicación=International Journal of Epidemiology |volume=30 |númberu=3 |páxines=526–31 |añu=2001 |pmid=11416076 |doi=10.1093/ije/30.3.526}}</ref> Un problema rellacionáu ye'l [[sesgu en publicación científica|sesgu de publicación]]: per un sitiu los investigadores tienden solo a presentar ensayos con resultaos positives, ente que pol otru les revistes prefieren publicar resultaos positives.<ref>{{Obra citada |apellíu1=Sackett |nome1=David L. |títulu=Bias in analytic research |publicación=Journal of Chronic Diseases |volume=32 |númberu=1–2 |páxines=51–63 |añu=1979 |pmid=447779 |doi=10.1016/0021-9681(79)90012-2}}</ref><ref name="Pp">{{Obra citada |apellíu1=Rosenthal |nome1=Robert |títulu=The file drawer problem and tolerance for null results |publicación=Psychological Bulletin |volume=86 |páxines=638–41 |añu=1979 |doi=10.1037/0033-2909.86.3.638 |númberu=3}}</ref><ref>{{Obra citada |autor=Jeffrey D. Scargle |títulu=Publication Bias: The "File-Drawer Problem" in Scientific Inference |url=http://www.scientificexploration.org/journal/jse_14_1_scargle.pdf |publicación=Journal of Scientific Exploration |volume=14 |númberu=2 |páxines=94–106 |añu=2000 }} {{Cita web |url=http://scientificexploration.org/journal/jse_14_1_scargle.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150122021757/http://scientificexploration.org/journal/jse_14_1_scargle.pdf |fechaarchivu=2015-01-22 }}</ref><ref name="pmid16060722">{{Obra citada |apellíu1=Ioannidis |nome1=John P. A. |títulu=Why Most Published Research Findings Are False |publicación=PLoS Medicine |volume=2 |númberu=8 |páxines=y124 |añu=2005 |pmid=16060722 |pmc=1182327 |doi=10.1371/journal.pmed.0020124}}</ref> El sesgu de publicación foi especialmente marcáu en revistes de [[medicina alternativa|medicina complementaria y alternativa]], onde pocos de los artículos publicaos (solo un 5&nbsp;% mientres el 2000) tienden a reportar [[resultancia nula|resultaos nules]].<ref name="Goldacre2007">{{Obra citada |apellíu1=Goldacre |nome1=Ben |títulu=Benefits and risks of homoeopathy |publicación=The Lancet |volume=370 |páxines=1672–3 |añu=2007 |doi=10.1016/S0140-6736(07)61706-1 |pmid=18022024 |númberu=9600}}</ref> En rellación a la forma na que la homeopatía ye presentada na lliteratura médica, una revisión sistemática atopó señales de sesgu nes publicaciones d'ensayos clínicos (referente a una representación negativa nes principales revistes médiques, y'' ''viceversa naquelles de medicina complementaria y alternativa), pero non nes revisiones.<ref name="Caulfield2005">{{Obra citada |apellíu1=Caulfield |nome1=Timothy |apellíu2=Debow |nome2=Suzanne |títulu=A systematic review of how homeopathy is represented in conventional and CAM peer reviewed journals |publicación=BMC Complementary and Alternative Medicine |volume=5 |páxina=12 |añu=2005 |pmid=15955254 |pmc=1177924 |doi=10.1186/1472-6882-5-12}}</ref> Ye muncho más probable que los resultaos positives sían falsos si la probabilidá preliminar de l'afirmación so prueba ye baxa.<ref name="pmid16060722" /> {{VT|Contraste d'hipótesis|Valor p|Sesgu en publicación científica}} ==== Revisiones sistemátiques y metaanálisis ==== Tantu los [[metaanálisis]], que combinen estadísticamente los resultaos de delles pruebes controlaes aleatories, y otres [[revisión sistemática|revisiones sistemátiques]] de la lliteratura son ferramientes esenciales pa resumir la evidencia sobre la eficacia terapéutica.<ref name="PRISMA">{{Cita publicación | apellíu1 = Liberati | nome1 = A. | apellíu2 = Altman | nome2 = D. G. | apellíu3 = Tetzlaff | nome3 = J. | apellíu4 = Mulrow | nome4 = C. | apellíu5 = Gøtzsche | nome5 = P. C. | apellíu6 = Ioannidis | nome6 = J. P. A. | apellíu7 = Clarke | nome7 = M. | apellíu8 = Devereaux | nome8 = P. J. | apellíu9 = Kleijnen | nome9 = J. | apellíu10 = Moher | nome10 = D. | títulu = The PRISMA Statement for Reporting Systematic Reviews and Meta-Analyses of Studies That Evaluate Health Care Interventions: Explanation and Elaboration | publicación = PLoS Medicine | volume = 6 | númberu = 7 | páxines = y1000100 | añu = 2009 | pmid = 19621070 | pmc = 2707010 | doi = 10.1371/journal.pmed.1000100 }}</ref> Les revisiones sistemátiques y metaanálisis tempranos d'ensayos clínicos qu'evaluaron la eficacia de los remedios homeopáticos en comparanza con placebo tendíen más de cutiu a xenerar resultaos positives, pero amosaben un total pocu convincente.<ref name="LindeBMC-ComplementAlternMed2001">{{Cita publicación | apellíu1 = Llinde | nome1 = K. | apellíu2 = Hondras | nome2 = M. | apellíu3 = Vickers | nome3 = A. | apellíu4 = Ter Riet | nome4 = G. | apellíu5 = Melchart | nome5 = D. | títulu = Systematic reviews of complementary therapies - an annotated bibliography. Part 3: Homeopathy | publicación = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 1 | páxines = 4 | añu = 2001 | pmid = 11527508 | pmc = 45586 | doi = 10.1186/1472-6882-1-4 }}</ref> En particular, les declaraciones de trés grandes metaanálisis alvertíen a los llectores que nun se podía algamar conclusiones firmes, debíu principalmente a errores metodolóxicos nos estudios primarios y la dificultá de controlar por sesgu de publicación.<ref name="pmid10853874" /><ref name="pmid1825800">{{Obra citada |apellíu1=Kleijnen |nome1=J |apellíu2=Knipschild |nome2=P |apellíu3=Ter Riet |nome3=G |títulu=Clinical trials of homoeopathy |publicación=BMJ |volume=302 |númberu=6772 |páxines=316–23 |añu=1991 |pmid=1825800 |pmc=1668980 |doi=10.1136/bmj.302.6772.316}}</ref><ref name="pmid9310601" /> La conclusión positiva d'unu de los metaanálisis tempranos más prominentes, publicáu en ''[[The Lancet]]'' en 1997 por Llinde ''et al''.,<ref name="pmid9310601" /> foi depués reelaborada pol mesmu equipu d'investigación, quien escribió: {{cita|La evidencia de sesgu [nos estudios primarios] debilita les conclusiones del nuesu metaanálisis orixinal. Desque completamos la nuesa busca de lliteratura en 1995, publicóse un númberu considerable de nuevos ensayos homeopáticos. El fechu de que dellos de los nuevos ensayos d'alta calidá [...] tengan resultaos negatives, y una recién actualización de la nuesa revisión del subtipo d'homeopatía más «orixinal» (homeopatía clásica o individualizada), paez confirmar la conclusión de qu'ensayos más rigorosos tienen resultaos menos prometedores. Paez, poro, probable que'l nuesu metaanálisis a lo menos sobrestimó los efeutos de los tratamientos homeopáticos.<ref name=Atieste1999>{{Obra citada |apellíu1=Llinde |nome1=K |apellíu2=Scholz |nome2=M |apellíu3=Ramirez |nome3=G |apellíu4=Clausius |nome4=N |apellíu5=Melchart |nome5=D |apellíu6=Jonas |nome6=WB |títulu=Impact of Study Quality on Outcome in Placebo-Controlled Trials of Homeopathy |publicación=Journal of Clinical Epidemiology |volume=52 |númberu=7 |páxines=631–6 |añu=1999 |pmid=10391656 |doi=10.1016/S0895-4356(99)00048-7}}</ref>}} Un estudiu posterior por [[John Ioannidis]] y otros demostraron que pa los tratamientos ensin verosimilitud previa, les posibilidaes de qu'una resultancia positiva seya un falsu positivu son enforma mayores y que cualquier resultancia consistente cola [[hipótesis nula]] tien d'asumise que ye un falsu positivu.<ref name="pmid16060722" /><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21552759 The role of plausibility in the evaluation of scientific research], Almeida RM, Rev Saude Publica 2011 Jun;45(3):617-20.</ref> En 2002, una revisión sistemática de les revisiones sistemátiques disponibles confirmaron que los ensayos de mayor calidá tendíen a tener menos resultaos positives y nun topó evidencia convincente de que los remedios homeopáticos exerzan efeutos clínicos distintos al placebo.<ref name="pmid12492603" /> En 2005, la revista médica ''[[The Lancet]]'' publicó un metaanálisis de 110 ensayos d'homeopatía y 110 ensayos homólogos de la medicina convencional, dambos controlaos por placebo, nel marcu del [[Programa d'evaluación de la medicina complementaria]] (PEK) del [[Conseyu Federal de Suiza|gobierno suizu]]. L'estudiu concluyó que los sos afayos son «compatibles cola noción de que los efeutos clínicos de la homeopatía son efeutos placebo».<ref name="shang" /> Un metaanálisis de 2006 de seis ensayos qu'evaluaron si los tratamientos homeopáticos podíen amenorgar los efeutos secundarios de la terapia oncolóxica productu de la [[radioterapia]] y [[quimioterapia]] topó qu'había «insuficiente evidencia pa sofitar la eficacia clínica de la terapia homeopática nos cuidos del cáncer».<ref name="pmid16376071">{{Obra citada |apellíu1=Milazzo |nome1=S |apellíu2=Russell |nome2=N |apellíu3=Ernst |nome3=Y |títulu=Efficacy of homeopathic therapy in cancer treatment |publicación=European Journal of Cancer |volume=42 |númberu=3 |páxines=282–9 |añu=2006 |pmid=16376071 |doi=10.1016/j.ejca.2005.09.025}}</ref> Un analís sistemáticu de 2007 de la homeopatía pa neños y adolescentes atopó que la evidencia pal [[trestornu por déficit d'atención con hiperactividad]] y foria infantil yera mista. Nun se topó estrema frente a placebo pa la hipertrofia adenoidea, asma, nin infeición del tracto respiratoriu altu. La evidencia nun foi abonda pa encamentar nenguna intervención terapéutica o preventiva y el retrasu na atención médica puede resultar dañible pal paciente.<ref name=pmid17285788 /> En 2011, una revisión sistemática de 25 ensayos qu'esperimentaren homeopatía pa enfermedaes psiquiátriques nun atopó evidencia del so efeutu pa la mayoría de les enfermedaes y notó que la calidá de los estudios primarios yeren seya que non demasiáu probes pa estrayer conclusión dalguna sobre la so seguridá o efeutividá.<ref>{{Cita publicación|apellíu1=Davidson|nome1=JR|apellíu2=Crawford|nome2=C|apellíu3=Ives|nome3=JA|apellíu4=Jonas|nome4=WB|títulu=Homeopathic treatments in psychiatry: a systematic review of randomized placebo-controlled studies.|publicación=The Journal of clinical psychiatry|fecha=xunu de 2011|volume=72|númberu=6|páxines=795-805|pmid=21733480 |cita=In summary, our review demonstrates that well-designed and comprehensively reported homeopathic studies in psychiatry are few and far between and preclude firm conclusions about the efficacy of this treatment in any single disorder. The same holds true for safety.}}</ref> La [[Biblioteca Cochrane]] nun topó abonda evidencia clínica pa evaluar la eficacia de los tratamientos homeopáticos pa l'asma,<ref name="asthma">{{Obra citada |apellíu1=McCarney |nome1=Robert W |apellíu2=Llinde |nome2=Klaus |apellíu3=Lasserson |nome3=Toby J |apellíu-editor1=McCarney |nome-editor1=Robert W |títulu=Homeopathy for chronic asthma |añu=2004 |doi=10.1002/14651858.CD000353.pub2 |pmid=14973954 |númberu=1 |páxines=CD000353 |publicación=Cochrane database of systematic reviews (Online)}}</ref> la llocura,<ref name="dementia">{{Obra citada |apellíu1=McCarney |nome1=Robert W |apellíu2=Warner |nome2=James |apellíu3=Fisher |nome3=Peter |apellíu4=Van Haselen |nome4=Robbert |apellíu-editor1=McCarney |nome-editor1=Robert W |títulu=Homeopathy for dementia |añu=2003 |doi=10.1002/14651858.CD003803 |pmid=12535487 |númberu=1 |páxines=CD003803 |publicación=Cochrane database of systematic reviews (Online)}}</ref> trestornu por déficit d'atención con hiperactividad<ref>{{Cita publicación|apellíu1=Coulter|nome1=MK|apellíu2=Dean|nome2=ME|títulu=Homeopathy for attention deficit/hyperactivity disorder or hyperkinetic disorder.|publicación=The Cochrane database of systematic reviews|fecha=17 d'ochobre de 2007|númberu=4|páxines=CD005648|pmid=17943868}}</ref> o la inducción del partu.<ref name="pmid14583972">{{Obra citada |apellíu1=Smith |nome1=Caroline A |apellíu-editor1=Smith |nome-editor1=Caroline A |títulu=Homoeopathy for induction of labour |añu=2003 |doi=10.1002/14651858.CD003399 |pmid=14583972 |númberu=4 |páxines=CD003399 |publicación=Cochrane database of systematic reviews (Online)}}</ref> Otros investigadores nun atoparon evidencia de que la homeopatía seya beneficiosa pa la [[artrosis|osteoartritis]],<ref name="pmid11212088">{{Obra citada |apellíu1=Long |nome1=L |apellíu2=Ernst |nome2=Y |títulu=Homeopathic remedies for the treatment of osteoarthritis: a systematic review |publicación=British Homoeopathic journal |volume=90 |númberu=1 |páxines=37–43 |añu=2001 |pmid=11212088 |doi=10.1054/homp.1999.0449}}</ref> les [[migraña|migrañes]],<ref>{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y |títulu=Homeopathic prophylaxis of headaches and migraine? A systematic review |publicación=Journal of pain and symptom management |volume=18 |númberu=5 |páxines=353–7 |añu=1999 |pmid=10584459 |doi=10.1016/S0885-3924(99)00095-0}}</ref><ref>{{Obra citada |apellíu1=Walach |nome1=H |apellíu2=Lowes |nome2=T |apellíu3=Mussbach |nome3=D |apellíu4=Schamell |nome4=O |apellíu5=Springer |nome5=W |apellíu6=Stritzl |nome6=G |apellíu7=Haag |nome7=G |títulu=The long-term effects of homeopathic treatment of chronic headaches: one year follow-up and single case time series analysis |publicación=The British homoeopathic journal |volume=90 |númberu=2 |páxines=63–72 |añu=2001 |pmid=11341459 |doi=10.1054/homp.1999.0473}}</ref><ref name="pmid9251877">{{Obra citada |apellíu1=Whitmarsh |nome1=TE |apellíu2=Coleston-Shields |nome2=DM |apellíu3=Steiner |nome3=TJ |títulu=Double-blind randomized placebo-controlled study of homoeopathic prophylaxis of migraine |publicación=Cephalalgia |volume=17 |númberu=5 |páxines=600–4 |añu=1997 |pmid=9251877 |doi=10.1046/j.1468-2982.1997.1705600.x}}</ref> el [[agujeta|dolor muscular d'apaición tardía]]<ref name="pmid12614092" /> o [[eccema]].<ref>{{Cita publicación|apellíu1=Ernst|nome1=Y.|títulu=Homeopathy for eczema: a systematic review of controlled clinical trials|publicación=British Journal of Dermatology|volume=166|númberu=6|páxines=1170–1172|doi=10.1111/j.1365-2133.2012.10994.x}}</ref> Hubo dellos ensayos clínicos que punxeron a prueba a la homeopatía individualizada. Un analís de 1998 atopó 32 ensayos que coincidíen colos criterios d'inclusión, 19 de los cualos fueron controlaos por placebo y aprovíen abonda información pa un metaanálisis. Estos 19 estudios amosaron ''[[razón de momios|odds ratio]]'' arrexuntaos de 1,17 a 2,23 a favor de la homeopatía individualizada sobre'l placebo, pero nun se reparó diferencia cuando l'analís llindar a les pruebes con meyor metodoloxía. Los autores concluyeron que «los resultaos de los ensayos aleatorios disponibles suxeren que la homeopatía individualizada tien un efeutu sobre'l placebo. La evidencia, sicasí, nun ye convincente por cuenta de defectos metodolóxicos ya inconsistencies».<ref>{{Obra citada |apellíu1=Llinde |nome1=Klaus |apellíu2=Melchart |nome2=Dieter |títulu=Randomized Controlled Trials of Individualized Homeopathy: A State-of-the-Art Review |publicación=The Journal of Alternative and Complementary Medicine |volume=4 |númberu=4 |páxines=371–88 |añu=1998 |pmid=9884175 |doi=10.1089/acm.1998.4.371}}</ref> Jay Shelton, autor d'un llibru sobre homeopatía, afirmó que s'asume ensin evidencia que la homeopatía individualizada funciona meyor que les variaciones non clásiques.<ref name=Shelton/>{{rp|209|date=November 2012}} Nun artículu de 2012 publicáu en ''[[Skeptical Inquirer]]'',<ref name=EdzardE>{{Cita publicación|apellíu1=Ernst|nome1=Edzard|títulu=Homeopathy: A Critique of Current Clinical Research|publicación=Skeptical Inquirer|volume=36|númberu=November/December|páxines=39–42|añu=2012|editorial=Center for Inquiry}}</ref> [[Edzard Ernst]] analizó les publicaciones del grupu d'investigación que publicó la mayoría de los estudios clínicos del tratamientu homeopáticu ente los años 2005 y 2010. Nun total de 11 artículos, publicaos tantu en revistes convencionales como de medicina alternativa, descríbese trés pruebes clíniques aleatorizadas (un artículu), estudios de cohorte prospectivos ensin grupos de control (siete artículos) y estudios de cohorte comparativos con controles (tres artículos). Les enfermedaes inclúin un ampliu rangu d'afecciones dende ciruxía de rodía, eccema, migraña, velea a «cualquier afección de pacientes la de tercer edá». Les evaluaciones de Ernst toparon numberosos errores nel diseñu, direición ya información. Dellos exemplos son el pocu detalle del tratamientu homeopáticu real, presentación engañosa de los controles (comparanza del tratamientu homeopáticu más el convencional versus tratamientu convencional, pero presentáu como tratamientu homeopáticu versus convencional) y datos similares en múltiples artículos. Concluyó que la malinterpretación de datos débiles fixo paecer que la homeopatía tien efeutos clínicos, los que pueden ser atribuyíos a sesgu o tracamundiu y que'l llector casual pue ser seriamente engañáu».<ref name=EdzardE/> ==== Declaraciones de les organizaciones médiques ==== Les organizaciones como'l [[National Health Service]] del Reinu Xuníu,<ref name=nhs_choices>{{Cita web |url = http://www.nhs.uk/conditions/Homeopathy/Pages/Introduction.aspx |títulu = Health A-Z -- Homeopathy |fechaaccesu = 22 d'abril de 2013 |editorial = National Health Service |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20171017065254/http://www.nhs.uk/conditions/homeopathy/Pages/Introduction.aspx |fechaarchivu = 2017-10-17 }}</ref> l'[[American Medical Association]],<ref name=amapseudo>{{Cita web |autor=AMA Council on Scientific Affairs |url=http://www.ama-assn.org/ama/non-index/about-ama/13638.shtml |títulu=Alternative Medicine: Report 12 of the Council on Scientific Affairs (A–97) |añu=1997 |fechaaccesu=25 de marzu de 2009 |editorial=[[American Medical Association]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090614085504/http://www.ama-assn.org/ama/non-index/about-ama/13638.shtml |fechaarchivu=14 de xunu de 2009 |deadurl=yes }}</ref> el [[FASEB]],<ref name="Weissmann" /> y el [[National Health and Medical Research Council]] d'Australia,<ref>{{Cita web | url=http://consultations.nhmrc.gov.au/files/consultations/drafts/nhmrcdrafthomeopathyinformationpaper140408.pdf | títulu=NHMRC draft Information Paper: Evidence on the effectiveness of homeopathy for treating health conditions | fecha=abril de 2014 | fechaaccesu=20 d'ochobre de 2014 | páxines=19 | cita=There is non reliable evidence that homoeopathy is effective for treating health conditions. | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170710134600/https://consultations.nhmrc.gov.au/files/consultations/drafts/nhmrcdrafthomeopathyinformationpaper140408.pdf | fechaarchivu=2017-07-10 }}</ref> concluyeron que "nun esiste evidencia de bona calidá que la homeopatía seya efeutiva como tratamientu pa problema de salú dalgunu".<ref name=nhs_choices/> En 2009, el funcionariu [[Mario Raviglione]] de la [[Organización Mundial de la Salú]] criticó l'usu de la homeopatía pa tratar la [[tuberculosis]]; otramiente, otru voceru de la OMS argumentó que nun esistía evidencia que la homeopatía fuera un tratamientu efeutivu pa la [[foria]].<ref>{{Cita web | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8211925.stm | títulu=Homeopathy not a cure, says WHO | obra=BBC News | fecha=20 d'agostu de 2009 | fechaaccesu=20 d'ochobre de 2014}}</ref> L'[[American College of Medical Toxicology]] y l'[[American Academy of Clinical Toxicology]] encamienten que naide use la homeopatía como tratamientu frente a una enfermedá o como una midida de salú preventiva.<ref name="toxicfive">{{Obra citada |autor1 = American College of Medical Toxicology |enllaceautor1 = American College of Medical Toxicology |autor2 = American Academy of Clinical Toxicology |enllaceautor2 = American Academy of Clinical Toxicology |fecha = febreru de 2013 |títulu = Five Things Physicians and Patients Should Question |editorial = American College of Medical Toxicology and American Academy of Clinical Toxicology |obra = [[Choosing Wisely]]: an initiative of the [[ABIM Foundation]] |url = http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-medical-toxicology-and-the-american-academy-of-clinical-toxicology/ |fechaaccesu = 5 d'avientu de 2013}}, which cites {{Cita publicación|apellíu1=Woodward|nome1=KN|títulu=The potential impact of the use of homeopathic and herbal remedies on monitoring the safety of prescription products.|publicación=Human & Esperimental Toxicology|fecha=mayu de 2005|volume=24|númberu=5|páxines=219–33|pmid=16004184|doi=10.1191/0960327105ht529oa}}</ref> Diches organizaciones informen que nun esiste evidencia de que'l tratamientu homeopáticu seya efeutivu, pero qu'esiste evidencia de qu'usar estos tratamientos produz dañu y puede traer riesgos de salú indireutos al retrasar tratamientos eficaces.<ref name="toxicfive"/> === Esplicaciones de los efeutos percibíos === Esiste una variedá d'esplicaciones de porqué la homeopatía paez curar les enfermedaes o solliviar los sos síntomes inclusive cuando los remedios en sí son inertes:<ref name="Shelton" />{{rp|155–167|date=November 2012}} * [[Efeutu placebo]] — el procesu de consulta intensiva y les mires nes preparaciones homeopátiques pueden causar esti efeutu. * Efeutos terapéuticos de la consulta — el cuidu, esmolición y consuelu que'l paciente esperimenta cuando se confía nun cuidador caritatible puede tener un efeutu positivu nel bienestar del paciente. * [[Sanamientu|Sanación]] natural ensin asistencia — el tiempu y la capacidá del cuerpu de sanarse ensin intervención pueden esaniciar munches enfermedaes bonalmente. * Tratamientos ensin identificar — pudo asoceder una alimentación, exerciciu, axente ambiental o tratamientu pa una enfermedá distinta. * [[Regresión a la media]] — por cuenta de que munches enfermedaes y condiciones son cícliques, los síntomes varien nel tiempu y los pacientes tienden a buscar ayuda cuando'l malestar ye máximu; dempués pueden sentise meyor de toes formes, pero por cuenta de la simultaneidá de la visita al homeópata atribúin l'ameyoramientu al remediu tomáu. * Tratamientu non homeopáticu — los paciente tamién pueden recibir asistencia médica estándar coles mesmes que'l tratamientu homeopáticu y ser el responsable del ameyoramientu'l primeru. * Cese de tratamientos desagradables — de cutiu los homeópates encamienten a los sos pacientes abandonar tratamientos médicos tales como ciruxía o fármacos, los que pueden causar efeutos secundarios cafiantes; l'ameyoramientu ye atribuyida a la homeopatía cuando la causa real ye'l cese del tratamientu que causaba los efeutos colaterales de primeres, pero la enfermedá subxacente permanez ensin tratar y entá ye un peligru pal paciente. === Efeutos n'otros sistemes biolóxicos === [[Ficheru:1belladonna.jpg|thumb|Antiguu remediu homeopáticu de [[Atropa belladonna|belladona]].]] Ente que dellos artículos suxirieron que les soluciones homeopátiques d'alta dilución pueden tener efeutos estadísticamente significativos nos procesos orgánicos como la crecedera de granu,<ref>{{Obra citada |autor =Kolisko L |títulu-trad=Physiological and physical evidence of the effectiveness of the smallest entities |títulu=Physiologischer und physikalischer Nachweis der Wirksamkeit kleinster Entitäten |idioma =alemán |allugamientu =Stuttgart |añu =1959 }}</ref> lliberación de [[histamina]] por [[leucocitu|leucocitos]]<ref name="pmid16813505">{{Obra citada |apellíu1=Walchli |nome1=Chantal |apellíu2=Baumgartner |nome2=Stephan |apellíu3=Bastide |nome3=Madeleine |títulu=Effect of Low Doses and High Homeopathic Potencies in Normal and Cancerous Human Lymphocytes: An In vitro Isopathic Study |publicación=Journal of Alternative and Complementary Medicine |volume=12 |páxines=421–7 |añu=2006 |doi=10.1089/acm.2006.12.421 |númberu=5}}</ref> y reaiciones [[enzima|enzimáticas]], tales evidencies son aldericaes por cuenta de que los intentos por retrucar fracasaron.<ref name="pmid11316508">{{Obra citada |apellíu1=Walach |nome1=H |apellíu2=Köster |nome2=H |apellíu3=Hennig |nome3=T |apellíu4=Haag |nome4=G |títulu=The effects of homeopathic belladonna 30CH in healthy volunteers — a randomized, double-blind experiment |publicación=Journal of Psychosomatic Research |volume=50 |númberu=3 |páxines=155–60 |añu=2001 |pmid=11316508 |doi=10.1016/S0022-3999(00)00224-5}}</ref><ref name="pmid8255290">{{Obra citada |apellíu1=Hirst |nome1=S. J. |apellíu2=Hayes |nome2=N. A. |apellíu3=Burridge |nome3=J. |apellíu4=Pearce |nome4=F. L. |apellíu5=Foreman |nome5=J. C. |títulu=Human basophil degranulation is not triggered by very dilute antiserum against human IgE |publicación=Nature |volume=366 |númberu=6455 |páxines=525–7 |añu=1993 |pmid=8255290 |doi=10.1038/366525a0|bibcode = 1993Natur.366..525H }}</ref><ref name="pmid1376282">{{Obra citada |apellíu1=Ovelgönne |nome1=J. H. |apellíu2=Bol |nome2=A. W. J. M. |apellíu3=Hop |nome3=W. C. J. |apellíu4=Wijk |nome4=R. |títulu=Mechanical agitation of very dilute antiserum against IgE has non effect on basophil staining properties |publicación=Experientia |volume=48 |númberu=5 |páxines=504–8 |añu=1992 |pmid=1376282 |doi=10.1007/BF01928175}}</ref><ref name="pmid16722785">{{Obra citada |apellíu1=Witt |nome1=Claudia M. |apellíu2=Bluth |nome2=Michael |apellíu3=Hinderlich |nome3=Stephan |apellíu4=Albrecht |nome4=Henning |apellíu5=Ludtke |nome5=Rainer |apellíu6=Weisshuhn |nome6=Thorolf Y.R. |apellíu7=Willich |nome7=Stefan N. |títulu=Does Potentized HgCl2 (Mercurius corrosivus) Affect the Activity of Diastase and -Amylase? |publicación=Journal of Alternative and Complementary Medicine |volume=12 |páxines=359–65 |añu=2006 |doi=10.1089/acm.2006.12.359 |númberu=4}}</ref><ref name="pmid16036166">{{Obra citada |apellíu1=Guggisberg |nome1=A |apellíu2=Baumgartner |nome2=S |apellíu3=Tschopp |nome3=C |apellíu4=Heusser |nome4=P |títulu=Replication study concerning the effects of homeopathic dilutions of histamine on human basophil degranulation in vitro |publicación=Complementary Therapies in Medicine |volume=13 |númberu=2 |páxines=91–100 |añu=2005 |pmid=16036166 |doi=10.1016/j.ctim.2005.04.003}}</ref> En 1985, l'inmunólogu francés [[Jacques Benveniste]] unvió un artículu a la revista ''[[Nature]]'' nel tiempu en que trabayaba nel [[INSERM]]. Afirmó afayar que los [[basófilos]], un tipu de [[leucocitu]], lliberaben histamina cuando yeren espuestos a diluciones homeopátiques d'anticuerpos anti-inmunoglobulina Y. Los editores de la revista, escépticos de los resultaos, solicitaron que l'estudiu fora retrucáu nun llaboratoriu distintu. Depués de reproducilo en cuatro laboratorios, l'estudiu foi publicáu. Entá escépticos sobre les conclusiones, ''Nature'' entamó un equipu d'investigación independiente pa determinar la precisión de la investigación, consistente nel editor de ''Nature'' y físicu ''sir'' [[John Maddox]], l'investigador de [[Fraude científicu|fraudes científicos]] d'Estaos Xuníos Walter Stewart y l'escépticu [[James Randi]]. Depués d'investigar les conclusiones y metodoloxía del esperimentu, l'equipu afayó que los esperimentos fueron «mal controlaos estadísticamente» y «la interpretación fuera nubláu pola esclusión de midíes en conflictu cola afirmación». Concluyó «Creemos que los datos esperimentales fueron evaluaos ensin crítica y les sos imperfecciones inadecuadamente informaes».<ref name="delusion"> {{Cita publicación | apellíu1 = Maddox | nome1 = J. | apellíu2 = Randi | nome2 = J. | apellíu3 = Stewart | nome3 = W. | títulu = "High-dilution" experiments a delusion | publicación = Nature | volume = 334 | númberu = 6180 | páxines = 287–291 | añu = 1988 | pmid = 2455869 | doi = 10.1038/334287a0 | bibcode = 1988Natur.334..287M }}</ref><ref name=wsullivan> {{Obra citada |autor= Sullivan W |títulu =Water That Has a Memory? Skeptics Win Second Round |fecha =27 de xunetu de 1988 |url =http://www.nytimes.com/1988/07/27/us/water-that-has-a-memory-skeptics-win-second-round.html |fechaaccesu =3 d'ochobre de 2007 |obra=The New York Times }}</ref><ref>Benveniste defendéi his results by comparing the inquiry to the Salem witch hunts and asserting that "It may be that all of us are wrong in good faith. This is non crime but science as avezáu and only the future knows."</ref> James Randi duldó qu'hubiera dalgún fraude apostáu, pero los investigadores dexaren que les sos «ilusiones» influyeren la so interpretación de los datos.<ref name="wsullivan" /> === Ética y seguridá === Aprovir remedios homeopáticos foi descritu como non éticu.<ref name="unethical">{{Cita publicación | apellíu1 = Shaw | nome1 = D. M. | títulu = Homeopathy is where the harm is: Five unethical effects of funding unscientific 'remedies&#39; | publicación = Journal of Medical Ethics | volume = 36 | númberu = 3 | páxines = 130–131 | añu = 2010 | pmid = 20211989 | doi = 10.1136/jme.2009.034959 }}</ref> [[Michael Baum]], profesor eméritu de ciruxía y profesor convidáu d'Humanidaes médiques del [[University College de Londres]] (UCL), describió a la homeopatía como un «cruel engañu».<ref name=Janes>{{Obra citada |autor=Hilly Janes |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article4682309.ece |títulu=The Lifestyle 50: The top fifty people who influence the way we eat, exercise and think about ourselves |obra=The Times |fecha=6 de setiembre de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110727183929/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article4682309.ece |fechaarchivu=27 de xunetu de 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727183929/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article4682309.ece |date=2011-07-27 }} {{Cita web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article4682309.ece |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110727183929/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article4682309.ece |fechaarchivu=2011-07-27 }}</ref> [[Edzard Ernst]], el primer ''Profesor de [[medicina alternativa|medicina complementaria]]'' del Reinu Xuníu y exhomeópata,<ref name=Ernst_avantu>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/avantu/homeopathy/ucm1602.htm Memorandum submitted by Edzard Ernst HO 16] to the House of Lords</ref><ref>{{Obra citada |títulu=The alternative professor |url=http://www.guardian.co.uk/science/2003/sep/25/scienceinterviews.health |autor=Boseley S |publicación=The Guardian |fecha=21 de xunetu de 2008 |allugamientu=London }}</ref><ref name="Con?">{{Obra citada |url = http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-wellbeing/features/complementary-therapies-the-big-con-813248.html |títulu = Complementary therapies: The big con? |obra = The Independent |fechaaccesu = 4 de mayu de 2010 |allugamientu = London |fecha = 22 d'abril de 2008 |deadurl = yes |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100417080412/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-wellbeing/features/complementary-therapies-the-big-con-813248.html |fechaarchivu = 17 d'abril de 2010 }}</ref> espresó la so esmolición sobre los [[farmacéuticu|farmacéuticos]] que violen el so códigu éticu al fallar n'aprovir a los sos pacientes de la información relevante y necesario» sobre la verdadera naturaleza de los productos homeopáticos que promocionen y vienden: {{cita|El mio llamáu ye a cencielles a la honestidá. Dexen a les persones mercar lo que quieran, pero dígan-yos la verdá sobre lo que tán mercando. Estos tratamientos son biolóxicamente inverosímiles y que los ensayos clínicos demostraron que nun faen absolutamente nada nos seres humanos. L'argumentu de qu'esta información nun ye relevante o importante pa los veceros ye bastante y a cencielles risible.<ref>{{Obra citada |títulu=Pharmacists urged to 'tell the truth' about homeopathic remedies |url=http://www.guardian.co.uk/science/2008/jul/21/pharmacists.homeophathy |autor=Sample I |publicación=The Guardian |fecha=21 de xunetu de 2008 |allugamientu=London }}</ref>}} Los pacientes qu'escueyen usar la homeopatía en llugar de la [[medicina basada na evidencia]] arriesgar a perder un diagnósticu oportunu y un tratamientu efeutivu d'enfermedaes series como'l cáncer.<ref name=pmid17285788/><ref name=pmid12974558/> ==== Reaiciones adverses ==== Dellos remedios homeopáticos utilicen venenos como [[Atropa belladonna|belladona]], [[arsénicu]] y hedra venenosa que son altamente esleíos. Los ingredientes orixinales solo en raros casos tán presentes en niveles detectables. Les reaiciones adverses pueden debese a una preparación desaparente o una baxa dilución intencional. Informóse d'efeutos adversos graves como epilepsies y muerte debíu o asociáu al usu de dellos remedios homeopáticos.<ref name=sr2012/><ref>{{Cita web |url=http://www.fda.gov/Safety/MedWatch/SafetyInformation/SafetyAlertsforHumanMedicalProducts/ucm230764.htm |editorial=Food and Drug Administration |fecha=23 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=agostu de 2013 |títulu=Hyland's Teething Tablets: Recall - Risk of Harm to Children}}</ref> Asocedió casos d'[[intoxicación por arsénicu|envelenamientu por arsénicu]] depués del usu de preparaciones homeopátiques d'arsénicu.<ref name=pmid14705842 /> El xel nasal Zicam Cold remedy (Remediu pal resfriáu Zicam), que contién 2X (1:100) [[gluconato de cinc]], causaría qu'un pequeñu porcentaxe de los sos consumidores perdieren el so sentíu del olfatu.<ref>{{Obra citada |autor =Barrett S |url =http://www.homeowatch.org/legal/zicam.html |títulu=Zicam marketers sued |fecha =4 de payares de 2003 |fechaaccesu = 25 d'ochobre de 2007 |editorial =Homeowatch.org }}</ref> 340 casos llegaron a un arreglu estraxudicial en 2006 por USD 12 millones.<ref>{{Obra citada |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/30/AR2006013001240.html |títulu=Paying through the nose |fechaaccesu = 25 d'ochobre de 2007 |autor=Boodman S |fecha =31 de xineru de 2006 |editorial =Washington Post | títulu=This Week in Health & Science }}</ref> En 2009, la Food and Drug Administration (FDA, Estaos Xuníos) encamentó dexar d'usar trés descontinuados remedios pal resfrío Zicam por cuenta de que podíen causar un dañu permanente al sentíu del olfatu de los sos consumidores.<ref>Sources: * {{Obra citada | títulu = Zicam may damage sense of smell - FDA | autor = Julianne Pepitone | fecha = 16 de xunu de 2009 | obra = CNNMoney.com | url = http://money.cnn.com/2009/06/16/news/companies/zicam_sense_of_smell/index.htm?section=money_latest }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006071222/http://money.cnn.com/2009/06/16/news/companies/zicam_sense_of_smell/index.htm?section=money_latest |date=2014-10-06 }} * {{Obra citada | títulu = Information on Zicam Cold remedy Nasal Xel, Zicam Cold remedy Nasal Swabs, and Zicam Cold remedy Swabs, Kids Size | fecha = 16 de xunu de 2009 | editorial = FDA | url = http://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/PostmarketDrugSafetyInformationforPatientsandProviders/ucm166834.htm }}</ref> Zicam foi llanzáu al mercáu ensin un [[New Drug Application]] (NDA, Solicitú de nueva melecina) so una cláusula nel Manual de la política de complimiento de la FDA llamada «Condiciones so les que les melecines homeopátiques pueden comercializase» (CPG 7132.15). Sicasí, la FDA alvirtió a Matrixx Initiatives, el so fabricante, por aciu una [[FDA Warning Letter|Notificación d'alvertencia]] qu'esta política nun aplicaba cuando esistía un riesgu de salú pa los consumidores.<ref>{{Obra citada | títulu = Matrixx Initiatives, Inc. AKA Zicam LLC 6/16/09. Warning letter | editorial = FDA | fecha = 16 de xunu de 2009 | url = http://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/ucm166909.htm }}</ref> Una revisión de 2000 informó que los productos homeopáticos "improbablemente provoquen reaiciones adverses graves".<ref>{{Cita publicación|apellíu1=Dantas|nome1=F|apellíu2=Rampes|nome2=H|títulu=Do homeopathic medicines provoke adverse effects? A systematic review|publicación=British Homoeopathic journal|volume=89|páxines=S35–S38|doi=10.1054/homp.1999.0378}}</ref> En 2012, una revisión sistemática de la evidencia sobre los posibles [[reaición adversa a medicamentos|efeutos adversos]] de la homeopatía concluyó que «la homeopatía tien el potencial d'estropiar a los pacientes y consumidores tantu en formes direutes como indireutes».<ref name="sr2012">{{Cita publicación | apellíu1 = Posadzki | nome1 = P. | apellíu2 = Alotaibi | nome2 = A. | apellíu3 = Ernst | nome3 = Y. | títulu = Adverse effects of homeopathy: A systematic review of published case reports and case series | publicación = International Journal of Clinical Practice | volume = 66 | númberu = 12 | páxines = 1178–1188 | añu = 2012 | pmid = 23163497 | doi = 10.1111/ijcp.12026 }}</ref> [[Edzard Ernst]], unu de los investigadores, complementó l'artículu nel so blogue escribiendo: «Dicir de cutiu y dicir de nuevu: si úsase como una alternativa a una cura efeutiva, inclusive'l tratamientu más “inocuo” puede convertise nuna amenaza pa la vida».<ref>{{Cita web |url=http://edzardernst.com/2012/12/the-risks-of-homeopathy/ |títulu=The risks of homeopathy? |autor=Edzard Ernst, MD, PhD, FMedSci, FSB, FRCP, FRCPEd |fechaaccesu=avientu de 2012}}</ref> ==== Falta d'eficacia ==== La falta d'evidencia científica convincente que sofite la so eficacia<ref name="Adler"/> y l'usu de remedios ensin nengún ingrediente activu causaron carauterizaciones de pseudociencia y charlatanería,<ref name="pmid17719708" /><ref name="NSBattitudes" /><ref name="pmid14676179">{{Obra citada |apellíu1=Atwood |nome1=K. C. |títulu="Neurocranial Restructuring" and Homeopathy, Neither Complementary nor Alternative |publicación=Archives of Otolaryngology - Head and Neck Surgery |volume=129 |númberu=12 |páxines=1356–7 |añu=2003 |pmid=14676179 |doi=10.1001/archotol.129.12.1356}}</ref><ref name="NdububaQuack">{{Obra citada |apellíu1=Ndububa |nome1=VI |títulu=Medical quackery in Nixeria; why the silence? |publicación=Nigerian journal of medicine |volume=16 |númberu=4 |páxines=312–7 |añu=2007 |pmid=18080586 |doi=10.4314/njm.v16i4.37328}}</ref> o, nes pallabres d'una revisión médica de 1998, «terapia placebo nel meyor de los casos y charlatanería nel peor».<ref name=Ernst>{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y. |apellíu2=Pittler |nome2=MH |títulu=Efficacy of Homeopathic Arnica: A Systematic Review of Placebo-Controlled Clinical Trials |publicación=Archives of Surgery |volume=133 |númberu=11 |páxines=1187–90 |añu=1998 |pmid=9820349 |doi=10.1001/archsurg.133.11.1187}}</ref> El Direutor médicu d'Inglaterra, [[Sally Davies (doctor)|Dame Sally Davies]], dixo que los remedios homeopáticos son «basura» y nun sirven pa nada más que placebo.<ref>{{Cita noticies |url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/9822744/Homeopathy-is-rubbish-says-chief-medical-officer.html |títulu=Homeopathy is 'rubbish', says chief medical officer |apellíu=Rosa Silverman |obra=[[The Daily Telegraph]] |editorial=[[Telegraph Media Group|TMG]] |ubicación=Londres |issn=0307-1235 |oclc=49632006 |fechaaccesu=24 de xineru de 2013}}</ref> Jack Killen, subdireutor interín del [[Centru Nacional de Medicina Complementaria y Alternativa]], dixo que la homeopatía «va más allá de toa comprensión actual de la química y la física». Amestó: «Nun esiste, al mio saber, enfermedá pa la cual probárase que la homeopatía seya un tratamientu efeutivu».<ref name="Adler">{{Cita noticies|autor=Adler J |url=http://www.newsweek.com/id/105581 |títulu=No way to treat the dying |publicación=Newsweek |fecha= 4 de febreru de 2004}}</ref> [[Ben Goldacre]] dixo que los homeópates que tracamundien la evidencia científica pa un públicu [[científicamente analfabetu]] hanse «autoexcluido de la medicina académica y toa critica enfrentóse demasiáu de cutiu con fuximientu en llugar d'alderique».<ref name = Goldacre2007/> Los homeópates frecuentemente prefieren ignorar los [[metaanálisis]] en favor d'una [[Falacia d'evidencia incompleta|seleición miquera]] de resultaos positives, tales como promocionar un [[estudiu observacional]] particular (unu que Goldacre describi como «un pocu más qu'una encuesta de prestu del consumidor») como si esti fora muncho más informativu qu'una serie d'ensayos controlaos aleatorizados.<ref name = Goldacre2007/> Refiriéndose específicamente a la homeopatía, el Comité de Ciencia y Teunoloxía de la [[Cámara de los Comunes del Reinu Xuníu]] declaró: {{cita|Al nuesu ver, les revisiones sistemátiques y los metaanálisis demuestren concluyentemente que los productos homeopáticos nun se desempeñen meyor que placebos. El Gobiernu comparte la nuesa interpretación de la evidencia.<ref name=inquiry_4504>{{Obra citada |fecha=22 de febreru de 2010 |títulu=Evidence Check 2: Homeopathy - Science and Technology Committee |editorial=British House of Commons Science and Technology Committee |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/45/4504.htm |fechaaccesu=5 d'abril de 2014 }}</ref>}} {{cita|Nel paecer del Comité, la homeopatía ye un tratamientu placebo y el Gobiernu tendría de tener una política sobre prescribir placebos. El Gobiernu ye reluctante a encetar la procedencia y ética de prescribir placebos a los pacientes, lo que usualmente depende de dalgún grau d'engañu al paciente. La prescripción de placebos nun ye consistente cola eleición del paciente informáu, que'l Gobiernu asegura que ye bien importante, yá que significa que los pacientes nun tienen tola información necesaria pa tomar una decisión significativa. Más allá de los problemes éticos y la integridá de la [[rellación médicu-paciente]], prescribir puros placebos ye una mala medicina. El so efeutu nun ye de fiar ya impredicible y nun puede formar el fundamentu esclusivu de nengún tratamientu nel [[Serviciu Nacional de Salú (Reinu Xuníu)|NHS]] [Sistema Nacional de Salú].<ref name=inquiry_cfm/>}} El [[Centru Nacional de Medicina Complementaria y Alternativa]] del [[National Institutes of Health (Estaos Xuníos)]] declaró: {{cita|La homeopatía ye una tema revesosa na investigación de la medicina complementaria. Dellos de los conceutos claves de la homeopatía nun son consistentes colos conceutos fundamentales de la química y la física. Por casu, nun ye posible esplicar en términos científicos cómo un remediu que contién pocu o nengún ingrediente activu pueda tener dalgún efeutu. Esto, de la mesma, crea grandes retos a la investigación clínica rigorosa de los remedios homeopáticos. Por casu, unu nun puede confirmar qu'un remediu desaxeradamente esleíu contién lo que se noma na etiqueta, o desenvolver midíes oxetives qu'amuesen efeutos de remedios desaxeradamente esleíos nel cuerpu humanu.<ref name="nih-homeo">{{Cita web |url=http://nccam.nih.gov/health/homeopathy |títulu=Homeopathy: An Introduction |fecha=abril de 2012 |editorial=National Center for Complementary and Alternative Medicine |fechaaccesu=xineru de 2013 }}</ref>}} ==== En llugar del tratamientu médicu ==== Nel ámbitu clínicu, los pacientes qu'escueyen usar homeopatía en cuenta de medicina científica cuerren el riesgu de perder un diagnósticu precoz y un tratamientu efeutivu, d'esta miente empeorando les consecuencies d'enfermedaes graves.<ref name=pmid17285788/><ref name=pmid12974558>{{Obra citada |apellíu1=Malik |nome1=Imtiaz A. |apellíu2=Gopalan |nome2=Sethuraman |títulu=Use of CAM results in delay in seeking medical advice for breast cancer |publicación=European Journal of Epidemiology |volume=18 |númberu=8 |páxines=817–22 |añu=2002 |pmid=12974558 |doi=10.1023/A:1025343720564 |cita=CAM use [in the developing countries this study solely considered] was associated with delay in seeking medical advice (OR: 5.6; 95% CI: 2.3, 13.3) and presentation at an advanced stage of disease}}</ref><ref name="pmid8554846" /><ref name=malaria2/> Críticos de la homeopatía citaron casos de pacientes homeopáticos que refugaron recibir un correutu tratamientu pa enfermedaes que fácilmente podríen ser diagnosticaes y trataes con medicina basada n'evidencia y que morrieron de resultes,<ref name=Baby_Gloria>Case of Baby Gloria, who died in 2002: * {{Obra citada |títulu = Homeopath Thomas Sam guilty of daughter Gloria's death |publicación = The Daily Telegraph |fecha = 5 de xunu de 2009 |url = http://www.dailytelegraph.com.au/news/homeopath-thomas-sam-guilty-of-daughter-glories-death/story-y6freuy9-1225723018271 }} * {{Obra citada |títulu = Parents guilty of manslaughter over daughter's eczema death |publicación = The Canberra Times |fecha = 5 de xunu de 2009 |url = http://www.canberratimes.com.au/news/national/national/xeneral/parents-guilty-of-manslaughter-over-daughters-eczema-death/1533293.aspx |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100625160931/http://www.canberratimes.com.au/news/national/national/xeneral/parents-guilty-of-manslaughter-over-daughters-eczema-death/1533293.aspx |fechaarchivu = 25 de xunu de 2010 }}</ref><ref name=Dingle>{{Obra citada|autor=Alastair Neil Hope, State Coroner |url=https://www.scribd.com/doc/68731728/Coroner-Dingle-Finding |títulu=Coroner's inquest into the death of Penelope Dingle. Ref Non: 17/10 }}</ref> amás de la práutica de mercadotecnia» de criticar y quitar importancia a la efeutividá de la medicina científica.<ref name = Goldacre2007/><ref name=Dingle/> Los homeópates afirmen que l'usu de medicines convencionales «va emburriar la enfermedá más fondu» y va causar enfermedaes más graves, un supuestu procesu llamáu «represión».<ref>{{Obra citada |autor=Schmukler AV |añu=2006 |url=https://books.google.com/?id=Y1fVzLCmk5gC&pg=PA16&dq=suppression+homeopathy |títulu=Homeopathy: An A to Z Home Handbook |editorial=Llewellyn Worldwide |páxina=16 |isbn=978-0-7387-0873-7 }}</ref> Dellos homeópates, especialmente aquellos que nun son médicos, desaconseyen la [[vacuna]]ción.<ref name="pmid8554846" /><ref name="pmid9243229">{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y. |títulu=The attitude against immunisation within some branches of complementary medicine |publicación=European Journal of Pediatrics |volume=156 |númberu=7 |páxines=513–5 |añu=1997 |pmid=9243229 |doi=10.1007/s004310050650}}</ref><ref>{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y |títulu=Rise in popularity of complementary and alternative medicine: reasons and consequences for vaccination |publicación=Vaccine |volume=20 |páxines=S90–3; discussion S89 |añu=2001 |doi =10.1016/S0264-410X(01)00290-0 |pmid=11587822}}</ref> Dalgunos suxeren reemplazala con «nosode», productu homeopáticu creáu a partir de material biolóxico como aguadía, texíu infestáu, bacilu de esputo o, nel casu de «nosodes intestinales», fieces.<ref>{{Obra citada |autor =Pray WS |títulu =The Challenge to Professionalism Presented by Homeopathy |publicación =American Journal of Pharmaceutical Education |volume =60 |páxines =198–204 |añu =1996 }}</ref> Ente que Hahnemann oponer a tales preparaciones, los homeópates contemporáneos de cutiu usar anque nun esiste evidencia qu'indique efeutu benéficu dalgunu.<ref>{{Obra citada |títulu =A challenge to the credibility of homeopathy |publicación =Am J Pain Management |añu =1992 |autor=Pray WS |númberu =2 |páxines =63–71 }}</ref><ref>{{Obra citada |apellíu1=English |nome1=J |títulu=The issue of immunization |publicación=British Homoeopathic journal |volume=81 |páxines=161–3 |añu=1992 |doi=10.1016/S0007-0785(05)80171-1 |númberu=4}}</ref> Identificáronse casos d'homeópates desaconseyando l'usu de melecines antimalaria.<ref name=malaria2/><ref name=malaria1 /><ref name="pmid11082104"/> Esto espón a los viaxeros al trópicu que siguen l'encamientu en peligru grave, yá que los remedios homeopáticos son dafechu inefectivos contra'l parásitu de la [[malaria]].<ref name=malaria2> {{Obra citada |autor =Jones M |títulu =Malaria advice 'risks lives&#39; |fecha = 14 de xunetu de 2006 |periodical =Newsnight |editorial =BBC Television |url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/5178122.stm |fechaaccesu = 24 de marzu de 2009 }}</ref><ref name=malaria1> {{Obra citada |autor =Jha A |títulu =Homeopaths 'endangering lives' by offering malaria remedies |fecha =14 de xunetu de 2006 |url =http://www.guardian.co.uk/science/story/0,,1820103,00.html |publicación =The Guardian | allugamientu=London }}</ref><ref name="pmid11082104">{{Obra citada |apellíu1=Starr |nome1=M. |títulu=Malaria affects children and pregnant women most |publicación=BMJ |volume=321 |páxina=1288 |añu=2000 |doi=10.1136/bmj.321.7271.1288 |númberu=7271}}</ref><ref name=Coffman>Coffman, Becky. [http://www.cdc.gov/malaria/stories/homeopathic_drugs.html A Cautionary Tale: The Risks of Unproven Antimalarials.] Centers for Disease Control</ref> Nun casu de 2004, un homeópata indicó a unu de los sos pacientes que dexara de tomar la medicación convencional pa una afección cardiaca. El 22 de xunu d'esi añu aconseyólu: «Abandona toles melecines, incluyíos los homeopáticos». Dos meses dempués, alredor del 20 d'agostu, aportunó que yá nun precisaba siguir el so tratamientu médicu. El 23 d'agostu, amestó «A cencielles nun puede tomar nengún fármacu. Suxerí-y dellos remedios homeopáticos. [...] Siéntome seguro de que si sigue l'encamientu va recuperar la so salú». La paciente foi ingresada al hospital a otru día, onde morrió ocho díes dempués. El diagnósticu final foi «fallu cardiaca aguda por cuenta de suspensión del tratamientu».<ref>{{Obra citada |url=http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3352247/Patient-died-after-being-told-to-stop-heart-medicine.html |títulu=Patient died after being told to stop heart medicine |fechaaccesu = 15 d'ochobre de 2007 |autor=Bunyan N |fecha = 22 de marzu de 2007 |títulu =Daily Telegraph |obra=The Daily Telegraph |allugamientu=London }}</ref><ref>{{Obra citada |url = http://www.gmc-uk.org/concerns/hearings_and_decisions/ftp/20070628_ftp_panel_viegas.asp |títulu = Fitness To Practise panel hearing on Dr Marisa Viegas |fechaaccesu = 25 de xineru de 2009 |fecha = xunu de 2007 |editorial = Xeneral Medical Council (via archive.org) |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071222002350/http://www.gmc-uk.org/concerns/hearings_and_decisions/ftp/20070628_ftp_panel_viegas.asp |fechaarchivu = 22 d'avientu de 2007 }}</ref> En 1978, [[George Vithoulkas]] afirmó que si se trabar la [[sífilis]] con antibióticos, esta desenvolveríase nuna sífilis secundario y terciario con compromisu del [[sistema nerviosu central]]. [[Anthony Campbell (médicu)|Anthony Campbell]], entós un médicu especialista de la Royal London Homeopathic Hospital, retrucó «El profanu desafortunáu podría ser bien engañáu pola retórica de Vithoulkas en refugase a siguir el tratamientu ortodoxu».<ref>{{Cita web |url= http://www.minimum.com/reviews/science-homeopathy.htm |títulu= The Science of Homoeopathy, by G. Vithoulkas |editorial= ''British Homoeopathic Journal'' |volume= 67 |fecha= ochobre de 1978 |fechaaccesu= 2 d'ochobre de 2013 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130529192321/http://www.minimum.com/reviews/science-homeopathy.htm |fechaarchivu= 29 de mayu de 2013 }}</ref> Los dichos de Vithoulkas espublizaron la idea de que tratar una enfermedá con melecines solo conducir más fondu nel cuerpu. Esto ta en conflictu colos estudios científicos, qu'indiquen que'l tratamientu con [[penicilina]] produz una cura completa de la sífilis en más del 90&nbsp;% de los casos.<ref name="Birnbaum">{{Obra citada |autor =Birnbaum NR, Goldschmidt RH, Buffett WO |títulu =Resolving the common clinical dilemmas of syphilis |url =http://www.aafp.org/afp/990415ap/2233.html |publicación =Am Fam Physician |volume =59 |númberu =8 |páxines =2233–40, 2245–6 |añu =1999 |pmid =10221308 }} {{Cita web |url=http://www.aafp.org/afp/990415ap/2233.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110606033808/http://www.aafp.org/afp/990415ap/2233.html |fechaarchivu=2011-06-06 }}</ref> Una revisión de 2006 por W. Steven Pray de la Facultá de farmacia de la [[Southwestern Oklahoma State University]] encamentó que les facultaes de farmacoloxía incluyan una asignatura obligatoria sobre medicaciones y tratamientos ensin evidencia, promover el discutiniu de dilemes éticos inherentes n'encamentar productos ensin garantía de seguridá y eficacia y que se debería enseñar a los estudiantes ónde los sistemes ensin probar, como la homeopatía, estremar de la medicina basada na evidencia.<ref>{{Obra citada |autor=Pray WS |títulu=Ethical, scientific, and educational concerns with unproven medications |publicación=Am J Pharm Educ |volume=70 |númberu=6 |páxina=141 |añu=2006 |pmid=17332867 |pmc=1803699 |doi=10.5688/aj7006141 }}</ref> Nun artículu tituláu «¿Tendríamos De caltener una mente abierta a la homeopatía?»<ref name=Baum_&_Ernst>{{Obra citada |apellíu1=Baum |nome1=Michael |apellíu2=Ernst |nome2=Edzard |títulu=Should We Maintain an Open Mind about Homeopathy? |publicación=The American Journal of Medicine |volume=122 |númberu=11 |páxines=973–4 |añu=2009 |pmid=19854319 |doi=10.1016/j.amjmed.2009.03.038 |cita=Homeopathy is among the worst examples of faith-based medicine… These axioms [of homeopathy] are not only out of line with scientific facts but also direutly opposed to them. If homeopathy is correct, much of physics, chemistry, and pharmacology must be incorrect… To have an open mind about homeopathy or similarly implausible forms of alternative medicine (e.g., Bach Flower remedies, spiritual healing, crystal therapy) is, therefore, not an option}}</ref> publicada na ''[[American Journal of Medicine]]'', [[Michael Baum]] y [[Edzard Ernst]] escribieron que «La homeopatía ta ente los peores exemplos de medicina basada na fe. [...] Estos axomes [de la homeopatía] nun son solo tán fora de tonu de los fechos científicos, sinón que tamién se -yos oponen direutamente. Si la homeopatía ye correuta, muncha de la física, química y farmacoloxía tien de ser incorreuta». En 2013, ''sir'' [[Mark Walport]], el nuevu [[Government Chief Scientific Adviser]] del Reinu Xuníu y cabeza del [[Government Office for Science]], dixo sobre la homeopatía: «El mio paecer científicu ye absolutamente claro: la homeopatía ye una tontura, ye aciencia. La mio asesoría a los ministros ye clara: que nun esiste ciencia na homeopatía. Lo máximu que puede tener ye un efeutu placebo. Ye entós una decisión política si gasten dineru nella o non».<ref name=Collins>Nick Collins, Science Correspondent. [http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/10003680/Homeopathy-is-nonsense-says-new-chief-scientist.html «Homeopathy is nonsense, says new chief scientist.»] ''The Telegraph'', 18 d'abril de 2013.</ref> El so predecesor, el profesor ''sir'' [[John Beddington]], al respective de la so opinión sobre la homeopatía «fundamentalmente inorada» pol gobiernu, dixo: «La única [opinión siendo inorada] que podría concebir ye la homeopatía, que ta lloca. Nun tien respaldu de bases científiques. De fechu tola ciencia señala al fechu de que nun ye pa nada sensatu. La clara evidencia ta diciendo que ta equivocada, pero la homeopatía entá ye usada nel [[Serviciu Nacional de Salú (Reinu Xuníu)|NHS]] [Sistema nacional de salú]».<ref name=Gray>Richard Gray, Science Correspondent, [http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/9982234/Homeopathy-on-the-NHS-is-mad-says-outgoing-scientific-adviser.html «Homeopathy on the NHS is 'mad' says outgoing scientific adviser.»] ''The Telegraph'', 9 d'abril de 2013.</ref> {{VT|Gloria Thomas Sam}} == Regulación y prevalencia == {{AP|Regulación y prevalencia de la homeopatía}} [[Ficheru:Bristol Homeopathic.jpg|thumb|Hampton House, l'antiguu allugamientu del Hospital Homeopáticu de [[Brístol]], l'últimu hospital homeopáticu restante nel [[National Health Service|Serviciu Nacional de Salú]] británicu.<ref name=inquiry_cfm/>]] La homeopatía ye abondo común en dellos países, ente que n'otros ye pocu común; ta altamente regulada en dalgunos y práuticamente ensin regulación n'otros. Prauticar en tol mundu y precísense cualificaciones profesionales y llicencies na mayoría de los países.<ref name="WHO" /> En dellos países nun esisten normes llegales específiques relatives a la práutica de la homeopatía, ente que n'otros ríquese un títulu de medicina científica o una llicencia daos por universidaes acreditaes. N'Alemaña, pa convertise nun homeópata, unu tien d'asistir a un programa de formación de trés años, ente que Francia, Austria y Dinamarca esixen llicencies pa diagnosticar cualquier enfermedá o espachar cualquier productu que'l so propósitu ye tratar una enfermedá.<ref name="WHO" /> Dellos tratamientos homeopáticos tán cubiertos polos servicios de salú pública de dellos países europeos, ente ellos Francia, el Reinu Xuníu, Dinamarca y Luxemburgu. N'otros países, como Bélxica, la homeopatía nun ta cubierta. N'Austria, el serviciu de salú pública rique una prueba científica d'efeutividá pa reembolsar tratamientos médicos y la homeopatía ta catalogada como non reembolsable,<ref>{{Obra citada |autor = Hauptverband der österreichischen Sozialversicherungsträger |url = https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |títulu = Liste nicht erstattungsfähiger Arzneimittelkategorien gemäß § 351c Abs. 2 ASVG (Llista de tratamientos ensin subvencionar polos servicios sociales n'Austria) |fecha = 31 de marzu de 2004 |idioma = de |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110706091417/https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |fechaarchivu = 6 de xunetu de 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706091417/https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |date=2011-07-06 }} {{Cita web |url=https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110706091417/https://www.avsv.at/avi/dokument/dokumentanzeige.xhtml?dokid=2004%3D34&dokStat=0&csrId=1736&tlId=1231413537940 |fechaarchivu=2011-07-06 }}</ref> pero pueden faese esceiciones;<ref>{{cita court |litigants = Rechtssatz (llei) |court = Oberster Gerichtshof OGH - Tribunal Supremu d'Austria |opinion = RS0083796 {{de icon}} |date = 28 de febreru de 1994 |url=http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Justiz/JJR_19940228_OGH0002_010OBS00103_9300000_001/JJR_19940228_OGH0002_010OBS00103_9300000_001.pdf |format=PDF }}</ref> les pólices de seguros de salú quitaos dacuando inclúin el tratamientu homeopáticu.<ref name="WHO" /> El gobiernu suizu, dempués d'un ensayu de 5 años, retiró la cobertoria de la homeopatía y otros cuatro tratamientos complementarios en 2005 al afirmar que nun cumplíen colos criterios d'eficacia y coste-efeutividad,<ref name="EndofHomeopathy">{{Obra citada |apellíu1=The Lancet |títulu=The end of homoeopathy |publicación=The Lancet |volume=366 |páxina=690 |añu=2005 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67149-8 |númberu=9487}}</ref> pero tres un referendu en 2009 los cinco terapies fueron reintegrados por un periodu de prueba adicional de 6 años a partir de 2012.<ref>{{Obra citada |url =http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Alternative_therapies_are_put_to_the_test.html?cid=29242484 |títulu =Terapies Alternatives baxu prueba |autor =Dacey J |fecha =14 de xineru de 2011 |editorial =swissinfo.ch |fechaaccesu =17 de xineru de 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422184705/http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Alternative_therapies_are_put_to_the_test.html?cid=29242484 |date=2014-04-22 }} {{Cita web |url=http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Alternative_therapies_are_put_to_the_test.html?cid=29242484 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140422184705/http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Alternative_therapies_are_put_to_the_test.html?cid=29242484 |fechaarchivu=2014-04-22 }}</ref> [[Ficheru:India - Varanasi pharmacy - 0830.jpg|left|thumb|Remedios nuna farmacia homeopática en [[Benarés]], India.]] El gobiernu indiu reconoz la homeopatía como una de los sos sistemes nacionales de medicina;<ref>{{Obra citada |url = http://india.gov.in/citizen/health/healthcare_system.php |títulu = Alternative System of Health Care |editorial = Gobiernu d'India |fechaaccesu = 15 de xineru de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100102154756/http://india.gov.in/citizen/health/healthcare_system.php |fechaarchivu = 2 de xineru de 2010 }}</ref> establecióse AYUSH o'l Departamentu de Ayurveda, Yoga y Naturopatía, Unani, Siddha y Homeopatía nel marcu del Ministeriu de Salú y Bienestar Familiar.<ref>{{Cita noticies|url=http://indianmedicine.nic.in/index.asp?lang=1|títulu=AYUSH|editorial=[[Gobiernu de la India]]. website}}</ref> El Conseyu Central d'Homeopatía foi establecíu en 1973 pa supervisar la educación cimera de la homeopatía y l'Institutu Nacional de la Homeopatía en 1975.<ref>{{Cita web|títulu=Professional Councils|url=http://www.ugc.ac.in/inside/pcouncil.html#CCH|editorial=[[University Grants Commission (India)|Comisión beques Universitaries]] (UGC) website|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110819075940/http://www.ugc.ac.in/inside/pcouncil.html#CCH|fechaarchivu=19 d'agostu de 2011}}</ref> Ríquese un mínimu d'un diploma n'homeopatía acreditáu y la inscripción nun rexistru estatal o'l Rexistru Central d'Homeopatía pa prauticar la homeopatía na India.<ref>{{Obra citada |url = http://www.cchindia.com/central_act3.htm |títulu = The Homoeopathy Central Council Act, 1973, s. 15 and Sch. II |editorial = Conseyu Central d'Homeopatía, India |fechaaccesu = 18 de xineru de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091123105853/http://www.cchindia.com/central_act3.htm |fechaarchivu = 23 de payares de 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091123105853/http://www.cchindia.com/central_act3.htm |date=2009-11-23 }} {{Cita web |url=http://www.cchindia.com/central_act3.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091123105853/http://www.cchindia.com/central_act3.htm |fechaarchivu=2009-11-23 }}</ref> == Oposición pública == N'Estaos Xuníos, el presidente de la [[National Council Against Health Fraud]] (Conseyu nacional contra'l fraude en salú) dixo que «La homeopatía ye un fraude perpetáu contra'l públicu coles bendiciones del gobiernu, gracies al abusu de poder políticu del senador Royal Copeland [principal promotor de la Food, Drug, and Cosmetic Act, 1938]».<ref>{{Cita web |autor=William T. Jarvis, President, National Council Against Health Fraud |url=http://www.homeowatch.org/articles/fdac2.html |títulu=Response to Isadora Stehlin "Homeopathy: Real Medicine or Empty Promises?" (originally published in ''FDA Consumer'' April 1997}}</ref> Volviéronse populares les parodies de «sobredosis» de los preparaos homeopáticos por individuos o grupos por aciu suicidios homeopáticos» desque [[James Randi]] empezó a tomar botelles enteres de píldores somníferes homeopátiques antes de dar les sos charres.<ref>{{Cita web|títulu=James Randi's fiery takedown of psychic fraud|url=http://www.ted.com/talks/james_randi.html|editorial=TED|fechaaccesu=8 de mayu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160921043431/http://www.ted.com/talks/james_randi.html|fechaarchivu=2016-09-21}}</ref><ref>{{Cita web|apellíu=Randi|nome=James|títulu=James Randi Speaks Homeopathy Week 2010 |url=http://www.youtube.com/watch?v=_WyzM_TsIXc&feature=player_embedded#!|editorial=JREF}}</ref><ref>{{Cita web|apellíu=Randi|nome=James|títulu=James Randi Lecture @ Caltech - Homeopathy |url=http://www.youtube.com/watch?v=0jqP_1beVXQ&feature=player_embedded|editorial=California Institute of Technology|fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|apellíu=Randi|nome=James|títulu=James Randi's Challenge to Homeopathy Manufacturers and Retail Pharmacies |url=http://www.youtube.com/watch?v=SMukj31qw1O&feature=player_embedded#!|editorial=JREF|fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> En 2010 The Merseyside Skeptics Society del Reinu Xuníu llanzó la [[campaña 10:23]], qu'afalaba a realizar sobredosis coleutives en públicu. En 2011 esta espandióse y participaron 69 grupos, de los cualos 54 xubió grabaciones del procesu.<ref>{{Cita web |url=http://www.1023.org.uk/the-1023-challenge-gallery.php |títulu=The 10:23 Challenge 2011 Gallery |editorial=Merseyside Skeptics Society |fechaaccesu=11 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110214132738/http://www.1023.org.uk/the-1023-challenge-gallery.php |fechaarchivu=2011-02-14 }}</ref> N'abril de 2012, na conferencia SkeptiCal en Berkeley, más de 100 persones participaron nuna sobredosis masiva de ''coffea cruda'', preparáu homeopáticu que supuestamente sollivia la velea.<ref>{{Cita web|apellíu=Munger|nome=Kel|títulu=Drugs, not bugs|url=http://www.newsreview.com/sacramento/drugs-not-bugs/content?oid=5825955|editorial=Sacramento News Review|fechaaccesu=4 de mayu de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|títulu=Mixing Homeopathic "Remedies" for 2011 San Francisco 10:23 "Overdose"|url=http://www.youtube.com/watch?v=X2Bg-aSjNM4&feature=player_embedded#!|editorial=10:23 campaign|fechaaccesu=9 de mayu de 2012}}</ref> Les organizaciones educaciones y ensin fines d'arriquecimientu [[Center for Inquiry]] (CFI) y l'asociada [[Comité pa la Investigación Escéptica|Committee for Skeptical Inquiry]] (CSI) demandaron a la [[Alministración d'Alimentos y Melecines|Food and Drug Administration]] (FDA, Estaos Xuníos), criticando a [[Boiron]] por tracamundiar l'etiquetáu y la publicidá d'[[Oscillococcinum]]. CFI en Canadá fixo un llamáu a los consumidores que se sintieron estropiaos por productos homeopáticos por que los contactaren.<ref>{{Cita web|títulu=Harmed by Homeopathy? CFI Wants to Hear from You|url=http://www.centerforinquiry.net/news/harmed_by_homeopathy_cfi_wants_to_hear_from_you|editorial=[[Center for Inquiry]]|fechaaccesu=4 de mayu de 2012|fecha=18 d'abril de 2012}}</ref> N'agostu de 2011,<ref name="Casewatch">{{Cita web| url=http://www.casewatch.org/civil/boiron/oscillococcinum/complaint.shtml| títulu=Suit Targets Homeopathic Flu Remedy Claims| editorial=Casewatch| fecha=18 d'agostu de 2011| fechaaccesu=5 de mayu de 2012| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171114194525/https://www.casewatch.org/civil/boiron/oscillococcinum/complaint.shtml| fechaarchivu=2017-11-14}}</ref> una [[demanda coleutiva]] foi presentada<ref name="Casewatch"/> contra Boiron en representación de «tolos residentes de California que mercaron Oscillo en cualquier día de los postreros 4 años». Los cargos fueron que «nun ye namás que una píldora d'azucre», «a pesar d'espublizar falsamente que contenía un ingrediente activu reconocíu pa tratar los síntomes del gripe».<ref name="Top Class Actions">{{Cita web|url=http://www.topclassactions.com/lawsuit-settlements/lawsuit-news/1309--boiron-oscillococcinum-class-action-lawsuit| títulu= Boiron Oscillococcinum Class Action Lawsuit| editorial=Top Class Actions| fecha=8 d'agostu de 2011| fechaaccesu=24 de setiembre de 2011}}</ref> La reportera [[Erica Johnson]] del programa ''[[Marketplace (TV series)|Marketplace]]'' de la [[CBC News]] dirixó una investigación sobre la industria homeopático canadiense. Les sos conclusiones fueron que ta «basada en ciencia defectuosa y pensamientu realmente chiflado». Escépticos del [[Center for Inquiry]] (CFI) participaron d'una sobredosis coleutiva frente a una sala d'emerxencies en [[Vancouver]], B.C., tomando botelles enteres de «melecines» que-yos debería haber provocáu adormecimientu, estomagaes o muerte. Depués de 45 minutos d'observación nun se manifestó nengún efeutu adversu. Johnson pidió-yos a los homeópates y los sos representantes corporativos cures pal cáncer y afirmaciones de vacunación. Toos informaron de resultaos positives pero nengunu pudo ufiertar un respaldu científicu a les sos afirmaciones, solo que «funciona». Jonhson foi incapaz d'atopar dalguna evidencia de que los preparaos homeopáticos contuvieren dalgún ingrediente activu. Los analises realizaos nel Departamentu de química de la [[Universidá de Toronto]] toparon que l'ingrediente activu yera tan pequeñu que «ye equivalente a cinco mil de millones de vegaes más pequeñu que la cantidá de aspirina [...] d'una sola píldora». La belladona y la ipecacuana «seríen indistinguibles la una de les otra nun [[Doble ciegu|ensayu ciegu]]».<ref>{{Cita web|apellíu=Johnson|nome=Erica|títulu= Homeopathy: Cure or Con? Part 1 of 2 |program=Marketplace |url=http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=kFKojcTknbU|editorial=CBC News|fechaaccesu=26 de xunu de 2012}}</ref><ref>{{Cita web|apellíu=Johnson|nome=Erica|program=Marketplace |títulu=Homeopathy: Cure or Con? Part 2 of 2|url=http://www.youtube.com/watch?v=QIr3Lo9zlLs&feature=relmfu|editorial=CBC News|fechaaccesu=26 de xunu de 2012}}</ref> == Ver tamién == * [[Pseudociencia]] * [[Oscillococcinum]] * [[Efeutu placebo]] * [[Alopatía]] * [[Gloria Thomas Sam]] * [[Campaña 10:23]] == Referencies == {{llistaref|2| refs= <ref name="Hahnemann">{{cita llibru | títulu=The Homœopathic Medical Doctrine, or "Organon of the Healing Art" | editorial=W.F. Wakeman | autor=Hahnemann, Samuel | enllaceautor=Samuel Hahnemann | añu=1833 | allugamientu=Dublin | páxines=[https://books.google.com/books?id=EnEFAAAAQAAJ&pg=PR3 iii], [https://books.google.com/books?id=EnEFAAAAQAAJ&pg=PA48 48–49] | cita=Observation, reflection, and experience have unfolded to me that the best and true method of cure is founded on the principle, ''[[similia similibus curentur]]''. To cure in a mild, prompt, safe, and durable manner, it is necessary to choose in each case a medicine that will escite an affection similar (''{{lang|el|ὅμοιος πάθος}}'') to that against which it is employed.}} Translator: Charles H. Devrient, Esq.</ref> <ref name=WHO> {{Obra citada |url=http://www.who.int/medicinedocs/en/d/Jh2943y/ |títulu=Legal Status of Traditional Medicine and Complementary/Alternative Medicine: A Worldwide Review |añu=2001 |editorial=[[World Health Organization]] |isbn=978-92-4-154548-8 }}</ref> <ref name=pmid9310601>{{Obra citada |apellíu1=Llinde |nome1=K |apellíu2=Clausius |nome2=N |apellíu3=Ramirez |nome3=G |apellíu4=Melchart |nome4=D |apellíu5=Eitel |nome5=F |apellíu6=Hedges |nome6=L |apellíu7=Jonas |nome7=W |títulu=Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? A meta-analysis of placebo-controlled trials |publicación=The Lancet |volume=350 |páxines=834–43 |añu=1997 |doi=10.1016/S0140-6736(97)02293-9 |pmid=9310601 |númberu=9081}}</ref> <ref name="NSBattitudes">{{Obra citada |autor=National Science Board |añu=2002 |títulu=Science and engineering indicators 2002 |capítulu=Science Fiction and Pseudoscience |url=http://www.nsf.gov/statistics/seind02/c7/c7s5.htm |allugamientu=Arlington, Virginia |editorial=National Science Foundation Directorate for Social, Behavioral and Economic Sciences }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425234305/http://www.nsf.gov/statistics/seind02/c7/c7s5.htm |date=2016-04-25 }}</ref> <ref name=Holmes> {{Obra citada |autor=[[Oliver Wendell Holmes, Sr.]] |títulu=Homoeópathy and its kindred delusions: Two lectures delivered before the Boston Society for the Diffusion of Useful Knowledge |allugamientu=Boston |añu=1842 }} as reprinted in {{Obra citada |autor=[[Oliver Wendell Holmes, Sr.]] |títulu=Currents and Counter-currents in Medical Science |añu=1861 |editorial=Ticknor and Fields |páxines=72–188 |url=https://books.google.com/?id=c8MNAAAAYAAJ |oclc=1544161 |ol=14731800M }}</ref> <ref name="pmid17719708">{{Obra citada |apellíu1=Wahlberg |nome1=A |títulu=A quackery with a difference—New medical pluralism and the problem of 'dangerous practitioners' in the [[Reinu Xuníu|United Kingdom]] |publicación=Social Science & Medicine |volume=65 |páxines=2307–16 |añu=2007 |doi=10.1016/j.socscimed.2007.07.024 |pmid=17719708 |númberu=11}}</ref> <ref name="Time19951125">{{Obra citada |autor=Toufexis A, Cole W, Hallanan DB |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983466,00.html |títulu=Is homeopathy good medicine? |publicación=[[Time]] |fecha=25 de setiembre de 1995 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812011028/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,983466,00.html |date=2013-08-12 }}</ref> <ref name="shang">{{Obra citada |apellíu1=Shang |nome1=Aijing |apellíu2=Huwiler-Müntener |nome2=Karin |apellíu3=Nartey |nome3=Linda |apellíu4=Jüni |nome4=Peter |apellíu5=Dörig |nome5=Stephan |apellíu6=Sterne |nome6=Jonathan AC |apellíu7=Pewsner |nome7=Daniel |apellíu8=Egger |nome8=Matthias |títulu=Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy |publicación=The Lancet |volume=366 |páxines=726–732 |añu=2005 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67177-2 |pmid=16125589 |númberu=9487}}</ref> <ref name="pmid10853874">{{Obra citada |apellíu1=Cucherat |nome1=M |apellíu2=Haugh |nome2=MC |apellíu3=Gooch |nome3=M |apellíu4=Boissel |nome4=JP |títulu=Evidence of clinical efficacy of homeopathy. A meta-analysis of clinical trials. HMRAG. Homeopathic Medicines Research Advisory Group |publicación=European journal of clinical pharmacology |volume=56 |númberu=1 |páxines=27–33 |añu=2000 |pmid=10853874}}</ref> <ref name=pmid14705842>{{Obra citada |apellíu1=Chakraborti |nome1=D |apellíu2=Mukherjee |nome2=SC |apellíu3=Saha |nome3=KC |apellíu4=Chowdhury |nome4=UK |apellíu5=Rahman |nome5=MM |apellíu6=Sengupta |nome6=MK |títulu=Arsenic toxicity from homeopathic treatment |publicación=Journal of toxicology. Clinical toxicology |volume=41 |númberu=7 |páxines=963–7 |añu=2003 |pmid=14705842 |doi=10.1081/CLT-120026518}}</ref> <ref name=pmid17285788>{{Obra citada |apellíu1=Altunc |nome1=O. |apellíu2=Pittler |nome2=M. H. |apellíu3=Ernst |nome3=Y. |títulu=Homeopathy for Childhood and Adolescence Ailments: Systematic Review of Randomized Clinical Trials |publicación=Mayo Clinic Proceedings |volume=82 |númberu=1 |páxines=69–75 |añu=2007 |pmid=17285788 |doi=10.4065/82.1.69 |cita=However, homeopathy is not totally devoid of risks… it may delay effective treatment or diagnosis}}</ref> <ref name="pmid8554846">{{Obra citada |apellíu1=Ernst |nome1=Y |apellíu2=White |nome2=AR |títulu=Homoeopathy and immunization |publicación=The British journal of general practice |volume=45 |númberu=400 |páxines=629–30 |añu=1995 |pmid=8554846 |pmc=1239445}}</ref><ref name=Ladyman>{{cita llibru |autor=Ladyman J |editor=Pigliucci M |editor2=Boudry M |añu=2013 |páxines=48–49 |editorial=[[University of Chicago Press]] |capítulu=Chapter 3: Towards a Demarcation of Science from Pseudoscience |títulu=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem |cita=Yet homeopathy is a paradigmatic example of pseudoscience. It is neither simply bad science nor science fraud, but rather profoundly departs from scientific method and theories while being described as scientific by some of its adherents (often sincerely). |isbn=978-0-226-05196-3}}</ref><ref name="Consumer Reports" >{{Obra citada |enllaceautor=Consumer Reports |fecha=21 d'avientu de 2015 |títulu=Homeopathic drugs: No better than placebos? |editorial=''[[Washington Post]]'' |url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/homeopathic-drugs-no-better-than-placebos/2015/12/18/037b3976-7750-11y5-a958-d889faf561dc_story.html |fechaaccesu=22 d'avientu de 2015 }}</ref><ref name=GrimesFACT>{{Cita publicación | apellíu1 = Grimes | nome1 = D. R. | títulu = Proposed mechanisms for homeopathy are physically impossible | publicación = Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume = 17 | númberu = 3 | páxines = 149–155 | añu = 2012 | doi = 10.1111/j.2042-7166.2012.01162.x }}</ref> }} == Enllaces esternos == {{wikiquote}} {{commonscat|Homeopathy}} * [http://www.escepticos.es/node/3068 Informe de la Sociedá pa la Meyora del Pensamientu Críticu, a pidimientu del Departamentu de Sanidá de la Generalitat de Catalunya.] * [https://web.archive.org/web/20100709034917/http://esceptica.net/generacion/2 Posición del Conseyu Nacional en Contra de los Fraudes a la Salú sobre la homeopatía] (1994, [http://www.ncahf.org/pp/homeop.html n'inglés]). ;N'inglés {{Wikinews|en:Parents prosecuted after homeopathic treatment leads to daughter's death}} {{Wikisource1911Enc|Homoeopathy}} *[http://www.nhs.uk/conditions/homeopathy/pages/introduction.aspx Homeopathy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017065254/http://www.nhs.uk/conditions/homeopathy/Pages/Introduction.aspx |date=2017-10-17 }} ([[NHS Choices]], UK) *[http://whatstheharm.net/homeopathy.html What's the Harm in Homeopathy?] *[http://www.nhmrc.gov.au/guidelines-publications/cam02 NHMRC Statement on Homeopathy and NHMRC Information Paper - Evidence on the effectiveness of homeopathy for treating health conditions] * [http://www.nhs.uk/conditions/homeopathy/pages/introduction.aspx Homeopathy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017065254/http://www.nhs.uk/conditions/homeopathy/Pages/Introduction.aspx |date=2017-10-17 }} ([[Serviciu Nacional de Salú (Reinu Xuníu)|NHS]] Choices, Reinu Xuníu). * [http://liga.iwmh.net/ Lliga Medicorum Homoeopathica Internationalis.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221031553/http://liga.iwmh.net/ |date=2020-02-21 }} * [http://www.csicop.org/si/show/magical_thinking_in_complementary_and_alternative_medicine/ Pensamientu máxicu sobre les medicines complementariu y alternativu], [[Comité pa la Investigación Escéptica|CSI]]. {{Tradubot|Homeopatía}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Homeopatía| ]] [[Categoría:Seudociencia]] maea4imwsmgy1hee1n4wg73nm0vw9pa 0 113502 4493792 4384563 2026-05-18T05:46:14Z Limotecariu 735 4493792 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{wikificar|t=20101201|medicina}} {{Ficha d'enfermedá | nome = Enfermedaes cardiovasculares | | imaxe = Cardiac amyloidosis very high mag movat.jpg | pie = [[Micrografía]] d'un corazón con [[fibrosis]] (mariellu) y [[amiloidosis cardiaca|amiloidosis]] (marrón). [[Tinción de Movat]]. | DiseasesDB = 28808 | CIE-10 = {{CIE-10|I|51|6|i|30}} | CIE-9 = {{CIE-9|429.2}} | CIE-O = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D002318 }} El términu '''enfermedaes cardiovasculares''' ye usáu pa referise a tou tipu d'[[enfermedá de les arteries coronaries]], que son rellacionaes col [[corazón]] o los [[vasos sanguíneos]], ([[arteries]] y [[venes]]). Esti términu describe cualesquier [[enfermedá]] qu'afecte al [[sistema cardiovascular]] (usáu en MeSH), ye utilizáu comúnmente pa referise a aquellos rellacionaos cola [[arteriosclerosis]] (enfermedaes nes arteries). Estes condiciones tienen causes, mecanismos, y tratamientos similares. Na práutica, les enfermedaes cardiovasculares son trataes por [[cardiólogu|cardiólogos]], ciruxanos cardiotorácicos, (ciruxanos vasculares), [[neurólogu|neurólogos]], y [[radiólogu|radiólogos]] d'intervención, dependiendo del [[sistema]] y [[órganu (bioloxía)|órganu]] tratáu. Esiste un considerable enllaz ente estes especialidaes, y ye común pa ciertos procesos que tean distintos especialistes nel mesmu hospital.<ref>Maton, Anthea (1993). Human Biology and Health. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice Hall. ISBN 0-13-981176-1.</ref> La mayoría de los países trepen con altes y crecientes tases d'enfermedaes cardiovasculares. Cada añu más ciudadanos d'Estaos Xuníos muerren d'enfermedaes del corazón que de [[cáncer]]. Esta ye causar númberu unu de [[muerte]] y discapacidá n'[[Estaos Xuníos]] y de la mayoría de países europeos (datos disponibles hasta 2005). Un ampliu estudiu históricu (PDAY) indica que los daños vasculares atropar dende l'adolescencia faciendo los esfuercios primarios necesarios dende la niñez. Un estudiu recién, determino qu'en 2011 morrieron más de 17 millones de persones nel mundu a causes d'enfermedaes cardiovasculares. <!-- Les enfermedaes cardiovasculares ocupen el 2° llugar en motivu de consultes méliques nel sector públicu en Méxicu; munches de les razones qu'acomuñen a estos carecimientos inclúin, l'estilu de vida, l'alimentación, el estres ente otres. Esti tipu de carecimientos na so fase inicial son asintomaticos, lo qu'enzanquen la so detección oportuna y amonten los factores de riesgu asociao xenerando entueyos como la Insuficiencia renal, eventu vascular periferico, eventu vascular cerebral, retinopatia, cardiopatia isquemica d'esta peracaba la causa mas común de muerte y amosando elevación en población nueva d'ente 20 y 40 años en Méxicu. Pal momentu que los problemes del corazón son detectaos, la causa fundamental (arteroesclerosis) ta usualmente avanzada, desenvolviéndose por décades. Poro, hai mayor énfasis na prevención de la arteriosclerosis por aciu el cambéu de los factores de riesgu, tales como l'alimentación sano, l'exerciciu y evitando el vezu de fumar. --> == Biomarcadores == Dalgunos [[Biomarcadores]] tán fechos col propósitu de brindar refechamente los riesgos d'una enfermedá cardiovascular. Sicasí, el valor clínicu d'estos biomarcadores ye cuestionable. Anguaño los biomarcadores que pueden reflexar un mayor riesgu d'enfermedaes cardiovasculares inclúin: * Mayor [[fibrinógeno]] y concentraciones de sangre PAI-1. * Elevada homocisteína, o inclusive nivel más de la metá del corazón y el pulmón. * Niveles elevaos de [[sangre]] de dimetil arginina asimétrica. * Elevada inflamación midida pol reactivu-C [[proteína]]. * Niveles elevaos de sangre del [[péptido natriurético cerebral]] == Tratamientu == A diferencia de les otres condiciones médiques cróniques, les enfermedaes cardiovasculares son tratables y reversibles, inclusive dempués de llevar un llargu tiempu cola enfermedá. El tratamientu ta enfocáu na [[dieta]] y l'amenorgamientu del [[estrés]].Si la enfermedá ye bien grave puede llegar a una ciruxía, y n'estremu a la muerte. == Iniciación nuevu == Estudios basaos na población nueva amuesen que los predecesores de les enfermedaes de corazón empiecen na [[adolescencia]]. El procesu d'[[Arteriosclerosis]] desenvolver en décades, y empieza na infancia. Les determinantes patobiológicas de la arteriosclerosis n'estudios basaos en mozos demostraron que les mancadures internes apaecieron en toles aortes y más de la metá de les arteries coronaries derecha d'infantes de 7 a 9 años. Sicasí, la mayoría de los adolescentes tán más esmolecíos por otres enfermedaes como'l [[VIH]], accidentes, y cáncer que poles enfermedaes cardiovasculares. Ye desaxeradamente importante considerar que 1 de 3 persones muerren d'entueyos atribuyíos a la arteriosclerosis. Col fin de detener la marea de les enfermedaes cardiovasculares, la prevención primaria ye necesaria. Ésta empecípiase cola concientización de que la enfermedá cardiovascular representa la mayor amenaza y la educación nes midíes pa prevenir o revertir esta enfermedá. == Detección == Complexos de [[fibrina]] y de [[plaquetes]] pueden ser vistos cola téunica de [[microscopía]] de campu escuro. Son muncho más grandes que los [[glóbulos coloraos]] y fácilmente pueden bloquiar los [[capilar sanguineu|capilares]]. Estos complexos son claramente visibles nun campu escuro, pero non nes muestres de campu tiñíu brillosu porque los distintos métodos de tiñíu los opacan. Esti métodu de detección temprana dexa identificar a les persones en situación de riesgu y tomar les midíes oportunes. Distintes enfermedaes cardiovasculares: * [[Aneurisma]] * [[Aterosclerosis|Arteriosclerosis]] * Accidente celebru vascular ([[apoplexía]]) * Enfermedad cerebro vasculares * Insuficiencia cardiaca congestiva * Enfermedá de l'[[arteria coronaria]] * [[Infartu agudu de miocardiu]] (ataque de corazón) * Enfermedá vascular periférica * Arritmies * Hipertensión arterial == Prevención == Anguaño les midíes preventives pa evitar les enfermedaes cardiovasculares inclúin: * Conocer la so presión arterial y caltenela controlada * Exercitase regularmente * Nun fumar * Faese pruebes pa detectar diabetes y si tener, caltenela baxu control * Conocer los sos niveles de colesterol y triglicéridos y caltenelos controlaos * Comer munches frutes y verdures * Caltener un pesu saludable == Investigación == Les causes, prevención y/o tratamientu de tolos tipos d'enfermedaes cardiovasculares son campos activos de la investigación [[Biomedicina|biomédica]], con cientos d'[[artículos científicos]] publicaos selmanalmente. Un énfasis recién ye un enllaz ente la inflamación de baxu grau y les sos posibles intervenciones. La proteína de reactivu-C (CRP) ye un marcador inflamable que puede tar presente en pacientes con riesgu a enfermedaes cardiovasculares con elevaos niveles nel sangre. == Referencies == {{llistaref}} 2. ^ United States (1999). "Chronic Disease Overview". United States Government. http://www.cdc.gov/nccdphp/overview_text.htm. Retrieved on 2007-02-07. 4. ^ McGill HC, McMahan CA, Zieske AW, et al. (Aug 2000). "Associations of coronary heart disease risk factors with the intermediate mancadura of atherosclerosis in youth. The Pathobiological Determinants of Atherosclerosis in Youth (PDAY) Research Group". Arterioscler Thromb Vasc Biol. 20 (8): 1998–2004. PMID 10938023. http://atvb.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10938023. 5. ^ Wang TJ, Gona P, Larson MG, Tofler GH, Levy D, Newton-Cheh C, Jacques PF, Rifai N, Selhub J, Robins SJ, Benjamin EJ, D'Agostino RB, Vasan RS (2006). "Multiple biomarkers for the prediction of first major cardiovascular events and death". N. Engl. J. Med. 355 (25): 2631–9. doi:10.1056/NEJMoa055373. PMID 17182988. 6. ^ Wang TJ, Larson MG, Levy D, et al. (Feb 2004). "Plasma natriuretic peptide alksdjalkdj levels and the risk of cardiovascular events and death". N Engl J Med. 350 (7): 655–63. doi:10.1056/NEJMoa031994. PMID 14960742. 7. ^ McGill HC, McMahan CA, Zieske AW, et al. (Aug 2000). "Associations of coronary heart disease risk factors with the intermediate mancadura of atherosclerosis in youth. The Pathobiological Determinants of Atherosclerosis in Youth (PDAY) Research Group". Arterioscler Thromb Vasc Biol. 20 (8): 1998–2004. PMID 10938023. http://atvb.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10938023. 8. ^ Ornish Dean (Jan 1996). Dean Dr. Dean Ornish's Programme for Reversing Heart Disease Ivy Books. ISBN 0-8041-1038-7. 9. ^ Ornish, Dean, "et al." (Jul 1990). "'Can lifestyle changes reverse coronary heart disease?' The Lifestyle Heart Trial.". Lancet 336 (8708): 129-33. 10. ^ Ornish, D., Scherwitz, L. W., Doody, R. S., Kesten, D., McLanahan, S. M., Brown, S. Y. "et al." (1983). "Effects of stress management training and dietary changes in treating ischemic heart disease". JAMA 249 (54). 11. ^ Ornish, D., Scherwitz, L. W., Billings, J. H., Brown, S. Y., Gould, K. L., Merritt, T. A. "et al." (1998). "Intensive lifestyle changes for reversal of coronary heart disease". JAMA (280). 12. ^ Vanhecke TE, Miller WM, Franklin BA, Weber JE, McCullough PA (Oct 2006). "Awareness, knowledge, and perception of heart disease among adolescents". Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. 13 (5): 718–23. doi:10.1097/01.hjr.0000214611.91490.5y. PMID 17001210. 13. ^ Andraws R, Berger JS, Brown DL (Jun 2005). "Effects of antibiotic therapy on outcomes of patients with coronary artery disease: a meta-analysis of randomized controlled trials". JAMA 293 (21): 2641–7. doi:10.1001/jama.293.21.2641. PMID 15928286. {{Tradubot|Enfermedades cardiovasculares}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Enfermedaes cardiaques]] [[Categoría:Enfermedaes]] iunsra1z28zwq0y8druthjqe1tkqmum 0 113701 4493717 4485107 2026-05-18T03:18:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493717 wikitext text/x-wiki <!-- {{fundir|Química téunica}} --> {{Ficha d'inxeniería| |nome = Inxeniería química |nomes alternos = |imaxe = Panoràmica de la Petroquímica de Tarragona.jpg |imaxe_tamañu = 300px |imaxe_pie = [[Refinería de petroleu]] de [[Repsol YPF]] na [[Pobla de Mafumet]], [[Tarragona]] |ciencies = [[Termodinámica]], [[fenómenos de tresporte]], operaciones unitaries, [[fisicoquímica]], balance de materia y enerxía, [[matemátiques]], [[alministración]], [[química]], [[metalúrxica]], [[optimización]]. |campu d'aplicación = Control, diseñu y optimización de procesos y productos, operación de plantes químiques. |reconocida en = Tol mundu |subárea de = }} La '''inxeniería química''' ye una caña de la [[inxeniería]], que s'encarga del [[diseñu]], mantención, [[evaluación]], [[Optimización (matemática)|optimización]], [[simulación]], [[Planeamiento|planificación]], construcción y operación de too tipu d'elementos na [[Procesu de fabricación|industria de procesos]], que ye aquella rellacionada cola producción de compuestos y productos que la so ellaboración rique de sofisticaes tresformamientos [[física|físiques]] y [[química|químiques]] de la materia.<ref>{{cita web |url=http://chemistry.about.com/od/chemistrystudentfaqs/f/chemeng.htm |títulu=What Is Chemical Engineering? What Do Chemical Engineers Do? |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |apellíu=Helmenstine |nome=Anne Marie |editorial=About.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140502004955/http://chemistry.about.com/od/chemistrystudentfaqs/f/chemeng.htm |fechaarchivu=2014-05-02 }}</ref> La inxeniería química tamién s'enfoca al [[diseñu]] de nuevos [[material]]es y [[teunoloxía|teunoloxíes]], ye una forma importante d'investigación y de desenvolvimientu. Amás ye líder nel campu ambiental, yá que contribúi al diseñu de procesos ambientalmente amigables y procesos pa la descontaminación del [[mediu ambiente|ambiente]].<ref>{{cita web |url=http://web.mit.edu/cheme/about/what.html |títulu=What is Chemical Engineering? |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Massachusetts Institute of Technology |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140223195919/http://web.mit.edu/cheme/about/what.html |fechaarchivu=2014-02-23 }}</ref> La inxeniería química encontar nes ciencies básiques como matemática (álxebra llinial o superior, cálculu, ecuaciones diferenciales, métodos numbéricos, matemática avanzada), les ciencies básiques de la inxeniería química (termodinámica, fenómenos de tresporte, [[cinética química]]), y disciplines aplicaes tales como [[inxeniería de procesos]], diseñu de reactores, diseñu d'equipos pa [[Procesu químicu|procesos químicos]], y [[Procesu de separación|proceso de separación]]. Tamién se van incorporando elementos de ciencies ambientales, [[bioteunoloxía]] , [[inxeniería alimentaria]] y [[inxeniería de materiales]] . == Etimoloxía == [[Ficheru:Davis GE.jpg|thumb|George Y. Davis, fundador|201x201px]] En 1996, un artículu escritu pa la revista ''[[British Journal for the History of Science]]'' cita a [[James F. Donnelly]] en rellación cola inxeniería química y cola producción d'[[ácidu sulfúrico]]. Sicasí, suelse mentar como'l primer inxenieru químicu y creador del términu a George Y. Davis (supervisor de plantes industriales, químicu y profesor de la (Universidá de Mánchester) onde per primer vegada ufiertó 12 cursos rellacionaos colos procesos químicos y convocó a la formación d'esti nuevu oficiu. En 1901, publicó'l ''[[Manual del inxenieru químicu]]'' (''[[Handbook of Chemical Engineering]]''), consideráu'l primer testu del oficiu.<ref>{{cita web |url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/chemical-engineering/davis.aspx |títulu=George Y. Davis. Courtesy "Chemistry & Industry" (1981). |fechaaccesu=15 de xunu de 2014 |editorial=Chemical Heritage Foundation |idioma=inglés}}</ref> == Oxetivos == [[Ficheru:AIChE.JPG|thumb|AIChE, American Institute of Chemical Engineers]] Según la Constitución del [[AIChE|American Institute of Chemical Engineers]], "''la inxeniería química ye l'oficiu na cual la conocencia de la matemática, química y otres ciencies básiques (ganaos pol estudiu, esperiencia y práutica) ye aplicáu con xuiciu pa desenvolver maneres económiques d'usar materiales y enerxía pal beneficiu de la humanidá''". Por ello, l'oxetivu de la inxeniería química difier de les ciencies pures como la [[química]] o la [[bioloxía]], onde l'enfoque ye l'estudiu de fenómenos científicos. Un inxenieru d'otres cañes enfocaríase, d'alcuerdu al so campu, nos elementos pa la producción, sían los equipos [[inxeniería mecánica|mecánicos]] arreyaos, elementos [[inxeniería electrónica|electrónicos]], los equipos de tresmisión y xeneración d'enerxía [[inxeniería llétrica|llétrica]], xestión d'operaciones arreyaes nel procesu [[inxeniería industrial|industrial]], sistemes d'[[inxeniería de sistemes|información]] remanaos. L'inxenieru químicu arreyar na creación, diseñu, meyora y usu d'equipos, procesos, materiales, enerxía ya información, siempres pa llograr un oxetivu, que ye producir [[productos]] y [[servicios]] so les premises: calidá, de manera integra y segura, facedera téunicu-económicamente, respetando al ambiente, sobre sólides bases científiques que llogren procesos replicables y fiables, siempres pal beneficiu de la humanidá.<ref>{{cita web |url=http://www.aiche.org/about/governance/constitution |títulu=AIChE Constitution |fechaaccesu=8 de xunu de 2014 |fecha=17 de xineru de 2003 |editorial=AlChE |idioma=inglés}}</ref> == Campos d'aición == La inxeniería química implica'l diseñu y el caltenimientu de los procesos químicos pa la [[fabricación]] a gran escala. Empleguen a los inxenieros químicos nesta caña xeneralmente so títulu d'[[procesu químicu|inxenieru de procesu]].<ref>{{cita web |url=http://www.iq.coord.usb.ve/conceutu.htm |títulu=¿Qué ye la Inxeniería Química? |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=Universidá Simón Bolívar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140327082532/http://www.iq.coord.usb.ve/conceutu.htm |fechaarchivu=27 de marzu de 2014 }}</ref> El desenvolvimientu de los procesos a gran escala carauterísticos d'[[Industrialización|economíes industrializaes]] ye una fazaña de la inxeniería química, non de la química na so más pura espresión. Los inxenieros químicos son responsables de la disponibilidad de los materiales d'alta calidá que son esenciales pa faer funcionar una economía industrial.<ref>{{cita web |url=http://web.uri.edu/catalog/chemical-engineering/ |títulu=Chemical Engineering |fechaaccesu=1 de mayu de 2014 |editorial=University of Rhode Island |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170508030603/http://web.uri.edu/catalog/chemical-engineering/ |fechaarchivu=2017-05-08 }}</ref> Per otru llau, la [[química]] ye la ciencia qu'estudia la [[materia]], los sos cambeos y la [[enerxía]] arreyada. La importancia anicia en que tolo que nos arrodia ye materia. L'inxenieru químicu participa d'una manera importante en rellacionar al diseñu y l'alministración de tol procesu químicu a escala industrial que dexa satisfaer una necesidá partiendo de materies primes hasta poner nes manes del [[consumidor]] un [[Productu manufacturado|productu]] final. La presencia del profesional de la inxeniería química ver n'árees tales como la producción, control de procesos, control calidable, seguridá industrial, sofitu téunicu-llegal, seguridá ya hixene, alimentos, cosméticos y [[ecoloxía]] onde plantega, diseña, constrúi, opera y controla unidaes pa menguar l'impautu contaminante de les actividaes humanes.<ref>{{cita web |url=http://chemicalengineering.org/ |títulu= Chemical Engineering in action |fechaaccesu=21 de mayu de 2014 |idioma=inglés}}</ref><!-- L'índiz de deserción mientres los estudios universitarios ye alto, pos basta ver el temariu de la carrera qu'ente lo básico esta: Matemátiques, Física, Termodinámica, Química Orgánica, balance de matería y enerxía, Economía, Dibuxu, diseñu d'equipu, Físicu-química, Fenomenos de Tresporte (mecánica de fluyíos), diseñu de procesos, Operaciones Unitaries, ente otres materies. --> [[Ficheru:Auxostat schematic.svg|thumb|Exemplu de sistema de control, tanque de solmenáu continuu.|150px]] === Aplicaciones === Les aplicaciones que puede realizar un inxenieru químicu son diverses, por casu: * [[Estudiu de factibilidad|Estudios de factibilidad]] téunicu-económica * especificación / diseño / control d'equipos y proceso * construcción / montaxe d'equipos y plantes * control de producción / operación de plantes industriales * control calidable de productos * merques y comercialización * ventes téuniques * control ambiental * investigación y desenvolvimientu de productos y proceso * capacitación de recursos humanos<ref>{{cita web |url=http://www.ingenieriaquimica.org/ingenieria_quimica |títulu=Actividad del inxenieru químicu |fechaaccesu=5 de mayu de 2014 |apellíu=Scodelaro |nome=Federico |fecha=28 de xunu de 2006 |editorial=IngenieriaQuimica.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180228205426/http://www.ingenieriaquimica.org/ingenieria_quimica |fechaarchivu=2018-02-28 }}</ref> [[Ficheru:CWRYBASF.JPG|thumb|150px|right|[[BASF]], Planta Química en Portsmouth, Virginia, [[Estaos Xuníos]].]] === Sectores industriales === Ente los sectores industriales más importantes qu'empleguen a profesionales de la inxeniería química atópense los siguientes: * industria químico / [[petroquímica]] * gas y [[petroleu]] / [[refinería|refineríes]] * alimentos y bébores / [[bioteunoloxía]] * [[siderúrxica]] / [[metalúrxica]] / [[automotriz]] * materiales / [[polímeros]] / [[plásticos]] * xeneración d'enerxía otres (farmacéutica, testil, papelera, minera)<ref>{{cita web |url=http://targetjobs.co.uk/career-sectors/engineering/282413-chemical-engineering-industry-sector-overview |títulu= Chemical Engineering: Industry Sector Overview |fechaaccesu=2 d'agostu de 2014 |apellíu= Linthwaite |nome= Mark |fecha=27 de xunu de 2013 |editorial=Target Jobs Engineering |idioma=inglés}}</ref> == Historia == [[Ficheru:2da ley de la termodinámica, carnot.gif|thumb|[[Máquina de Carnot]], procedimientu pa producir trabayu a partir de dos focos de temperatura. Los principios físicos asociaos a la termodinámica, empecipiaos por [[Sadi Carnot]], constitúin una de les principales bases de la inxeniería química]] En [[1824]], el físicu francés [[Sadi Carnot]], na so obra maestra ''Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance'' (Reflexones sobre la potencia motriz del fueu y sobre les máquines fayadices pa desenvolver ésta potencia), foi'l primeru n'estudiar la [[termodinámica]] de les reaiciones de la combustión en motores de vapor, revolucionando la inxeniería como yera conocida.<ref>{{cita llibru |apellíu=Carnot |nome=Sadi |enllaceautor=Nicolas Léonard Sadi Carnot |añu=1824 |títulu=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance |url=https://books.google.com/books?id=QX9iIWF3yOMC&pg=PP11 |allugamientu=Paris |editorial=Bachelier}}</ref> Mientres la [[años 1850|década de los 1850]], el físicu alemán [[Rudolf Clausius]] empezó a aplicar los principios desenvueltos por Carnot a los sistemes de productos químicos no [[átomu|atómicu]] a escala [[molécula|molecular]], llogrando la demostración matemática de transición de fase nun sistema monocomponente, conocida como la Rellación de Clausius-Clapeyron.<ref>{{cita publicación |apellíu=Clausius |nome=R. |títulu=Ueber die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen |trans_title=On the motive power of heat and the laws which can be deduced therefrom regarding the theory of heat |publicación=Annalen der Physik |volume=155 |páxines=500-524 |añu=1850 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15164w/f518.image |doi=10.1002/andp.18501550403 |bibcode = 1850AnP...155..500C |idioma=alemán }}</ref> Mientres los años [[1873]] a [[1876]] na [[universidá de Yale]], el físicu matemáticu d'Estaos Xuníos [[Josiah Willard Gibbs]], foi'l primeru en dirixir nos Estaos Xuníos, una serie de trés escritos desenvolviendo una metodoloxía matemática, basada na gráfica, pal estudiu de sistemes químicos usando la termodinámica de Clausius. En [[1882]], el físicu alemán [[Hermann von Helmholtz]], publicó un escritu con fundamentos de la termodinámica, similar a Gibbs, pero con una base más electroquímica, na cual demostró esa midida d'afinidá química, ye dicir la "[[fuercia]]" de les reaiciones químiques, que ye determinada pola midida de la enerxía llibre del procesu de la reaición. Dempués d'estos progresos tempranos, la nueva ciencia de la inxeniería química empezó a tresformase. Los siguientes fechos demuestren dalgunos de los pasos dominantes nel desenvolvimientu de la inxeniería química: [[Ficheru:Primer grupo de ingenieros químicos, curso X, del Instituto de Tecnología de Massachusetts.jpg|thumb|Primer grupu d'inxenieros químicos, cursu X, del [[Institutu de Teunoloxía de Massachusetts]] (MIT).|left|300px]] * [[1888]] - [[Lewis M. Norton]] empieza un nuevu plan d'estudios nel [[Institutu de Teunoloxía de Massachusetts]] (MIT) denomináu Cursu X, Inxeniería Química. <!-- *[[1889]] - L'Institutu Politéunicu de Rose concede a primer solteru de la ciencia na inxeniería química nos E.E.X.X.. --> <!-- *[[1891]] - El MIT concede a solteru de la ciencia na inxeniería química a la páxina Bryant de Guillermo y a seis otros candidatos. --> <!-- *1892 - El programa d'un solteru na inxeniería química establecer na universidá de Pennsylvania. --> <!-- *1905 - la universidá de Wisconsin concede'l primera Ph.D. na inxeniería química a los vatios de Oliver Patterson. --> * [[1901]] - George Y. Davis publica'l primer Manual del Inxenieru Químicu. * [[1908]] - Fúndase l'Institutu Americanu d'Inxenieros Químicos (AIChE). * [[1919]] - Fúndase la [[Universidá de Concepción]] (Chile), col entamu de la Escuela de Química Industrial que daba'l títulu d'Inxenieru en Química y tamién el títulu de Químicu analista. (17 de marzu de 1919) * [[1919]] - Créase la Universidá Nacional de la Mariña y con ella la Facultá de Química Industrial y Agrícola, Santa Fe, Arxentina (actual Facultá d'Inxeniería Química (FIQ), tiempu dempués que se fundara la Escuela de Química Industrial na Universidá de Concepción en Chile. * [[1922]] - Fúndase la Institución Británica d'Inxenieros Químicos (IChemE). * [[1923]] - Titúlense los primeros cuatro Inxenieros Químicos Industriales de Chile y Llatinoamérica, na Universidá de Concepción, Chile. Como disciplina, nos sos oríxenes, la inxeniería química yera básicamente una estensión de la [[inxeniería mecánica]] aplicada a resolver los problemes de fabricación de sustancies y materiales químicos, que yera la xera tradicional de la química industrial. En contraste, la inxeniería química moderna ta estructurada alredor d'un sistema de conocencies propiu alrodiu de fenómenos y procesos venceyaos cola producción de sustancies y materiales por aciu cambeos nes propiedaes físiques, químiques, o dambes, de la materia. Tien De tenese en cuenta que nel campu de la inxeniería química pueden reconocese enclinos y momentos cruciales que pueden considerase paradigmáticos. === Operaciones unitaries === [[Ficheru:BatchDistill.svg|thumb|right|[[Destilación]], un tipu d'operación unitaria]] El primeru d'ellos data de 1915, cuando nel [[Institutu Teunolóxicu de Massachusetts]] (MIT) los profesores Walker, Lewis y McAdams diéron-y forma al conceutu d'[[Operaciones unitaries]] como una serie d'operaciones comunes a munchos procesos industriales, tales como la tresferencia d'enerxía, destilación, fluxu de fluyíos, filtración, trituración, molienda y cristalización; y que dexó unificar -al empar que dar sustentu científicu y lleis xenerales- a les diverses operaciones y procesos de la naciente Inxeniería Química. Esti modelu de les Operaciones Unitaries, qu'implicaba l'estudiu d'estes operaciones separaes de los procesos industriales específicos, con una forma d'encetar y solucionar los problemes d'escala industrial fundamentalmente empíricu, foi utilizáu con ésitu mientres munchos años.<ref>{{cita web |url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/chemical-engineering/little-walker-lewis.aspx |títulu=Arthur D. Little, William H. Walker, and Warren K. Lewis |fechaaccesu=2 d'agostu de 2014 |obra=Chemistry in history |editorial=Chemical Heritage Foundation}}</ref> === Fenómenos de tresporte y reactores químicos === [[Ficheru:Shell Technology Centre.JPG|thumb|Centru de Desenvolvimientu Teunolóxicu Shell, Ámsterdam.<ref>{{cita web |url=http://www.shell.com/global/products-services/solutions-for-businesses/commercial-fuels/fuels-innovation/research-centres.html |títulu=Shell Global Research Centres |fechaaccesu=2 d'agostu de 2014 |obra=Research Centres |editorial=Shell Global}}</ref>]] Yá dende 1910, el trabayu de [[procesu d'Haber Haber-Bosh]] demostrara la importancia del trabayu en xunto de la inxeniería mecánica y la química aplicada pal diseñu de procesos químicos industriales a gran escala. A principiu de los años 50, sol impulsu del Centru de desenvolvimientu de [[Shell]] Ámsterdam y de la [[Universidá Téunica de Delft]], consolidóse la inxeniería de les reaiciones como parte fundamental del desenvolvimientu de la inxeniería química.<ref>{{cita web |url=http://www.uru.edu/fondoeditorial/revista/pdf/rtu/TCUn2/RTCUn2-%20ingenieriaquimica.pdf |títulu=Ingeniería Química: Historia y Evolución |fechaaccesu=1 d'agostu de 2014 |apellíu=Mazzarri |nome=Cateryna |fecha=16 de setiembre de 2011 |formatu=PDF |editorial=Universidá Rafael Urdaneta}}</ref> En 1960, naz un nuevu paradigma de la inxeniería química cola publicación del llibru [[Fenómenos de tresporte]] de R. B. Bird, W. Y. Stewart y Y. N. Lightfoot establez un métodu distintu pal analís y estudiu de los fenómenos físicu-químicos, y que busca esplicaciones moleculares pa los fenómenos macroscópicos. L'estudiu de los fenómenos de tresporte entiende aquellos procesos nos qu'hai una tresferencia o tresporte netu de cantidá de movimientu ([[Fluyíu newtoniano|Lleis de Newton]]), tresferencia de calor ([[Conducción de calor|Ley de Fourier]]) y tresferencia de masa ([[Llei de Fick|Lleis de Fick]]). Por aciu l'analís físicu-matemáticu, foi posible implementar les bases pal diseñu na inxeniería química, por aciu un analís de materia, enerxía o momentum llinial dende'l puntu de vista microscópicu o molecular.<ref>"Thomas, William J. "Introduction to Transport Phenomena." Prentice Hall: Upper Saddle River, NJ, 2000.</ref> === Producción en masa, inxeniería de procesos === [[Ficheru:Production of cheese 1.jpg|thumb|220px|Producción industrial de quesos]] Col aumentu de la población mundial, foi necesariu l'aumentu de la producción a un menor costu, tanto enerxéticu, materiales y recursos financieros. La ellaboración de nuevos procesos pa la producción de fármacos, alimentos, agua potable, enerxía, motivó al desenvolvimientu y especialización de la inxeniería química en diverses árees y asina diseñar, controlar y caltener procesos y asina cumplan diches necesidaes y estándares calidable. D'esta forma surde un nuevu paradigma dientro de la inxeniería química denomináu [[inxeniería de procesos]].<ref>"Okawa, Kohei. "Chapter 1: Information Entropy / Chemical Engineering: a new perspective" Elsevier, Tokiu Institute of Technology, 2007</ref> Al empar surden diverses especializaciones referentes al área [[farmacéutica]], área d'[[alimentos]], área [[enerxética]], área de [[tratamientu d'agües]], área de [[costos]], área de [[calidá]], ente otros. === Nuevos conceutos y Sistemes Automatizados, Inxeniería de Control de Procesos === Nel añu 1968, la empresa General Motors llogró incluyir nes sos llinies de producción sistemes automáticos de control, amenorgando los tiempos de caltenimientu y aumentando la producción. Tou gracies a la innovación de la empresa Bedford Associates, proponiendo l'usu d'un Controladores Lóxicos Programables, ya introduciendo el primer PLC comercial denomináu MODICON 084. Yera cuestión de tiempu por que diches teunoloxíes fueren aplicaes na Industria Químico favoreciendo'l surdimientu de la [[Inxeniería n'automatización y control industrial]] enfocáu a la Industría Química y de Procesos. Por aciu l'usu de Sistemes de Control Intelixente, Sistemes Automatizados, Control Dixital, Sistemes Instrumentados y d'Alquisición de Datos, surdió la nueva necesidá d'implementar diches teunoloxíes na Industria Químico, p'aumentar la capacidá de producción y amenorgando aquellos fora d'especificación. <!--Magar los dos paradigmes citaos fixeron posible la solución de munchos problemes n'inxeniería química, güei empiecen a configurase dende les ciencies básiques (química, física, bioloxía), fundamentos científicos pa estructurar un nuevu enfoque que podría ampliar l'horizonte de la inxeniería química y encetar problemes a los qu'hasta agora se -yos dieron soluciones incompletes con métodos empíricos. Asina, la Bioloxía Molecular, la Inxeniería Xenética y l'Inxeniería Molecular (Nanoteunología) apurren conocencies que pueden ser la base pa construyir un tercer paradigma de la Inxeniería Química.--> == Xeres del inxenieru químicu == Los inxenieros químicos tán arreyaos en toles actividaes que se rellacionen col procesamientu de materies primes (d'orixe animal, vexetal o mineral) que tengan como fin llograr productos de mayor valor y utilidá. Poro, pueden desenvolver les sos actividaes en: * Plantes industriales * Empreses de construcción y/o montaxe de plantes y equipo * Empreses provisores de servicios téunicos (consultoría, control calidable, caltenimientu, etc.) * Organismos gubernamentales o non gubernamentales de acreditación, control y estándares * Instituciones d'educación cimera * Centros d'investigación y desenvolvimientu (industriales / académicos) Mientres la planificación d'un procesu de manufactura l'inxenieru químicu debe: definir los problemes, determinar l'oxetivu, considerar les llimitaciones de tiempu, materiales y costu y, arriendes d'ello, diseñar y desenvolver la planta de procesu. Una vegada instaláu l'equipu de procesu, l'inxenieru químicu permanez con frecuencia na planta pa supervisar y alministrar la operación, según p'asegurar el control calidable y el caltenimientu de la producción. Poro, el desenvolvimientu profesional del inxenieru químicu entiende los siguientes campos d'actividá: * Control de procesos, automatización ya instrumentación. * Informática, programación y manexu d'ordenadores. * Enerxéticos, fontes alternes d'enerxía * Control de contaminación. * Simulación de procesos. * Síntesis de procesos. * Productividá y calidá. * Polímeros, plásticos y cerámicos. * Bioteunoloxía. * Investigación. * Manexu de refugayes tóxiques. * Alministración y ventes. == Ver tamién == * [[industria químico]] * [[inxeniería]] * [[inxeniería bioquímica]] * [[inxeniería bioteunolóxica]] * [[operaciones unitaries]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ingenieriaquimica.org/ingenieria_quimica Definición estendida d'Inxeniería Química] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228205426/http://www.ingenieriaquimica.org/ingenieria_quimica |date=2018-02-28 }} * [http://www.ingenieriaquimica.net/introduccion Introducción a la Inxeniería Química] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209072042/http://www.ingenieriaquimica.net/introduccion |date=2018-02-09 }} {{Tradubot|Ingeniería química}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Inxeniería química|Inxeniería química]] [[Categoría:Química aplicada]] fn8cpxbbecwuc146uk30dgv70cykiuc 0 113763 4493745 4156717 2026-05-18T05:23:14Z Limotecariu 735 4493745 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20211113123359}} {{Ficha de compuestu químicu |imaxe = Propane-3D-vdW-B.png |tamañu d'imaxe = 100px |pie d'imaxe = Modelu 3D del propanu. |imaxe2 = Propan Lewis.svg |tamañu d'imaxe2 = 100px |IUPAC=Propanu |fórmula1=CH₃CH₂CH₃ |fórmula3=[[Carbonu|C]]₃[[Hidróxenu|H]]₈ |masa=44 |apariencia=Incoloru |Estáu=Gas |CAS=74-98-6 |PubChem=24878140 |DfH0G=-104.7±0.50 |DfH0L=-119.8 ± 0.59 |S0L=171.0 |mdipolar = 0.08 |visco=0.2 cP (-40 °C) |dens1=1.83 |sol=80 mg/l a 20&nbsp;°C |PFK=85,5 |PEK=231.05 |Índiz de refraición= 1.3407 (-42 °C) |PEC=-42.1 |TCK =367.15 |PInflam=169.15 |NFPA704 = {{NFPA 704 | Health=2 | Flammability=4 | Reactivity=0 | Other=}} |TAutoig=813.1 |FrasesR={{R|12}} |FrasesS={{S|2}}, {{S|9}}, {{S|16}}, |relac1n=[[Alcanos]] |relac1d=[[Butanu]], [[Pentanu]], [[Metilpropanu]] |inhalación=Somnolencia y perda de la conocencia. Llevar al accidentáu darréu a un sitiu al campu y caltenelo en reposu. Respiración artificial si ésti tuviera indicáu. Apurrir asistencia médica |piel=En contautu con líquidu: conxelación. En casu de conxelación, esclariar con abondosa agua. Nun se debe quitar la ropa. Apurrir asistencia médica |güeyos=En contautu con líquidu: conxelación. En casu de conxelación, xuagar con abondosa agua per dellos minutos. Apurrir asistencia médica |riesgu2=[http://www.insht.es/InshtWeb/Conteníos/Documentacion/FichasTecnicas/FISQ/Ficheros/301a400/nspn0319.pdf Institutu nacional de Seguridá ya Hixene nel Trabayu d'España] }} El '''propanu''' (del [[Idioma griegu|griegu]] «pro''»'' ''primer orde'' y «pion» ''grasa'', y el sufixu químicu ''-anu'', yá que ye'l primeru nos ácidos grasos) ye un [[gas]] incoloru y ensin [[golor]]. Pertenez a los [[Hidrocarburu alifático|hidrocarburos alifáticos]] con enllaces simples de carbonu, conocíos como [[Alcanos]]. La so fórmula química ye [[Carbonu|C]]₃[[Hidróxenu|H]]₈. == Xenerales == Los amiestos de propanu col aire pueden ser esplosivos con concentraciones del 1,8 al 9,3 [[Porcentaxe en Volume|% Vol]] de propanu. La llapada del propanu, al igual que la de los demás gases combustibles, tien de ser azul dafechu; cualesquier parte amarellentada, anaranxada o acoloratada de la mesma, denota una mala combustión. A temperatura ambiente, ye inerte frente a la mayor parte de los reactivos magar que reaiciona por casu col [[bromu]] en presencia de [[lluz]]. N'elevaes concentraciones el propanu tien propiedaes [[Narcóticu|narcotizantes]]. == Historia == El propanu identificóse como componente [[volátil]] na [[gasolina]] pol Dr. Walter O. Snelling de la oficina de mines d'EE.XX. en 1910. Por cuenta de la volatilidá d'estos hidrocarburos llixeros, foron conocíos como "xabaces" ("wild" n'inglés) pola gran presión de vapor na gasolina non refinao. El 31 de marzu, el [[New York Times]] informó sobre'l trabayu con [[gas llicuao]] del Dr. Snelling y que "... una botella d'aceru d'esti gas va ser abondu p'allumar un llar común mientres tres selmanes". Foi mientres esti tiempu que Snelling, en collaboración con ''Frank P. Peterson, Kerr Chester, y Kerr Arthur'', crearon formes pa llicuar los gases [[GLP|LP]] mientres la refinamientu de la gasolina natural. Xuntos fundaron americanu [[Gasol Co.]], el primer vendedor de propanu comercial. Snelling produxera propanu relativamente puru en [[1911]], y el [[25 de marzu]] de [[1913]] el so métodu de procesamientu y producción de gases LP recibe una patente. Un métodu amás de la producción de gas LP al traviés de la compresión foi creáu por Frank Peterson y patentáu en 1912 . La década de 1920 vio una mayor producción de gas LP. Nel primer añu de producción rexistró un total de 223.000 [[Galón|galones]] (840 m³) en 1922. En 1927, la producción añal comercializada de gas LP algamó 1 millón de galones (3.800 m³), y pa 1935, les ventes añales llegaren a 56 millones de galones d'Estaos Xuníos (210.000 m³). Les principales novedaes de la industria na década de 1930 incluyeron la introducción del carru tanque de tresporte, odorización del gas, y la construcción de plantes llocales d'enllenáu de botelles. L'añu 1945 marcó'l primeru nel que les ventes añales algamaron los mil millones de galones. Pa 1947, el 62% de los llares d'Estaos Xuníos foron forníos con [[gas natural]] o propanu pa cocinar. En 1950, l'Autoridá de Tránsitu de [[Chicago]], ordenó 1.000 autobuses a propanu y en 1958, les ventes n'EE.XX. teníen algamao 7 mil millones de galones d'Estaos Xuníos (26 millones m³) añales. En 2004 informóse d'una medría dende 8 mil millones a 10 mil millones, con unos 15 mil millones de galones d'Estaos Xuníos (57 millones m³) de gas propanu utilizaos añalmente nos EE.XX. El raigañu "prop-" nel so nome y los d'otros compuestos con cadenes de tres carbonos derivar del "acedu propiónico". == Presión de vapor == Na siguiente tabla amuésase la [[Presión de vapor]] del propanu en función de la temperatura: {| {{tablaguapa}} !Temperatura (°C) !Presión (Pa) |- | 80 |1&nbsp;765&nbsp;197 |- | 40 |1&nbsp;287&nbsp;123 |- | 30 |1&nbsp;103&nbsp;248 |- | 15 |&nbsp;&nbsp;735&nbsp;499 |- | 0 |&nbsp;&nbsp;490&nbsp;333 |- | -10 |&nbsp;&nbsp;372&nbsp;653 |- | -20 |&nbsp;&nbsp;269&nbsp;683 |- | -30 |&nbsp;&nbsp;184&nbsp;365 |- | -40 |&nbsp;&nbsp;122&nbsp;583 |} == Síntesis == El propanu suel llograse del [[gas natural]] o de los gases de los procesos de "[[Craqueo|cracking]]" producíos nes instalaciones petroquímiques. == Usos == El principal usu del propanu ye l'aprovechamientu enerxéticu como [[combustible]]. Con base al puntu d'ebullición más baxu que'l [[butanu]] y el mayor valor enerxéticu por gramu, dacuando entemezse con esti o úsase propanu en cuenta de [[butanu]]. Na industria químico ye unu de los productos de partida na síntesis del [[propenu]] al traviés de la reaición de deshidroxenación<ref>{{cita publicación |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11814-007-0098-3|títulu=Repetitive control of CATOFIN process|apellíos=Seo|nome=Seung-Taek|apellíos2=Won|nome2=Wangyun|fecha=1 de payares de 2007|publicación=Korean Journal of Chemical Engineering|volume=24|númberu=6|páxines=921–926|fechaaccesu=25 d'avientu de 2017|idioma=en|issn=0256-1115|doi=10.1007/s11814-007-0098-3|apellíos3=Lee|nome3=Kwang Soon|apellíos4=Jung|nome4=Chansul|apellíos5=Lee|nome5=Seokho}}</ref>. Faise una investigación considerable pa desenvolver procesos económicamente vidables pa la conversión oxidativa de propanu en propilenu<ref>{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0120-62302013000200012&lng=en&nrm=iso&tlng=en|títulu=Synthesis of two new Nickel and Copper- Nickel vanadates used for propane oxidative dehydrogenation|apellíu=Hernández|nome=Juan Pablo|apellíos2=Echavarría|nome2=Adriana|fecha=June 2013|publicación=Revista Facultá d'Inxeniería Universidá d'Antioquia|númberu=67|páxines=137–145|fechaaccesu=25 d'avientu de 2017|issn=0120-6230|apellíos3=Palaciu|nome3=Luz Amparo}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0123-30332013000100006&lng=en&nrm=iso&tlng=es|títulu=Oxidative dehydrogenation of propane with N2O over zeolite Cr/FeZSM-5|apellíu=Suárez|nome=M. Natalia|apellíos2=Ríos|nome2=Lluis A.|fecha=June 2013|publicación=Inxeniería y competitividá|volumen=15|númberu=1|páxines=63–70|fechaaccesu=25 d'avientu de 2017|issn=0123-3033}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0123-30332012000200016&lng=en&nrm=iso&tlng=es|títulu=NiZnFe and NiMgFe hydrotalcites modified with V and Cr as precusors of catalysts for oxidative dehydrogenation of propane|apellíu=Mesa|nome=Santiago|apellíos2=Arbolea|nome2=Johana|fecha=December 2012|publicación=Inxeniería y competitividá|volumen=14|númberu=2|páxines=169–178|fechaaccesu=25 d'avientu de 2017|issn=0123-3033|apellíos3=Amaya|nome3=Sandra|apellíos4=Echavarría|nome4=Adriana}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0327-07932005000400003&lng=es&nrm=iso&tlng=en|títulu=Oxidative dehydrogenation of propane over (Mo)-Sm-V-O catalytic system: Role of the different phases|apellíos=Barbero|nome=B. P.|apellíos2=Prada Silvy|nome2=R.|fecha=October 2005|publicación=Latin American applied research|volume=35|númberu=4|páxines=273–280|fechaaccesu=25 d'avientu de 2017|issn=0327-0793|apellíos3=Cadús|nome3=L. Y.}}</ref> y ácidu acrílico<ref>{{cita publicación |url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1896844:6/component/escidoc:1896843/JCAT-13-716_revised_06Dec2013.pdf|títulu=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=Journal of Catalysis|volume=311|páxines=369-385|fechaaccesu=|edición=|doi=|pmid=|añu=2014}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://www.researchgate.net/publication/278196177_Multifunctionality_of_Crystalline_MoVTeNb_M1_Oxide_Catalysts_in_Selective_Oxidation_of_Propane_and_Benzyl_Alcohol|títulu=Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol, 3(6), 1103-1113.|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=ACS Catalysis|volume=3|númberu=6|páxines=1103-1113|fechaaccesu=|doi=|pmid=|añu=2013}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1108560:8/component/escidoc:1402724/1108560.pdf|títulu=Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=Journal of Catalysis|númberu=285|páxines=48-60|fechaaccesu=|doi=|pmid=|añu=2012}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=|nome=|enllaceautor=|títulu=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1199619:5/component/escidoc:1199618/csepei_lenard.pdf|fechaaccesu=|añu=2011|editorial=|isbn=|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=|capítulu=}}</ref>. Amás utilízase como gas refrixerante (R290) o como gas propulsor n'aerosoles. == Conteníu enerxético == La entalpía de combustión del gas propanu onde tolos productos vuelven al estáu estándar, por casu, onde l'agua vuelve al so estáu líquidu a temperatura estándar (conocíu como mayor valor de calentamientu), ye (2219.2 ± 0.5) kJ / mol, o (50.33 ± 0.01 ) MJ / kg. [14] La entalpía de combustión del gas propanu onde los productos nun vuelven al estáu estándar, por casu onde los gases calientes, incluyíu'l [[vapor d'agua]] que sal d'una chimenea (conocíu como valor de calentamientu más baxu) ye -2043.455 kJ / mol. [15] El valor de calor más baxu ye la cantidá de calor disponible de la quema de la sustancia onde los productos de la combustión se ventilen a l'atmósfera. Por casu, el calor d'una chimenea cuando la chimenea ta abierta. == Densidá == La densidá del propanu líquidu a 25&nbsp;°C (77&nbsp;°F) ye de 0,493 g / cm3, lo qu'equival a 4,11 llibres por [[Galón|galón líquidu de los EE. XX.]] O 493 g / l. El propanu espándese a 1.5% por 10&nbsp;°F. Poro, el propanu líquidu tien una densidá d'aproximao 4.2 llibres por galón == Ver tamién == * [[Metanu]] * [[Etanu]] * [[Butanu]] * [[Pentanu]] * [[Hexanu]] * [[Alcano|Alcanu]] * [[1,1,1-tribromopropanu]] * [[1,1,2-tribromopropanu]] * [[1,1-dibromopropanu]] * [[2,2-dibromopropanu]] == Enllaces esternos == {{commons|Propane}} * [http://www.insht.es/InshtWeb/Conteníos/Documentacion/FichasTecnicas/FISQ/Ficheros/301a400/nspn0319.pdf Institutu nacional de Seguridá ya Hixene nel Trabayu d'España]: Ficha internacional de seguridá química del propanu. == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Alcanos]] [[Categoría:Combustibles fósiles]] pcj54t6gv2195iu870uyhuqxju2nwl9 0 114720 4493699 4487481 2026-05-18T00:09:54Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493699 wikitext text/x-wiki Comúnmente denominar '''Indemnización de perxuicios''' o '''indemnización por daños y perxuicios''' a aquella aición que se-y da al [[acreedor]] o a la víctima pa esixir de parte del so [[deldor]] o bien del causante d'un dañu una cantidá de [[dineru]] equivalente a la utilidá o beneficiu qu'a aquél -y reportó'l relleno efectivu, íntegru y oportunu de la [[Obligación xurídica|obligación]] instaurada ente les partes o l'arreglu del mal causáu a la víctima. Dicho otra manera, la compensación por daños y perxuicios indemniza direutamente a la víctima por importantes perdes sufríes.<ref>{{cita web |url=https://www.thehigginsfirm.com/indemnizacion-compensatoria-por danos-y-perxuicios.html|títulu=Indemnización Compensatoria por Daños y Perxuicios|fechaaccesu=31 de marzu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=}}</ref> Sicasí'l so espardimientu, el términu correutu pa faer referencia a esti remediu xurídicu ye resarcimiento, por culpa de que con el términu indemnización tamién se suelen mentar aquellos desembolsos que realiza una empresa de seguru en cumplimientu del contratu suscritu col aseguráu o'l pagu qu'efectúa l'Estáu cuando, n'exerciciu del so ius imperium, espropia la titularidá d'un individuu con mires a satisfaer una necesidá pública. Típicamente, hai tres maneres nes que los daños pueden ser indemnizaos nun tribunal: * Restitución * Arreglu del dañu * Resarcimiento de daños El ''perxuiciu'' (vease [[dañu (Derechu)|dañu]]) ye l'amenorgamientu patrimonial del acreedor a consecuencia del incumplimientu de la obligación, seya que se trate d'una perda real o efectiva, o a cencielles d'una ventaya. == Tipos de resarcimiento == El resarcimiento puede, en función a la so fonte, clasificase en: * Contractual: Ye'l que tien de pagar un deldor en casu d'incumplir un deber contractual, col fin de desquitar al acreedor pol so incumplimientu. * Extracontractual: Ye'l que deriva de l'aición o omisión [[dolo|maldosa]] o [[culpa|culpable]] que provoca un dañu a otra persones. Dicha aición puede aniciase tamién por cuenta de la comisión d'un [[delitu]].<ref>{{cita publicación|títulu=Preguntes Comunes Sobre Mancadures Personales {{!}} The Ward Law Group|url=http://thecoveragelawyer.com/abogado-mancadures-personales-miami/entrugues-comunes/|fechaaccesu=29 d'avientu de 2016|periódicu=The Ward Law Group, PL|idioma=en-US}}</ref> == Ver tamién == * [[Paracaíes d'oru]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Indemnización de perjuicios}} [[Categoría:Derechu d'obligaciones]] [[Categoría:Derechu de la responsabilidá civil]] a8cc9weyfoo6rfdgcy4hwpc0xberbys 0 114865 4493774 4485614 2026-05-18T05:38:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 4 referencia(es) y marcando 13 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493774 wikitext text/x-wiki {{Estremar|Islam}} {{ficha xenérica}} [[Image:Muslim Constitution Religion.svg|thumb|350px|El papel que l'ordenamientu llexislativu da a la relixón ye de grau distintu en cada unu de los [[países musulmanes]]; anque les declaraciones constitucionales pueden quedar desfasaes pola realidá (por casu, Turquía sigue siendo oficialmente llaica a pesar de que'l so gobiernu seya "islamista moderáu", ente que Sudán sigue ensin tener una declaración constitucional islámica, magar que'l so gobiernu seya "islamista radical"). Tampoco puede identificase cola so amistá o enemistá coles potencies occidentales: les monarquíes del Golfu ([[monarquíes islámiques]]) tán ente los principales aliaos d'Estaos Xuníos, ente qu'Irán ([[república islámica]]) figura ente los sos principales enemigos. {{lleenda|red|[[Estáu islámicu]]}} {{lleenda|#ff3300|[[Estáu confesional]]}} {{lleenda|#d4aa00|Ensin declaración}} {{lleenda|#006666|[[Estáu llaicu]]}}]] [[Ficheru:Islam by country.svg|thumb|350px|Países con más del 5% de población musulmana.<ref>Fonte: CIA World Factbook. La distribución ente chiítas y sunnitas ta sacada d'otres fontes, que pueden infrarrepresentar a los chiítas en dellos países, que nun reflexen esa distinción nes sos estadístiques oficiales.</ref> Principales [[escueles y cañes del islam]]: {{nobreak|[[Sunníes]] {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[Xiinos]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[Ibadíes]] {{color box|#32347e}}}} ]] [[Ficheru:Madhhab Map3.png|thumb|right|350px|Zones onde predomina una determinada ''[[madhab]]'' (escuela d'interpretación del islam, aplicaes particularmente n'aspeutos llegales -''[[xaria]]'', ''[[fiqh]]''-), anque ye habitual la presencia de delles. Ente los [[sunníes]] considérense ortodoxes cuatro principales ''mahdab'' mutuamente reconocíes, de les que la ''[[hanbalí]]'' ye la más ríxida y la ''[[shafi'í]]'' la menos ríxida. Ente los [[xiinos]] predomina la ''mahdab'' ''[[jafarí]]''.<ref name= "jaf">McLean, fonte citada en [[:en:Ja'fari jurisprudence]]</ref>]] [[Ficheru:Allah-green.svg|thumb|La pallabra ''[[Alá]]'' ("Dios"), en caligrafía árabe y color verde ([[color políticu]] identificáu col islam). Los emblemes utilizaos más frecuentemente polos [[países islámicos]] contienen l'[[creciente y estrella|el creciente (media lluna) y la estrella]].]] [[Ficheru:Flag of Jihad.svg|thumb|La ''[[shahada]]'' ([[oficiu de fe]] musulmana: ''Lā 'ilāhai 'illā-llāhu Muhammadun rasūlu-llāh'' -"nun hai más dios que Alá y Mahoma ye'l so profeta"-), en caligrafía árabe y color blancu sobre fondu negru (el color del [[estandarte de Mahoma]] -''rāyat al-sawdā''-),<ref>Cook, fonte citada en [[:en:Black Standard]]</ref> emblema utilizáu por munchos movimientos islamistes. Embrivida y con dalgunes amiestes, ye usada como bandera pol [[Estáu Islámicu]].<ref>[https://www.abc.es/internacional/20141008/abci-historia-bandera-negra-isis-201410071545.html ''¿Qué historia hai detrás de la bandera negra del Estáu Islámicu? - Enseñar inclúi la primer parte de la «shadada», un testu n'árabe que puede traducise por non hai más dios que Alá» y que ta estampáu con lletres blanques escrites a mano''], ABC 08/10/2014.</ref>]] [[Ficheru:Al-Banna and al-Masri.jpg|thumb|Xunta de líderes políticos y relixosos de distintos países árabes en 1947 n'El Cairo. Nel centru, con fez escuru, barba y bigote, [[Hassan al-Banna]], fundador de los [[Hermanos Musulmanes]].]] [[Ficheru:خمینی و مردم.JPG|thumb|Recibimientu popular al ayatola [[Khomeini]] mientres la [[revolución islámica iranina]] (1979).]] [[Ficheru:Hamid Mir interviewing Osama bin Laden.jpg|thumb|Un periodista paquistanín entrevistando a [[Osama bin Laden]] (ca. 1997).]] [[Ficheru:"Freedom go to hell".jpg|thumb|Protesta en Londres (2006) contra les [[caricatures de Mahoma]]. El cartelu, que lleva un manifestante embozado con un [[pañuelu palestín]], diz n'inglés: "Llibertá, vete al infiernu".]] [[Ficheru:Ak parti miting4.JPG|thumb|Mitin del [[Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu (Turquía)]], del primer ministru [[Erdogan]] (2007).]] El '''islamismu''' (n'[[Idioma árabe|árabe]]: الإسلامية&nbsp; ''{{transl|ar|DIN|al-ʾislāmiyyah}}''; o tamién إسلام سياسي ''{{transl|ar|DIN|ʾIslām siyāsī}}''; llit., "'''islam políticu'''") ye un conxuntu heteroxéneu de [[movimientos políticos]] que la so [[ideoloxía]] y [[programa políticu]] consiste esencialmente na adautación de la [[vida política]] a los mandatos relixosos del [[islam]].<ref>[[Aspeutos políticos del islam]]. Mortimer, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Political aspects of islam]]</ref> Sicasí, según el ''[[Diccionario de la lengua española]]'' «islamismu» ye'l conxuntu de dogmes y preceptos morales que constitúin la relixón de [[Mahoma]]»; ente que «'''islamista'''» ye lo «relativo al integrismu musulmán», conceutu que califica de «movimientu». Sía que non, nun tendría de confundir se lo "[[islámicu]]" o "[[musulmán]]" (términos que designen a tou lo relativo al islam) colo "islamista" (lo relativo al islamismu); nin cualesquier d'estos términos col [[tradicionalismu]] o'l [[conservadorismu]] dientro de lo islámico (un "[[musulmán tradicionalista]]"<ref>Khalid Zaheer, [http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=31 ''The Originalist Approach to Understanding Islam'']: ''... ways ... to interpret the Qur'anic text ... can be broadly divided into three categories: the Traditionalist approach, the Modernist approach, and the Originalist approach. The Traditionalist approach to interpreting the Qur'an is, strictly speaking, not just one narrow way of understanding the Qur'anic text. However, the Muslim Traditionalists of the contemporary times have adopted a stance that views the enormous body of diverse literature on interpretation made available in the first twelve centuries of the Muslim history, or at least the more popular part of it, as one category of approach to interpretation. The contemporary Traditionalists have come to believe that a valid interpretation of Qur'anic text can only be the one that has already been done by at least some of the earlier scholars. Non new interpretation of the Qur'an can be acceptable if it doesn't enjoy the support of another interpretation that has already been done in the past. ... This obsession with the need to confirm the validity of an opinion from what the earlier Muslim scholars said leads traditionalists to invoke ijma' to support their view. Ijma' is claimed to be the consensus of Muslim scholars on a certain religious opinion.''</ref> o "[[musulmán conservador]]"<ref>Tamién s'utiliza la espresión pa los musulmanes pertenecientes a un [[partíu conservador]]: Official Website, fonte citada en [[:en:Conservative Muslim Forum]]</ref> ye'l que refuga les [[interpretaciones lliberales o progresistes del islam]]<ref name= "lliberal">Safi (2014), ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Lliberal movements within Islam]]. [[Nasr Hamid Abu Zayd]], [[Farag Foda]], [[Abdullah al-Qasemi]], [[Sayyid Al-Qemany]] -[[:en:Sayyid Al-Qemany]]-, [[Muhammad Sa'id al-'Ashmawi]] -[[:en:Muhammad Sa'id al-'Ashmawi]]-</ref> o la [[Islam y modernidá|modernidá]]<ref>Hourani (1983), fonte citada en [[:en:Islam and modernity]]</ref> -ye posible ser musulmán "tradicional" o "conservador" ensin ser islamista, y viceversa,<ref>Esiste dalgún usu de les espresiones "islamismu conservador" -Kepel (2004), ''op. cit.'', pg. 32- y "islamismu tradicional" -Elorza, ''op. cit.''-</ref><ref name= "modernismu">Moaddel (2005), fonte citada en [[:en:Islamic Modernism]]</ref> yá que l'usu nesi contestu de los términos "tradicional" y "conservador" referir en principiu a les [[cultura musulmana|costumes y cultura islámica tradicionales]], amás de que l'islamismu presentar a sigo mesmu como un factor de [[rexeneración]], y non d'atrasu-). Señalóse la [[estigmatización]] que supón identificar como un tol islam políticu col [[terrorismu islámicu]] o yihadismu (según identificar ensin más el conceutu relixosu de la ''[[yihad]]'' cola [[violencia política]] o [[violencia relixosa|relixosa]] -[[islam y violencia]]-,<ref>Said, fonte citada en [[:en:Islam and violence]]. [[Islam y guerra]]; Peters, fonte citada en [[:Islam and war]]</ref> a lo árabe colo islámico y a [[civilización árabe|la so civilización]] como particularmente relixosa o más [[fanatismu|fanatizadora]] qu'otres).<ref name= "MON">[https://www.publico.es/internacional/estremamos-yihadismu-islam-vamos ganar-guerra.html Entrevista a Jofre Montoto], Públicu, 30 de mayu de 2015: {{cita|P- ¿Cómo definiría'l yihadismu? R- Ye una ideoloxía política totalitaria que la so intención ye'l dominiu global p'aplicar la visión ultraortodoxa y politizada del Islam, tal qu'ellos entender, que nun ye'l tradicional nin l'ortodoxu. En cuanto al ortodoxu, pue ser un Islam pocu evolucionáu, supónse que ye'l que más s'avera a la norma islámica, a la norma coránica, pero nun hai unu, nun ye'l mesmu en Arabia Saudita que nel Paquistán, anque nel últimu sieglu averárense. Tolos ortodoxos nun tán esautamente acordies con lo mesmo, tamos falando d'una relixón de mil millones de persones con más de mil años de tradición. El yihadismu politiza eso y da-y un sentíu del sieglu XX, de gobiernu totalitariu, ensin almitir nengún tipu de disensión interna nin de convivencia con nenguna otra fe. Refugar tou. La gran innovación que fai, lo que-y estrema del islamismu políticu, inclusive del más radical, ye la doctrina del Takfir, establecida pol exipciu Said Qutb a principios de los 60, cuando taba nes prisiones de Nasser. Según esta doctrina, tou aquel que nun siga una vida musulmana estricta nun ye musulmán.<p> P- ¿Y qué entendemos por estricta? R- L'adhesión total a la norma: rezar cinco veces al día, nun beber alcohol, tener una conducta personal bien ética dientro del Islam… Nel Islam tradicional, inclusive nel políticu, un musulmán que nun rece cinco veces al día puede ser un mal musulmán pero nun dexa de selo. Según el Takfir, como ye un mal musulmán, ye un non musulmán, ye escomulgáu y cuando escomulgues a daquién, puedes mata-y.<p> P- ¿Tienen una gran fobia europeísta? R- Sí, en gran midida'l yihadismu ye un movimientu antimodernista y totalitariu na llinia de lo que fueron nel so día los totalitarismos europeos. Por casu, el fascismu italianu per un sitiu daba sofitu a les innovaciones téuniques pero pol otru reivindicaba un pasáu épicu inventáu, yera espansivu, imperialista.<p> P- ¿Paecer al nazismu y al franquismu? R- Sí. Conocemos tres totalitarismos: el fascismu, el nazismu y el comunismu, cola so versión soviética de la dómina, sobremanera na era estalinista, pero son movimientos occidentales, de raigañu xudeocristianu. Y en el mundu musulmán surdió unu propiu, casi un sieglu más tarde porque la so realidá histórica, social y política ye otra, pero va na mesma llinia: un control absolutu de la sociedá, hasta'l puntu que se carga tou aquel que s'amás de la norma y piense distinta. Y la espansión siempres ye violenta. Ye una espansión global imperialista, llegar y caltener el poder per medios violentos.<p> P- ¿Ye más violentu que los totalitarismos europeos? R- Non, lo que pasa ye que nos sospriende más. Quiciabes porque nun llegaron a gobernar nun Estáu modernu y nun algamaron los niveles del nazismu o l'estalinismu, pero'l tipu de propaganda y d'atentaos contra civiles sí que son nuevos. Los totalitarismos occidentales pretendíen convencer, el yihadismu sí quier convencer a los musulmanes pero non a cristianos o xudíos por que se conviertan, el so lema ye: 'o te conviertes o te mato', nun hai más.}} [http://www.politicaexterior.com/actualidad/el mio-vecín-yihadista-islam-radical-en-occidente/ El mio vecín yihadista], n'Estudios de Política Esterior, 30 d'ochobre de 2014. [http://www.eutopiainstitute.org/2010/10/amin-maalouf-the-dissolution-of-world-orders/ Amin Maalouf: “The Dissolution of World Orders”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512012455/http://www.eutopiainstitute.org/2010/10/amin-maalouf-the-dissolution-of-world-orders/ |date=2019-05-12 }} {{cita|''Maalouf recapitulates at length the history that led to the fact that the region is culturally, socially and politically held in low esteem. With the torne of the Arab-Islamic Empire began the rise of the Ottoman Empire; then the European colonial powers arrived in the region; then the state of Israel was founded and, in the years that followed, all of the wars waged against the Jewish state were lost, culminating in the defeat against Israel in the Six-Day War in 1967. These humiliations, sums up Maalouf, were also the downfall of secular guiding principles: nationalism, pan-Arabism, communism and socialism all ended up taking a back seat to a rapidly spreading ideology, Islamism. But do the Arabs belong to a particularly religious civilisation? Non, says Maalouf, the motivation is an entirely different one, namely to hold on to the final symbol of what is their own, what cannot be shaken. It is not a religious feeling, but the search for a genuine identity and self-awareness that binds people to Islam.'' (Traducción: Maalouf recapitula en detalle la historia que condució al fechu de que la rexón ye cultural, social y políticamente tenida en baxa estima. Col cayente del Imperiu árabe-islámicu empezó la puxanza del Imperiu Otomanu; depués les potencies coloniales europees llegaron a la rexón; depués fundóse l'Estáu d'Israel y, nos años que siguieron, toles guerres llibraes contra l'Estáu xudíu perdiéronse, rematando na derrota contra Israel na Guerra de los Seis Díes en 1967. Estes humildaciones, resume Maalouf, fueron tamién l'esbarrumbamientu de principios rectores seculares: el nacionalismu, el panarabismu, el comunismu y el socialismu, tou terminó apostráu en favor d'una ideoloxía de rápidu espardimientu, l'islamismu. Pero, ¿los árabes pertenecen a una civilización particularmente relixosa? Non, diz Maalouf, la motivación ye otra dafechu distinta, concretamente enferronase al símbolu final de lo que ye propiu, lo que nun puede ser sacudíu [?]. Nun ye un sentimientu relixosu, sinón la busca d'una identidá xenuina y autoconsciente que venceya a la xente [al pueblu] al islam).)}}</ref> Nun sentíu opuestu, señalóse qu'ignorar la fondura de lo relixoso nel mundu islámicu ye una manifestación de [[correición política]].<ref>[[Graeme Wood]] -[[:en:Graeme Wood (journalist)]]-, [https://elpais.com/elpais/2015/05/05/eps/1430834532_513617.html ''Estáu Islámicu, crónica del horror''], El País, 6 de mayu de 2015: {{cita|Hasta hai non muncho, los occidentales qu'acusaben a los musulmanes de siguir ciegamente preceptos antiguos ganábense les crítiques de dellos intelectuales –en particular, del difuntu [[Edward Said]]– que señalaben que llamar “antiguos” a los musulmanes yera, a cencielles, otra forma de suburdialos. En llugar d'eso, dicíennos estos académicos, teníamos d'afitanos nel contestu nel que surdíen eses idees: países mal gobernaos, costumes sociales cambiantes, la humildación de vivir nunes tierres que solo se valoraben pol petroleu…<p> Ensin estos factores ye imposible tener una visión completa del ascensu del [[Estáu Islámicu]]. Pero centrase solo nellos y escluyir la ideoloxía ye un reflexu d'otru tipu de sesgu propiu d'Occidente: considerar que si la relixón nun tien importancia en Washington o Berlín, debe de ser igualmente irrelevante en Raqqa o Mosul. Con éses, cuando un home amazcaráu glaya “Allahu Akbar” [Alá ye'l más grande] mientres degüella con un cuchiellu a un apóstata, dacuando facer por motivos relixosos.<p> Munches organizaciones musulmanes afirmen que les práutiques del Estáu Islámicu son antiislámicas. Ye tranquilizador saber que la mayoría de los musulmanes nun tien el más mínimu interés en sustituyir les películes de Hollywood por videu d'execuciones públiques pa pasar un ratu entreteníu dempués de la cena. Agora bien, los musulmanes que llamen antiislámico al Estáu Islámicu, esplica'l profesor de Princeton [[Bernard Haykel]], el mayor espertu na teoloxía d'esa organización, “tán avergoñaos y son políticamente correutos, y tienen una visión edulcorada de la so propia relixón” qu'escaez “les esixencies históricu y llegal de la so fe”.}} [[Pankaj Mishra]] -[[:en:Pankaj Mishra]]-, [http://www.theguardian.com/books/2015/jul/24/how-to-think-about-islamic-state ''How to think about Islamic State''], The Guardian, 24 de xunetu de 2015: {{cita|The rash of pseudo-explanations – Islamism, Islamic extremism, Islamic fundamentalism, Islamic theology, Islamic irrationalism – makes Islam seem more than ever a concept in search of some content while normalising hatred and prejudice against more than 1.5 billion people. (Traducción: La erupción de pseudo-explicación - islamismu, estremismu islámicu, fundamentalismu islámicu, teoloxía islámica, irracionalismu islámicu - fai del islam más que nunca un conceutu en busca de dalgún conteníu mientres se normaliza l'odiu y el prexuiciu contra más de 1500 millones de persones).}} </ref> {{cita|L'islamismu tien una seña d'identidá clara que ye l'adopción de la ''[[sharía]]'', del conxuntu de normes basaes nel [[Corán]] y nes [[Hadiz|sentencies del profeta]], al envís de caltener o forxar un [[orde social]] rexíu na so totalidá pol principiu de "[[ordenar el bien y prohibir el mal]]" que'l so conteníu marquen los testos sagraos. Foi'l programa tradicional de los [[Hermanos Musulmanes]] d'Exiptu, (...) y ser güei de los principales movimientos islamistes nel mundu. (...) [[Partíu islámicu]] o a cencielles [[musulmán]] sería una calificación más afecha (...) [pa los que proponen una] Constitución democrática y (...) el pluralismu políticu.|[[Antonio Elorza]].<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/opinion/Islam/democracia/elpepuopi/20111101elpepiopi_4/Tes|títulu=''Islam y democracia'' }}</ref>}} {{cita|L'islam ye relixón y ye Estáu.|[[Heinz Halm]]<ref name= "Din">Islamisches Rechts- und Staatsverständnis. Islam und Staatsgewalt. Fonte citada en [[:de:Heinz Halm]]. N'árabe ''[[dīn]]'' ("[[relixón]]") y ''[[daula]]'' ("[[Estáu]]"); vease la cita de [[Hassan al-Banna]] en [[:de:Islam]]. "Islam is Dīn, a complete way of life" ("Inside the Gender Jihad", p. 92, Amina Wadud, Oneworld Publications, 2006, fonte citada en [[:en:Dīn]]). Tamién se traduz por "[[fe]]", ente que ''daula'' o ''[[al-Dawla]]'' tamién se traduz por "[[dinastía]]", y apaez en títulos dende'l sieglu X, frecuentemente combinándose con otros elementos como ''dīn'' (Ayubi, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:al-Dawla]]).</ref>}} {{cita|El verdaderu musulmán afirma que Alá protéxelu; l'islamista considera que ye él quien tien de protexer a Alá.|[[Sanaa el Aji]]<ref>Periodista marroquín, citada en Cembrero, ''op. cit.'' Ver tamién selmanariu ''[[Nichane]]'' -[[:en:Nichane]]-</ref>}} El [[espectru políticu]] de los [[movimientu políticu|movimientos]] y [[partíos políticos]] calificaos de "'''islamistes'''" ye bien ampliu; anque ye difícilmente comparable con nengún movimientu relixosu o políticu [[occidental]], que les sos denominación aplíquense-y ([[democracia islámica]], [[socialismu islámico]],<ref>Esposito (2001), fonte citada en [[:en:islamic socialism]]</ref> [[islamofascismu]] -esti postreru, de forma bien peyorativa-), abarca dende los que caltienen principios [[democracia|demócrata]]s y [[moderación|moderáu]]s, hasta postulaos [[estremistes]] y [[radicalismu|radicales]].<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Turquia/refrenda/llexislatives/islamismu/moderáu/Erdogan/elpepuint/20070723elpepuint_5/Te «Turquía refrenda nes llexislatives l'islamismu moderáu de Erdogan»], El País, 23 de xunetu de 2007</ref> Dientro del islam políticu, amás de les diferencies [[ideolóxica|ideolóxiques]] ente la moderación ('''islamismu moderáu''')<ref>''Pour [[Romain Bertrand]], historien spécialiste de l'Indonésie, «la distinction ente radicaux et modérés n'est pas opérante. Pour un islamiste indonésien, pas forcément violent, lui dire qu'il est “modéré”, c'est comme lui dire qu'il n'est croyant qu'à demi. La différence se fait ente les mouvements islamiques légalistes et insurrectionnels. “Radical” et “modéré” sont des catégories idiotes, qui nous font considérer qu'on est dans le même continuum, alors qu'on est dans des pulgues différents. Certains mouvements acceptent la loi et l'Etat, d'autres les refusent.'' (citáu en Confavreux, ''op. cit.'').</ref> y la radicalidad ('''islamismu radical''': [[integrismu islámicu]],<ref>Anque pueda paecer un [[oxímoron]], úsense (anque escasamente) espresiones como "integrismu moderáu" (Roque, ''op. cit.'', pg. 170).</ref> [[fundamentalismu islámicu]], [[panislamismu]], [[yihadismu]]), pueden estremase les diferencies ente los movimientos políticos islamistes desenvueltos dientro de caúna de les [[escueles y cañes del islam]] (simplificadamente, los dos principales: el [[sunnismu]] y el [[chiísmu]]): Na caña sunní, el [[salafismu]] o [[wahabismu]] dio llugar a numberosos grupos, como los [[Hermanos Musulmanes]], ''[[Tabligh]]'' o'l [[talibán|movimientu talibán]]. Delles organizaciones violentes allegaes a esta caña son el [[Estáu Islámicu]] (''Daesh''), ''[[Al Qaeda]]'', ''[[Boko Haram]]'', ''[[Hamás]]'', [[Yihad Islámica Exipcia|''Yihad'' Islámica]], ''[[Jemaa Islamiya]]'' o'l [[Grupu Salafista pa la Predicación y el Combate]]. Na caña xiina, destaquen los grupos "[[Ayatollah Khomeini|jomeinistas]]", lideraos pol [[República Islámica d'Irán|réxime iranín]], como ''[[Hezbolá]]''. == Historia del términu == ''Islamism'' apaez per primer vegada n'inglés en 1712;<ref name="OED">{{cita web |títulu=Islamism, n. |url=http://www.oed.com/view/Entry/99982 |obra=Oxford English Dictionary |editorial=[[Oxford University Press]] |fechaaccesu=27 d'avientu de 2012}}</ref> y en francés ''islamisme'' apaez tamién nel sieglu XVIII, usándolo [[Voltaire]] en llugar de ''mahometisme'' pa denominar la "relixón de los musulmanes".<ref name="Bruno Étienne">Étienne, ''op. cit.''</ref> N'español, "Islamismu" apaez nel [[DRAE]] de 1787: "fr. ''Islamisme'', Lat. ''Mahometána superstítio'', lo mesmo que mahometismu".<ref>[http://ntlle.rae.es/ntlle/SrvltGUIMenuNtlle?cmd=Lema&sec=1.0.0.0.0. Consulta "islamismu" na Nueva Ayalga Lexicográfica de la Llingua Española] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904022219/http://ntlle.rae.es/ntlle/SrvltGUIMenuNtlle?cmd=Lema&sec=1.0.0.0.0. |date=2017-09-04 }}, R. A. Y.</ref> Esi foi l'usu más habitual del términu n'autores del sieglu XIX, como [[Alexis de Tocqueville]] (1838) o [[Ernest Renan]] (1883), y namái a partir del sieglu XX, especialmente dende la dómina de la [[Primer Guerra Mundial]],<ref name="Kramer">Kramer, ''op. cit.'', pgs. 65-78.</ref> empieza a ser habitual emplegar la pallabra árabe ''islam'', a midida que los estudiosos occidentales ([[estudios islámicos|islamólogos]], [[arabista|arabistes]] y [[orientalismu|orientalistes]]) promocionen el términu que los musulmanes utilicen pa designar la so propia relixón. El términu "islamismu" yá nun apaez na ''[[Encyclopædia of Islam]]'' (1913-1938), y nesos años dexa d'usase virtualmente na llingua inglesa.<ref name="Kramer"/> Remanez en Francia a finales de los años 1970 pa responder a la necesidá de definir les nueves corrientes, que dan una interpretación política ya ideolóxica del islam, y estremales del islam en cuantes que relixón.<ref name="Kramer"/> Pal islamólogo [[Bruno Étienne]],<ref>''Op. cit.'' L'autor diz compartir esta definición con otros especialistes, como [[Gilles Kepel]] y [[François Burgat]].</ref> l'acepción actual del términu "islamismu" puede resumise como "l'usu políticu de temes musulmanes movilizaos en reaición a la occidentalización, considerada como agresiva escontra la identidá árabe-musulmana" y "percibida como una protesta antimoderna" polos que nun siguen esta ideoloxía, siendo posible tamién utilizalo en conxunción con calificativos como "islamismu radical".<ref name="Bruno Étienne" /> Nos años 1980 el términu migra del francés al inglés, y escontra finales del sieglu XX nel ámbitu académicu reemplazara a espresiones como "[[fundamentalismu islámicu]]", antes bien usaes.<ref name="Kramer"/> Al empiezu paecía trate como un términu más fayadizu pa los autores que simpatizaban colos nuevos movimientos islamistes, o siquier que nun queríen utilizar términos de traces peyoratives (como "fundamentalismu"); pero a midida que ganaba popularidá, pasó a acomuñóse con grupos violentos como'l movimientu [[talibán]] o'l [[Grupu Islámicu Armáu|GIA]], hasta'l puntu que nel usu actual n'Estaos Xuníos, ''islamism'' y ''islamic fundamentalism'' considérense sinónimos.<ref name="Kramer"/> El ''[[Council on American–Islamic Relations]]''<ref>Web oficial, fonte citada en [[:en:Council on American–Islamic Relations]]</ref> ("Conseyu sobre les rellaciones islámicu-estauxunidenses" -CAIR-) quexar de que'l ''[[AP Stylebook]]''<ref>Web oficial, fonte citada en [[:en:AP Stylebook]]</ref> ("[[llibru d'estilu]]" de ''[[Associated Press]]''), que primeramente definía "islamista" como "el que sofita'l gobiernu según les lleis del islam [y] que ve'l Corán como modelu políticu" diera pasu a la so identificación con "estremista islámicu" o, peyorativamente, con "los musulmanes que nun nos gusten". Na actualidá definir como "el qu'aboga o sofita un movimientu políticu que favorez la reordenación de gobiernu y sociedá acordies coles lleis prescrites pol islam. Nun tien d'usar se como sinónimu de combatiente, militante, estremista o radical islámicu, que pueden o nun ser islamistes. Cuando seya posible, especifíquese y úsese el nome de la entidá: al-Qaida (o vinculación con al-Qaida), Hezbollah, Taliban, etc. Los que ven el Corán como un modelu políticu engloban un ampliu rangu de musulmanes, dende políticos de partíos mayoritarios hasta los militantes conocíos como yihadistes".<ref>{{cita web |url=http://www.politico.comblogsmedia/2013/04/ap-stylebook-revises-islamist-use-160943.html |títulu=AP Stylebook revises 'Islamist' use |editorial=Politico.Com |fecha= |fechaaccesu=18 d'agostu de 2014 }}</ref> L'usu del términu nun ye bien acoyíu polos mesmos "islamistes", que prefieren considerase a sigo mesmos a cencielles como "musulmanes", como defenden el ayatola [[Mohammad Hussein Fadlallah]], líder espiritual de [[Hezbolá]], o [[Abbassi Madani]],<ref>Lamchichi, fonte citada en [[:en:Abbassi Madani]]</ref> líder del [[Frente Islámicu de Salvación]].<ref name="Kramer"/> == Nacencia, estensión y afitamientu del movimientu islamista == La condición orixinal del movimientu islamista difier según el puntu de vista de cada estudiosu que lo analiza: pa dalgunos, como [[Daniel Pipes]], ye una [[ideoloxía]] moderna, que debe más a los "ismos" ya ideoloxíes [[utópica|utópiques]] europees qu'a la relixón islámica tradicional;<ref>Pipes, ''op. cit.''</ref> pa otros, como [[Bernard Lewis]], coneuta estrechamente coles tradiciones polítiques islámiques, que siempres bazcuyaríen ente'l "[[quietismu]]" y el "[[activismu]]". {{cita|Los argumentos en favor de dambes [tradiciones -activista y quietista-] tán basaes, como los más tempranos argumentos islámicos, nel Llibru Sagráu y nes aiciones y dichos del Profeta. La tradición quietista obviamente fuelga nel Profeta como soberanu, como xuez y como estadista. Pero primero que'l Profeta aportara a un xefe d'Estáu, foi un rebelde. Antes de salir de La Meca a Medina, dond convertir en soberanu, yera un oponente al orde establecíu. Lideró una oposición contra la oligarquía pagana de La Meca y, en ciertu momentu se exilió y formó lo que nel llinguaxe modernu podría llamase un "gobiernu nel exiliu", col que finalmente foi capaz de volver trunfante al so llugar natal y establecer l'Estáu islámicu en La Meca. ... El profeta como rebelde apurrió una suerte de paradigma de revolución-oposición y refugu, retirada y partida, exiliu y regresu. Una y otra vez los movimientos opositores na historia islámica intentaron repitir esti patrón, unos pocos d'ellos con ésitu.|Lewis<ref>Lewis (1988), ''op. cit.''</ref>}} El precursor más importante del islamismu contemporaneu ye la organización [[Hermanos Musulmanes]], fundada n'[[Exiptu]] en [[1928]]. Movimientos de tipu similar estender nos años trenta a [[El Líbanu]] y [[Siria]], y más tarde a [[Xordania]], [[Sudán]], [[Iraq]] ya [[Irán]]. Fueron esperimentando una puxanza creciente dende los [[años 1980|años ochenta]] del sieglu XX, frutu, per una parte, del fracasu del modelu denomináu [[socialismu árabe]] o [[nacionalismu árabe]], encarnáu pol partíu [[Baaz]] (en Siria ya Iraq) o pol [[Gamal Abdel Nasser|naserismu]] (n'Exiptu); y por otra del trunfu de la [[Revolución iranina|revolución islámica n'Irán]]. Anguaño l'islamismu ta representáu en tolos países con amplios sectores de población musulmana. Determinante pal desenvolvimientu del islamismu en cada país foi la so distinta posición histórica nel complexu contestu de la [[guerra fría]] (1945-1989), simultánea a los procesos de [[descolonización]] y al entamu del [[conflictu árabe-israelín]], según la presencia o ausencia de múltiples factores [[xeopolíticos]], como [[xeopolítica petrolera|la posesión o non de petroleu]], la mayor o menor inxerencia occidental ([[colonialismu]], [[imperialismu]], [[neocolonialismu]], [[neoimperialismu]]), etc. Al contrariu de lo que pudiera paecer nuna visión simplificada, l'islamismu políticu nun enllanta filiales en cada país a partir d'una casa matriz;<ref>Burgat (2007, 2008, etc.), ''op. cit.''</ref> anque nun principiu hubiera una influencia ideolóxica y d'identidá fuerte, más o menos rápido desenvolvíense en cada organización distintes versiones del islamismu que s'afaíen a la realidá de cada país, llegando a tener grandes diferencies o rivalidaes, ya inclusive llegando a la enemistá y militancia en bandos opuestos en conflictos armaos; sicasí, un puntu de mancomún de tolos movimientos islamistes ye'l so oxetivu últimu de construyir un Estáu nel que la llexitimidá seya relixosa, y la so vocación de llucha contra la inxerencia occidental. Frente a la identificación ente islamismu y fundamentalismu, dellos autores, como [[Raymond W. Baker]],<ref>Baker, ''op. cit.''</ref> [[Olivier Roy]]<ref>Roy, ''op. cit.''</ref> o [[Gilles Kepel]]<ref>Kepel, ''op. cit.''</ref> denominen "[[post-islamismu]]" o "[[nuevu islamismu]]" a la reconstrucción o reinvención del islam políticu o del islamismu, nel sentíu d'un movimientu social qu'arrenuncia al estremismu en favor d'una reforma cultural de llargu algame, que busca la esencia democrática del Islam y cierta separación ente relixón y sociedá civil.<ref>Korany, ''op. cit.'' Amás d'a Baker, a Roy y a Kepel, cita a Hefner, ''op. cit.'', y a Bayat, ''op. cit.''</ref> Otros, aportunando en tal identificación, nieguen la posibilidá d'un "[[islamismu moderáu]]".<ref>Confavreux, ''op. cit.''</ref> {{cita|L'islamista moderáu nun esiste; seria como falar de nazis moderaos.|[[Robert Redeker]]<ref>Citáu en [https://www.abc.es/hemeroteca/historico-24-04-2008/abc/Internacional/el-filosofo-robert-redeker-el-islamista-moderáu-nun esiste;-seria-como-falar-de nazis moderaos_1641818823290.html https://www.abc.es/hemeroteca/historico-24-04-2008/abc/Internacional/el-filosofo-robert-redeker-el-islamista-moderáu-nun esiste;-seria-como-falar-de nazis moderaos_1641818823290.html ''El filósofu francés Robert Redeker ta condergáu a muerte por estremistes musulmanes por cuenta de les sos crítiques al Islam, pero non por ello piensa callar o moderar el so discursu''], entrevista en ABC, 24 d'abril de 2008. Vease en ''Bibliografía'' l'artículu en ''Le Figaro '' pol que recibió la condena.</ref>}} Per otru llau, señalóse la creciente interdependencia ente l'islamismu, que la so cultura política puede nun ser democrática, y les eleiciones, que los islamistes precisen pa caltener la so llexitimidá, y que nun pueden considerase democrátiques si esclúin a los principales grupos islamistes. {{cita|Dende ... finales de 2010, l'islam políticu y la democracia fixéronse crecientemente interdependientes. L'alderique sobre si son compatibles ye agora virtualmente obsoleto. Nun pueden sobrevivir unu ensin l'otru.|[[Olivier Roy]]<ref>Roy (2012), ''op. cit.''</ref>}} == Oríxenes del islamismu políticu == [[Ficheru:030Arab.jpg|300px|thumb|Insurxentes de la [[Rebelión árabe]] contra l'[[Imperiu Otomanu]] mientres la [[Primer Guerra Mundial]].]] [[Ficheru:هفده شهریور.JPG|300px|thumb|[[Revolución iranina]].]] El [[sieglu XIX]] foi un periodu de ebullición intelectual n'[[Oriente Mediu]]: renovación intelectual del islam, reforma relixosa al traviés de la educación, la xurisprudencia, etc. Los [[ulemas]] tuvieron nel nucleu d'estes reformes. Si hasta'l [[sieglu XVIII]], tolos aspeutos de la sociedá nel [[Imperiu otomanu]] taben apoderaos pola relixón, esto camudó sópito. Col cayente de dichu Imperiu intentáronse reformar les estructures, buscando asonsañar el modelu de los países europeos (''[[tanzimat]]'' "reorganización"). A partir sobremanera de 1830 empezaron les reformes y la modernización d'estructures (exércitu, alministración, enseñanza, tributos, etc.); munchos estudiantes allegaron a distintos países d'Europa, tomándolos como modelu de modernización (''[[Mozos Otomanos|Yeni Osmanlilar]]'' -"mozos otomanos"-, ''[[Mozos Turcos|Jön Türkler]]'' -"mozos turcos"-). El deséu de renovación, la busca de respuestes a la debacle otomana, llevó a preguntar si yera l'islam la causa de la so debilidá y atrasu. Esta reflexón emburrió al cleru a preguntar poles causes de la situación y a tratar d'integrar los elementos de la modernidá na relixón. D'esti reformismu surden trés corrientes: * Corriente lliberal: ([[Ali Abdel Raziq]], ''L´islam et les fondements de pouvoir'', 1925)<ref>Filali-Ansary, ''op. cit.''</ref> la relixón abrir a los [[lliberalismu|valores lliberales]]. Niégase que'l [[califatu]] tenga fundamentu relixosu; si [[Mahoma]] nun yera un políticu, por tanto la relixón nun tendría d'encontar un Estáu musulmán. Sicasí, nun s'acusa a la relixón l'orixe de la debacle: sería l'ausencia d'adopción de los valores lliberales lo que pondría n'inferioridá a los pueblos musulmanes frente a Occidente. Surde una separación ente lo político y lo relixoso, un "[[lliberalismu musulmán]]".<ref name= "lliberal" /> * Corriente islamista: Europa nun ye un modelu a siguir, sinón l'enemigu. Fórmense los primeros grandes movimientos islamistes; el más importante, los [[Hermanos Musulmanes]], creáu en 1928 por [[Hassan al-Banna]]. Nun pon l'acentu sobre la práutica relixosa en sí o sobre la ''[[xaria]]'', sinón nuna aición político y social; aportuna sobre la noción de xusticia social que tien de siguise al traviés del Estáu. * La tercera corriente ye la que defende les [[rebeliones]] nacionalistes ([[Gran Revolución Iraquina de 1920|revuelta iraquina de 1920]], [[revuelta árabe de Palestina de 1936-1939]]), que combinen elementos de les anteriores. L'islamismu, como respuesta a la situación histórica, desea un Estáu basáu nel islam que rediseñe una nueva sociedá. Según esta corriente, tien de tratase de vivir nel senu de la hermandá ente musulmanes según un modelu políticu islámicu qu'escluya modelos llaicos como'l [[comunista]] o'l [[lliberal]]. Dende los años previos a la [[Segunda Guerra Mundial]] l'islamismu enfrentar a la influencia de les potencies estranxeres, tantu a la de los aliaos ([[Reinu Xuníu]] y [[Francia]] -[[potencies coloniales]] na mayor parte de los países árabes-), como a la de la [[Xunión Soviética]] (con una importante población musulmana nes repúbliques meridionales), y a la de les potencies de la Exa ([[Alemaña nazi]] -rellación con [[Amin al-Husayni]], muftí de Xerusalén-). Tres la guerra, la división del mundu en bloques, lideraos pola [[Xunión Soviética]] y los [[Estaos Xuníos]], los movimientos de [[descolonización]] y [[lliberación nacional]] ([[tercermundismu]]) y particularmente el [[conflictu árabe-israelín]], intensificaron entá más tantu la inxerencia esterna nos distintos países polos que s'estiende l'islamismu, como la so radicalización, llegando a actos violentos, incluyendo asesinatos políticos (atentaos de [[Navvab Safaví]] n'Irán -[[Fedayines del Islam]]-,<ref>Encyclopædia Iranica, fonte citada en [[:en:Fada'iyan-ya Islam]]</ref> tentativa d'asesinatu del presidente exipciu [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] polos [[Hermanos Musulmanes]] en 1954).<ref>Marín, ''op. cit.'', pg. 123 y ss.</ref> A lo llargo de los años siguientes, l'islamismu adquirió los calteres que tien anguaño, diversificándose y estendiéndose a otros países como [[El Líbanu]], [[Siria]], [[Iraq]] o [[Irán]], onde tien la so culmen na [[revolución iranina]] dende 1979. == L'islamismu ente los musulmanes de los países occidentales == La esistencia de musulmanes nos países occidentales supunxo l'apaición d'islamismu políticu nes sos distintes formes, según la d'actitúes de refuga.<ref>Heffelinger, ''op. cit.'', Amghar, ''op. cit.'', Redeker, ''op. cit.'' [[Daniele Grasso]], [http://www.elconfidencial.com/mundo/2015-01-08/el mieu-al islam radical-collecha-voto-mapa-de-los-partíos-xenofobos-en-europa_617595/ ''El mieu al islam radical collecha votos: mapa de los partíos xenófobos n'Europa''], 8 de xineru de 2015</ref> {{VT|Islam n'Estaos Xuníos|Islamismu n'Estaos Xuníos}} N'Estaos Xuníos, la organización denomada [[Nación del Islam|''Nation of Islam'']] ("nación del islam") cobró protagonismu na comunidá negra como unu de los movimientos en contra de la segregación racial (inclusive como movimientu terrorista en dalguna de les sos faiciones) dende mediaos del sieglu XX, ([[Elijah Muhammad]], [[Malcolm X]], [[Louis Farrakhan]],<ref>Splcenter.org, fonte citada en [[:en:Louis Farrakhan]]</ref> [[marcha d'un millón d'homes]],<ref>Million Man March National Organizing Committee, fonte citada en [[:en:Million Man March]]</ref> 16 d'ochobre de 1995). {{VT|Islam n'Europa|Islamismu n'Europa|Eurabia}} {{VT|Islam en Reinu Xuníu|Islam en Francia|Islam n'España|Islam n'Alemaña}}<ref>Hourani (2013), ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Islamism in Europe]]; BBC, fonte citada en [[:en:Islam in United Kingdom]]; Ceylan, fonte citada en [[:en:Islam in Germany]]</ref> Nos países europeos, na so mayor parte ye consecuencia de la [[emigración]] (del subcontinente indiu [[inmigración nel Reinu Xuníu|en Gran Bretaña]],<ref>[[:en:Modern immigration to the United Kingdom]]</ref> del norte d'África [[Inmigración en Francia|en Francia]] y [[Inmigración marroquina n'España|n'España]], [[Inmigración turca n'Alemaña|de Turquía n'Alemaña]]), y parcialmente por conversiones. La radicalización islamista, señalóse como parte de los problemes que se dan xunto a otros problemes d'integración nos países d'acoyida, y que se fadría más visible nes segundes y terceres xeneraciones, especialmente cuando se formen ''[[ghettos]]'' d'[[esclusión social]] (dificultaes educatives y llaborales, delincuencia xuvenil, drogadicción) nes periferies urbanes (la ''banlieu'' de les ciudaes franceses). Ye significativu que tantu o más que les mezquites sían les cárceles los llugares onde se producen les captaciones de los nuevos miembros d'organizaciones yihadistes.<ref>[http://www.institucionpenitenciaria.es/web/export/sites/default/datos/descargables/instruccionesCirculares/Circular_I-8-2014.pdf Nuevu Programa pa la prevención de la radicalización nos establecimientos penitenciarios - Midíes pa la detección y prevención de procesos de radicalización d'internos musulmanes]. Secretaría Xeneral d'Instituciones Penitenciaries - Ministeriu del Interior (España), 1 d'agostu de 2014</ref> Na retórica reivindicativa del yihadismu, son frecuentes les alusiones al pasáu musulmán d'España ([[Al-Andalus]]) como un estímulu pa la so recuperación pol islam.<ref>* [[Ignacio Cembrero]], [https://elpais.com/diario/2007/05/14/espana/1179093623_850215.html ''¿Hasta ónde llega l'amenaza islamista sobre Al Andalus? - Los espertos tomen bien en serio les reivindicaciones sobre Ceuta y Melilla''], 14 de mayu de 2007 * [[José Andrés Coloráu]], [https://elpais.com/diario/2007/08/10/revistaverano/1186696801_850215.html ''La deseyada rellumanza d'Al Ándalus - Un legáu conflictivu''], 10 d'agostu de 2007 * [[Juanjo Ayesta]], [http://www.minutodigital.com/2011/12/26/grupos-islamistes-radicales-piden-una-%E2%80%9Cprimavera-andalusi%E2%80%9D-a-traves-de-internet/ ''Grupos islamistes radicales piden una primavera andalusí” al traviés d'Internet - Foros y webs yihadistes esixen la imposición de la llei islámica n'España. Acusen a Occidente de querer borrar la buelga musulmana de la Península''], 26 d'avientu de 2011 * [[Roberto Ruiz Ballesteros]], [http://noticias.lainformacion.com/asuntos-sociales/inmigrantes-illegales/preocupacion-pola medría-del usu-del-espanol-ente-los-radicales-islamistes_wyM0IpfTPhNtQG4cKPjCo6/ ''Esmolición pola medría del usu del español ente los radicales islamistes''], 22 de xineru de 2014 * [[Ignacio Cembrero]], [https://www.elmundo.es/internacional/2014/09/03/540768y0ca4741406y8b456b.html ''L'Estáu Islámicu suaña con conquistar Al Andalus''], 4 de setiembre de 2014 * [[J. M. Zuloaga]], [http://www.larazon.es/detalle_normal/noticias/6117148/reconquistar-al-andalus-principal-reivindicacion-de-al-qaeda-central#.Ttt12F99UEs4CAZ ''Reconquistar Al Ándalus, principal reivindicación d'Al Qaeda Central - El terrorismu yihadista incluyó estos territorios nel «Califatu Mundial»''], 14 d'abril de 2014</ref> {{cita|...dos son los rellatos que s'enfrenten na cuestión sobre la compatibilidá ente la cultura musulmana y la sociedá francesa. Según el dominante, el problema principal ye l'islam, porque asitia la llealtá a la comunidá de creyentes percima de la llealtá a la nación. Nun acepta crítiques, nun vence en materia de normes y valores, y xustifica ciertos tipos de violencia como la yihad. Pa los partidarios d'esti rellatu, la única solución ye una reforma teolóxica que xenere un “bon” islam, conducente a una relixón lliberal, feminista y abierta a los homosexuales. Periodistes y políticos nun dexen de dir detrás de los “bonos musulmanes” y de emplazarlos a amosar los sos credenciales de “moderaos”. Per otra parte, munchos musulmanes, llaicos o creyentes, col sofitu d'una izquierda [[multiculturalista]], aducen que la radicalización nun procede del islam, sinón de mozos alienados que son víctimes del [[racismu]] y l'esclusión, y que'l verdaderu problema ye la [[islamofobia]]. Conderguen el terrorismu de la que denuncien una bederre reaición que podría radicalizar a más nuevos musulmanes. El problema ye que los dos rellatos presuponen la esistencia d'una comunidá musulmana” francesa de la que los terroristes seríen una especie de “vanguardia”. La yuxtaposición de dambos condució a un puntu muertu. Pa superalo, primero ye necesariu tener en cuenta dellos fechos innegables, que nun queremos reconocer porque nos demuestren que los mozos radicalizaos nun son de nenguna manera la vanguardia o los voceros de la población musulmana y que, en realidá, en Francia nun esiste una comunidá musulmana”. Los mozos radicalizaos, unviándose mayormente a una imaxinaria redolada política musulmán (la ''[[Umma (islam)|umma]]'' d'antaño), tán tan deliberadamente engarraos col islam de los sos padres como col conxuntu de la cultura musulmana. Invéntense un islam que s'opón a Occidente. Vienen de la periferia del mundu musulmán. Lo que los induz a actuar son los rumbos de violencia qu'amuesen los medios de comunicación occidentales. Encarnen una rotura xeneracional (los sos padres agora llamen a la policía cuando los sos fíos [[guerra civil siria|dir a Siria]]) y nun tienen rellación nin cola comunidá relixosa local nin coles mezquites del barriu. Esos mozos se autorradicalizan n'Internet, buscando una yihad global. Nun-yos interesen problemes concretos del mundu musulmán como Palestina. En poques pallabres, nun aspiren a la islamización de la sociedá na que viven, sinón a la materialización de la so enfermiza fantasía heroica (“Venguemos al profeta Mahoma”, proclamaben dalgunos de los [[atentáu contra Charlie Hebdo|asesinos de Charlie Hebdo]] [7 de xineru de 2015]). ... Si nel nivel llocal, nos barrios, hai ciertos tipos de comunidá, nun esiste tal cosa nel nivel nacional. Los musulmanes de Francia nunca quixeron entamar instituciones representatives y nin siquier el más amenorgáu grupu de presión musulmán. Nun hai nicios de que se vaya a crear un partíu políticu islámicu. Na esfera política francesa los candidatos d'orixe musulmán atópense tremaos por tol espectru (inclusive na estrema derecha). Nun hai un votu musulmán”. Tampoco hai una rede d'escueles confesionales musulmanes (en Francia esisten menos de 10), nin movilización nes cais (nenguna manifestación en redol a una causa musulmana atraxo a más d'unos pocos miles de persones) y casi nun hai grandes mezquites (casi siempres financiaes con dineru del esterior), solo un puñáu de pequeñes mezquites locales. ... Sicasí, lo mesmo la izquierda que la derecha nun dexen de falar de la famosa comunidá musulmana, tantu pa denunciar la so negativa a integrase como pa calificala de víctima de la islamofobia. Esos dos rellatos engarraos basar na mesma fantasía: una comunidá musulmana imaxinaria. En Francia nun hai una comunidá musulmana, sinón una población musulmana.|[[Olivier Roy]]<ref>Roy (2015), ''op. cit.''</ref>}} == Cronoloxía == {{VT|Historia del islamismu}}<ref>[[Ali Abderraziq]], fonte citada en [[:fr:Histoire de l'islamisme]]</ref> * Sieglu IX: Dende'l fracasu de los [[califatu abasí|califes abasíes]] na so pretensión d'afitar una única [[ortodoxa]] (''[[mihna]]'' -"procesu" o "prueba"-, lo más paecío a una [[inquisición]] qu'hubo nel mundu islámicu y que funcionó ente 833 y 848), quedó claro que nel islam el poder nun decide en materies d'ortodoxa relixosa, y que la llexislación nun ye un [[poder del Estáu]]; la interpretación d'una y otra ye función d'individuos particulares qu'algamen una posición de prestíu pola so erudición y reconocencia ente los sos pares, y que, anque pueden considerase como parte d'una "esfera relixosa" estremada de la "esfera política", nun ye equivalente al [[cleru]] estamental propiu de la Europa cristiana feudal y del Antiguu Réxime, sinón que funciona de "amortiguador" ente'l poder y el pueblu.<ref>Jackson, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:mihna]]</ref> Pola mesma dómina [[Ahmad bin Hanbal|Ahmad Ibn Hanbal]] realiza la primer interpretación ''[[athari]]''<ref name= "athari">Halverson, Jeffry R. (2010). Theology and Creed in Sunni Islam: The Muslim Brotherhood, Ash'arism, and Political Sunnism. Palgrave Macmillan. Fonte citada en [[:en:Athari]]</ref> ("textualista", literalista) del islam, sofitada na reivindicación de los ''[[salaf]]''<ref name= "salaf">Al bidaya wan Nahaya, fonte citada en [[:en:Salaf]]</ref> ("ancestros") y la condena de cualquier innovación teolóxica (''[[bid'ah]]'').<ref name= "bid">Wehr, fonte citada en [[:en:Bid'ah]]</ref> * Sieglu X: [[Al-Asari]] funda la escuela ''[[asari]]'' de teoloxía, que subordina la filosofía a los dogmes del islam, nuna reaición contra'l racionalismu de la escuela ''[[mu'tazili]]''. Nel sieglu XI la escuela ''asari'' foi popularizada por [[Al-Ghazali]] (qu'apostó contra [[Avicena]] -''Tahafut al-Falasifa'', "Destrucción de los filósofos"-, y foi de la mesma respondíu por [[Averroes]] -''´[[La destrucción de la destrucción|Tahafut al-Tahafut]]'', "Destrucción de la Destrucción"-).<ref name= "Soage">Soage, ''op. cit.''</ref> * Sieglos XIII y XIV: [[Ibn Taimiya]]<ref>[[Ibn Taymiyya]] o [[Ibn Taymiyyah]]. Muslimphilosophy.com. Fonte citada en [[:en:Ibn Taymiyyah]]</ref> (1263-1328), especialista en lleis de Damascu, fala del regresu a los raigaños del Islam. Los sos discípulos [[Ibn Qayyim Al-Jawziyya|Ibn Al-Qayyim]] y [[Ibn Kathîr]]<ref>Sourdel, ''op. cit.'', fonte citada en [[:fr:Ibn Kathîr]]</ref> tamién son bien citaos polos islamistes de la Edá Contemporánea. {{cita|Los oríxenes remotos han de buscase nel bagdadí Ibn Hanbal, qu'allá pol sieglu IX propunxo una llectura del Corán apegada a la so lliteralidá p'amenorgar les querelles abiertes ente los musulmanes, al calor de la disparidad d'interpretaciones que se desenvolviera tres la muerte del Profeta.<p> Ibn Hanbal, que tenía un enfotu pacificador [... el doctor de Bagdag yera por demás esixente nes obligaciones del cultu y lliberal no que se refier a la costume], sería, por eses paradoxes de la Historia, el presupuestu doctrinal de quien dellos sieglos más tarde, a empiezos del sieglu XIV, sentaría les bases del Islam más violentu, sofitáu sobre la yihad como pilastra fundamental, ya interpretando esti conceutu, venceyáu al martiriu y l'esfuerciu de los primeros musulmanes nos años en que la nueva relixón yera escorrida, nun sentíu bien particular: non tanto defensivu como agresivu. Trátase del teólogu siriu Ibn Taymiyya, quien, como reaición al [[Batalla de Bagdag (1258)|saquéu de Bagdag polos mongoles]], y tratando de rebatir la visión universalista que defendíen los [[sufíes]], construyó la doctrina d'un Islam zarráu, militante y combativu. Partiendo de la unicidá absoluta de Dios y la negación de cualesquier otru cultu (como por casu, el de los santos), condergó toa forma de intercesión y propunxo una llectura rigorista de la llei islámica, nuna obra non por azar titulada ''La política en nome de la llei divina'' pa restablecer l'orde nos asuntos del pastor y el fatáu; un llibru d'apenes 100 páxines que como señala [[Abdelwahab Meddeb]] foi generosamente editáu n'ediciones populares que contribuyeron al so espardimientu.<p> Sobre Ibn Taymiyya tenemos un testimoniu contemporaneu, el del viaxeru tangerino [[Ibn Battuta]], que percorrió'l mundu islámicu a empiezos del sieglu XIV y que al pasar por Damascu repara lo siguiente: "Ente los grandes alfaquíes hanbalíes [siguidores de Ibn Hanbal] de Damascu cuntábase Taqi ed-Din b. Taymiyya, home bien apreciáu, capaz de falar sobre les ciencies toes, pero daqué había na so mente tresmanáu y yera que los damascenos honrábenlu en demasía y él les sermoneaba dende lo alto del púlpitu". De siguío refier Ibn Battuta una serie de discutinios protagonizaos pol alfaquí, y cómo en toes elles foi desautorizáu pol restu de los alfaquíes bagdadíes y acabó sufriendo prisión, polo esviao de les sos enseñances. Él ye la piedra angular del actual integrismu.<ref>[[Lorenzo Silva]], [https://www.elmundo.es/cronica/2015/01/11/54b117c5268y3y2a128b456f.html ''La enfermedá del islam''], n'El Mundu, 11 de xineru de 2015. Glosa'l llibru homónimu de Meddeb.</ref>}} {{cita|Puede dicise por tanto qu'hasta la [[Batalla de Bagdag (1258)|cayida del califatu abasida en 1258]] inclusive los interpretes más batallosos de la ''yihad'' menor entendíen que se trataba d'un derechu, non d'una obligación, de combatir a los “cafres” [''[[kafir]]'' -infieles-], nunca a los mesmos musulmanes, que los sos conflictos taben seya que non sancionaos pol refugu coránicu a la guerra civil o inestabilidá (''[[fitna]]''). Nun va ser hasta la ''[[fetua]]'' qu'escribió [[Ahmad Ibn Taymiyya]] contra los mongoles en 1303 qu'un [[escoliasta]] de sonadía llamaba a una guerra santa obligatoria contra otros musulmanes, creando'l precedente de la guerra total” declarada por [[Abu Musab al Zarqawi]] en 2005 contra los chíitas iraquies. [[Ibn Taymiyya]] ta consideráu'l padre intelectual del sunismu radical modernu, especialmente pola so intransixencia nel procesu xudicial contra [[Assef al-Nasrani]], un cristianu que foi acusáu de blasfemia y perdonáu en 1293 pol emir siriu so la promesa de la conversión, y que según Ibn Taymiyya tenía de ser executáu con independencia de cual fora la so credo.<ref>[[Ernesto Castro]], [http://www.elconfidencial.com/cultura/2015-11-23/de-algazel-a-al-baghdadi-fontes-y-non-fontes-filosoficas-de-la-yihad_1102916/ ''De Averroes al Estáu Islámicu. Fontes filosófiques de la yihad''], n'El Confidencial, 23 de payares de 2015.</ref>}} * Sieglu XVIII: Defínese'l [[salafismu]] o [[wahhabismu]] por [[Muhammad ibn Abd-al-Wahhab]] (los sos siguidores prefieren denominase ''Ahl at-[[Tawhid]]'' -"los monoteístes", o "los de la unidá" o "unicidá"-), doctrina que defende la vuelta a formar vida "piadosa" de les primeres trés xeneraciones de musulmanes (los ''[[salaf]]'').<ref name= "salaf" /> La so rellación con [[Mohammed bin Saud]],<ref>O [[Mohammed ibn Saud]]. McHale, fonte citada en [[:en:Muhammad bin Saud]]</ref> el fundador de la [[Casa de Saud]], convirtió'l so movimientu nel dominante en Arabia. * La segunda metá del sieglu XIX y l'empiezu del sieglu XX ye la dómina del [[reformismu islámicu]]<ref>Esposito (1996), ''op. cit.'', fonte citada en [[:it:Riformismu islamico]]</ref> o [[modernismu islámicu]]<ref name= "modernismu" /> (''[[Al-Nahda]]'' -"renacencia" o "espertar", que tamién ye un movimientu lliterariu-). [[Jamal al-Din al-Afghani]] (1837-1897), [[Muhammad Abduh]] (1849-1905) y [[Rashid Rida]] (1865-1935) proponen una sociedá islámica rexida pola ''[[xaria]]'', y refuguen cualesquier "innovación censurable" (''bid'ah'') nel islam: la denominación de la so postura (''[[islah]]''<ref name= "Islah">Campu, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Islah]] y [[:en:Islah (disambiguation)]]</ref> -"reforma", "arreglu", "meyora"-) implica la denuncia de la "degradación" o "corrupción" (''[[fasad]]'')<ref name= "fasad">Leaman, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:fasad]]</ref> que ven nel so tiempu.<ref>[http://www.musulmanesandaluces.org/hemeroteca/2/islah.htm ''El islah, la reforma nel islam''] en musulmanesandaluces.org</ref> Abduh y Rida son calificaos de "[[modernistes islámicos]]", "la primer respuesta ideolóxica musulmana al desafíu de la cultura occidental. Empezada na India y Exiptu na segunda parte del sieglu XIX... reflexa'l trabayu d'un grupu d'eruditos musulmanes d'opiniones coincidentes que realicen una reexaminación crítica de los conceutos y métodos clásicos de la [[xurisprudencia islámica|xurisprudencia]] y formulen un nuevu aproximamientu a la [[teoloxía islámica]]<ref>Ibn Qayyim al-Jawziyah, fonte citada en [[:en:Islamic theology]]</ref> y la [[exéxesis]] del [[Corán]]. Esti nuevu aproximamientu, que nun ye nin más nin menos qu'una rebelión abierta contra la [[ortodoxa islámica]], desenvolvió una sorprendente compatibilidá coles idees de la [[Ilustración]]").<ref name= "modernismu" /> Na India sol dominiu británicu surde'l movimientu [[Ahle Hadith|Ahl-i Hadith]] ([[Syed Nazeer Husain]] y [[Siddiq Hasan Khan]])<ref>Oscar Carrera, [https://laicismo.org/2017/wahabismu-y-salafismu/166569 ''Wahabismu y salafismu''], 20 d'agostu de 2017</ref> y darréu el movimientu [[Deobandi]] (1867), que se caracteriza por una estricta adhesión a la ''[[sunna]]''<ref name= "Sunna">O ''[[sunnah]]'': La forma de vida prescrita como normativa pa los musulmanes sobre la base de les enseñances y práutiques de Mahoma y l'interpretación del Corán. La pallabra ''sunna'' (سنة, plural سنن sunan) derivar del raigañu (سن [sa-n-na]), y el so significáu ye "camín fácil y llisu" o "direutu", o "vezu" o "práutica avezada". Nun tien de confundir se con ''[[hadith]]'' (dichos y aiciones de Mahoma, arrexuntaos polos sos compañeru). Islahi, Amin Ahsan (1989 (tr:2009)). "Difference between Hadith and Sunnah". Mabadi Tadabbur i Hadith (translated as: Fundamentals of Hadith Intrepretation). Fonte citada en [[:en:Sunnah]]</ref> y un énfasis na ''sharia'' y la ''[[tasawwuf]]'' (la espiritualidá [[sufí]]). [[Revuelta del tabacu]] (Irán, 1891).<ref>Moaddel (1992), fonte citada en [[:en:Tobacco Protest]]</ref> *1926: Tres el so segundu pelegrinaxe a La Meca, [[Muhammad Ilyas Kandhlawi]], del movimientu ''Deobandi'', funda'l [[Tabligh|''Yamaat Tabligh'']] ("grupu de predicadores") pa responder a lo que percibe como una perda d'influencia del islam na rexón de [[Mewat]] (norte de la India). El so lema ye "¡musulmanes, faéivos musulmanes!", y pon como modelu de vida'l de la dómina de Mahoma, ejemplificado nel mandatu coránicu: "imponer el bien y prohibir el mal".<ref>Agwani, Mohammed (1986). "Islamic Fundamentalism in India". Twenty-First Century India Society. ASIN B0006EPNH0. Fonte citada en [[:en:Tablighi Jamaat]]</ref> {{cita|[A la entruga] ¿Por qué nun se concede a los musulmanes la gobernación y el lideralgu nel mundu? [ Ilyas contestó:] Cuando nun cumplimos los mandamientos de Alá y nun abstenemos de lo prohibío nes nueses vides personales sobre los que tenemos el control total, ensin nenguna torga o compulsión, entós ¿cómo ye posible que se nos confíe'l gobiernu d'esti mundu?. Ye namái al traviés de la decisión de Alá que puede concedese a los creyentes el gobiernu na tierra, asina que tienen de buscar la so prestar [el de Alá] y establecer les sos lleis [les de Alá] nesti mundu. Agora bien, cuando nun lo tamos faciendo nel ámbitu suxetu a nuesa mesma eleición (nes nueses vides individuales), ¿cómo puede esperase que si mañana se nos dan les riendes del gobiernu, vamos facer?<ref>[http://www.banglakitab.com/EnglishLiterature/Malfoozaat-DiscoursesOfMaulanaIlyasRA.pdf ''Malfoozat - Discursos de Moulana Ilyas''], fonte citada en [[:en:Muhammad Ilyas Kandhlawi]]</ref>}} *1928: [[Hassan al-Banna]] funda'l movimientu de los [[Hermanos Musulmanes]] n'Exiptu, la primer organización políticu/relixosa islámica moderna. {{cita|Amás de Rida, otra inflúi sobre al-Banna foi'l [[fascismu]]. Ellí onde los fascistes aportunaben na supremacía del venceyu racial, l'imán defendía'l "nacionalismu islámico". Sofitaba, amás, l'usu de la violencia pa enfrentase a los que s'interpunxeren nel so camín, entamaba concentraciones multitudinaries... demandaba llealtá total ya incuestionable a la so persona... Con al-Banna l'islam convertir nun movimientu [[totalitariu]] destináu a regular tolos aspeutos de la vida, tanto individual como social y política.<ref name= "Soage" />}} *1941: [[Sayyid Abul Ala Maududi]],<ref>Zebiri, fonte citada en [[:en:Abul A'la Maududi]]</ref> alumnu del movimientu Deobandi, funda la [[Jamaat-e-Islami]], una organización política con muncha influencia en Paquistán, la India, Bangladesh y Sri Lanka. {{cita|L'islam desea destruyir tolos Estaos y gobiernos de cualesquier parte de la cara de la tierra que s'opongan a la ideoloxía y programa del islam, ensin importar el país o nación que gobiernen. ... L'islam rique la tierra, non a cencielles una porción d'ella, sinón el planeta enteru... porque la entera humanidá tendría de beneficiase... l'oxetivu de la ''yihad'' islámica ye esaniciar el dominiu d'un sistema a-islámicu y establecer nel so llugar el dominiu d'un sistema d'Estáu islámicu. ... Un Estáu islámicu ye un Estáu musulmán, pero un Estáu musulmán nun ye un Estáu islámicu nun siendo que la Constitución del Estáu tea basada nel Sagráu Corán y na ''Sunna''. ... La Sharia ye un completu esquema de vida y un orde social que lu toma tou, onde nada sobra y nada falta. ... Si una sociedá islámica conscientemente resuelve nun aceptar la ''Sharia'', y decide llexislar la so propia constitución y lleis o tomales de cualesquier otra fonte en cuenta de la ''Sharia'', tal sociedá ruempe'l so contratu con Dios y pierde el so derechu a ser llamada "islámica". .... [El nacionalismu ye] un conceutu occidental qu'estrema al mundu musulmán y asina enllarga la supremacía de les potencies imperialistes occidentales.<ref>Obres de Maududi, como ''Islamic Law and Its Introduction'', 1955, ''The Islamic law and constitution'', 1955, ''Islamic Way of Life'', 1967, ''Political Theory of Islam'', 1976, fontes citaes en [[:en:Abul A'la Maududi]]</ref>}} *1954 y 1965: El presidente exipciu [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] ilegaliza a los Hermanos Musulmanes. Los sos líderes son encarcelaos ([[Hassan al-Hudaybi]],<ref>Johnston, fonte citada en [[:en:Hassan al-Hudaybi]]</ref> hasta la so muerte en 1973) o executaos ([[Sayyid Qutb]], en 1966), y van ser les principales influencies intelectuales del integrismu islámicu contemporaneu: {{cita|Nel Islam la soberanía correspuende a Dios y la so autoridá tien de prevalecer nel corazón y na conciencia, n'asuntos rellacionaos cola observancia relixosa y nes cuestiones de la vida cotidiana. La tierra pertenez a Dios y debería purificarse pa Dios, y nun puede ser purificada mientres l'estandarte de 'Nun hai más dios que Dios' nun s'arrobinara pol planeta|''[[Ma'alim fi al-Tariq]]''<ref>Moussalli (1993), ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Ma'alim fi al-Tariq]]</ref> ("Jalones nel camín", 1964), de Qutb<ref>Alcoverro, ''op. cit.''</ref><p>(la obra de Hudaby, ''Du'at la Qudat'' -"predicadores, non xueces"-, considérase una respuesta a les sos tesis, en parte a favor y en parte en contra).}} *1967: La derrota de les tropes árabes a manes d'Israel na [[Guerra de los Seis Díes]] fai aumentar el refugu escontra les polítiques nacionalista y secular, y favorez una rápida espansión del islamismu políticu. *1973: Cola [[Crisis del petroleu de 1973|crisis del petroleu]], Arabia Saudita y el wahhabismu ganen influencia nel mundu islámicu faciendo usu de los ingresos llograos a partir de les sos reserves de petroleu. *1978: El xeneral [[Muhammad Zia-ul-Haq]], presidente de Paquistán, impon la "[[sharización]]" o "islamización" (en 1979 apruébense les "[[lleis hudud|lleis ''hudud'']]",<ref name= "Lau">Lau, fonte citada en [[:en:Hudood Ordinances]]</ref> imposición de castigos ''[[hadd]]'' y ''[[tazir]]'', propios de la ''[[xaria]]'', pal adulteriu, la fornicación extramarital -''[[zina (Hudud)|zina]]''-, l'acusación falsa d'esos delitos -''[[qazf]]''-, el robu o'l consumu d'alcohol). *1979: El ayatolá [[Khomeini]] dirixe la [[revolución iranina]], que sustitúi la monarquía del Shah Pahlavi por un [[Estáu islámicu]] con una verdadera [[teocracia]] de clérigos (''[[velayet-y-faqih]]'' -"tutela" o "soberanía del doctu"-).<ref>Clairvaux, fonte citada en [[:fr:Velayet-y-faqih]]</ref> Empieza la [[ocupación soviética d'Afganistán]] y la resistencia islámica contra ella; países musulmanes y Estaos Xuníos unvien ayuda a los rebeldes afganistanos, a los que se suman miles de ''[[muyahidin]]'' (voluntarios musulmanes qu'alleguen a lluchar na ''yihad''). En Sudán, el [[Frente Nacional Islámicu]]<ref name="National Islamic_1">SudanUpdate.org Fonte citada en [[:en:National Islamic Front]]</ref> (FNI) de [[Hasan al-Turabi]] entra al gobiernu del país (anque la imposición de la ''sharia'' nun se fixo sinón nel periodu 1983-1985, y nuevamente dende 1989). N'Iraq, [[Sadam Husein]] depura'l partíu ''[[Baaz]]'' (hasta entós llaicu, socialista y nacionalista panárabe), alloñándose de Siria y islamizándose.<ref>[[Manuel Martorell]], [http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conteníu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/defensa+y+seguridá/ari+17-2003 ''El xiru islamista de Sadam Husein''], ARI, nº 17, Real Institutu Elcano, 29 de xineru de 2003</ref> Al añu siguiente empieza la [[Guerra Irán-Iraq]] o primer guerra del Golfu (1908-1989). {{cita|Dende'l principiu de la revolución la xente glayaba: "''Ala akbar''" ("Alá ye grande"), y "Queremos una república islámica". Esto yera lo que quería'l pueblu. Dende l'empiezu de la revolución, dellos grupos empezaron a crear problemes. Unos dicíen que queríen namái una república; otros, que queríen una república democrática, y otros, una república islámica democrática. El 98,2% del nuesu pueblu votó a favor de la República Islámica. Los grupos que se partíen el 2% restante empezaron a crear problemes. ¿Qué quieren los que conspiren contra la República Islámica cuando dicen que nun se-yos dio espaciu pa les sos actividaes? Si nun violen la Constitución, van tener llibertá.|Khomeini<ref>[[Félix Bayón]], [https://elpais.com/diario/1979/12/01/internacional/312850801_850215.html Entrevista] n'''El País'', 1 d'avientu de 1979</ref>}} {{cita|La democracia ye una nueva relixón. La llexislación nel Islam ye un derechu de Dios, pero la llexislación na democracia ye un derechu del pueblu. Trátase, pos, d'una nueva relixón basada en glorificar al pueblu y da-y los derechos y les carauterístiques divines. La democracia ye asociacionismu con Dios ya infidelidá manifiesta. Dios dixo "la decisión pertenez namái a Dios. Él ordenó que nun sirváis a naide sinón a Él".|[[Al-Zawahiri]]<ref>Testu de 1989. Citáu en Soage, ''op. cit.''</ref>}} *1982: La [[guerra d'El Líbanu de 1982|ocupación israelina del sur d'El Líbanu]] intensifica la radicalización del partíu islamista ''[[Movimientu Amal|Amal]]'' (chiíta pro-siriu) y la organización d'un nuevu grupu islamista radical: ''[[Hezbollah]]'' (chiíta pro-iranín), fundáu oficialmente en 1985 coles mires d'espulsar a toes “les entidaes colonialistes” del país, y de destruyir Israel. *1987: Mientres la primera ''[[intifada]]'' (revuelta palestina contra la ocupación israelina) [[Ahmed Yasín]] y [[Abdel Aziz al-Rantissi]] fundan ''[[Hamás]]''. *1989: Fundir n'Arxelia'l [[Frente Islámicu de Salvación]] (FIS) que, dos años más tarde, va ganar les eleiciones llexislatives del país y va ser quitáu de faese col gobiernu d'Arxelia con un golpe d'estáu protagonizáu pol exércitu. El ayatola Khomeini, pocos meses antes de morrer, llanza una ''fetua'' contra [[Salman Rushdie]] por ''[[Los versos satánicos]]''. De magar, l'escritor vive escondíu y los rellacionaos col llibru sufrieron dellos ataques, incluyendo l'asesinatu d'unu de los traductores. La retirada soviética d'Afganistán manifiesta l'ésitu de los ''muyahidin'', parte de los cualos permanecen nel país integraos nes estructures del movimientu [[talibán]] agora nel poder, otros muévense a combatir n'otros conflictos con presencia de musulmanes, radicalizándolos (como la [[guerra civil somalina|guerra de Somalia]], dende 1991, la [[guerra de Bosnia]], 1992-1996, o la [[Primer Guerra Chechena|guerra de Chechenia]], dende 1994), y el restu vuelven a los sos países d'orixe per tol mundu, onde actúen d'axentes movilizadores del islamismu radical nes comunidaes musulmanes.<ref name= "CESEDEN">CESEDEN ("grupu de trabayu 3"), [http://www.defensa.gob.es/ceseden/Galerias/ealede/cursos/curMonografico/ficheros/GT_3_TERRORISMU_ISLAMISTA.pdf El terrorismu islamista - Visión xeopolítica de los EE. UU y l'O. Y. sobre'l mundu árabe islámicu]</ref> *1990: Tres la so derrota ante Irán, l'Iraq de Sadam Husein [[invasión de Kuwait de 1990|invade Kuwait]], empecipiando la segunda [[Guerra del Golfu]], na que les monarquíes árabes se alían con Estaos Xuníos y un grupu de países occidentales, coalición que consigue retomar el control de Kuwait (una zona clave na producción y distribución del petroleu) al añu siguiente. La monarquía saudina queda desprestixada ante l'islamismu por dexar la presencia en Arabia de tropes "infieles" (el títulu protocolariu y función relixosa de la monarquía saudina ye la [[Guardián de los Santos Llugares|curia de los santos llugares]]). Pa recuperar la so influencia, Arabia Saudita utiliza parte de les sos inmmensas rentes del petroleu nel financiamientu de grupos islamistes y [[madrasa|madrases]] per tol mundu, procurando la so orientación escontra'l wahabismu. *1997: ''Fetua'' conxunta d'[[al-Zawahiri]] ([[Yihad Islámica Exipcia|''Yihad'' Islámica]]) y [[Osama Bin Laden]] (''[[Al Qaeda]]'') qu'ordena un "frente islámicu mundial pa la yihad contra los xudíos y los cruzaos", legitimando los ataques a los estauxunidenses y los sos aliaos, civiles y militares, onde quiera que s'atoparen.<ref name= "Soage" /> Bin Laden, n'agostu de 1996, dende Afganistán, declarara la guerra "contra los americanos qu'ocupen la tierra de los dos llugares sagraos", con una [[guerra asimétrica|estratexa asimétrica]] y a escala mundial (yihad global).<ref name= "CESEDEN" /> *Sieglu XXI: Colos [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]] y la respuesta de los Estaos Xuníos ([[guerra d'Afganistán]], [[guerra d'Iraq]] -tercer guerra del Golfu-, [[guerra contra'l terror]]), se evidenció el protagonismu d'organizaciones terroristes como ''[[Al Qaeda]]'', y darréu del llamáu [[Estáu Islámicu]] (''Daesh'', creáu en 2014 ente Siria ya Iraq). Ente los movimientos islamistes pacíficos destacó la llegada al poder d'[[Erdogan]] en [[Turquía]] (2003) y la llamada [[primavera árabe]] (2010); qu'en dalgún casu denomináronse "[[islamismu llaicu]]".<ref>Martín, ''op. cit.''</ref> == Movimientos islamistes == Nun hai zona del mundu ensin presencia de movimientos islamistes.<ref>American Foreign Policy Council, op. cit.</ref> Pola so propia naturaleza, la mayor parte de los movimientos islamistes, anque surdan nun país concretu, tienen vocación d'estendese a la totalidá de la comunidá de creyentes musulmanes (''[[umma (islam)|umma]]'') o a la totalidá de los países musulmanes (''[[dar al Islam]]''); en dellos casos, inclusive restaurar el [[califatu]] ([[califatu mundial]]).<ref>Phares, fonte citada en [[:en:Worldwide caliphate]]</ref> La so calificación de "moderaos" o "radicales" ye más o menos problemática según los casos; tocantes a la so llegalidá depende de la situación política de cada unu de los Estaos en que s'enllanten. El so grau de rellación con actividaes violentes ye bien distintu; dellos d'ellos tán consideraos como organizaciones terroristes. {| {{tablaguapa}} ! País o Ámbitu !! Movimientu/os |- | Internacional || ''[[Estáu Islámicu|Al-Dawla al-Islāmīyá]]'' ("Estáu islámicu" -tamién citáu pol so acrónimu n'inglés: ''Isis'', o n'árabe: ''Dais'' o ''Daes''-, enllantáu como autoridá de fechu nun ampliu territoriu ente Siria ya Iraq, reclamó la reconocencia de tolos musulmanes como califatu)&nbsp;· ''[[Al-Qaeda|Al Qaeda al Yihad]]'' (''al-Quaeda'' o ''al-Quaida'', "la base pa la yihad", surdida en Paquistán y Afganistán, identificáronse-y grupos per tol mundu)&nbsp;· [[Yihad Islámica Exipcia|''Harakat al-dschihād al-islāmī'']] ("movimientu pa la ''yihad'' islámica" o a cencielles "''yihad'' islámica" -''jihād'' o ''ǧihād''-, surdida n'Exiptu y estendida per distintos países islámicos)&nbsp;· ''[[Hizb ut-Tahrir]]'' ("Partíu de la Lliberación", surdíu en Palestina, estender per tol mundu)&nbsp;· ''[[Hermanos Musulmanes|Yami'at al-Ijwan al-Muslimin]]'' ("sociedá de los hermanos musulmanes", surdida n'Exiptu, estender per tol mundu)&nbsp;· ''[[Tablighi Jamaat]]'' ("sociedá pa la espansión de la fe" o "grupu de predicadores", surdida na India, estender per tol mundu)</tr> | [[Turquía]] || [[Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu (Turquía)|''Adalet ve Kalkınma Partisi'']] (AKP, "Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu", dende 2003 ye'l partíu de gobiernu, calificáu de "islamista moderáu"). ''[[Hizmet]]''<ref>White, fonte citada en [[:en:Gülen movment]]. Andrés Mourenza, [http://internacional.elpais.com/internacional/2015/11/03/actualidad/1446566359_330385.html ''¿Quién ye Fetulá Gülen, el nuevu archienemigo de Erdogan? - La rede del predicador musulmán, que los espertos comparen al Opus Dei, ye acusada de crear "una estructura paralela" nel senu del Estáu''], El País, 3 de payares de 2015.</ref> ("serviciu") o movimientu [[Fethullah Gülen|Gülen]]. Partíos islámicos [[curdos]] (el pueblu curdu tien tamién guarda en Siria, Iraq ya Irán): ''[[Partiya İslamiya Kurdistan]]'' ("[[Partíu Islámicu del Curdistán]]"),<ref>[[:en:Islamic Party of Kurdistan]]</ref> [[Hezbolá (Turquía)|''Hizbullahî Kurdî'']] o ''Türk Hızbullahı'' ("''Hizbolá'' curdu o turcu", sunnita), ''[[Hereketa Îslamî yá Kurdistanê]]'' ("[[Movimientu Islámicu del Curdistán]]").<ref>http://www.egm.gov.tr Fonte citada en [[:en:Kurdistan Islamic Movement (Turkey)]] y [[:ku:Hereketa Îslamiya Kurdistanê]]</ref></tr> | [[Siria]] || [[Exércitu Llibre Siriu]], [[Frente Islámicu (Siria)]], [[Frente Islámicu Siriu]], [[Frente Siriu de Lliberación Islámica]], ''[[Jabhat al-Nusra]]'' ("frente pa la victoria")&nbsp;· vease [[:Categoría:Organizaciones de la Guerra Civil Siria]].</tr> | [[El Líbanu]] || ''[[Hezbolá|Izbu-'llāh]]'' ("partíu de Dios" -trescritu davezu como ''Hezbolá'' o ''Hizbulá''-, chiíta, venceyáu a Irán y Siria)&nbsp;· [[Movimientu Amal|''Ḥarakat Amal'']] ("movimiento esperanza", chiíta, consideráu "islamista moderáu") (vease [[Faiciones de la Guerra Civil Libanesa]])</tr> | [[Territorios palestinos|Palestina]] || [[Hamás|''Harakat al-Muqáwama al-Islamiya'']] ("Movimientu de Resistencia Islámicu" -conocíu pol acrónimu ''Hamás'', que de la mesma significa "entusiasmu"-, sunnita, gobernante na franxa de Gaza)&nbsp;· [[Yihad Islámica Palestina|Harakat al-Jihād al-Islāel mio fi Filastīn]] ("yihad islámica palestina")</tr> | [[Iraq]] || [[Alianza Xunida Iraquina]] (coalición de partíos chiítas), [[Partíu Islámicu Iraquín]] (sunnita).&nbsp;· [[Movimientu Islámicu del Curdistán]]<ref>http://www.rudaw.net Fonte citada en [[:en:Kurdistan Islamic Movement]]</ref>&nbsp;· [[Unión Islámica Curda]]&nbsp;· [[Grupu Islámicu del Curdistán]] (''[[Komala]]'')<ref>[[:en:Kurdistan Islamic Group]]</ref> (curdos)&nbsp;· [[Agrupación de los faylis islámicos n'Iraq]]<ref>Faili Kurd, fonte citada en [[:en:Islamic Fayli Grouping in Iraq]]</ref> (curdos [[faylis]]<ref>Un grupu de curdos rellacionaos colos [[luros]]. http://www.iranicaonline.org Fonte citada en [[:en:Feyli Kurds]]</ref> chiítas)&nbsp;· [[Hamás curdu]]<ref>The Islamist Threat in Iraqi Kurdistan, fonte citada en [[:en:Kurd Hamas]]</ref></tr> | [[Irán]] || [[Organizaciones de la revolución iranina]]<ref>Bakhash, Reign of the Ayatollahs, (1984), fonte citada en [[:en:Organizations of the Iranian Revolution]]</ref>&nbsp;· ''[[Khabat]]''<ref>sazmanixebat.org, fonte citada en [[:en:Khabat]]</ref> (curdos)</tr> | [[Península arábiga]] || [[Al Qaeda na península arábiga|''Tanẓīm al-Qā'idah fī Jazīrat al-'Arab'']]<ref>Johnsen, fonte citada en [[:en:Al-Qaeda in the Arabian Peninsula]]</ref> ("''Al Qaeda'' na península arábiga")&nbsp;· ''[[Al-Islah]]'' ("la reforma", Yemen -vease tamién [[insurxencia d'Al-Qaeda en Yemen]]-)&nbsp;· La vida política de les [[monarquíes del Golfu]], y particularmente del [[reinu d'Arabia Saudita]], nun s'entama en partíos políticos, sacante en [[Kuwait]] (ente los sos partíos hai consideraos islamistes: ''[[Al-Haraka Al-Dosturiya Al-Islamiyah]]''<ref>Williamson, fonte citada en [[:en:Faes]]</ref> -''Faes'', sunnita-, [[Alianza Nacional Islámica]]<ref>Kuwait Times, fonte citada en [[:en:National Islamic Alliance]]</ref> -chiíta-, [[Alianza de Xusticia y Paz]]<ref>Ahram Online, fonte citada en [[:en:Justice and Peace Alliance]]</ref> -chiíta, escuela shirazi-) y en [[Baḥréin]] (''[[Al Wefaq]]'' -chiíta-, ''[[Al Asalah]]''<ref>ww.alasalah-bh.org Fonte citada en [[:en:Al Asalah]]</ref> -brazu políticu de la [[Sociedá d'Educación Islámica]], sunnita, salafista-<ref>Web oficial, fonte citada en [[:en:Islamic Education Society]]</ref>).</tr> | [[Asia central]] y [[península indostánica]] || [[Talibán]] ("estudiantes", Afganistán y Paquistán),&nbsp;· ''[[Jamaat-e-Islami]]'' ("sociedá islámica", Afganistán),&nbsp;· ''[[Jamaat-e-Islami Pakistan]]'',<ref>Adel G. H. et al (eds.) "Muslim Organisations in the Twentieth Century: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam." Fonte citada en [[:en:Jamaat-e-Islami Paquistán]]</ref>&nbsp;· ''[[Jamaat-e-Islami Hind]]''<ref>Ahmad, Irfan (2009-09-21). Islamism and Democracy in India: The Transformation of Jamaat-e-Islami. [[Princeton University Press]]. Fonte citada en [[:en:Jamaat-e-Islami Hind]]</ref>&nbsp;· ''[[Jamaat-ul-Mujahideen]]''<ref>Julfikar Ali Manik, fonte citada en [[:en:Jamaat-ul-Mujahideen Bangladesh]]</ref> (Bangladesh)&nbsp;· ''[[Lashkar-e-Taiba]]'' (Caxmir, India)&nbsp;· ''[[Tabligh]]'' (India), &nbsp;· ''[[Pakistan Awami Tehrik]]''<ref>[[:en:Pakistan Awami Tehrik]]</ref> ("movimientu del pueblu de Paquistán", calificáu de "moderáu")&nbsp;· (vease [[Faiciones de la Guerra Civil Afganistana]])</tr> | [[Indonesia]] || ''[[Majelis Ulama Indonesia]]''<ref>MUI official website, fonte citada en [[:en:Indonesian Ulema Council]]</ref> ("[[Conseyu de ulemas d'Indonesia]]")</tr> | [[Filipines]] || ''[[Abu Sayyaf]]'' ("padre de la espada")&nbsp;· [[Frente Moru de Lliberación Islámica]]</tr> | [[Marruecos]] || [[Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu (Marruecos)|''Ḥizb Al-ʿAdālah Wal-Tanmiyah'']] ("Partíu de la Xusticia y del Desenvolvimientu", llegalizáu y calificáu de "moderáu")&nbsp;· [[Xusticia y Caridá|''Al Adl Wal Ihsane'']] ("Xusticia y Caridá", non llegalizáu pero toleráu, calificáu de radical pero non violentu)</tr> | [[Arxelia]] || ''[[Ḥarakat An-Nahḑa Al-Islāmiyya]]'' ("[[Movimientu de la Renacencia Islámica]]", calificáu de "moderáu")<ref>Ministeriu del Interior, fonte citada en [[:en:Islamic Renaissance Movement]]</ref>&nbsp;· ''[[Harakat Al-Islah Al-Wataniy]]'' ("[[Movimientu pola Reforma Nacional]]", calificáu de "moderáu")<ref>apn-dz.org Fonte citada en [[:fr:Mouvement pour la réforme nationale]]</ref> [[Grupu Islámicu Armáu|al-Jama'ah al-Islamiyah al-Musallaha]] ("grupu islámicu armáu" -GIA-)&nbsp;· [[Frente Islámicu de Salvación|''Al-Jabhah al-Islāmiyah lil-Inqādh'']] ("frente islámicu de salvación" -FIS-)&nbsp;· [[Al Qaeda del Magreb Islámicu|''Tanẓīm al-Qā'idah fī Bilād al-Maghrib al-Islāmī'']] ("al-Qaeda del Magreb Islámicu", enantes denomináu Grupu Salafista pa la Predicación y el Combate; estendióse por tol Magreb)</tr> | [[Tunicia]] || ''[[Ennahda]]'' ("Partíu del Renacimientu")</tr> | [[Libia]] || ''[[Hizb Al-Adala Wal-Bina]]''<ref>Dominique Soguel, fonte citada en [[:en:Justice and Construction Party]]</ref> ("Partíu de la Xusticia y la Construcción")&nbsp;· (vease [[Guerra de Libia de 2014-2015#Fuercies islamistes]])</tr> | [[Exiptu]] || [[Yihad Islámica Exipcia]] (terrorista)&nbsp;· ''[[A la Gama'a al-Islamiyya]]'' ("el grupu islámicu", terrorista)&nbsp;· [[Partíu Llibertá y Xusticia|''Ḥizb Al-ḥurriyya Wal-ʿAdāla'']] ("Partíu Llibertá y Xusticia", consideráu'l brazu políticu de los Hermanos Musulmanes)&nbsp;· ''[[Takfir Wal Hijra]]'' ("anatema y exiliu", terrorista)</tr> | [[Sudán]] || ''[[Al-Jabhah al-Islamiyah al-Qawmiyah]]'' ("[[Frente Nacional Islámicu]]")<ref name="National Islamic_1"/>&nbsp;· [[Ansar (Sudán)|''Ansar'']]<ref>Fadlalla, Mohamed H. (2004). Short History of Sudan. iUniverse. ISBN 0-595-31425-2, fonte citada en [[:en:Ansar]]</ref> ([[Hizb al-Umma]])<ref>Warburg, Gabriel (2003). Islam, sectarianism, and politics in Sudan since the Mahdiyya. Univ of Wisconsin Press. páxs. 125–127. ISBN 0-299-18294-0. Fonte citada en [[:en:National Umma Party Sudan]]</ref>&nbsp;· ''[[Khatmiyya]]''<ref>Library of Congress Country Studies, fonte citada en [[:en:Islam in Sudan]] -[[:en:Khatmiyya]]-</ref> (''[[Al Hizb Al-Ittihadi Al-Dimuqrati]]'')<ref>Library of Congress Country Studies, fonte citada en [[:en:Islam in Sudan]] -[[:en:Democratic Unionist Party (Sudan)]]-</ref></tr> | [[Somalia]] || [[Unión de Tribunales Islámicos]]&nbsp;· ''[[Al-Shabbaab]]'' ("los mozos")&nbsp;· [[Frente Islámicu Somalín]]&nbsp;· (vease [[Faiciones de la Guerra Civil Somalina]])</tr> | [[Kenia]] ||[[Islamic Party of Kenya]] (IPK), [[United Muslims of Africa]] (UMA), [[Islamic Liberation Army of the Islamic People of Kenya]] (ILAPK)<ref>[[Charles Kagwanja]] -[[Africa Police Institute]]-, [http://www.academia.edu/3555114/Religious_pockets_of_conflict_dealing_with_resurgence_of_radical_Islamism_and_terrorism_in_Kenya ''Religious pockets of conflict - Dealing with resurgence of radical Islamism and terrorism in Kenia''], Horn of Africa Bulletin, Xunetu-Agostu 2012. [http://www.crisisgroup.org/en/regions/africa/horn-of-africa/kenya/b085-kenyan-somali-islamist-radicalisation.aspx ''Kenyan Somali Islamist Radicalisation''], Africa Briefing, Xineru de 2012.</ref></tr> | [[Tanzania]] ||''[[Jumuiya na Taasisi za Kiislamu]]'' ("[[Asociación d'Organizaciones Islámiques]]"), ''[[Simba wa Mungu]]'' ("[[Lleón de Dios]]", activista violentu), ''[[Baraza la Uendelezaji wa Koran Tanzania]]'' ([[BALUKTA]], "[[Conseyu pa la Promoción del Corán en Tanzania]]", radical, na oposición), ''[[Baraza kuu la Waislamu Tanzania]]'' ([[BAKWATA]],<ref>arcworld.org, fonte citada en [:en:National Muslim Council of Tanzania]</ref> "[[Conseyu Supremu de los Musulmanes en Tanzania]]", moderáu, pro-gubernamental. ''[[Uamsho]]''<ref>uamshozanzibar.wordpress.com. Fonte citada en [[:en:Uamsho]]</ref> ("Espertar", sececionismu en Zanzíbar, zona de mayoría musulmana).<ref>* [[Thomas Ndaluka]], [[Frans Wijsen]], [https://books.google.es/books?id=mdZ8BAAAQBAJ&dq= ''Religion and State in Tanzania Revisited: Reflections from 50 Years of Independence''], LIT Verlag Münster, 2014 * [[Hanno Brankamp]], [http://thinkafricapress.com/tanzania/tanzanias-militant-islamists-domestic-threat-domestic-context ''Tanzania's Islamist Militants: A Domestic Threat from a Domestic Context''], en Think Africa Press, 20 de xunu de 2013 * [[Harvey Glickman]] -[http://www.haverford.edu/faculty/hglickma Harverford]-, [http://www.unc.edu/depts/diplomat/item/2011/0104/iar/iar_tanzania.html ''The Threat of Islamism in Sub-Saharan Africa: The Case of Tanzania''], 2011 (reseña). * BBC News, fonte citada en [[:en:Zanzibar acid attack]]</ref></tr> | [[Mauritania]] || ''[[Tawassoul]]'' o ''[[Tewassoul]]'' ("[[Rally Nacional pola Reforma y el Desenvolvimientu]]" -RNRD-, venceyáu a los Hermanos Musulmanes)<ref>Webs oficiales, fonte citada en [[:en:National Rally for Reform and Development]]</ref></tr> | [[Senegal]] || ''[[Ibadu Rahman|Jama' al-Ibadu Rahman]]'' (JIR o ''[[Harakat al-Fatah]]'' HF). ''[[Wasatiyyah]]''.<ref>Kamary Cam, [https://sites.google.com/site/religionandpoliticsinsenegal/file-cabinet/the-team ''II. Islamism and the Secular State: the origin of Senegalese Muslim estremes''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527083442/https://sites.google.com/site/religionandpoliticsinsenegal/file-cabinet/the-team |date=2016-05-27 }}, en ''Religion and Politics in Senegal: the impact of "ndigël" in Senegalese Democratization'', 2012.</ref></tr> | [[Gambia]] || ''[[Tabligh|Tablighi Jama'at]]''<ref>[[Marloes Janson]] -[[Escuela d'Estudios Orientales y Africanos|SOAS]] y [[Zentrum Modernen Orient]]-, [https://books.google.es/books?id=cUAIAQAAQBAJ&pg=PA66&lpg=PA66&dq= ''Islam, Youth and Modernity in the Gambia: The Tablighi Jama'at''], [[Cambridge University Press]], 2013. [[Michal Ran]], [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/african_studies_review/v051/51.2.ran.html ''Political Islam in West Africa: State-Society Relations Transformed (review)''], African Studies Review, setiembre de 2008: "the Gambian state, as analyzed by [[Momodou Darboe]], has mobilized Islamist rhetoric to shore up its political power."</ref></tr> | [[Mali]] || ''[[Ansar Dine|Ansar ad-Din]]'' ("defensores de la fe")&nbsp;· ''[[Movimientu pa la Unicidá y la Yihad n'África Occidental|Jamāʿat at-tawḥīd wal-jihād fī gharb ʾafrīqqīyā]]'' ("movimientu pa la unicidá y la yihad n'África Occidental", venceyáu a Al-Qaeda nel Magreb Islámicu)</tr> | [[Níxer]] || "Tenemos a al Qaeda al norte y a Boko Haram al sur".<ref>Kolo Ligari Katiella, citáu en [[Sudarsan Raghavan]], [http://www.washingtonpost.com/world/niger-struggles-against-militant-islam/2012/08/16/9b712956-d7f4-11y1-98c0-31f6f55bdc4a_story.html ''Niger struggles against militant Islam''], The Washington Post, 16 d'agostu de 2012.</ref> "''... groupes touareg puis islamistes''".<ref>Charlotte Bozzonet, [ ''Le Niger, aux avant-postes de la menace islamiste au Sahel''], Monde, 4 de febreru de 2013. [[Francisco Vidal Castro]] -Universidá de Xaén-, [http://www4.ujaen.es/~fvidal/pdf-s/Vidal-El%20Islam%20en%20Niger.pdf ''L'Islam en Níxer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195613/http://www4.ujaen.es/~fvidal/pdf-s/Vidal-El%20Islam%20en%20Niger.pdf |date=2016-03-04 }}, en Mauricio Pastor (ed.) ''La muyer subsaḥariana'', Universidá de Granada, 2007.</ref></tr> | [[Nixeria]] || ''[[Boko Haram]]'' ("la presunción ye anatema" o "la educación occidental ye pecáu")&nbsp;· ''[[Jamāʿatu Anṣāril Muslimīna fī Bilādis Sūdān]]'' ("vanguardia pa la proteición de los musulmanes nes Tierres Negres»" -''[[Ansaru]]''-)<ref>Le Figaro , fonte citada en [[:en:Ansaru]]</ref> ''[[Jama't Izalat al Bid'a Wa Iqamat as Sunna]]'' (''Izala'', "sociedá pa la remoción de les innovaciones y el reestablecimmiento de la ''sunna''"<ref>Ben Amara, fonte citada en [[:en:Izala Society]]</ref></tr> | [[Chad]] || ''[[Ansar al Sunna]]'' ("defensores de la tradición").<ref>Géraud Magrin, [https://books.google.es/books?id=k-KnzH85w2oC&pg=PA345&lpg=PA345&dq= ''Le sud du Tchad en mutation: des champs de coton aux sirènes de l'or noir''], pg. 345.</ref> Seición chadiana de la ''[[Association Mondiale de l'Appel Islamique]]''<ref>[[Henri Coudray]] -S. J.-, [http://www.jesuites.com/actualites/archives/2000/islamtchad.htm ''Musulmans et Chrétiens au Tchad, ente convivialité et affrontement''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129081829/http://www.jesuites.com/actualites/archives/2000/islamtchad.htm |date=2016-01-29 }}</ref> o ''[[Association mondiale pour l'appel islamique]]'' (''[[World Islamic Call Society]]'', WICS, una ONG fundada en 1972, que se consideraba próxima a la Libia de Gadafi hasta la cayida d'esi réxime).<ref>[http://ngo-db.unesco.org/r/or/fr/1100054027 Ficha na UNESCO]. Reuters, fonte citada en [[:en:World Islamic Call Society]]</ref></tr> | [[Estaos Xuníos]] || ''[[Nation of Islam]]'' ("nación del islam")&nbsp;· ''[[Hizb ut-Tahrir America]]'' (HTA)<ref>shariahthethreat.org, fonte citada en [[:en:Hizb ut-tahrir America]]</ref></tr> |- | [[Antigua Yugoslavia]] || ''[[Organización Musulmana Yugoslava|Jugoslavenska Muslimanska Organizacija]]'' ("Organización Musulmana Yugoslava"). Anguaño sobrevive, en Bosnia-Herzegovina, como [[Partíu d'Aición Democrática (Bosnia y Herzegovina)|Stranka demokratske akcije]] ("Partíu d'Aición Democrática", afiliáu internacionalmente al [[Partíu Popular Européu]], al que tamién pertenecen los partíos [[demócrata-cristianos]]) |} {{VT|Categoría:Grupos islamistes|Categoría:Organizaciones yihadistes|Categoría:Partíos políticos islámicos|Partíos islámicos}}<ref>BBC, fonte citada en [[:en:Islamic party]]. [[:en:Category:Islamist groups]]</ref> == Islamismu y medios de comunicación == [[Edward Said]] analiza la forma en que s'aburuya la imaxe del islam ([[islamofobia]], [[crítiques al islam]]) nos [[medios de comunicación]] occidentales, que na [[era de la información]] determinen bien selectivamente qué se presenta y cómo: la opresión, particularmente escontra la muyer, les prohibiciones, la crueldá y el [[anti-intelectualismu]], rellacionándolo col [[fanatismu]] y los conflictos mundiales; y despintando o refugando les traces potencialmente positives de la relixón y el mundu islámicu.<ref>Said, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Covering Islam]]</ref> Tocantes a la rellación ente [[islamismu y medios de comunicación]],<ref>Fradkin, ''op. cit.''</ref><ref>Heffelfinger, ''op. cit.''</ref> ye bidireccional: l'islamismu ye unu más de los grandes productores de materia primo d'información pa los medios (conteníos de too tipo -suceso, opiniones, declaraciones, imáxenes-), que se presenten con un fuerte componente d'[[estereotipu|estereotipos]] y [[estigmatización]]; ente que pa los movimientos islamistes los medios son una ferramienta fundamental nes sos [[estratexes de comunicación]], que nel casu de los movimientos violentos úsase como una verdadera arma ([[propaganda]], [[desinformación]], [[mieu]], [[mimesis|imitación]]). * [[Medios de comunicación islámicos]]<ref>[[:en:Category:Islamic media]]</ref> * [[Medios de comunicación islámicos nel Reinu Xuníu]]<ref>[[:en:List of Islamic television and radio stations in the United Kingdom]]</ref> * [[Axencia Internacional Islámica de Noticies]] (venceyada a la [[Organización pa la Cooperación Islámica]]) * [[Frente Global de Medios Islámicos]] -[[Global Islamic Media Front (GIMF)]], venceyáu a Al-Qaeda-<ref>[[:en:Global Islamic Media Front (GIMF)]]</ref> * ''[[Sada al-Malahim]]'' ("ecu de la batalla", mediu escritu, n'árabe, venceyáu a Al-Qaeda) * ''[[Inspire]]'' (mediu escritu, n'inglés, venceyáu a Al-Qaeda)<ref>[[:en:Inspire (magacín)]]</ref> * ''[[Dabiq]]'' (mediu escritu, en distintes llingües, venceyáu al Estáu islámicu)<ref>[[:en:Dabiq (magacín)]]</ref> * ''[[Asharq al-Awsat]]'' (mediu escritu, venceyáu a la familia real saudina) * [[Al Jazeera]] (televisión d'espardimientu internacional, venceyada al gobiernu de Qatar) * [[Press TV]] (televisión d'espardimientu internacional, en llingua inglesa venceyada al gobiernu d'Irán) * [[Hispan TV]] (televisión d'espardimientu internacional, en llingua española, venceyada al gobiernu d'Irán) * [[Peace TV]]<ref>Harper, fonte citada en [[:en:Peace TV]]</ref> (televisión d'espardimientu internacional, en llingua inglesa, fundada y presidida por [[Zakir Naik]]) * ''[[El poder de les velees]]'' (Adam Curtis, BBC, 2004) * [[Theo van Gogh (direutor de cine)]] (asesináu en 2004) * [[Caricatures de Mahoma nel periódicu Jyllands-Posten]] (2005) y [[atentáu contra Charlie Hebdo]] (2015) * [[Disturbios islamistes de setiembre de 2012]] (pola película ''[[La inocencia de los musulmanes]]'') Tocantes a los productos de ficción en cine y televisión, [[estereotipos árabes y musulmanes n'Estaos Xuníos|particularmente los d'Estaos Xuníos]],<ref>American Educational History Journal, fonte citada en [[:en:Stereotypes of Arabs and Muslims in the United States]]</ref> fueron oxetu de particular analís, que detecta tanto'l tratamientu estereotipáu de la visión negativa del islamismu radical como'l so opuestu (l'enfoque autocríticu).<ref>* Daniel Mandel, [http://www.meforum.org/26/muslims-on-the-silver-screen ''Muslims on the Silver Screen''], en ''Middle East Quarterly'', Spring 2001, páxs. 19-30 * Rubina Ramji, [http://www.unomaha.edu/jrf/Vol9Non2/RamjiIslam.htm ''From Navy Seals to The Siege: Getting to Know the Muslim Terrorist, Hollywood Style''], en ''The Journal of Religion and Film'', Vol. 9, Non.2, October 2005, University of Ottawa * Sergio Aguilera, [http://www.academia.edu/5479576/M%C3%A1s_all%C3%A1_de_la_demonizaci%C3%B3n_del Islam_en_Hollywood ''Más allá de la demonización del Islam en Hollywood''], en Cine y Relixones, Université Paris-Sud, 2013 * Hollie MacKay, [http://www.foxnews.com/entertainment/2014/11/13/islam-handled-with-kid-gloves-in-hollywood/ ''Hollywood's challenges in portraying the Middle East and Islam''], en Fox News, 13 de payares de 2014 * [http://muttaqiismail.com/6-really-good-movies-that-make-muslims-look-bad/ ''6 Really Good Movies That Make Muslims Look Bad''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227213456/http://muttaqiismail.com/6-really-good-movies-that-make-muslims-look-bad/ |date=2014-12-27 }} en Muttaqi Ismail * [http://www.1971-reviewae.com/2014/07/10-positive-hollywood-movies-about.html ''10 Positive 'Hollywood' Movies about Muslims and Islam''] en reviawae.com * [http://markhumphrys.com/cinema.bad.guys.html ''The bad guys are never Islamists: List of movie "bad guys" since 9/11'']</ref> * ''[[The Sheik]]'' (1921, cola so secuela ''[[The Son of the Sheik]]'',<ref>IMD, fonte citada en [[:en:The Son of the Sheik]]</ref> 1926; protagonizaes por [[Rodolfo Valentino]], esploten l'estereotipu románticu del [[orientalismu]]) * ''[[Los cuatro plumes]]'' (delles películes, dende 1921, ambientaes na [[guerra del Mahdi]]<ref>Cromer, fonte citada en [[:en:Mahdist War]]</ref> -finales del sieglu XIX-, esploten l'estereotipu de la violencia de les mases fanatizadas y el lideralgu mesiánicu) * ''[[Beau Geste]]'' (delles películes, dende 1926, ambientaes nel Sahara) * ''[[Lawrence of Arabia (película)|Lawrence of Arabia]]'' (1962, ambientada nel frente d'Oriente Mediu mientres la Primer Guerra Mundial) * ''[[Kartum]]'' (1966, ambientada na guerra del Mahdi) * ''[[El mensaxe]]'' (1976, ambientada na dómina de Mahoma) * ''[[The Delta Force (película)|The Delta Force]]'' (1986) * ''[[Rambo III]]'' (1988, ambientada n'Afganistán) * ''[[Not Without My Daughter|Non ensin la mio fía]]'' (1990, ambientada n'Irán) * ''[[The Siege]]'' (1998, ambientada n'Estaos Xuníos) * ''[[Black Hawk Down]]'' (2001, ambientada en Somalia) * ''[[Syriana]]'' (2005) * ''[[Babel (película)|Babel]]'' (2006) * ''[[Charlie Wilson's War]]'' (2007, ambientada n'Afganistán) * ''[[The Hurt Locker]]'' (2008, ambientada n'Iraq) * ''[[Homeland (serie de televisión)|Homeland]]'' (serie de televisión, dende 2011) * ''[[Argo (película de 2012)|Argo]]'' (2012) Muncho menos espardimientu adquieren los productos audiovisuales similares producíos nos países musulmanes, siendo una esceición la película turca ''[[Kurtlar Vadisi]]'' (2006). Delles coproducciones europees con países musulmanes, como ''[[Persépolis (película)|Persépolis]]'' (2007) o ''[[La Source des femmes]]'' (2011) reflexen aspeutos pocu convencionales de la tema. Tamién se desenvolvieron [[videoxuegu|videoxuegos]] con conteníos más o menos violentos ambientaos en redolaes rellacionaes col islamismu; y analizóse la so capacidá pa desenvolver respuestes negatives nos sos usuarios.<ref>* Mazim Qumsiyeh, [http://www.ibiblio.org/prism/jan98/anti_arab.html ''100 Years of anti-Arab and anti-Muslim stereotyping''] * Vit Sisler, [http://www.digitalislam.eu/article.do?articleId=1704 ''Dixital Arabs: Representation in Video Games''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023154029/http://www.digitalislam.eu/article.do?articleId=1704 |date=2008-10-23 }} * Muniba Saleem, [https://spsptalks.wordpress.com/2012/12/07/arabs-as-terrorists-the-power-of-media-images/ ''Arabs as Terrorists: The Power of Media Images''] * Rachel Saloom, [https://www.wcl.american.edu/modernamerican/documents/6-RachelSaloom.pdf ''ARAB STEREOTYPING: A MULTI-DISCIPLINARY PERSPECTIVE'']</ref> == Islamismu y derechos humanos == {{VT|Derechos humanos|Derechos humanos nel mundu islámicu}}<ref>Human Rights Watch, fonte citada en [[:en:Human rights in Islamic countries]]</ref> Cola ''sharia'' como fonte principal, la [[Organización de la Conferencia Islámica]] emitió una ''[[Declaración de los Derechos Humanos nel Islam]] o "Declaración d'El Cairu" (1990), estremada de la [[Declaración Universal de los Derechos Humanos]] de les Naciones Xuníes (1948). == Islamismu y sexualidá == [[Ficheru:Map3.10RequiredDressCodesforWomen_compressed.jpg|thumb|400px|Distintos tonos de verde, de menor a mayor intensidá: 1- Ensin presión pa llevar o non velu. 2- El costume dicta modestia xeneral; el velu facial ye bien raru. 3- Puede riquir una vistimienta específica; el velu facial esiste, pero ye llindáu. 4- Ríquese una vistimienta específica, el velu facial pue ser común. 5- Rique afacer a un códigu de vistimienta. Hai violencia, o inclusive persecución llegal a los que lo incumplan. Trama de puntos: Llixera o moderada presión contra l'usu del velu, anque'l velu facial puede aun así ser común. Trama de llinies: Fuerte presión contra l'usu del velu, el velu ta acutáu en públicu.]] {{VT|Islam y sexualidá|Matrimonio nel Islam|Xurisprudencia islámica sobre sexualidá}}<ref>Suad, fonte citada en [[:en:Islamic sexual jurisprudence]]</ref> Los Estaos islámicos o los sistemes xudiciales "[[sharificación|sharificados]]", qu'apliquen la ''[[xaria]]'', imponen castigos ''[[hadd]]'' y ''[[tazir]]'' pal adulteriu, la fornicación extramarital -''[[zina (Hudud)|zina]]''- y l'acusación falsa d'esos delitos -''[[qazf]]''-; por casu, nes "[[lleis hudud]]"<ref name= "Lau" /> de Paquistán. ''[[Mut'ah]]''<ref>Wehr, fonte citada en [[:en:Mut'ah]]</ref> y ''[[Nikah Misyar]]''<ref>Al-Qaradawi, fonte citada en [[:en:Nikah Misyar]]</ref> son denominaciones sunnita y chiíta respeutivamente pa un tipu de matrimoniu temporal, que s'usa como xustificación de la [[esplotación sexual]] nel contestu del yihadismu. La publicación en 2009 d'un llibru de [[sexoloxía]] pola emiratina [[Widad Lutah]] causó un bultable discutiniu. La imposición d'un [[códigu de moralidá]] en [[vistimienta]] y [[conductes públiques]] llegar a controlar con una [[policía de costumes]] o [[policía relixosa]]<ref>Theodorou, fonte citada en [[:en:Religious police]].</ref> (''[[mutaween]]'' o ''[[mutawwi'in]]''),<ref name="MUT">Dictionary of Modern Written Arabic, fonte citada en [[:en:mutaween]]</ref> que n'Arabia Saudita recibe'l nome de ''[[haia]]'' ("[[Comité pa la Promoción de la Virtú y la Prevención del Viciu]]"). El ''[[ikhtilat]]'' (la interaición social non autorizada ente homes y muyeres) ye considerada una grave ofiensa a la moral.<ref>[[Ben Hubbard]], [http://www.nytimes.com/2016/07/11/world/middleeast/saudi-arabia-islam-wahhabism-religious-police.html?_r=0 ''A Saudi Morals Enforcer Called for a More Lliberal Islam. Then the Death Threats Began''], New York Times, 10 de xunetu de 2016.</ref> == Islamismu y condición femenina == {{VT|La muyer nel islam|Feminismu islámicu|Polémica en redol al velu islámicu}}<ref>[[Michael A. Barry]] -[[:en:Michael A. Barry]]-, ''Le Royaume de l'insolence'', fonte citada en [[:fr:Affaires du voile islamique]]</ref> (''[[hiyab]]'', ''[[niqab]]'', ''[[burka]]'') {{cita|Nun puedes igualar a una muyer que tien que da-y el pechu al so fíu con un home. Nun puedes faer que les muyeres facer tou como los homes igual que fixeron los rexímenes comunistes. Esto va contra la so naturaleza delicada ... [Citando una frase atribuyida al profeta Mahoma] «el Paraísu topar a los pies de les madres» ... La nuesa relixón definió una posición pa les muyeres: la maternidá. Delles persones pueden entender esto, ente qu'otres nun pueden. Nun puede esplicase a les feministes porque nun acepten el conceutu de maternidá.|Erdogan<ref>Citáu en [[Daniel Iriarte]], [https://www.abc.es/internacional/20141125/abci-erdogan-asegura-igualdá-xenero-201411241947.html ''Erdogan diz qu'homes y muyeres sonnos iguales, sinón «equivalentes»''], en ABC, 25 de payares de 2014</ref>}} == Islamismu y mocedá == {{cita|La mayoría son nueves que tán nuna etapa de transición nes sos vides estudiantes o inmigrantes nuna dómina de cambéu ente trabayos o pareya -que dexaron a la so familia y busquen otra que dea sentíu a la so vida ... trés de cada cuatro persones que se xunen a la yihad facer al traviés d'amigos. El 15% al traviés de familiares ... Bien pocos son captaos nes mezquites ... Les persones marxinaes son especialmente susceptibles a los cantares de serena de la yihad, pero tamién lu son los mozos de clase media que quieren dexar la so buelga nel mundu.|[[Scott Atran]]<ref>[https://www.elmundo.es/ciencia/2015/01/24/54c278y0268y3y305f8b4570.html Entrevista n'El Mundu], 24 de xineru de 2015 -[[:en:Scott Atran]]-</ref>}} {{cita|Hasta 2012 el 80 per cientu de los casos [de captación] tenía llugar en prisiones y llugares de cultu; a partir de 2012 el 80 per cientu tien llugar al traviés d'Internet y les redes sociales.|[[Jorge Fernández Díaz]], ministru del interior d'España.<ref>"5ª Xunta del Grupu de Trabayu sobre Llucha Antiterrorista contra combatientes terroristes estranxeros, entamada por Interpol en Barcelona a principios de xunu", citáu en [https://news.vice.com/es/article/community-manager-yihad-reclutamiento-estado-islamico-redes ''Los community manager de la yihad: el reclutamiento d'Estáu Islámicu nes redes''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310044316/https://news.vice.com/es/article/community-manager-yihad-reclutamiento-estado-islamico-redes |date=2016-03-10 }}, Vice News, 5 d'agostu de 2015.</ref>}} == Terminoloxía == La [[terminoloxía]] utilizada nel discursu islamista y nos estudios sobre l'islamismu abonda en términos [[idioma árabe|árabes]] (en dellos casos [[idioma persa|perses]] o d'otres llingües usaes en distintes partes del mundu islámicu) pa conceutos relixosos y políticos difícilmente traducibles o usaos direutamente n'árabe independientemente del idioma nel que se realicen, lo que los codifica y constitúyese en parte non despreciable de la so propia naturaleza como [[llinguaxe políticu]]; y, cuando s'utilicen pa definir [[alteridad|al "otru"]], como una estratexa de [[deshumanización]].<ref>[[Aaron Y. Zelin]], [http://foreignpolicy.com/2014/01/29/the-vocabulary-of-sectarianism/ ''The Vocabulary of Sectarianism''], en Foreign Policy, de xineru de 2014: ''The utilization of these words in militant and clerical lingo reflects a broader and far more portentous shift: A developing sectarian war and strategy of dehumanization. This is not simply a representation of petty tribal hatreds or a simple reflection on Syria's war, but a grander regional and religious issue. If language serves as a guide to how a conflict will develop and how participants view it, a number of key terms must be understood. Sunni Islamists, particularly Salafis, have used six main terms to describe those that support, are on the side of, or are fighting with the Assad regime: [[Nusayri]], [[rafidha]] [''sic, ''[[rafida]]'', "los que refuguen" -[[:en:rafida]]-''], [[majus]] [''"magu", "[[zoroastriano]]" -[[:en:majus]]-''], [[Safawi]], [[Hizb al-Lat]] [''"el partíu d'[[Al-lat]]", una diosa preislámica''], and [[Hizb al-Shaytan]] [''"el partíu de [[Shaytan]]", el demoniu'', dambes son una paráfrasis denigratoria del nome de [[Hezbolá]] -"partíu de Dios"-]. Their Shiite Islamist foes have also adopted their own titles for their Sunni opponents, some of the main terms include: [[Nasabi]] [''sic, ''[[nasibi]]'' o ''[[an-Nāsibiyyah]]'', los qu'odien a la ''[[Ahl Al-Bayt]]'' ("xente de la casa" de Mahoma) y al so ''shia'' ("siguidores") -[[:en:nasibi]], [[:en:Ahl Al-Bayt]]-''], [[Takfiri]], [[Ummayad]], and [[Wahhabi]]. For both sides, these terms serve to paint their enemies as nothing more than infidels bent on destroying Islam. Consequently, there can only be one punishment: Death.'' </ref> * ''[[Alá|Al-lāh]]'' ("[[Dios]]", el [[monoteísmu|dios únicu]] -el términu pa referise a los [[dioses]] de les relixones [[politeísta|politeístes]], o al conceutu de [[divinidá]], ye ''[[ilá|'ilāh]]''-; la hispanización de la pallabra árabe ''Al-lāh'' ye "Alá", úsase tantu esti términu como'l de "Dios" nes traducciones y polos musulmanes hispanofalantes. El [[DRAE]] defini "Alá" como "nome que dan a Dios los musulmanes y, polo xeneral, quien falen árabe". Tien De escribise con mayúscula: "Escribir con inicial mayúscula les pallabres siguientes:... Los nomes de divinidaes: Dios, Jehová, Alá, Afrodita, Xúpiter, Amón".) Ye habitual empezar los documentos cola ''[[basmala]]'' (fórmula ritual de invocación: ''bismi-llāhi r-raḥmānin r-raḥīm'' -"nel nome de Dios, el Clemente, el Misericordiosu"-). El númberu de [[nomes de Dios]] nel islam [[99 nomes de Dios|ye de noventa y nueve]] ([[atributos divinos|atributos]]<ref>''Catholic Encyclopaedia'', fonte citada en [[:en:Divine attributes]]</ref> como ''al-Haqq'' -la [[verdá]]-, ''al-'Aleem'' -el [[omnisciente]]-, ''al-Hakeem'' -el más sabiu-, ''al-Awwaal'' y ''al-Aakhir'' -el primeru y el postreru, como na advocación cristiana "[[alfa y omega]]"-, ''al-'Aliy'' -el más altu o [[peraltu]]-, ''al-'Azeem'' -el [[omnipotencia|toupoderosu]]-, ''al-Kabeer'' -el más grande-).<ref name= "nomes">''Corán'', sura 7 (''al-'A'raaf'' -"los altores"-), aleya 180: "Y [toos] los más bellos nomes pertenecen a Dios". Hadiz d'Al-Bukhaari (2736) y Muslim (2677): "Dios tien noventa y nueve nomes. El que los memorice va entrar nel paraísu. Ibn Taymiyya, ''Bayaan Talbees al-Jahamiyyah'' (2/10-11). Ibn 'Uthaymeen, '' Sharh al-Waasitiyyah'' (1/86): "Dios nun se llama a sí mesmu ''al-Mutakallim'' ("el que fala" [''the Speaker'']), anque Él fala, porque'l discursu [''speech''] pue ser bonu o malu, y puede nun ser nin bonu nin malu. El mal nun puede ser atribuyíu a Dios, y tampoco un discursu ociosu, porque tal cosa sería necedad; namái'l bien pue atribuyíse-y. Por tanto nun se llama a sí mesmu ''al-Mutakallim'', porque los nomes son como Dios haber adscritu a sigo mesmu." Fuentes citaes en [http://islamqa.info/en/99624 ''Why does Allaah not call Himself al-Mutakallim (the Speaker), as He speaks?''], en islamqa.info</ref> * ''[[Muslim]]''<ref>Esposito, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:muslim]]</ref> ("el que se somete a Dios" -la pallabra castellana ye "[[musulmán]]"-) y ''[[islam]]'' ("[[sumisión]]<ref>El términu traducible como "sumisión" o "sometimientu" ye ''[[ibadah]]'', rellacionáu con ''ubudiyyah'' ("[[esclavitú]]"), ya incorpora amás connotaciones d'[[obediencia]] y [[humildá]] -al-Qamoos al-Muhit, Corán 51:56 y Majmu' al-Fatawa (10/149), fontes citaes en [[:en:Ibadah]]-.</ref> a Dios", la relixón de los musulmanes; les espresiones castellanes clásiques pa denominala yeren "llei de Mahoma", "secta de Mahoma" o "relixón de Mahoma", menos frecuentemente con una sola pallabra: "mahometismu" -"mahometanu" pa lo relativo a esa relixón, incluyendo al que la profesa-; anguaño'l DRAE define "islam" con dos acepciones: sinónimu de "islamismu" [''sic''] y "conxuntu de los homes y pueblos que siguen esta relixón" -yá que define "islamismu" como'l "conxuntu de dogmes y preceptos morales que constitúin la relixón de Mahoma", anque define "islamista" como "relativu al integrismu musulmán" y "partidariu de dichu movimientu"-, tien d'escribise con minúscula -"nomes de les relixones, con inicial minúscula"-).<ref name= "DRAE" /><ref>[http://www.fundeu.es/consulta/nomes-de-les relixones-con-inicial-minuscula-2716/ ''Nomes de les relixones, con inicial minúscula''], en Fundéu, 4 de xineru de 2011.</ref> * ''[[Mu'min]]''<ref>J. I. Laliwala. Islamic Philosophy of Religion: Synthesis of Science Religion and Philosophy. p. 143-4. ISBN 8176254762. Fonte citada en [[:en:Mu'min]]</ref> ("[[creyente]]", el musulmán que tien completa sumisión a la [[voluntá de Dios]] y una fe firme). El musulmán tien de ser, primero de too, un ''[[abd]]'' ("esclavu", "sirviente", "adorador") que "respeta los derechos de Dios": "a Dios hai que tratalo como Dios".<ref>[[Robert Caspar]], [https://books.google.es/books?id=jBtGRk3-ftgC&pg=PA32&lpg= ''Pa una visión cristiana del islam''], Sal Terrae, 1995, pg. 32. La prelación de la fe nel islam lleva a formulaciones tales como que "solo Dios esiste auténticamente y ye «l'únicu dignu de ser amáu» ([[Al-Ghazali|Ghazali]], sieglu XI)". La identificación del islam como la relixón de la fe, ente que'l xudaísmu ser de la esperanza y el cristianismu de la caridá (caúna de les [[virtúes teologales]]) atribuyir a [[Louis Massignon]].</ref> * ''[[Din (islam)|Din]]'' ("[[relixón]]", "[[fe]]", "una completa [[estilu de vida|forma de vida]]") y ''[[dawla]]'' ("Estáu" o "dinastía")<ref name= "Din" /> * ''[[Rasul]]'' ("[[unviáu]]", "[[mensaxeru]]" o "[[apóstol]]", especialmente usáu pa designar a [[Mahoma]], ''rasūl Allāh'' -"mensaxeru de Dios"-; cada vez que s'usa'l so nome suelse acompañar de la espresión ''sala Allahu aleihim wa salam'' -"que la paz y les bendiciones de Dios sían con él"-) y ''[[nabi]]'' ("[[profeta]]", que s'utiliza pa los demás profetes del islam, ente los que tán distintos personaxes de la [[Biblia hebrea]] -[[Adán]], [[Noé]], [[Abraham]], [[Ismael]], [[Moisés]], etc.-, [[Xuan el Bautista]] y [[Xesucristu]]). * ''[[pilastres del islam|Arkān al-Islām]]'' o ''arkān al-dīn'' (los "cinco pilares del islam" o "de la relixón-fe-forma de vida", qu'identifiquen al musulmán y estremar del que nun lo ye): ''[[shahadah]]'' (oficiu de fe: ''lā ʾilāhai ʾillā-llāh, muhammadun rasūlu-llāh'' -"nun hai más dios que Alá y Mahoma ye'l so profeta"-, l'oficiu de fe simplificada ye'l ''[[takbir]]'': ''A el·lahu-àkbar'' -"Dios ye'l más grande"-, el conxuntu de lo qu'un musulmán tien de creer ye'l ''[[aqidah]]''<ref>Glasse, fonte citada en [[:en:ʿAqīdah]]</ref> -"nuedu", equivalente al conceutu de "credo"-), ''[[salat]]'' (صلاة, los cinco oraciones diaries), ''[[zakat]]'' (obligación de dar llimosna), ''[[sawm]]'' (ayunu y autocontrol nel mes de Ramadán) y ''[[hajj]]'' (حَجّ, pelegrinaxe a La Meca, al que solo tán obligaos los ''[[mustati]]'', los que tienen ''[[istita'ah]]''<ref>[[:en:istita'ah]]</ref> -"capacidá" física y riqueza abonda pa realizalo-). * ''[[Umma (islam)|Umma]]'' (امة, la comunidá de creyentes, entendida al empar como comunidá relixosa y como comunidá política -"nación del islam"-). * ''[[Watan]]''<ref>[[Antún Saade]], fonte citada en [[:de:Watan]]</ref> (أوطان, "patria" o "nación") tien un usu más llaicu (''al-Watan al-Arabi'' -"la nación árabe"- yera utilizáu pol ''[[Baaz]]'', y ''Türk Vatani'' -"la nación turca"- nel ámbitu nacionalista turcu). * ''[[Sunní]]'' / ''[[xiín]]'' ("los de la ''[[sunna (islam)|sunna]]''"<ref name= "Sunna" /> -"camín derechu" o "tradición"-, sunnitas / "los siguidores [d'[[Ali Ibn Abi Talib|Alí]] -primu y xenru de Mahoma-]", chiítas) son los dos principales [[cañes del islam]], enemigues dende la [[batalla de Kerbala]] (680), y subdividíes caúna d'elles (los sunnitas en [[hanafí]]es, [[hanbalí]]es, [[malikí]]es, [[Shafi'i|shafíes]], etc.; los chiítas en [[imamíes]], [[alauismu|alauíes]], [[ismailíes]], [[alevíes]], etc.)<ref>Fernández Martín, ''op. cit.''</ref> Una tercer caña ye la ''[[jariyí]]'' ("los que se salen", ''[[ibadí]]es'', ''[[sufrí]]es'', ''[[nekkaritas]]'', etc.) * [[Apostasía nel islam|''Murtadd'']] ("apóstata", "renegáu", "traidor"), ''ridda'' o ''irtidād'' ("volver el llombu", apostasía -delito que la so pena ye la muerte-; dase cuando s'abandona l'islam, tanto si ye por otra relixón -''[[mushrik]]'', "paganu", si adorar a otru que nun seya Dios- o pa ser [[atéu]] -''[[mulhad]]'', ''[[mulhid]]'',<ref>Corán, Al-Jāthiyah 45:24, fonte citada en [[:en:mulhid]]</ref> ''[[zindiq]]'' ("llibrepensador"), ''[[ilhad]]'' ("esviación"),<ref>[https://books.google.es/books?id=ds8ZAgAAQBAJ&pg=PA641&lpg=PA641&dq= The Oxford Handbook of Atheism], pg. 639 y ss.</ref> ''[[dahriyya]]'', ''[[dahri]]'' (escuela de pensamientu atea del sieglu VIII)<ref>{{cita web |url=http://www.thebigdebates.com/blog/atheism-in-the-early-period-of-islamic-history|títulu=''Atheism in the Early Period of Islamic History'' }}</ref>-);<ref>[http://nsalie.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=176 ''Who is a Murtad. (An Apostate)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012094146/http://nsalie.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=176 |date=2014-10-12 }}, en ''The Islamic Forum (Imam Noor Salie)''</ref> les cañes principales nun consideren musulmanes, sinón "apóstates", a los [[ahmadíes]] y a los [[bahai]]s. * ''[[Xentes del llibru|Ahl al- Kitâb]]'' ("xentes del llibru", xudíos y cristianos); históricamente yeren estremaos en dos categoríes: los que vivíen en ''[[Dar al Islam]]'' ("la tierra del islam", los países musulmanes) yeren ''[[dhimmi]]'' ("protexíos" y sometíos al pagu d'impuestos especiales -''[[yizia]]''-), si vivíen en ''[[Dar al-Harb]]'' ("la tierra de la guerra", el restu del mundu) yeren ''[[harbiyun]]'' (suel ser traducíu como "infieles"). Darréu creáronse categoríes entemedies: ''[[Dar al-Kufr]]'' (el territoriu apoderáu por "heréticos") y ''[[Dar al-Suhl]]'' (el territoriu apoderáu por infieles colos que s'hai de caltener rellaciones pacífiques). El términu ''[[salibi]]'' ("[[Cruzaos|cruzáu]]", ''al-gharb al salibi'' -"cruzaos d'Occidente"-) utilizar de forma denigratoria pa referise a los cristianos, o genéricamente a Occidente, como opresores de los musulmanes<ref>[[Yusuf al-Qaradawi]], citáu en Tibi (''Islam and Islamism''), [https://books.google.es/books?id=HyEyLXcIXgUC&pg=PT40&lpg=PT40&dq= pg. 40].</ref> (esti usu ye recién, de la Edá Contemporánea, na Edá Media los cruzaos yeren denominaos ''al-franj'' -"francos"-).<ref>[http://listserv.linguistlist.org/pipermail/arabic-l/2007-March/003912.html ''Arabic-L:LING:Etymology and 'timeline' of Salibi for 'crusader''']. La tema de "[[les cruzaes vistes polos árabes]]" desenvolver nel llibru homónimu d'[[Amin Maalouf]] (1983).</ref> Otru términu pa referise a los cristianos ye'l de ''nasara'' ("[[nazarenu|nazarenos]]" -en singular ''nasrani''-), como na espresión coránica ''kwn hudan aw nasara'' ("ser xudíos o cristianos"),<ref>Uri Rubin, [https://books.google.es/books?id=qPYn9tHGzj4C&pg=PA21&lpg=PA21&dq= ''Dhimmis and Others: Jews and Christians and the World of Classical Islam''], pg. 21</ref> anque la forma más habitual de referise a los xudíos ye ''yahud'' (términu que tamién se refier a los descendientes de [[Hud]]).<ref>[[:en:Yahud]]</ref> La denominación que los cristianos árabes dar a sigo mesmos ye la de ''masihiyyun'' ("siguidores de Cristu").<ref>Pilar González, [http://www.religionconfidencial.com/tribunas/Empobine-cristianu-escribe-ene_0_2455554429.html ''N'Oriente, "cristianu" escribir con ene''], en Relixón Confidencial, 17/03/2015.</ref> * ''[[Kafir]]'' (en plural ''kuffar'' -"infiel", "infieles"-, de ''kufr'' -"incredulidá"-, el que nun cree nes verdaes del islam), ''[[takfir]]''<ref>The Amman Message, fonte citada en [[:en:Takfir]]</ref> (la declaración de daquién como ''kafir'') y ''[[takfiri]]''<ref>Kepel (2001), fonte citada en [[:en:Takfiri]]</ref> (el que realiza un ''takfir'').<ref name="MON" /> * ''[[Munafiq]]''<ref>Sahih al-Bukhari, fonte citada en [[:en:Munafiq]]</ref> ("hipócrita", el qu'aparentemente ye musulmán pero en realidá ye un ''kafir'' -"infiel"-, anque él mesmu nun lo sepa). * ''[[Bid'ah]]''<ref name= "bid" /> ("innovación", "[[herexía]]"). * ''[[Al-fasiqun]]'' ("rebelde", "desobediente", "malváu", el ''mumin'' -"creyente"- que cometió un [[pecáu]] tan grave -hai pecaos graves y leves- que dexa de selo, pero non pa ser un ''takfir'' -"infiel"-, sinón una categoría entemedia, reversible antes de la muerte si produz l'arrepentimientu, según la interpretación sunní de la escuela ''[[mu'tazili]]''; ente que les interpretaciones de distintes cañes chiítas y jariyitas o jawaritas -''[[wa'iditas]]'', ''[[Zaydismu|zaiditas]]'', ''[[ibadita|ibadites]]''- discrepen tocantes a la forma en que los pecadores graves dexen de ser creyentes. "El Corán menta non solamente “pecaos ya indecencies mayores” [Sura 42:37], sinón tamién ofienses más llixeres [Sura 53:32]. Los pecaos pequeños, asume l'islam popular, pueden ser expiados por bones obres tales como dar llimosnes y ayunos y oraciones adicionales. Dios nunca-y negaría'l Paraísu [''[[yanna]]'' -l'infiernu ye ''[[yahannam]]''-] a un musulmán que cometiera solamente ofienses menores").<ref>Christine Schirrmacher, [http://www.contra-mundum.org/castellano/schirrmacher/PecadoCoran.pdf ''El Significáu del Pecáu nel Corán y na Biblia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212013641/http://www.contra-mundum.org/castellano/schirrmacher/PecadoCoran.pdf |date=2021-02-12 }}, 1997). En delles otres fontes compárense los términos ''[[al-zalimun]] (transgressors) and al-fasiqun (trespassers)'' ([[Barbara Zollner]], [https://books.google.es/books?id=SnsAhlXb9M0C&pg=PA170&dq= ''The Muslim Brotherhood: Hasan Al-Hudaybi and Ideology''], 2009. ''the righteous - the happy ones - the enduring ones (as-sâlihûn - al-muflihûn - as-sâbirûn, those who do good works, the very patient) / the wrong-doers (az-zâlimûn, who injure, who are unjust, who oppress, who wrong themselves) / the disbelievers (al-kâfirûn, the ungrateful, disbelievers, deniers of truth)'' ([http://www.livingislam.org/qd_y.html Quranic definitions - Living Islam])</ref> * ''[[Haram]]'' / ''[[halal]]'' ("prohibíu" / "dexáu"). * ''[[Taqiyya]]'' o ''kitman'' (azorronar, mentir o inclusive renegar de la fe so coaición o en circunstancies que la faen almitible) * ''[[Tafsir]]'' ("interpretación", [[exéxesis]] del ''[[Corán|al-qurʕān]]'' -el "Corán" o "Alcorán", el llibru sagráu del islam, siendo base de la so fe creer que recueye de forma inmutable la "recitación" de la pallabra de Dios revelada a Mahoma pol arcánxel Gabriel-). * ''[[Taqlid]]''<ref>Najm al-Din al-Tufi, fonte citada en [[:en:Taqlid]]</ref> / ''[[ijtihad]]'' ("imitación" / "reflexón", téuniques sunnita y chiíta respeutivamente, pa interpretar xurídicamente los testos fundacionales del islam: el Corán y los ''[[Hadiz|aḥādīth]]'' -"hadices", dichos y aiciones de Mahoma, arrexuntaes polos sos compañeru, de distinta credibilidá-, y trescribilos en términos de derechu islámicu). * ''[[Qurʾāniyyūn]]'' ("[[coranistas]]",<ref>[[Coranismu]] o [[alcoranismu]]. Yuksel, fonte citada en [[:en:Quranism]]</ref> partidarios de nun tener en cuenta más que'l Corán, y non los hadices). * ''[[Qiyas]]''<ref>Walîd b. Ibrâhîm al-`Ujajî, Qiyas in Islamic Law – A Brief Introduction, Alfalah Consulting, fonte citada en [[:en:Qiyas]]</ref> (procesu de deducción analóxica nel que, pa resolver una cuestión amenada por una nuevu circunstancia por aciu un ''[[nass]]''<ref>Saudi Arabia Company Laws and Regulations Handbook, fonte citada en [[:en:Nass (Islam)]]</ref> -midida cautelar-, oldéense les enseñances de los hadices coles del Corán). * ''[[Sharía]]'' (llei islámica), [[fontes de la sharía]].<ref>Mutahhari, Morteza. "Jurisprudence and its Principles". Tahrike Tarsile Qur'an. Fonte citada en [[:en:sources of sharia]]</ref> * ''[[Fiqh]]'' ("fondu entendimientu" o "plena comprensión", la [[xurisprudencia]] islámica) y [[Usul al-fiqh]]<ref>Hallaq, fonte citada en [[:en:Usul al-fiqh]]</ref> (teoría llegal o principios de la xurisprudencia islámica). Para [[Ibn Jaldún]] ''fiqh'' ye la conocencia de les regles de Dios que concernen a les aiciones de les persones que, dueñes de sigo mesmes, han d'obedecer la llei al respective de los cinco graos de ''[[ahkam]]''<ref>Islamic Llegal Interpretation, [[Harvard University Press]], 1996. Fonte citada en [[:en:ahkam]] . Ente que nel cristianismu y el xudaísmu'l númberu de mandamientos ta determináu (los [[Diez Mandamientos]] o Decálogu, que nel cómputu tradicional de los ''[[mitzva]]'' xudíos xuben a [[613 mandamientos]] -Eisenberg, fonte citada en [[:en:613 commandments]]- y nel catolicismu reciben la adición de los [[Mandamientos de la Santa Madre Ilesia]] o [[Cinco Mandamiento de la Ilesia]] -[http://www.vatican.va/archive/catechism_sp/p3s1c3a3_sp.html#II ''Los mandamientos de la Ilesia - Catecismu de la Ilesia Católica'']-); nel islam non: ''How many trates in Quran is related to trates of Ahkaam? - It depends upon how you estrema the legal trates. Ulema also have given some estimates. Ibn Qayim says 150, siddique hasan khan says 500, it is also been said but non.of other scholars who said 500. Ibn Al-Arabi said that Aurah Baqarah it self has 1000's of such trates'' ([[Jamaal Zarabozo]] -[[:en:Jamaal al-Din M. Zarabozo]]-, [http://www.smahate.com/islamic-classes/2012-winter/tafseer-ayat-al-ahkaam ''The Tafseer of Legal Trates of the Quran (Tafseer Ayaat al-Ahkaam)'']).</ref> ("mandamientos"): lo que ye ''[[wajib]]'' ("riquíu", "obligatoriu" -tamién s'utiliza la pallabra ''[[fard]]''-), ''[[haram|haraam]]'' ("pecaminosu"), ''[[mandūb]]'' ("encamentáu" -tamién s'usa la pallabra ''[[mustahabb]]''-), ''[[makrūh]]'' ("detestable", "abominable") o ''[[mubah]]'' ("neutral", "indiferente" -parcialmente identificáu cola categoría ''[[halal]]''-).<ref>Levy, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:fiqh]]</ref> * ''[[Madhab]]'' ("doctrina"; ente los sunníes considérense ortodoxes, y mutuamente aceptaes a pesar de les sos diferencies, cuatro ''madahib'' o escueles d'interpretación de la xurisprudencia islámica, establecíes dende los sieglos VIII ya IX: ''[[hanafí|hanafiyya]]'', ''[[malikí|malikiyya]]'', ''[[Shafi'i|shafiiyya]]'' y ''[[hanbalismu|hanbaliyya]]'' -esta postrera la considerada más literalista, estricta ya intransixente-; ente los xiinos predomina la escuela ''[[jafarí]]'',<ref name= "jaf" /> esistiendo otres, como la ''[[zaidí]]''). * ''[[Fetua]]'' o ''fatwā'' ("veredictu" o "decisión", pronunciamientu d'un ''[[muftí]]'' pa resolver una cuestión de xurisprudencia islámica). * ''[[Yihad]]'' (lliteralmente "esfuerciu" -del creyente contra'l mal-, entiéndese como "[[guerra santa]]" en determinaos contestos) y [[muyahidin]] (combatiente islámicu, el que fai la yihad). * ''[[Ansar (islam)|Ansar]]'' ("defensor", "ayudante", denominación que recibió un grupu de los primeros conversos al islam en dómina de Mahoma, y que s'utilizó dende la guerra del Mahdi pa grupos islamistes del norte d'África). * ''[[Istishhad]]''<ref>Wehr, fonte citada en [[:en:Istishhad]]</ref> ("[[martiriu]]" o "muerte heroica", venceyar a los [[ataques suicides]]), ''[[shahid]]''<ref>Cook, fonte citada en [[:en:shahid]]</ref> ("mártir") y ''[[shaheeda]]''<ref>Al-Munsad, fonte citada en [[:en:shaheeda]]</ref> ("muyer suicida" -''[[shajidka]]'' ye l'adautación en rusu de la pallabra árabe-), deriven de ''[[shahada]]'' (la "oficiu de fe"). * ''[[Fitna]]'' ("división" interna ente musulmanes, guerra civil, anarquía; consideráu'l mayor de los males, pa evitala puede aceptase un gobiernu inxustu como mal menor). * ''[[Asabiya]]'' ("solidaridá", unidá grupal; cuando s'usa en sentíu peyorativu: celu escesivu, chovinismu)<ref name= "Soage" /> * ''[[Fitra]]''<ref>Esposito, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:fitra]]</ref> ("naturaleza humana" o "instintu"; denominar al islam "la relixón de la ''fitra''", por considerala la más fayadiza a la condición humana, o la que más s'afai a ella).<ref name= "Soage" /> * ''[[Maslaha]]''<ref>Oxford Dictionary, fonte citada en [[:en:Maslaha]]</ref> ("[[interés xeneral]]");<ref name= "Soage" /> delles escueles xurídiques (la ''hanafí'', por oposición a la ''shafií'') consideren que n'ausencia d'una clara guía nos testos sagraos pue ser usada como guía: ''[[istislah]]''<ref>Mawil Izzi Dien, fonte citada en [[:en:Istislah]]</ref> ("creer conveniente", resolver una cuestión ensin respuesta clara nos testos sagraos buscando la ''maslaha''), ''[[istihsan]]''<ref>Nyazee, fonte citada en [[:istihsan]]</ref> ("considerar daqué bonu", la preferencia por xuicios particulares o interpretaciones personales -''ijtihad''-). * ''[[Aadah]], [[Adah (islam)|adah]], [[ādah]], [[Adat (islam)|adat]], [[urf]]'' ("costume"),<ref>[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/4916/adah Britannica]. [[:en:adat]], [[:en:urf]]</ref> [[adab (comportamientu)|''adab'']] ("comportamientu"), ''[[Sunna (islam)|sunna]]''<ref name= "Sunna" /> ("camín derechu" -tamién denomina al conxuntu de tradiciones del profeta o hadices-). * ''[[Ma'ruf]]''<ref>[[:en:Ma'ruf]]</ref> / ''[[Munkar]]'' ("el bien", lo que ye comúnmente reconocíu y aceptáu / "el mal", "lo refugao" o "lo negao" -tamién ye'l nome d'unu de los ánxeles que cuestionen a les almes de los muertos-). Ye bien usada la espresión coránica ''Amr bil Ma'ruf wa Nahy an al Munkar'' ("[[ordenar el bien y prohibir el mal|ordenar]]" o "[[imponer el bien y prohibir el mal]]"),<ref>[[Michael Cook]] -[[:en:Michael Cook (historien)]]-, ''Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought'', Cambridge University Press, 2010, ISBN 978-0-521-13093-6, fonte citada en [[:en:Enjoining good and forbidding wrong]]</ref><ref>Muslims on line, fonte citada en [[:en:Forbidding what is evil]]</ref> que ye "el deber que tien tou musulmán con al respective de los demás. El criteriu esencial del ''imam'' ye la xusticia que se manifiesta en [esi] fechu..., si nun lu fai esiste'l derechu ya inclusive el deber de remontase contra él. ... Los ''mu'tazilíes'', anque racionalistes, nun yeren tolerantes: queriendo poner d'alcuerdu razón y relixón por aciu fórmules ríxides que creíen válides, volviéronse impopulares, máxime cuando la so intransixencia llevólos a instaurar la ''[[mihna]]'' o prueba inquisitorial. Finalmente, esi aparatu represivu volver contra ellos en... 848, cuando perdieron, dempués de venti años de poder y d'influencia, el favor del califa Mutawakkil, quie, juntmente col resurdimientu del sunnismu, condergar violentamente..."<ref>[[Felipe Maíllo Salgado]], [https://books.google.es/books?id=GeEFiIVx454C&pg=PA170&dq= ''Vocabulariu d'historia árabe ya islámica''], AKAL, 1996, ISBN 8446005875</ref> * ''[[Hisba]]'' o ''[[hisbah]]'' ("cálculu", "verificación",<ref>''Vérification'' ye la traducción propuesta en francés, ''accountability'' ye la traducción propuesta n'inglés ("rindición de cuentes", "responsabilidá").</ref> la conformidá integral coles lleis divines, que lleva a "imponer el bien y prohibir el mal"; col [[califa Omar]] esti principiu moral qu'obliga tantu a cada musulmán como a la comunidá de creyentes nel so conxuntu y al poder políticu, pasó a denominar a una institución de control en forma de policía de costumes, que na so aguada mercantil concretar na función d'un inspeutor denomináu ''[[muhtasib]]''; anguaño esiste en dellos países islámicos una institución de policía relixosa o moral denomada ''hisbah'', ''[[mutaween]]'' o ''[[mutawwi'in]]''<ref name="MUT" /> y concretamente n'Arabia Saudita una denomada ''[[haia]]'' o [[Comité pa la Promoción de la Virtú y la Prevención del Viciu]]).<ref>[[Malek Chebel]] -[[:fr:Malek Chebel]]-, ''Manifeste pour un Islam des Lumières'', fonte citada en [[:fr:Hisba]]. Ver tamién [[Antonio Elorza]], [https://elpais.com/elpais/2015/06/08/opinion/1433780384_967380.html ''La fuercia del islam''], El País, 10 de xunu de 2015.</ref> * ''[[Ijma]]'' ("consensu"). * ''[[Islah]]''<ref name= "Islah" /> ("reforma") o ''[[nahḍa]]'' ("renacencia" o "espertar") -[[reformismu islámicu]] o [[modernismu islámicu]]-;<ref name= "modernismu" /> ''[[mujaddid]]''<ref>Josef W. Meri, ''Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia'', 2005, p 678. ISBN 0415966906. Fonte citada en [[:en:Mujaddid]]</ref> ("renovador"). L'opuestu ye ''[[fasad]]'' ("corrupción", "degradación").<ref name= "fasad" /> Tamién hai dalgún usu de ''[[aṣ-Ṣaḥwah l-ʾIslāmiyyah]]'' o ''[[aẗ-ẗajdid l-ʾIslāmiyyah]]''<ref>Esposito, ''op. cit.'', Lapidus. ''op. cit.'', Kepel, ''op. cit.'', ''Roy''. op. cit.''</ref> ("espertar islámicu" o "revival islámicu"). * ''[[Wasatiyya]]''<ref>Mansoor, fonte citada en [[:en:Wasat (Islamic term)]]</ref> ("vía media", "equilibriu", "moderación").<ref name= "Soage" /> * ''[[I'jaz]]''<ref>Leaman, fonte citada en [[:en:I'jaz]]</ref> ("incapacidá" d'asonsañar al Corán, o d'aportar a dalguna de les sos más ocultes revelaciones, lo que xustifica cualesquier aparente contradicción cola ciencia como una incapacidá del creyente-científicu y nunca del llibru sagráu).<ref name= "Soage" /> * ''[[Muharraf]]'' ("distorsión", particularmente la que faen de la verdá los llibros sagraos distintos del Corán).<ref name= "Soage" /> * ''[[Tawhid]]'' / ''[[Shirk]]'' ("unicidá" de Dios -monoteísmu, la principal verdá revelada del islam- / "asociación" d'otres entidaes con Dios identificáu col politeísmu, la idolatría y la representación d'imáxenes-, de lo que s'acusa al cristianismu -la Trinidá sería una asociación nel Dios únicu-; considérase unu de los principales pecaos del home -pretender oldease cola condición divina, daqué similar al conceutu griegu de ''[[hybris]]'', que n'árabe se traduciría como ''[[taghut]]''-<ref>[[John Renard]], [https://books.google.es/books?id=uX1f5qPhlwQC&pg=PA66&dq= ''Understanding the Islamic Experience''], pg. 66. Mustansir Mir, fonte citada en [[:en:taghut]]</ref> y, nel pensamientu de Qutb, identificar cola aceptación de les instituciones occidentales, non musulmanes), ''[[mushirk]]'' o ''[[musirk]]'' ("asociador", el que comete ''shirk'').<ref name= "Soage" /> * ''[[Yahiliyya]]'' ("inorancia", tantu la de la [[Arabia preislámica|dómina preislámica]] como aquella na que s'atopen los qu'ignoren l'islam, aplicáu a les sociedaes modernes).<ref name= "Soage">Soage, ''op. cit.''</ref> * ''[[Dawwa]]'' ("invitación", [[proselitismu]] pal espardimientu del islam), ''[[dai (islam)|dai]]'' ("apóstol", "propagandista", "misioneru"), ''[[da'i al-Mutlaq]]'', ''[[dai syednas]]''.<ref>Legislation.gov.uk, fonte citada en [[:en:da'i al-Mutlaq]]</ref> * ''[[Salaf]]''<ref name= "salaf" /> ("ancestros", "predecesores"- o ''Salaf as-Salih'' -"píos predecesores"-, les trés primeres xeneraciones del islam: la xeneración de los ''[[sahaba]]'' -"compañeros" de Mahoma- que fueron rexíos polos ''[[rashidun]]''<ref>Ibn Majah et Abou Dawoud, fonte citada en [[:fr:Rachidun]]</ref> -los cuatro primeros califes, llamaos "bien empuestos"- y los dos siguientes: ''[[tabi'un]]'' -"siguidores"- y ''[[tabi' at-tabi'in]]''<ref>Abu Sa`id al-Khudri. Fonte citada en [[:fr:Tabi' at-tabi'in]]</ref> -"siguidores de los siguidores"-); ''[[salafi]]'' ("salafista", el que pretende siguir la vía de los ''salaf'', seya na interpretación de los testos sagraos o nes sos costumes). * ''[[Masjid]]'' ("llugar de cultu" o "postración pal rezu" -la pallabra castellana ye "mezquita") y ''[[madrasa]]'' ("llugar d'estudiu" -la pallabra castellana ye "madraza"-); ''[[daara]]'',<ref>[[Birame Demba Diao]], ''L'éducation islamique du Sénégal : Daara Madrasa'', Dakar, Université de Dakar, 1985, fonte citada en [[:fr:Daara]]. [[José Naranjo]], [https://elpais.com/elpais/2014/12/18/planeta_futuro/1418910789_991425.html ''Esos neños que piden - Los intentos d'acabar cola mendicidad infantil nes escueles corániques de Senegal topeten cola probeza y el pesu de la tradición''], El País, 25 d'abril de 2015. El xefe de la ''daara'' ye'l ''[[marabú]]'', y los neños estudiantes, los ''talibés''.</ref> ''[[zawiya (edificiu)|zawiya]]'', ''[[khanqah]]''; ''[[kuttab]]'' o ''[[maktab]]'';<ref>Encyclopædia Britannica, fonte citada en [[:en:Maktab]]</ref> (escuela coránica, onde s'apriende a lleer y escribir y se memoriza el Corán, el qu'hai memorizado el Corán ye un ''[[sayj]]'' -tratamientu de respetu que tamién recibe una persona d'edá o un líder relixosu,<ref name= "Soage" /> similar al de ''shaikh'' -"[[xeque]]"- que se da al xefe d'una tribu; otros títulos de respetu son ''[[hajji]]'' o ''[[alhaji]]'',<ref>Ruthven, fonte citada en [[:en:hajji]]</ref> que se da a quien fixo'l ''[[hajj]]'' o pelegrinación a La Meca, ''[[sidi]]'', ''[[sayyid]]'' -"señor", aplicáu a los descendientes del profeta-, ''[[jerife]]'' -"noble"-, ''[[sahib]]'' -"posesor"-, ''[[janab]]'' -"excelencia"-,<ref>Royal Ark, fonte citada en [[:en:Janab]]</ref> etc.) * ''[[Sufi]]'' o ''[[tasawwuf]]'' ("pureza", o tamién "llana", el [[misticismu]] islámicu); ''[[tariqa]]'' ("camín", escuela, cofradería o orde sufí), ''[[murshid]]''<ref>Farhad, fonte citada en [[:en:murshid]]</ref> ("guía", líder d'una tariqa, que recibe un xuramentu de llealtá -''[[bay'a]]''-<ref>O ''[[baya'ah]]''. Lesch, fonte citada en [[:en:Baya'ah]]</ref> similar al que recibía'l califa tamién lu recibe'l líder de los Hermanos Musulmanes, al qu'amás se llama ''al-murshid al-amm'', "el guía xeneral", d'una manera similar a como Mussolini yera llamáu ''duce'', Hitler ''führer'', Franco ''caudiellu'', Ceaușescu ''conducatore'', o Mao ''gran timonel''-),<ref name= "Soage" /> ''[[murid]]''<ref>Esposito (2004), ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:murid]]</ref> ("el que s'encamienta", siguidor d'un ''murshid''), ''[[salik]]'' ("viaxeru", el que sigue un camín espiritual, pero tamién físicu, el pelegrín sufí, que s'en el so viaxe visita les distintes ''[[khanqah]]'' o ''[[ribat]]'' -sirvíen tantu d'albergue pa los ''salik'' y los ''[[talib]]'' o estudiantes (en plural ''[[talibán]]''), como de llugar de xunta d'una ''tariqa''-), ''[[derviche]]'', ''[[faquir]]'', ''[[morabito]]'', ''[[santón]]''. Ente les principales ''tariqat'' (plural de ''tariqa'') tán la ''[[qadiriyya]]'', la ''[[tijaniyya]]'' (estendida sobremanera per África occidental, fundada en 1782 por [[Ahmed Tijani]],<ref>Diakhaté, fonte citada en [[:fr:tijaniyya]], [[:fr:tidjane]] y [[:fr:Ahmed Tijani]] (1737-1815)</ref> teólogu ''asharí'' y xurista ''malikí''), la ''[[mevleviyya]]'', la ''[[rifaiyya]]'', la ''[[naqshbandiyya]]'', la ''[[bektashi]]'', la ''[[khalwatiyya]]'', la ''[[chishtiyya]]'',<ref>Chishtiya d'Ajmer, fonte citada en [[:fr:chishtiyya]]</ref> la ''[[suhrawardiyya]]'',<ref>Suvurova, fonte citada en [[:en:suhrawardiyya]]</ref> etc. El sufismu puede acomuñóse con bien distintes opciones polítiques; ente que nunos casos identifícase-y con un islamismu moderao y tolerante, contrariu al salafismu (Marruecos, Siria),<ref>[http://noticias.lainformacion.com/religion-y-credos/islamistes/mohamed-vi-aboga-por un islam-moderáu-pa-cerrar-el pasu-al radicalismu_sSv9aCgvkN6Y4eVM5jfwi2/ ''El rei Mohamed VI de Marruecos abogó güei por "el Islám del xustu mediu pa cerrar el pasu a los apóstoles del radicalismu, l'estremismu y la disensión", nun mensaxe nel que reivindicó amás la corriente sufí, opuesta al salafismu''], EFE, 14/05/14. [http://ongmusulmanesporlapaz.es/2013/05/07/siria-la guerra-del-wahabismu-contra-el-sufismu/ ''Siria: la guerra del wahabismu contra'l sufismu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327015926/http://ongmusulmanesporlapaz.es/2013/05/07/siria-la |date=2022-03-27 }}, en Musulmanes pola Paz, 07/05/2013</ref> en Sudán, dende finales del sieglu XIX (''[[mahdiyya]]'' o Estáu del [[Mahdi]]) la escuela ''[[jatmiya]]'' o ''[[mirghaniya]]'' vien inspirando movimientos integristes (''[[Ansar (Sudán)|Ansar]]'').<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/sudan/political-parties-umma.htm National Umma Party] en globalsecurity.org</ref> * ''[[Ilm al-Kalam]]'' o a cencielles ''[[kalam]]'' ("la ciencia del discursu", la [[teoloxía]] islámica), ''mutakallim'' ("el que fala", "los falantes", "el que realiza un discursu",<ref name= "nomes" /> el teólogu estremáu del xurista, del filósofu o del científicu); ente les escueles teolóxiques destacaron la ''[[mu'tazili]]'' (escuela teolóxica racionalista -Basora, sieglu VIII-, qu'inclúi la escuela ''[[bahshamiyya]]''<ref>Kramer, fonte citada en [[:en:bahshamiyya]]</ref>), la ''[[ashariyyah]]'' (que, reaccionando frente al racionalismu, subordina la filosofía a los dogmes), la ''[[maturidi]]'',<ref>Encyclopedia of Islam, fonte citada en [[:en:maturidi]]</ref> la ''[[murji'ah]]'',<ref>Isutzu, fonte citada en [[:en:murji'ah]]</ref> la ''[[imami]]'',<ref>Britannica, fonte citada en [[:en:imami]]</ref> etc. D'ente toes elles, la ''[[athari]]''<ref name= "athari" /> ("textualista", el que refuga cualquier interpretación teolóxica -''kalam''- y esixe una llectura "textualista" o literalista de los testos sagraos -''[[al-Athariyya]]'', "el testu"-) identificar cola escuela xurídica ''[[hanbalí]]''. Atharis, maturidis y asharis son les tres escueles teolóxiques principales reconocíes nel islam sunnita. * ''[[Azhari]]'' (lo relativo a [[al-Azhar]] -[[Mezquita d'al-Azhar|mezquita]] y [[Madrasa d'al-Azhar|madrasa]] principal d'El Cairu-, el principal centru intelectual islámicu; ye habitual referise a él como "universidá d'al-Azhar" o "universidá d'El Cairu"); [[Gran Imán d'al-Azhar]] (tamién llamáu gran xeque o gran muftí). * [[Califa]] / [[sultán]] / [[emir]] / [[malik]] / [[rais]] (títulos relixosu-políticos islámicos). * [[Imán (islam)|Imán]] / [[muftí]] / [[cadí]] / [[ulema]] / [[alfaquí]] / [[mujtahid]] / [[ayatola]] / [[mulá]] (títulos relixosu-xurídicos islámicos). * ''[[Qisas]]'' / ''[[diyya]]'' / ''[[hudud]]'' / ''[[tazir]]'' (penes y castigos propios de distintes contravenciones). * Términos d'[[economía islámica]]<ref>Badr, fonte citada en [[:en:History of Islamic economy]] -[[historia de la economía islámica]]-</ref> y [[xurisprudencia económica islámica]])<ref>Mirakhor, ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Islamic economic jurisprudence]]</ref> [[banca islámica]], ''[[riba (usura)|riba]]''<ref>Siddiqi, fonte citada en [[:en:riba]].</ref> ("usura"), ''[[zakat]]'' ("llimosna", obligatoria como impuestu -en castellán "azaque"-), ''[[hawala]]'' (tresferencia informal de fondos). * ''[[Shura (islam)|Shura]]''<ref>Esposito (2004), ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Shura]]</ref> ("concertación", "conseyu", "asamblea", mecanismu de participación política na que, según el Corán, tienen de participar tolos afeutaos pola decisión que s'hai de tomar nella; ye un términu d'usu bien ambiguu, na organización de les [[mezquita|mezquites]] y de múltiples instituciones islámiques de toa naturaleza, incluyíes instituciones polítiques). * ''[[Mahdi]]'' / ''[[Masih ad-Dajjal]]'' ("l'empuestu" / el "falsu [[mesíes]]", na [[escatoloxía musulmana]]<ref>Esposito (2003), ''op. cit.'', fonte citada en [[:en:Islamic eschatology]]</ref> protagonicen un enfrentamientu apocalíptico, que va asoceder nel ''[[yawm al-qiyamah]]'' -"día de la resurrección", equivalente al [[día del xuiciu]] cristianu-).<ref>Glasse, fonte citada en [[:en:Masih ad-Dajjal]]</ref> * ''[[Silsila]]''<ref>[[Martin van Bruinessen]], fonte citada en [[:en:Silsila]]</ref> ("cadena", "llinaxe", traducible, según el contestu, como "xenealoxía" o inclusive como "orde relixosa" -especialmente la "cadena iniciática" nes escueles sufíes-; la "cadena d'autenticidá" ye de radical importancia na determinación de la validez de los hadices). {{VT|Glosariu del islam}} == Ver tamién == * [[Estudios islámicos]] * [[Politoloxía de la relixón]] * [[Rellaciones Ilesia-Estáu]] (cristianismu) * [[Democracia relixosa]] * [[Choque de civilizaciones]] (Samuel Huntington, 1993) * [[Alianza de Civilizaciones]] * [[Centru de detención de Guantánamo]] * [[Islam y llaicismu]] * [[Dirixentes relixosos islámicos]]<ref>[[:fr:Liste des principaux dirigeants religieux#Islam]]</ref> * [[Relixón política]]<ref>Gentile, fonte citada en [[:en:political religion]]</ref> *[[Esclavitú nel islamismu]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * [[Tomás Alcoverro]], {{Enllaz rotu|1=islam-75465 ''Ser atéu en tierres del Islam'' |2=http://blogs.lavanguardia.com/beirut/ser-at%C3%A9u-en-tierres-del |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, en ''La Vanguardia'', 21 d'ochobre de 2013 * [[Al-Ahram Center for Political and Strategic Studies]],<ref>[[:en:Al-Ahram Center for Political and Strategic Studies]]</ref> [[Mohamed Fayez Farahat]] (coord.),<ref>{{cita web |url=http://www.mei.edu/profile/mohamed-fayez-farahat|títulu=MEI }}</ref> [[Diaa Rashwan]] (ed.), [[Abd al-Monein Said]] (dir.), [https://books.google.es/books?id=kbmlfNvxPMQC&dq= ''The Spectrum of Islamist Movements''], 2007 * [[American Foreign Policy Council]],<ref>[[:en:American Foreign Policy Council]]</ref> [https://books.google.es/books?id=9fQ3AwAAQBAJ&dq= ''The World Almanac of Islamism: 2014''] * [[Samir Amghar]],<ref>[https://web.archive.org/web/20150107131928/http://www.iris-france.org/actualite/2013-11-14/bios/samir.php IRIS]. [http://archives.cerium.ca/Amghar-Samir CERIUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110051207/http://archives.cerium.ca/Amghar-Samir |date=2015-01-10 }}</ref> [http://www.lignes-de-reperes.com/catalogue/islamismes2.htm ''Islamismes d'occident. État des lieux et perspectives''], 2006 ISBN 2-915752-15-X * Samir Amghar, [https://books.google.es/books?id=uaZVAwAAQBAJ&dq= ''Les islamistes au défi du pouvoir: Évolutions d'une idéologie''], 2012 * [[Nazih N. Ayubi]],<ref>{{cita web|url=http://israelipalestinian.procon.org/view.source.php?sourceID=002142|títulu=PROCON|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190203030618/https://israelipalestinian.procon.org/view.source.php?sourceID=002142|fechaarchivu=2019-02-03}}</ref> [https://books.google.es/books?id=YkYBAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq= ''Over-Stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East''], 1995 * [[Raymond William Baker]],<ref>[[:en:Raymond W. Baker]]</ref> [https://books.google.es/books?id=OA3XqoR4AE8C&printsec=frontcover&dq= ''Islam Without Fear: Egypt and the New Islamists''], 2003 * [[Assef Bayat]],<ref>[[:en:Assef Bayat]]</ref> [http://www.merip.org/mer/mer226/street-politics-dissent-arab-world ''The street and the politics of dissent in the Arab World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115005015/http://www.merip.org/mer/mer226/street-politics-dissent-arab-world |date=2018-01-15 }}, 2003 * [[Hamit Bozrslan]],<ref>{{cita web |url=http://www.ehess.fr/fr/ecole/fonctionnement/conseil-dadministration/ca/hamit-bozarslan/|títulu=EHESS }}</ref> [http://www.canalu.tv/index.php/canalu/producteurs/universite_de_tous_les_savoirs/dossier_programmes/les_conferences_de_l_annee_2007/islams_d_aujourd_hui/l_islamisme_aujourd_hui_hamit_bozarslan « L'islamisme aujourd'hui »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225064428/http://www.canalu.tv/index.php/canalu/producteurs/universite_de_tous_les_savoirs/dossier_programmes/les_conferences_de_l_annee_2007/islams_d_aujourd_hui/l_islamisme_aujourd_hui_hamit_bozarslan |date=2008-02-25 }}, ''Université de tous les savoirs'', ochobre de 2007 (conferencia). * [[L. Carl Brown]],<ref>[[:en:L. Carl Brown]]</ref> [https://books.google.es/books?id=PPJ7-VpWHjoC&dq= ''Religion and State: The Muslim Approach to Politics''], 2013 * [[François Burgat]],<ref>[[:fr:François Burgat]]</ref> [https://books.google.es/books?id=Ev1CtwAACAAJ&dq= ''Political Islam''], 1992 * François Burgat, [https://books.google.es/books?id=RrKyLQAACAAJ&dq= ''L'islamisme en face''], 2007 ([https://books.google.es/books?id=jg7SPQAACAAJ&dq= ''L'islamismu de frente''], 1996) * François Burgat, [http://www.libanvision.com/islamisme.htm ''L'Islamisme à l'heure d'Al Qaida''], 2005 ([https://books.google.es/books?id=kegYxMzFT2wC&dq= ''Islamism in the Shadow of Al-Qaeda''], 2008) * François Burgat, [https://books.google.es/books?id=f-OVPwAACAAJ&dq= ''L'islamisme au Magheb, la voie du sud''], 2008 * François Burgat y otros, [https://books.google.es/books?id=30RdywAACAAJ&dq= ''From Structural Violence to Violent Activism Around the Persian Gulf''], 2011 * [[Juan Eduardo Campo]],<ref>{{cita web|url=http://www.religion.ucsb.edu/people/faculty/juan-y-campu/|títulu=UCSB}}</ref> [https://books.google.es/books?id=OZbyz_Hr-eIC&dq= ''Encyclopedia of Islam''], 2009 * [[Ignacio Cembrero]],<ref>[https://elpais.com/autor/ignacio_cembrero/a El País] [http://www.elplural.com/2014/05/11/el corresponsal-de-el-pais-ignacio-cembrero-destituido-pol enfadu-de-marruecos/ ''El corresponsal de 'El País' Ignacio Cembrero destituyíu pol enfadu de Marruecos''], El Plural, 11 de mayu de 2014</ref> [http://internacional.elpais.com/internacional/2013/05/09/actualidad/1368125737_884609.html ''Islamistes y llaicos topeten en Marruecos - L'apueste por modernizar l'islam llanzada por un intelectual bereber desamarra la roxura de los islamistes''], n'El País, 9 de mayu de 2013 * [[Mohamed Charfi]],<ref>[[:fr:Mohamed Charfi (personnalité tunisienne)]]</ref> [https://books.google.es/books?id=lxxjHjiZo68C&dq= ''Islam and Liberty: The Historical Misunderstanding''], 2005 * [[Joseph Confavreux]],<ref>{{cita web |url=http://www.mediapart.fr/biographie/29259|títulu=Mediapart }}</ref> [http://www.cjb.ma/images/stories/mediapart_1_4.pdf ''Qu'est-ce qu'un islam « modéré » ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923204443/http://www.cjb.ma/images/stories/mediapart_1_4.pdf |date=2015-09-23 }}, en ''Mediapart'', 28 de payares de 2011 * [[Guillaume Davranche]],<ref>{{cita web |url=http://editionslibertalia.com/trop-jeunes-pour-mourir|títulu=CNRS - Paris-I - Alternative Libertaire }}</ref> [http://www.alternativelibertaire.org/spip.php?article194 ''Extrême gauche : « Unité d'action » avec les islamistes ?''], en ''Alternative libertaire'', mayu de 2004. * [[Antonio Elorza]], [https://books.google.es/books?id=9IvYUKXrbpMC&dq= ''Umma: l'integrismu nel Islam ''], 2002 * Antonio Elorza, [https://books.google.es/books?id=9fTwAwAAQBAJ&dq ''Los dos mensaxes del Islam: Razón y violencia na tradición islámica''], 2014 * [[Marc Erikson]], [http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/DK05Ak01.html ''Islamism, fascism and terrorism (Part 1)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205094612/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/DK05Ak01.html |date=2017-02-05 }}, en ''Asia Times'', 5 de payares de 2002 * [[John Esposito]], [https://books.google.es/books?id=exApAR1lcNYC&printsec=frontcover&dq= ''Islam and democracy''], 1996 * John Esposito, [https://books.google.es/books?id=SlhxoTHLxeMC&printsec=frontcover&dq= ''Islam and politics''], 1998 * John Esposito, [https://books.google.es/books?id=9HUDXkJIE3EC&dq= ''The Oxford History of Islam''], 1999 * John Esposito, [https://books.google.es/books?id=5iGCQgAACAAJ&dq= ''The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World''], 2001 * John Esposito, [https://books.google.es/books?id=6VeCWQfVNjkC&dq= ''The Oxford Dictionary of Islam''], 2004 * [[Bruno Étienne]],<ref>[[:fr:Bruno Étienne]]</ref> [http://www.cairn.info/article.php?ID_REVUE=CITE&ID_NUMPUBLIE=CITE_014&ID_ARTICLE=CITE_014_0045 ''L'islamisme comme idéologie et comme force politique''], en ''Cités'', n° 14, P.O.F., 2003 * [[Roxanne Euben]]<ref>{{cita web|url=http://www.wellesley.edu/politicalscience/facstaff/euben|títulu=Wellesley|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150107150617/http://www.wellesley.edu/politicalscience/facstaff/euben|fechaarchivu=2015-01-07}}</ref> y [[Muhammad Qasim Zaman]]<ref>{{cita web |url=http://www.princeton.edu/nes/people/display_person.xml?netid=mzaman|títulu=Princeton }}</ref> (eds.), [http://www.reasonpapers.com/pdf/33/rp_33_14.pdf ''Princeton Readings in Islamist Thought: Texts and Contexts for al Banna to Bin Laden''], en ''Reason Papers'' nº 33, seronda de 2011 ([[Elizabeth Barre]], rew.) * [[Mahmud A. Faksh]],<ref>{{cita web|url=http://usm.maine.edu/pos/mahmud-faksh-0|títulu=Southern Maine|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170826073447/http://usm.maine.edu/pos/mahmud-faksh-0|fechaarchivu=2017-08-26}}</ref> [https://books.google.es/books?id=qZqBFyMNnNkC&dq= ''The Future of Islam in the Middle East: Fundamentalism in Egypt, Algeria, and Saudi Arabia''], 1997 * [[Antonio Fernández Martín]],<ref>{{cita web|url=http://defensa.buscador.gob.es/search?q=%22Antonio+Fern%C3%A1ndez+Mart%C3%ADn%22+&oe=UTF-8&ie=UTF-8&proxystylesheet=ieee&hl=es&unviar=BUSCAR&site=IEE_YE&unviar=BUSCAR|títulu=IEEE}}</ref> {{Enllaz rotu|1=''L'enfrentamientu sunnita-chiíta, el so reflexu na tradicional rivalidá árabe-persa y la so repercusión n'Oriente Mediu'' |2=http://www.ieee.es/Galerias/ficheru/docs_opinion/2014/DIEEEO38-2014_EnfrentamientoSunnita-Chiita_AFdezMartin.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, n'Institutu Español d'Estudios Estratéxicos, 14 d'abril de 2014 * [[Abdou Filali-Ansary]],<ref>{{cita web|url=http://www.humanities.ox.ac.uk/humanitas/?q=professor-abdou-filali-ansary|títulu=Oxford|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150112114019/http://www.humanities.ox.ac.uk/humanitas/?q=professor-abdou-filali-ansary|fechaarchivu=2015-01-12}}</ref> [http://ema.revues.org/542 ''Ali Abderraziq et le projet de remise en ordre de la conscience islamique''], en ''Egypte - Pulgue Arabe'' nº 20, 1994 * [[Hillel Fradkin]],<ref>{{cita web |url=http://www.hudson.org/experts/134-hillel-fradkin|títulu=Hudson Institute }}</ref> [http://blogs.law.harvard.edu/mesh/2008/03/islamism_and_the_media/ ''Islamism and the media''], 26 de marzu de 2008 * [[Ariel Francais]],<ref>{{cita web |url=http://www.amazon.com/Ariel-Fran%C3%A7ais/y/B004MWPOTY|títulu=PNUD }}</ref> [https://books.google.es/books?id=6pH_BZRa1noC&dq= ''Islam radical et nouvel ordre impérial: La menace totalitaire''], 2007 * [[Juan Goytisolo]], [https://elpais.com/elpais/2016/02/04/opinion/1454578106_367227.html ''Granes del actual yihadismu''], El País, 14 de febreru de 2016 * [[Heinz Halm]], [https://books.google.es/books?id=yfevT2_Xbd0C&dq ''Der Islam: Geschichte und Gegenwart''], 2011 * Heinz Halm, [[Suraiya Faroqhi]], [[Monike Gronke]], [https://books.google.es/books?id=HO2KMAEACAAJ&dq ''History of the Middle East: A Compilation''], 2013 * [[Chris Harman]],<ref>[[:en:Chris Harman]]</ref> [http://perso.orange.fr/revuesocialisme/prophete.html ''« Le prophète et le prolétariat »''], 1994 * [[Chris Heffelfinger]],<ref>[[:en:Chris Heffelfinger]]</ref> [https://books.google.es/books?id=7O-Rm_8P2_MC&dq= ''Radical Islam in America: Salafism's Journey from Arabia to the West''], 2011 * [[Robert Hefner]],<ref>{{cita web|url=http://www.bu.edu/anthrop/people/faculty/r-hefner/|títulu=Boston|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180130105304/http://www.bu.edu/anthrop/people/faculty/r-hefner/|fechaarchivu=2018-01-30}}</ref> [https://books.google.es/books?id=MmmVMCBej8oC&printsec=frontcover&dq= ''Remaking Muslim Politics: Pluralism, Contestation, Democratization''], 2005 * [[Albert Hourani]], [https://books.google.es/books?id=A8GMAgAAQBAJ&dq= ''Arabic Thought in the Lliberal Age 1798–1939''], 1983 * Albert Hourani, [https://books.google.es/books?id=irtb55WDsjMC&dq= ''A History of the Arab Peoples: Updated Edition''], 2013 * [[Philippe d'Iribarne]],<ref>[[:fr:Philippe d'Iribarne]]</ref> [[Samir Amghar]], [[Ahmad Salamatian]],<ref>[[:en:Ahmad Salamatian ]]</ref> [[Cengiz Aktar]],<ref>[[:en:Cengiz Aktar]]</ref> [[Olivier Roy]] y [[Thomas Pierret]], [http://www.lemonde.fr/idees/visuel/2013/07/11/l-islam-politique-est-il-dans-l-impasse_3446323_3232.html ''L'islam politique est-il dans l'impasse ?''], en ''Monde 039;', 17 de xunetu de 2013 * [[Sherman Jackson]],<ref>[[:en:Sherman Jackson]]</ref> [http://www.lamppostproductions.com/wp-content/uploads/2011/01/JIHAD_MOD_WLD.pdf ''Jihad and the Modern World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222001352/http://www.lamppostproductions.com/wp-content/uploads/2011/01/JIHAD_MOD_WLD.pdf |date=2014-12-22 }}, en ''Journal of Islamic Law and Culture'', nº 7, 2002 * [[Ira Marvin Lapidus]],<ref>[[:en:Ira Marvin Lapidus]]</ref> [https://books.google.com/books?id=I3mVUEzm8xMC&pg=PA814&lpg=PA814&dq= ''A History of Islamic Societies''], 2002 * [[David Lloyd Johnston]], [http://www.equinoxpub.com/journals/index.php/CIS/article/view/4726 ''Hassan al-Hudaybi and the Muslim Brotherhood: Can Islamic Fundamentalism Eschew the Islamic State?''], en ''Comparative Islamic Studies'' nº 3, 2007 * [[Gilles Kepel]], [https://books.google.es/books?id=yHCSGzlKU8wC&dq= ''Al oeste de Alá: la penetración del Islam n'Occidente''], 1995 * Gilles Kepel, [https://books.google.es/books?id=niJMAAAACAAJ&dq= ''La Yihad: espansión y cayente del islamismu''], 2001 * Gilles Kepel, [https://books.google.es/books?id=O1l9acGQJQkC&dq= ''The War for Muslim Minds: Islam and the West''], 2004 * Gilles Kepel, [https://books.google.es/books?id=X4JfoDWCZtEC&dq= ''Fitna: guerra nel corazón del Islam''], 2004 * Gilles Kepel, [https://books.google.es/books?id=1BsQAQAAIAAJ&q= ''The Roots of Radical Islam''], 2005 * Gilles Kepel, [https://books.google.es/books?id=5hl7nAIP6DgC&dq= ''Les polítiques de Dios''], 2006 * Gilles Kepel, [https://books.google.es/books?id=FQmIZqdHRQ8C&dq= ''Beyond Terror and Martyrdom: The Future of the Middle East''], 2009 * Gilles Kepel, ''Passions arabes'', 2014.<ref>[https://elpais.com/elpais/2015/12/11/eps/1449832632_689627.html Citáu na entrevista con Álex Vicente, El País, 14 d'avientu de 2015]:{{cita|L'oxetivu de Daesh ye esterminar a los apóstates, qu'inclúi a quien faen de ponte ente dambos mundos, a los policías franceses de cultura musulmana, a los soldaos d'orixe árabe, y agora a esos mozos de los barrios atacaos. Esisten múltiples teoríes pa esplicar la radicalización. Falar d'una falta d'integración de tipu cultural, de contestu socioeconómico y discriminación llaboral, de desequilibriu psicolóxicu… ¿En cuál cree usté? Hai que conxugales toes porque son complementaries. Lo qu'hai que tener claro ye que la ideoloxía islamista ye lo qu'estructura esa radicalización. Quien dicen que l'islam nun tien nada que ver, que ye un movimientu xuvenil como hubo otros, equivóquense. Esos mozos proyeutar nun mundu ideal allugáu en Siria, nun mundu islámicu alimentáu de profecíes. El problema nun ye l'islam, pero sí quién controla la so interpretación. Los que nun llogren velo ye solo porque son inorantes o porque tienen mieu de faese entrugues que pueden fadiar. ... Olivier Roy ye de los que creen que l'islam ye lo de menos, que se trata d'un movimientu xuvenil qu'ocupa'l llugar que n'otru momentu tuvo la estrema esquierda. Lo que Roy nun entiende ye qu'esi combate inscribir na lóxica del yihadismu, que lo qu'estructura esi combate ye la ideoloxía islamista.}}</ref> * [[Bahgat Korany]],<ref>{{cita web|url=http://www.aucegypt.edu/fac/Profiles/Pages/bahgatkorany.aspx|títulu=AUC|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150118104601/http://www.aucegypt.edu/fac/Profiles/Pages/bahgatkorany.aspx|fechaarchivu=2015-01-18}}</ref> [https://books.google.es/books?id=xyMjPQDzIp8C&pg=PA111&dq= ''The Changing Middle East: A New Look at Rexonal Dynamics''], 2010 pg. 111. * [[Martin Kramer]],<ref>[[:en:Martin Kramer]]</ref> [http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists ''Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists?''], en ''Middle East Quarterly'', vol. 10, nº 2, branu de 2003 * [[Wendy Kristianasen]],<ref>{{cita web |url=http://mondediplo.com/_wendy-kristianasen_|títulu=Monde Diplomatique }}</ref> [http://www.monde-diplomatique.fr/1996/12/KRISTIANASEN_LEVITT/7458 ''Coran, politique et société''], en ''Monde Diplomatique'', avientu de 1996 * [[Abderrahim Lamchichi]],<ref>{{cita web|url=https://www.u-picardie.fr/labo/curapp/CV/CVLamchichi.pdf|títulu=Picardie|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150112102330/https://www.u-picardie.fr/labo/curapp/CV/CVLamchichi.pdf|fechaarchivu=12 de xineru de 2015}}</ref> [https://books.google.es/books?id=PRvf2Y4PNI8C&dq= ''L'islamisme en Algérie''], 1992 * [[Oliver Leaman]],<ref>[[:en:Oliver Leaman]]</ref> [https://books.google.es/books?id=DbNEAQAAQBAJ&dq= ''Controversies in Contemporary Islam''], 2013 * [[Reuben Levy]],<ref>[[:en:Reuben Levy]]</ref> [[Herbert Spencer]], [https://books.google.es/books?id=uIYLAAAAIAAJ&q= ''An introduction to the sociology of Islam''], 1930 * Reuben Levy, [https://books.google.es/books?id=JCJgmiv7uZcC&dq= ''The Social Structure of Islam''], 1957 * [[Bernard Lewis]], [http://www.nybooks.com/articles/archives/1988/jan/21/islamic-revolution/ ''Islamic revolution''], 21 de xineru de 1988 * Bernard Lewis, [https://books.google.es/books?id=NXCTjv2oFtUC&dq ''The Political Language of Islam''], 1991 * [[Roberto Marín Guzmán]],<ref>{{cita web|url=http://www.odi.ucr.ac.cr/boletin/index.php?option=com_content&task=view&id=727|títulu=UCR|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150112101843/http://www.odi.ucr.ac.cr/boletin/index.php?option=com_content&task=view&id=727|fechaarchivu=2015-01-12}}</ref> [https://books.google.es/books?id=uE04xfbza90C&pg=PA124&lpg=PA124&dq= ''El Fundamentalismu Islámicu nel Mediu Oriente Contemporaneu: Anàlisis de Casos''], 2005 * [[Gema Martín Muñoz]], [https://elpais.com/diario/2007/06/19/opinion/1182204013_850215.html ''Turquía: ¿islamismu llaicu?''], El País, 19 de xunu de 2007 * [[Abbas Mirakhor]],<ref>[[:en:Abbas Mirakhor]]</ref> [https://books.google.es/books?id=OlawAAAAIAAJ&q= ''Theoretical Studies in Islamic Banking and Finance''] , 2005 * [[Amin Maalouf]], [https://books.google.es/books?id=kxCUBQAAQBAJ&dq= ''Les cruzaes vistes polos árabes''], 1983 * Amin Maalouf, [https://books.google.es/books?id=eowTFRX-_yUC&dq= ''Identidaes asesines''], 2004 * Amin Maalouf, [https://books.google.es/books?id=RGJsewAACAAJ&dq= ''El desaxuste del mundu: Cuando les nueses civilizaciones escósense''], 2011 * [[Mansoor Moaddel]],<ref>[[:en:Mansoor Moaddel]]</ref> [https://books.google.es/books?id=guXOAAAAMAAJ&q= ''A Sociological Analysis of the Iranian Revolution''], 1986 * Mansoor Moaddel, [https://books.google.es/books?id=w8-wtgAACAAJ&dq= ''The Egyptian and Iranian Ulama at the Threshold of Modern Social Change''], 1991 * Mansoor Moaddel, [http://www.jstor.org/discover/10.2307/684660?sid=21105017565801&uid=2&uid=4&uid=3737952 ''Shi'i Political Discourse and Class Mobilization in the Tobacco Movement of 1890-1892''], en ''Sociological Forum'', Vol. 7, Non. 3, setiembre de 1992 * Mansoor Moaddel, [https://books.google.es/books?id=cgt2XSOuVgoC&dq= ''Class, Politics, and Ideology in the Iranian Revolution''], 1994 * Mansoor Moaddel, [https://books.google.es/books?id=Rp4kkKZgzWsC&dq= ''Jordanian Exceptionalism: A Comparative Analysis of State-Religion Relationships in Egypt, Iran, Jordan, and Syria''], 2002 * Mansoor Moaddel, [https://books.google.es/books?id=Dk6BLopmn3gC&dq= ''Islamic Modernism, Nationalism, and Fundamentalism: Episode and Discourse''], 2005 * Mansoor Moaddel y [[Stuart Karabenick]], [https://books.google.es/books?id=BeMTAAAAQBAJ&dq= ''Religious Fundamentalism in the Middle East: A Cross-National, Inter-Faith, and Inter-Ethnic Analysis''], 2013 * [[Edward Mortimer]],<ref>[[:en:Edward Mortimer]]</ref> [https://books.google.es/books?id=MmKhQgAACAAJ&dq=Mortimer,+Edward,+Faith+and+Power:+The+Politics+of+Islam,&hl=es&sa=X&ei=un6pVJfSOsb1UJ-PgqAL&ved=0CDAQ6AEwAg ''Faith and Power: The Politics of Islam''], 1982 * [[Ahmad Moussalli]],<ref>{{cita web|url=http://www.aub.edu.lb/fas/pspa/people/Pages/Moussalli.aspx|títulu=AUB|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150112133208/http://www.aub.edu.lb/fas/pspa/people/Pages/Moussalli.aspx|fechaarchivu=2015-01-12}}</ref> [https://books.google.es/books?id=tTW4oQEACAAJ&dq= ''Radical Islamic Fundamentalism: The Ideological and Political Discourse of Sayyid Qutb''], 1993 * Ahmad Moussalli, [https://books.google.es/books?id=TganmQEACAAJ&dq= ''Images of Islam in the Western World and Images of the West in the Islamic World''], 2003 * Ahmad Moussalli, [https://books.google.es/books?id=CCy-NAEACAAJ&dq= ''Moderate and Radical Islamic Fundamentalism: The Quest for Modernity, Legitimacy, and the Islamic State''], 2014 * [[Maajid Nawaz]],<ref>[[:en:Maajid Nawaz ]]</ref> [http://www.amazon.com/dp/0762791365 ''Radical: My Journey out of Islamist Extremism''], 2013 * [[Greg Noakes]],<ref>{{cita web |url=http://www.wrmea.org/index.php?searchword=noakes&searchphrase=all&Itemid=28&option=com_search|títulu=WRMEA }}</ref> [http://www.washington-report.org/backissues/0994/9409021.htm ''Heritage Foundation Conference Assesses Islamist Threat''], en ''Washington Report on Middle East Affairs'', September/October 1994 * [[Observatori Solidaritat]], [https://web.archive.org/web/20150924054433/http://www.observatori.org/documents/islamismu_politico.pdf ''Islamismu políticu''] (Observatori de conflictes y drets humans, Universitat de Barcelona) * [[Daniel Pipes]], [http://nationalinterest.org/article/islam-and-islamism-faith-and-ideology-748 ''Islam and Islamism: Faith and Ideology''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512141047/http://nationalinterest.org/article/islam-and-islamism-faith-and-ideology-748 |date=2013-05-12 }}, en ''The National Interest'', 1 de marzu de 2000 * [[Tariq Ramadan]], [https://books.google.es/books?id=PDkJVOocat8C&dq ''La mio visión del islam occidental''], 2012 * Tariq Ramadan, [https://books.google.es/books?id=GDJh3LKp5qgC&printsec=frontcover&dq= ''Islam and the Arab awakening''], 2012 * Tariq Ramadan, [https://books.google.es/books?id=loW6AAAACAAJ&dq= ''El reformismu musulmán: dende los sos oríxenes hasta los Hermanos Musulmanes''], 2000 * [[Rafael Ramón Guerrero]],<ref>{{cita web |url=https://www.ucm.es/data/cont/docs/512-2014-01-30-CV%20-%20Departamentu%20-%20Rafael%20Ram%C3%B3n%20Guerrero.pdf|títulu=UCM }}</ref> [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA51%20Jul.07/IslamPolitica.html ''Islam y política''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501195603/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA51%20Jul.07/IslamPolitica.html |date=2015-05-01 }}, en ''Kauzar'' nº 37, 2ᵘ trimestre de 2003 * [[Abdelrahman Rashdan]],<ref>{{cita web |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/profile/abdelrahman-rashdan.html|títulu=Al Jazeera }}</ref> [https://web.archive.org/web/20150104191406/http://www.onislam.net/english/politics/transnational/459522-terminological-chaos-political-islam-and-islamism.html ''Terminological Chaos: Political Islam and Islamism''] en ''On Islam'' 16 d'ochobre de 2012 * [[Robert Redeker]],<ref>[[:fr:Robert Redeker]]</ref> {{Enllaz rotu|1=llibre_.php ''Face aux intimidations islamistes, que doit faire le monde llibre ?'' |2=http://www.lefigaro.fr/debats/2006/09/19/01005-20060919ARTFIG90134-face_aux_intimidations_islamistes_que_doit_faire_p%C3%BAlguelu |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, Le Figaro , 15 d'ochobre de 2007 * [[Maria-Àngels Roque]]<ref>{{cita web|url=http://www.iemed.org/presentacio-ye/liemed/maria-angels-roque|títulu=IEMED|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211020171130/https://www.iemed.org/presentacio-ye/liemed/maria-angels-roque|fechaarchivu=2021-10-20}}</ref> (ed.), [https://books.google.es/books?id=F2vOitlGawoC&pg=PA170&dq= ''L'islam plural''], 2003 * [[Olivier Roy]], [https://books.google.es/books?id=mjijSP5DeAoC&vq ''The Failure of Political Islam''], 1994 * Olivier Roy, [http://www.politique-autrement.org/spip.php?article77 ''Islamisme, fondamentalisme et néo-fondamentalisme : de quoi parle-t-on ?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328222241/http://www.politique-autrement.org/spip.php?article77 |date=2014-03-28 }}, en ''Politique autrement'', xunu de 2002 * Olivier Roy, [https://books.google.es/books?id=b9eFGcsWnwEC&dq= ''Globalized Islam: The Search for a New Ummah''], 2004 * Olivier Roy, [[Antoine Sfeir]],<ref>[[:fr:Antoine Sfeir ]]</ref> [https://books.google.es/books?id=rNrMilgHKKEC&dq=hassan+a el+banna&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''The Columbia World Dictionary of Islamism''], 2007 * Olivier Roy, [https://books.google.es/books?id=wAAqBgAAQBAJ&pg=PR4&dq= ''Holy Ignorance: When Religion and Culture Part Ways''], 2010 * Olivier Roy, [http://foreignpolicy.com/2012/04/16/the-new-islamists/ ''The New Islamists - How the most estreme adherents of radical Islam are getting with the times''], en Foreign Policy, 16 d'abril de 2012 * Olivier Roy, [https://elpais.com/elpais/2015/01/12/opinion/1421087876_925466.html ''Una comunidá imaxinaria - Los estremistes nun representen a la población musulmana francesa, que ta muncho más integrada de lo que se cree. La radicalización solamente afecta a una parte marxinal de la mocedá''], El País, 13 de xineru de 2015 * [[Omid Safi]],<ref>[[:en:Omid Safi]]</ref> [https://books.google.es/books?id=SkkIx4awehwC&q= ''Progressive Muslims: on justice, gender and pluralism''], 2003 * Omid Safi, ''Progressive Islam'', en [https://books.google.es/books?id=2AtvBAAAQBAJ&dq= ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God''], 2014, Vol. II, páxs. 486–490. ISBN 1610691776. * [[Edward Said]], [https://books.google.es/books/about/Covering_Islam.html?id=zO0deebv7S8C&redir_esc=y ''Covering Islam''], 1997 * [[Ana Belén Soage]],<ref>{{cita web |url=http://granada.academia.edu/Anabel%C3%A9nSoage|títulu=Granada }}</ref> [http://digibug.ugr.es/bitstream/10481/20217/1/20156959.pdf ''Apaición y desenvolvimientu del pensamientu islamista nel mundu árabe al traviés de los testos de los sos principales esponentes''], tesis doctoral, Universidá de Granada * Janine y [[Dominique Sourdel]],<ref>[[:fr:Dominique Sourdel]]</ref> [https://books.google.es/books?id=ZDhWAAAACAAJ&dq= ''Dictionnaire historique de l'islam''], 2004 * [[Bassam Tibi]],<ref>[[:en:Bassam Tibi]]</ref> [https://books.google.es/books?id=cmCiGkLBrkgC&dq= ''Political Islam, World Politics and Europe: Democratic Peace and Euru-Islam Versus Global Jihad''], 2008 * Bassam Tibi, [https://books.google.es/books?id=HyEyLXcIXgUC& ''Islamism and Islam''], 2012 * [[Arno Tausch]] y [[Almes Hesmati]],<ref>[[:en:Almes Hesmati]]</ref> [http://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp4459.html Asabiyya: ''Re-Interpreting Value Change in Globalized Societies''], 2009 * [[Arno Tausch]] y otros, [http://ideas.repec.org/b/erv/ebooks/b001.html ''Why Europe has to offer a better deal towards its Muslim communities. A quantitative analysis of open international data''], 2006 * [[Chian Tugal]],<ref>{{cita web|url=http://sociology.berkeley.edu/faculty/cihan-ziya-tugal|títulu=Berkeley|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150107122231/http://sociology.berkeley.edu/faculty/cihan-ziya-tugal|fechaarchivu=2015-01-07}}</ref> [https://books.google.es/books?id=AzDgC9jAkiMC&dq= ''Passive Revolution: Absorbing the Islamic Challenge to Capitalism''], 2009 * [[Alexander De Waal]],<ref>[[:en:Alex de Waal]]</ref> [https://books.google.es/books?id= ''Islamism and Its Enemies in the Horn of Africa''], 2004 * [[Hakan Yavuz]],<ref>{{cita web |url=https://faculty.utah.edu/o0084559-M_HAKAN_YAVUZ/biography/index.hml|títulu=Utah }}</ref> [https://books.google.es/books?id=UoZRR0gUbJIC&dq= ''Secularism and Muslim Democracy in Turkey''], 2009 Notes d'allugamientu de los autores (cuando esisten, artículos d'otres wikipedias, n'otru casu, webs d'universidaes o medios onde s'alluguen): {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == *[http://www.lescahiersdelislam.fr/links/Instituts-et-Universites-islamiques_ai48300.html Instituts et Universités islamiques] (''Les cahiers de l'islam'') *{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Oxford Islamic Studies |2=http://www.oxfordislamicstudies.com/Public/about.html |date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20150106183922/http://www.ieiop.csic.es/ Institutu d'Estudios Islámicos y del Oriente Próximu] (CSIC, España) *[http://www.cemoan.org/ CEMOAN] (Universidá Nacional, Costa Rica) *[http://www.cemofpsc.org/ Centro d'Estudios d'Oriente Mediu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226224545/http://cemofpsc.org/ |date=2018-02-26 }} (FPSC) *[http://en.qantara.de/ Qantara.de] *[http://www.webislam.com/ Webislam.com] *[https://web.archive.org/web/20150108044819/http://www.onislam.net/english/index.php Onislam.net] *[http://www.islamist.com/ Islamist.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804213857/http://islamist.com/ |date=2018-08-04 }} *[http://www.islamophile.org/spip/ Isamophile.org] {{Tradubot|Islamismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islam políticu|Islam políticu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] j3uvksac1ns5tt53n5bo4b8cj10nuii 0 114902 4493771 4299527 2026-05-18T05:36:57Z Limotecariu 735 4493771 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Gorskii. Austrian prisoners of war in Olonets province.jpg|thumb|250px|right|Soldaos d'[[Imperiu austrohúngaru|Austria-Hungría]] fechos prisioneros de guerra en [[Rusia]] mientres la [[Primer Guerra Mundial]]; una fotografía en color de [[1915]] tomada por [[Serguéi Prokudin-Gorski]].]] [[Ficheru:Kriegsgefangene.jpg|thumb|250px|Prisioneros de guerra alemanes prindaos tres la cayida d'[[Aquisgrán]], en 1944, mientres la [[Segunda Guerra Mundial]].]] Un '''prisioneru de guerra''' ('''PDG'''), tamién conocíu como '''enemigu prisioneru de guerra''' ('''EPG'''), ye un [[soldáu]], [[pilotu d'aviación|piloto]] o [[marín]] que ye fechu prisioneru pol [[enemigu]] mientres o darréu dempués d'un conflictu armáu. Esisten lleis p'asegurase de que los prisioneros de guerra van ser trataos humana y diplomáticamente. Les naciones varien nel cumplimientu de tales lleis. L'artículu 4 de la Tercera [[Convenios de Xinebra]] protexe al personal militar prindáu, dellos guerrilleros y ciertos civiles. Esto aplícase dende'l momentu de la captura hasta cuando ye lliberáu o repatriáu. Unu de los principales puntos de la convención fai que sía illegal torturar a los prisioneros, y al prisioneru namái pueden pidilu el so nome, fecha de nacencia, rangu y númberu de serviciu (si ye aplicable). L'estatus de prisioneru de guerra nun inclúi desarmaos o non combatientes prindaos en tiempu de guerra, que tán protexíos pola Cuarta Convención de Xinebra daqué más que pola tercera. En munches cultures rindise ante un enemigu yera consideráu un actu bien deshonroso. == Historia == === Antigüedá === Nun principiu, los prisioneros de guerra yeren sacrificaos bárbaramente pero dempués amenorgóse-yos a ''esclavitú''. Na [[Historia Antigua|Antigüedá]], les lleis de guerra autorizaben a aforcar, degollar o tullir a los homes válidos d'una ciudá tomada por asaltu (y lo mesmo asocedió modernamente, por casu en [[Tarragona]] tres l'asaltu de los franceses en [[1811]]) y a vender a les muyeres y los neños. Nin los [[lacedemonios]], nin los romanos hasta dempués de les [[guerres púniques]] faíen prisioneros, pos mataben a los que cayíen nel so poder y namái escasamente faíen trueques. Darréu, los prisioneros de guerra yeren vendíos como esclavos.<ref>Diccionariu enciclopédicu popular ilustráu Salvat (1906-1914)</ref> === Edá Media === Mientres la [[Edá Media]], llibráronse delles [[guerra relixosa|guerres relixoses]] particularmente encarnizadas. Na [[Europa]] [[cristianismu|cristiana]], l'estermín de los [[herexía|herexes]] o "non creyentes" yera deseable. Exemplos d'esto inclúin la [[Cruzada albigense]] del sieglu XIII y les [[Cruzaes Báltiques]]<ref>"History of Europe'', p.362 - by [[Norman Davies]] ISBN 0-19-520912-5 (n'inglés)''</ref> Coles mesmes, los habitantes de les ciudaes conquistaes yeren masacrados con frecuencia mientres les [[Cruzaes]] contra los [[musulmán|musulmanes]] nos [[sieglu XI|sieglos XI]] y [[sieglu XII|XII]]. Los [[nobleza|nobles]] podíen esperar ser [[salvación|rescataos]]: les sos families teníen d'unviar a los sos captores grandes sumes de bienes acordies con l'estatus social del cautivu. Na [[Arabia preislámica]], tres la captura, los cautivos ensin executar yeren obligaos a rogar pola so subsistencia. Mientres les reformes tempranes del Islam, [[Mahoma]] camudó esti costume, y el gobiernu islámicu fíxose cargu d'aprovir alimentación y vistimienta nuna cantidá razonable a los cautivos, ensin importar cuál fora la so relixón. Si los prisioneros taben en custodia d'una persona, entós la responsabilidá recayía nel individuu.<ref>Maududi (1967), ''Introduction of Ad-Dahr'', "Period of revelation", p. 159. (n'inglés)</ref> Establecía la regla de que los prisioneros de guerra teníen de ser curiaos y non maltrataos, y que dempués de que la llucha terminara los prisioneros teníen de ser lliberaos o rescataos. La lliberación de los prisioneros yera altamente encamentada como un [[caridá (virtú)|actu caritativu]]. [[La Meca]] foi la primer ciudá qu'aplicó'l códigu benevolente; sicasí, los cristianos que fueron prindaos nes Cruzaes fueron vendíos como esclavos si nun podíen pagar un rescate.<ref>{{cita llibru |apellíos=Nigosian |nome=S. A. |títulu=Islam. Its History, Teaching, and Practices |editorial=Indiana University Press |fecha=2004 |allugamientu=Bloomington |páxines=115 }}</ref> La [[Paz de Westfalia]] de [[1648]], que punxo fin a la [[Guerra de los Trenta Años]], estableció la regla de que los prisioneros de guerra teníen de ser lliberaos ensin rescate a la fin de les hostilidaes y que teníen de dexáse-yos retornar a los sos llares.<ref>"Prisoner of war", ''Encyclopedia Britannica''.</ref> === Tiempos modernos === Mientres el sieglu XIX, amontáronse los esfuercios p'ameyorar el tratamientu y el procesu de los prisioneros. El periodu estensivu del conflictu mientres la [[Guerra d'Independencia de los Estaos Xuníos]] y les [[Guerres Napoleóniques]] (1793-1815), siguíes pola [[Guerra ente Reinu Xuníu y Estaos Xuníos de 1812]], llevó al surdimientu d'un sistema de [[Cartelu (economía)|cartelos]] pal intercambiu de prisioneros, inclusive cuando los batallosos taben en guerra. Un cartelu yera usualmente alcordáu pol serviciu armáu respeutivu pal intercambiu de personal del mesmu rangu. L'oxetivu yera llograr un amenorgamientu nel númberu de prisioneros aprehendidos, ente que coles mesmes solliviábase la escasez de personal cualificáu nel país d'orixe. En 1863 promulgar nos EE.XX. el [[Códigu Lieber]] que unilateralmente protexó llegalmente los derechos de los prisioneros. Más tarde, como resultáu d'estes convenciones emerxentes, celebráronse delles conferencies internacionales, empezando col [[Primer Conveniu de Xinebra]] (1864) y l'ensin ratificar [[Proyeutu de declaración tocante a les lleis y costumes de la guerra en Bruxeles 1874]], onde les naciones tuvieron d'alcuerdu en que yera necesariu prevenir el tratu inhumanu de los prisioneros y l'usu d'armes que causaren dañu innecesariu. Anque nun se ratificaron darréu alcuerdos per parte de les naciones participantes, el trabayu continuu resultó na adopción de nueves [[Tratáu internacional|convenciones]] que fueron reconocíes como [[Derechu internacional]], nes que s'especificaba la esixencia de que los prisioneros de guerra fueren trataos humanamente. == Primer Guerra Mundial == [[Ficheru:Kriegsgefangene - WW I.jpg|thumb|300px|left|Una prisionera rusa firida poles tropes alemanes, prindada nel frente (1915)]] Mientres la [[Primer Guerra Mundial]], alredor d'ocho millones de soldaos rindiéronse y fueron calteníos en campos de prisioneros de guerra hasta'l fin del conflictu. Toles naciones prometieron siguir les regles de [[L'Haya]] sobre'l tratu xustu a los prisioneros de guerra, y polo xeneral los prisioneros tuvieron una tasa de sobrevivencia muncho más alta que los sos pares que nun fueron prindaos.<ref>Geo G. Phillimore and Hugh H. L. Bellot, "Treatment of Prisoners of War," ''Transactions of the Grotius Society,'' Vol. 5, (1919), páxs. 47-64.</ref> Les rindiciones individuales fueron pocu frecuentes; xeneralmente una gran unidá rindir con tolos sos homes. En [[Tannenberg]], 92.000 rusos rindir mientres la batalla. Cuando la guarnición asediada de [[Kaunas]] rindir en 1915, 20.000 rusos fueron fechos prisioneros. Alredor de la metá de les perdes ruses fueron prisioneros (como una proporción d'aquellos prindaos, mancaos o muertos); d'Austria, 32%; d'Italia, 26%; de Francia, 12%; d'Alemaña, 9%; del Reinu Xuníu, 7%. Los prisioneros de les fuercies aliaes totalizaron aproximao 1,4 millones (ensin incluyir a Rusia que perdió ente 2,5 y 3,5 millones d'homes como prisioneros), en cuantes que de les potencies centrales alredor de 3,3 millones d'homes cayeron prisioneros.<ref>Niall Ferguson, ''The Pity of War.'' (1999) p 368-9 pa datos.</ref> L'[[Imperiu alemán]] fixo 5 millones de prisioneros; l'[[Imperiu rusu]], 2,9 millones; ente que el [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] y [[Tercer república francesa|Francia]] tuvieron alredor de 720.000 prisioneros, la mayor parte nel periodu darréu anterior al [[armisticiu]] de 1918. Pela so parte, los Estaos Xuníos tomaron 48.000 prisioneros. El momentu más peligrosu yera l'actu de rindición, cuando soldaos indefensos fueron delles vegaes executaos. Una vegada que los prisioneros llegaben a un campu de prisioneros de guerra, polo xeneral taben n'instalaciones fayadices (muncho meyor qu'aquelles de la [[Segunda Guerra Mundial]]), gracies en parte a los esfuercios de la [[Cruz Roja Internacional]] y les inspeiciones de les naciones neutrales. Sicasí, les condiciones fueron tarrecibles en Rusia, onde la fame foi carecida tantu polos prisioneros como polos civiles: alredor del 40% de los prisioneros en Rusia morrieron o sumieron.<ref>[http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=111731079098156 Prisioneros de guerra y comunismu (inglés)]</ref> Casi 375.000 del mediu millón de prisioneros de guerra del [[Imperiu austrohúngaru]] tomaos polos rusos perecieron en [[Siberia]] de [[viruela]] y [[tifus]].<ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9406Y7D61F38Y533A2575BC2A9679C946195D6CF 375,000 Austrians Have Died in Siberia; Remaining 125,000 War Prisoner... - Article Preview - The New York Times]</ref> N'Alemaña, la comida arraleció, pero solo morrió'l 5% de los prisioneros.<ref>Richard B. Speed, III. ''Prisoners, Diplomats and the Great War: A Study in the Diplomacy of Captivity.'' (1990); Ferguson, ''The Pity of War.'' (1999) ch 13; Desmond Morton, ''Silent Battle: Canadian Prisoners of War in Germany, 1914-1919.'' 1992.</ref> L'[[Imperiu otomanu]] de cutiu maltrataba a los prisioneros de guerra. Dalgunos de los 11.800 soldaos británicos, la mayoría d'ellos indios, fueron fechos prisioneros dempués d'aguantar cinco meses l'asediu de Kut, en [[Mesopotamia]], n'abril de 1916. Munchos taben débiles y afamiaos cuando se rindieron y 4.250 morrieron en cautiverio.<ref>British National Archives, "The Mesopotamia campaign," en [http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/firstworldwar/battles/mesopotamia.htm];</ref> El casu más interesáu presentar en Rusia, onde la [[Lexón Checoslovaca]] de prisioneros checos (del exércitu del [[Imperiu austrohúngaru]]) fueron lliberaos en 1917, armaos y convertíos nuna fuercia militar y diplomática mientres la [[Guerra Civil Rusa]]. * [[Imperiu Rusu]]: 3,9 millones de prisioneros * [[Imperiu Austrohúngaru]]: 2,2 millones<ref>[[:en:Eastern_Front_(World_War_I)#1917-1918]]</ref> * [[Francia]]; [[Reinu Xuníu]] y [[Alemaña]]: 1,3 millones (650.000 alemanes) * [[Italia]]: 0,6 millones == Calificando como prisioneru de guerra == En principiu, pa tener l'estatus de prisioneru de guerra, el supuestu PDG ten de tar en condiciones como les qu'indica la llei: ser parte d'un reximientu, vistir un uniforme, banderes ya insinies y amosar les sos armes abiertamente. Asina, [[francotirador]]es, [[terrorista|terroristes]] y [[espionaxe|espíes]] pueden ser escluyíos. Na práutica, esto non siempres se cumple puramente. Les guerrilles, por casu, pueden nun vistir un uniforme o llevar armes abiertamente, pero agora dáse-yos estatus de prisioneru de guerra si son prindaos. Sicasí, les guerrilles o cualesquier otru combatiente pue que nun se-y confiera'l estatus de PDG si intenten pasar por dos tipos, por civil o por militar. == Tratu de los prisioneros de guerra mientres la Segunda Guerra Mundial == [[Ficheru:German pows stalingrad 1943.jpg|thumb|300px|left|El VI Exércitu alemán marcha al so exiliu en Siberia dende Stalingráu.]] Envalórase qu'ente 6 y 10 millones de prisioneros de guerra resultaron muertos na [[Segunda Guerra Mundial]]. Tanto [[Alemaña]] como [[Italia]] respetaron el Conveniu de Xinebra en cuanto al tratu a los prisioneros de [[Francia]], [[Reinu Xuníu]], [[EE. XX.]] y otros aliaos occidentales, incluyendo a les tropes d'orixe xudíu. Los soldaos fueron obligaos a trabayar en condiciones bastante tolerables, ente que los oficiales nun teníen que faelo. Anque yera frecuente'l racionamientu de los alimentos y les marches forzaes p'alloñar de la meyora aliada. Namái 8.340 prisioneros occidentales (ensin cuntar los franceses) morrieron en cautiverio. La situación yera distinta pa los prisioneros soviéticos. Calcúlase que 5,7 millones de rusos fueron prindaos pela Exa dende [[1941]] hasta'l final de la guerra. Un millón fueron lliberaos mientres la guerra, munchos pasaron a formar parte de les fuercies de la Exa (como voluntarios o obligaos), 500.000 escaparon o fueron lliberaos polos aliaos y 930.000 fueron atopaos con vida nos campos de prisioneros tres la guerra. Los otros 3.300.000 (57,5% del total) resultaron muertos. Según l'historiador militar rusu, xeneral [[Grigoriy Krivosheyev]], unos 4.300.000 de rusos fueron prindaos, de los que 1.800.000 fueron atopaos con vida y 318.770 fueron lliberaos pela Exa mientres la guerra, el restu morrió. En [[1945]] mientres la [[Conferencia de Yalta]], los d'Estaos Xuníos y británicos llegaron a un alcuerdu de repatriación de prisioneros cola [[XRSS]], anque fora de manera forzosa, la llamada [[Operación Keelhaul]]. Esto foi dafechu distintu colos prisioneros chinos y norcoreanos na [[Guerra de Corea]], onde se-yos faía escoyer ente volver al so país d'orixe o quedase en Corea del Sur; la metá escoyó la segunda opción.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=yDd__K8nVCA Guerra de Corea. Guerra Fría]</ref> Ente que Xapón carauterizar pol so mal tratu a los prisioneros dende un principiu (nunca robló'l [[Convención de Xinebra|Conveniu de Xinebra]]), al de ser una cultura onde se consideraba la rindición como daqué deshonroso, lo que llevó a que munchos de los sos soldaos preferíen suicidase antes de rindise. Según cálculos del Tribunal de Tokiu, el 27,1% de los prisioneros occidentales morrió mientres el cautiverio (un 37% nel casu de los d'Estaos Xuníos), pero nunca s'incluyó'l tratu a los prisioneros chinos y d'otros países asiáticos. [[Ficheru:Kōei Maru stern.jpg|thumb|right|250px|El Kōei Maru en [[Melbourne]] en febreru de 1946, pa la repatriación de prisioneros de guerra xaponeses.]] En [[1939]] tres la [[Invasión soviética de Polonia]], cientos de miles de polacos fueron fechos prisioneros pol [[Exércitu Coloráu]], de los que dellos miles (sobremanera oficiales) fueron executaos, destacando la [[Masacre de Katyn]]. Calcúlase que cerca de 3.150.000 a 3.500.000 de soldaos de la Exa (ensin cuntar xaponeses) fueron prindaos, de los que más d'un millón morrió. Pa Krivosheyev, 4.126.964 soldaos de la Exa fueron fechos prisioneros pola URSS, de los cualos 580.548 morrieron. De los 2.389.560 alemanes unos 450.600 morrieron. Un exemplu clásicu ye'l de los prisioneros fechos en [[Stalingráu]]: de 110.000 alemanes prindaos, namái 5.000 volvieron al so país a la fin de la guerra con vida. En cuantes que n'EEXX nuna encuesta a 1.000 veteranos, un terciu respondió que recibiera órdenes d'executar a prisioneros alemanes, sobremanera nel momentu que los soldaos nun teníen abondos homes pa vixilalos (casos similares dar nes [[Malvines]] con prisioneros arxentinos).<ref>[[:en:Prisoner_of_war#World_War_II|PWO World War II]]</ref> <center> {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#cccccc" | '''Nacionalidá de prisioneros''' | '''Númberos''' | '''Guerra''' |- | [[XRSS]] | 4 - 5,7 millones por alemanes (2,7 - 3,3 millones muerren en cautiverio) | Segunda Guerra Mundial (total) |- | [[Alemaña Nazi]] | * 3.127.380 en URSS (474.967 muerren en cautiverio) * 3.630.000 en Reinu Xuníu * 3.100.000 n'EEXX * 937.000 en Francia * 1.300.000 en Yugoslavia, Polonia, Holanda, Bélxica, Dinamarca | Segunda Guerra Mundial |- | [[Francia]] | 1.800.000 por alemanes | [[Batalla de Francia]] en Segunda Guerra Mundial |- | [[Polonia]] | 675.000 (420.000 por alemanes, 240.000 por soviéticos en 1939; 15.000 en Varsovia en 1944) | Segunda Guerra Mundial |- | [[Reinu Xuníu]] | ~200.000 (135.000 n'Europa) | Segunda Guerra Mundial |- | [[EE. XX.]] | ~130.000 (95.532 prindaos por alemanes) | Segunda Guerra Mundial |} </center> Sobre los campos alemanes de prisioneros de guerra na Segunda Guerra Mundial, ver l'artículu [[Stalag]]. == Llista de prisioneros famosos == Esta ye una llista de prisioneros de guerra que llamaron l'atención de la [[opinión pública]]: * [[Friedrich Paulus]] * [[Werner Drechsler]] * [[Walther von Seydlitz-Kurzbach]] * [[Laurens van der Post]] * [[Xeneral Yahya Khan]] * [[A. A. K. Niazi]] * [[Airey Neave]] * [[Rudolf Hess]] * [[John McCain]] * [[Louis Zamperini]] * [[Jeremiah Denton]] * [[Ronald Searle]] * [[Jessica Lynch]] * [[Kurt Vonnegut]] * [[Y W Swanton]] * [[Romeo Langlois]] * [[Charles de Gaulle]] == Ver tamién == *[[sumíu en combate]] (de les sos sigles n'inglés: MIA – Missing in action) *[[mancáu en combate]] (de les sos sigles n'inglés: WIA – Wounded in action) *[[muertu en combate]] (de les sos sigles n'inglés: KIA - Killed in action) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Prisoner of war}} * [http://www.natgeo.tv/especiales/guantanamo-al-descubiertu/ Guantanamo al Descubiertu] (Español). {{Tradubot|Prisionero de guerra}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 1o7r6tsgvpnupkngmv902nk9dykptm7 0 115166 4493713 4197490 2026-05-18T02:17:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493713 wikitext text/x-wiki En [[analís numbéricu]], la '''integración numbérica''' constitúi una amplia gama d'[[algoritmu|algoritmos]] pa calcular el valor numbéricu d'una [[integral definida]] y, por estensión, el términu úsase dacuando pa describir algoritmos numbéricos pa resolver [[ecuaciones diferenciales]]. El términu '''cuadradura numbérica''' (de cutiu embrivíu a ''cuadradura'') ye más o menos sinónimu de ''integración numbérica'', especialmente si aplicar a integrales d'una dimensión a pesar de que pal casu de dos o más dimensiones ([[integral múltiple]]) tamién s'utiliza. El problema básicu consideráu pola integración numbérica ye calcular una solución averada a la integral definida: :<math>\int_a^b f(x)\, dx</math> Esti problema tamién puede ser enunciáu como un problema de valor inicial pa una ecuación diferencial ordinaria, como sigue: :<math>y'(x) = f(x), \quad y(a) = 0 </math> Atopar ''y''(''b'') ye equivalente a calcular la integral. Los métodos desenvueltos pa ecuaciones diferenciales ordinaries, como'l [[métodu de Runge-Kutta]], pueden ser aplicaos al problema reformuláu. Nesti artículu alderiquen métodos desenvueltos específicamente pal problema formuláu como una integral definida. == Razones pa la integración numbérica == Hai delles razones pa llevar a cabu la integración numbérica. La principal pue ser la imposibilidá de realizar la integración de forma analítica. Esto ye, integrales que riquiríen d'una gran conocencia y manexu de matemática avanzada pueden ser resueltes d'una manera más senciella por aciu métodos numbéricos. Inclusive esisten funciones integrables pero que la so primitiva nun puede ser calculada, siendo la integración numbérica de vital importancia. La solución analítica d'una integral refundiaríanos una solución exacta, ente que la solución numbérica daríanos una solución averada. L'error del aproximamientu, que depende del métodu que s'utilice y de qué tan finu sía, puede aportar a tan pequeñu que ye posible llograr un resultáu idéntica a la solución analítica nes primeres cifres decimales. == Métodos pa integrales unidimensionales == Los métodos d'integración numbérica pueden ser descritos xeneralmente como combinación d'evaluaciones del integrando pa llograr un aproximamientu a la integral. Una parte importante del analís de cualquier métodu d'integración numbérica ye estudiar el comportamientu del error d'aproximamientu como una función del númberu d'evaluaciones del integrando. Un métodu que produz un pequeñu error pa un pequeñu númberu d'evaluaciones ye de normal consideráu superior. Amenorgando'l númberu d'evaluaciones del integrando amenórgase'l númberu d'operaciones aritmétiques arreyaes, y por tanto amenórgase'l [[error d'arredondio]] total. Tamién, cada evaluación cuesta tiempu, y l'integrando pue ser arbitrariamente complicáu. Sía comoquier, una manera d'integración por «fuercia bruta» puede faese siempres, d'una manera bien simplaya, evaluando l'integrando con medríes bien pequeñes. === Métodos basaos en funciones de interpolación === Hai una estensa familia de métodos que se basen n'averar la función a integrar <math>f(x)</math> por otra función <math>g(x)</math> de la cual conozse la integral exacta. La función que sustitúi la orixinal atópase de forma que nun ciertu númberu de puntos tenga'l mesmu valor que la orixinal. Como los puntos estremos formen parte siempres d'esti conxuntu de puntos, la nueva función llámase una [[interpolación]] de la función orixinal. Cuando los puntos estremos nun s'utilicen p'atopar la función que sustitúi a la orixinal entós dizse [[extrapolación (matemátiques)|extrapolación]]. Típicamente estes funciones son [[polinomiu|polinomios]]. ==== Fórmules de Newton-Cotes ==== La interpolación con polinomios evaluada en puntos igualmente dixebraos en <math>\ [a, b]</math> da les [[fórmules de Newton-Cotes]], de les que la regla del rectángulu, la del trapeciu y la de Simpson son exemplos. Si escueyen los nodos hasta <math>k=n+1</math> va ser la fórmula de Newton-Cotes zarrada y si escuéyense <math>k=n-1</math> va ser la fórmula de Newton-Cotes abierta. ===== Regla del rectángulu ===== El métodu más simple d'esti tipu ye faer a la función interpoladora ser una función constante (un polinomiu d'orde cero) que pasa al traviés del puntu <math>(a, f(a))</math>. Esti métodu llámase la ''regla del rectángulu'': :<math>\int_a^b f(x) dx \sim (b-a) f(a)</math> ===== Regla del puntu mediu ===== [[Ficheru: Integration rectangle.png | right | frame | Ilustración de la regla del puntu mediu.]] Si nel métodu anterior la función pasa al traviés del puntu <math>\left(\frac{a+b}{2}, f\left(\frac{a+b}{2}\right)\right)</math> esti métodu llámase la ''regla del puntu mediu'': :<math>\int_a^b f(x) dx \sim (b-a) \,f\!\left(\frac{a+b}{2}\right)</math> ===== Regla de Simpson ===== [[Ficheru:Integration simpson.png|right|frame|Ilustración de la regla de Simpson.]] La función interpoladora pue ser un polinomiu de grau 2 que pasa al traviés de los puntos <math>\ (a, f(a))</math>, <math>(\frac{a+b}{2}, f(\frac{a+b}{2}))</math> y <math>\ (b, f(b))</math>. Esti métodu llámase [[regla de Simpson]]: :<math> \int_{a}^{b} f(x) \, dx \approx \frac{b-a}{6}\left[f(a) + 4f\left(\frac{a+b}{2}\right)+f(b)\right]</math>. ===== Regles compuestes ===== Pa cualquier regla interpoladora, puede faese un aproximamientu más precisu estremando'l [[intervalu (matemática)|intervalu]] <math>\ [a, b]</math> en dalgún númberu <math>\ n</math> de subintervalos, topando un aproximamientu pa cada subintervalo, y finalmente sumando toles resultaos. Les regles que surden de faer esto llámense regles compuestes, y caracterícense por perder un orde de precisión global frente a les correspondientes simples, magar globalmente dan valores más precisos de la integral, a mariña eso sí d'amontar significativamente el costu operativu del métodu. Por casu, la ''regla del trapeciu compuesta'' puede espresase como: :<math>\int_a^b f(x) dx \sim \frac{b-a}{n} \left( \frac{f(a) + f(b)}{2} + \sum_{k=1}^{n-1} f\left(a + k \frac{b-a}{n}\right) \right)</math> onde los subintervalos tienen la forma <math>\ [kh, (k+1)h]</math> con<br /><math>\ h = \frac {b-a}{n}</math><br />y <math>\ k = 0, 1, 2, \ldots, n-1</math>. ===== Métodos de extrapolación ===== La precisión d'un métodu d'integración del tipu Newton-Cotes ye xeneralmente una función del númberu de puntos d'evaluación. La resultancia ye usualmente más precisu cuando'l númberu de puntos d'evaluación aumenta, o, equivalentemente, cuando l'anchor del pasu ente puntos escai. ¿Qué pasa cuando l'anchor del pasu tiende a cero? Esto puede respondese extrapolando la resultancia de dos o más anchores de camín ([[extrapolación de Richardson]]). La función de extrapolación puede ser un polinomiu o una función racional. Los métodos de extrapolación tán descritos en más detalle por Stoer y Bulirsch (Seición 3.4). En particular, al aplicar el métodu de extrapolación de Richardson a la regla del trapeciu compuesta llógrase'l [[métodu de Romberg]]. ==== Cuadradura de Gauss ==== Si déxase variar los intervalos ente los puntos de interpolación, atópase otru grupu de fórmules d'integración, llamaes fórmules de cuadradura de Gauss. Una regla de [[cuadradura de Gauss]] ye típicamente más precisa qu'una regla de Newton-Cotes que rica'l mesmu númberu d'evaluaciones del integrando, si l'integrando ye nidiu (esto ye, si puede derivase munches vegaes). === Algoritmos adaptativos === Si ''f'' nun tien munches derivaes definíes en tolos sos puntos, o si les derivaes tomen valores bien elevaos, la integración gausiana ye de cutiu insuficiente. Nesti casu, un algoritmu similar al siguiente facer meyor: <code><pre><nowiki> def integral(f, a, b): """Esti algoritmu calcula la integral definida d'una función nel intervalu [a,b], adaptativamente, escoyendo pasos más pequeños cerca de los puntos problemáticos. h0 ye'l pasu inicial.""" x = a h = h0 acumulador = 0 while x < b: if x+h > b: h = b - x if error de la cuadradura sobre [x,x+h] para f ye demasiáu grande: fai h más pequeñu else: acumulador += integral(f, x, x+h) x += h if error de la cuadradura sobre [x,x+h] ye demasiáu pequeñu: fai h más grande return acumulador </nowiki></pre></code> Dellos detalles del algoritmu riquen miralo con cuidu. Pa munchos casos, envalorar l'error de la integral sobre un intervalu pa una función ''f'' nun ye obviu. Una solución popular ye usar dos regles d'integración distintes, y tomar la so diferencia como una estimación del error de la integral. L'otru problema consiste en decidir qué ye «demasiáu grande» o «demasiáu pequeñu». Un criteriu posible pa «demasiao grande» ye que l'error de la integral nun seya mayor que ''th'', onde ''t'', un númberu real, ye la tolerancia que queremos tener pal error global. Pero tamién, si ''h'' ye yá minúsculu, puede nun valir la pena faelo inda más pequeñu si l'error de la integral ye aparentemente grande. Esti tipu d'analís d'error usualmente llámase «a posteriori» yá que calculamos l'error dempués de calcular l'aproximamientu. La heurística pa integración adaptativa ta aldericada en Forsythe et al (seición 5.4). === Estimación del error conservativa (a priori) === Supongamos que <math>\ f</math> tien una primera derivada sobre <math>\ [a, b]</math> acutada. El [[teorema del valor mediu]] pa <math>\ f</math>, pa <math>\ x < b</math>, da :<math>\ (x-a)f'(y_x) = f(x) - f(a)</math> pa dalgún <math>\ y_x</math> en <math>\ [a, x]</math> dependiendo de <math>\ x</math>. Si integramos en <math>\ x</math> de <math>\ a</math> a <math>\ b</math> en dambos llaos de la igualdá y tomamos valores absolutos, tenemos :<math>\left| \int_a^b f(x) dx - (b - a) f(a) \right| = \left| \int_a^b (x-a) f'(y_x) dx \right|</math> Puede averase más la integral nel llau derechu metiendo'l valor absolutu nel integrando, y reemplazando el términu en <math>\ f</math> por una [[Acutáu|cota]] cimera: :<math>\left| \int_a^b f(x) dx - (b - a) f(a) \right| \le \frac{(b-a)^2}{2} \sup_{a\le x \le b} \left| f'(x) \right|</math> Asina, si averamos la integral <math>\int_a^b f(x) dx</math> pola so regla d'integración <math>\ (b-a) f(a)</math>, l'[[Error d'aproximación|error]] nun ye mayor que'l llau derechu de la [[ecuación]]. == Integrales múltiples == Los métodos d'integración que se comentaron hasta equí diseñáronse toos pa calcular integrales d'una dimensión. Pa calcular integrales de diverses dimensiones, un enfoque ye espresar la [[integral múltiple]] como repetición d'integrales d'una dimensión faciendo usu del [[teorema de Fubini]]. Esti enfoque lleva a una cantidá d'evaluaciones de la función que [[crecedera esponencial|crez exponencialmente]] a midida que crez el númberu de dimensiones. Conócense dos métodos pa superar esta llamada ''maldición de la dimensión''. === Montecarlu === {{AP|Integración de Montecarlu}} Los [[Métodu de Montecarlu|métodos de Montecarlu]] y [[Métodu de cuasi-Montecarlu|métodos de cuasi-Montecarlu]] son fáciles d'aplicar a integrales multidimensionales, y pueden producir una meyor exactitú pol mesmu númberu d'evaluaciones de la función que n'integraciones repitíes emplegando métodos unidimensionales. Una clase grande de métodos útiles de Montecarlu son los llamaos algoritmos de [[Cadena de Markov de Montecarlu]], que inclúin el [[algoritmu de Metropolis-Hastings]] y [[muestreo de Gibbs]]. == Programes pa integración numbérica == La integración numbérica ye unu de los problemes estudiaos más intensivamente nel analís numbéricu. Ente les munches implementaciones en programes atópense: * [http://www.netlib.org/slatec/src/qpdoc.f QUADPACK] (parte de [[SLATEC]]) ([http://www.netlib.org/slatec/src códigu fuente]): QUADPACK ye una coleición d'algoritmos en [[Fortran]] pa integración numbérica basada en regles gausianas. * [https://www.gnu.org/software/gsl/ GSL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122183256/https://www.gnu.org/software/gsl/ |date=2021-01-22 }}: [[GNU Scientific Library]]. La biblioteca Científica de [[GNU]] ([[GSL]]) ye una biblioteca numbérica escrita en [[Llinguaxe de programación C|C]] qu'aprove una amplia gama de rutines matemátiques, como la integración por [[Métodu de Montecarlu|Montecarlu]]. * [http://www.alglib.net/integral/ ALGLIB]: Ye una coleición d'algoritmos en C# / C++ / Delphi / Visual Basic / etc., pa la integración numbérica]]. Pueden atopase algoritmos d'integración numbérica en ''[[Guide to Available Mathematical Software|GAMS]] class [http://gams.nist.gov/serve.cgi/Class/H2 H2]''. == Referencies == {{llistaref}} * George Y. Forsythe, Michael A. Malcolm, and Cleve B. Moler. ''Computer Methods for Mathematical Computations''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1977. ''(See Chapter 5.)'' * William H. Press, Brian P. Flannery, Saul A. Teukolsky, William T. Vetterling. ''Numerical Recipes in C''. Cambridge, UK: [[Cambridge University Press]], 1988. ''(See Chapter 4.)'' * Josef Stoer and Roland Bulirsch. ''Introduction to Numerical Analysis''. New York: Springer-Verlag, 1980. ''(See Chapter 3.)'' {{Tradubot|Integración numérica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Integración numbérica| ]] 1dx9oqtrcwtx1as9zprsjk9ldudfm9o 0 115257 4493829 4488772 2026-05-18T07:28:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493829 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Saint-Martin|otru=St. Martin|otros usos de Saint Martin}} {{rexón}} La '''islla de San Martín''' ({{lang-fr|Saint-Martin}}; en [[idioma neerlandés|neerlandés]], ''Sint Maarten'') ye una [[islla]] allugada nel [[mar Caribe]], aproximao a 240 [[km]] al este de la islla de [[Puertu Ricu]]. La islla, de 87 [[km²]] de superficie, ta estremada en dos: la parte norte, perteneciente a la República Francesa, ye la [[coleutividá d'ultramar]] [[Francia|francesa]] de '''[[San Martín (Francia)|San Martín]]''', formada en [[2007]] dempués de la so secesión del [[departamentu (o provincia) d'ultramar]] de [[Guadalupe (Francia)|Guadalupe]], ente que la parte sur correspuende a '''[[Sint Maarten]]''', un país autónomu que forma parte del Reinu de los [[Países Baxos]] y que foi parte hasta'l [[10 d'ochobre]] de [[2010]] de les [[Antilles Neerlandeses]]. La frontera ente dambos territorios ye un casu únicu, yá que ye la única de la [[Xunión Europea]] allugada fora d'[[Europa]]. Colectivamente, dambos territorios son conocíos como ''St. Martin/St. Maarten'' o ''St. Martins''. Les principales ciudaes son [[Marigot (San Martín)|Marigot]], nel llau francés, y [[Philipsburg (Sint Maarten)|Philipsburg]], nel llau neerlandés. == Himnos == L'himnu binacional de Sant Martín ye ''O sweet Saint-Martin' s Land''. La parte so soberanía francesa de la islla utiliza tamién l'himnu nacional de la República Francesa ''[[la Marsellesa]]''. == Xeografía == {{VT|Frontera ente Países Baxos y Francia}} Les islles vecines más cercanes son [[Anguila (dependencia)|Anguila]] y Saint Barthélémy, que surde del mesmu fondu submarín asitiáu a cuarenta metros de fondura per permediu. Sicasí Saba y [[Saint Kitts y Nevis]] son más distantes anque xeneralmente visibles. La mariña de San-Martin retayar en numberoses badees confinaes d'una trentena de games de sable blancu pero se confinan delles badees. Atópense numberosos estanques d'agua salobre (clasificaos por tamañu): Gran Estanque de Simsonbaai, Great bay, Estanque de los pexes, Estanque de Grande-Caxellu, Estanque Chevrise, Estanque Guichard, Gran Estanque de les Tierres Baxes, (etc) que se formaron en fondu de badees por gordones de sables mariniegos. El restu de la mariña ye de cutiu sópitu con cantiles qu'algamen cuarenta metros de cume. Hai una decena de castros alredor de la islla, onde'l más grande ye'l bien turísticu Pinel colos sos trés sableres. Ye necesariu añader la islla Guirigay asitiada a tres quilómetros de la mariña. [[Archivu:Old Street Fountain with Christmas Tree (6545959935).jpg|thumb|200px|vista cai Phillipsburg.]] Sacante dellos llanos aluviales costeros y de fondu de valles, el relieve ye montascosu de gran pindiu. Les elevaciones tienen una altitú media de 300 metros aproximao cortaes por delles collaes. La más altu cume ye'l picu Paraísu, culminante a 424 metros d'altitú, na zona francesa (que puede xubise por aciu una carretera). Estos relieves son percorríos per alredor de cuarenta quilómetros de senderos más o menos abalizaos qu'enfusen el monte secu y les sabanes. Esiste delles pequeñes fontes d'agua de escorrentía, más o menos recoyíes (siendo “Moho” el más caudalosu na barrancadaa ente'l barriu d'Orleans y el picu Paraísu), pero la so insuficiente producción causa una infiltración rápida de les agües. La islla nun tener pos ríos permanentes sinón rieres xeneralmente seques que puede convertise n'enchente y peligrosa nes grandes agües y ciclones. Les capes freátiques de los llanos son más o menos salobres. Una reserva natural nacional foi creada en [[1998]] y protexe castros y una parte de la superficie marítima. [[Archivu:Saint-Martin Island map-fr.svg|thumb|400px|Mapa de la islla. San Martín (F) y Sint Maarten (NL).]] == Historia == Los primeros rastros d'asentamientu remontar a fai agora 4.000 años. Hacia l'añu [[800]] de la era actual, la islla ta na zona d'asentamientu del Taínos (Arawacs).Nel sieglu XIV , son sustituyíos pol pueblu Caribe. Topáronse dellos xacimientos arqueolóxicos relativos a estos dos etnies. La islla foi acolumbrada pol navegante [[Cristóbal Colón]] na so vuelta de Hispaniola mientres el so segundu viaxe, el [[11 de payares]] de [[1493]], día de [[Martín de Tours|San Martín de Tours]]; y asina la llamaría. Sicasí la tradición llocal designa la islla por dos otros nomes en llingua del Caribe: “Soualiga” (“la islla al sal”) y “Oualichi” (“la islla a les muyeres”). A pesar de la riqueza de les sos salines, foi pocu colonizada polos españoles lo que dio pie a que tanto franceses como holandeses, y en delles ocasiones ingleses, vieren una oportunidá pa ocupar la islla. Asina, a partir de 1624, dende la islla próxima so dominiu francés de San Cristóbal, un grupu d'unos 80 Franceses instálense sobre la mariña Este de San Martín nel llugar llamáu anguaño como “Orleans”, al envís de cultivar tabacu. Son posiblemente resultantes de los 80 Franceses, sobrevivientes d'una espedición en Guyana conducida pol Lionés Henri de Chantail. A partir de [[1627]], los holandeses efectúen distintes reconocencies en busca de salines naturales, antes d'instalar en xunetu de 1631 una pequeña guarnición de trenta homes y cuatro cañones sobre una península de la Gran Badea, al sur de la islla, nel sitiu actual de Philipsburg. En xunu de [[1633]] una flota española de 55 buques y 1300 homes, ataca'l fuerte holandés (Fuerte Amsterdam). Prinden a los soldaos, esvalixen a los civiles que recoyíen el sal del salina ya instalen a 250 soldaos y una cincuentena d'auxiliares sobre esti fuerte que van reforzar. En 1644, esti fuerte y el so guanición aguanta a un ataque del famosu capitán neerlandés [[Peter Stuyvesant]]. Ye nesti combate onde s'albuerta la captura de la islla y onde Stuyvesante recibe una firida que causa más tarde la amputación de la so pierna. En [[1648]]: tres el Tratáu de Munster (xineru de 1648) los españoles desmonten el fuerte y dexen a San Martín. El 23 de marzu, tres una confrontación, alcuérdase la firma francu-holandesa del alcuerdu de Concordia que publica la separación de la islla ente estos dos naciones.Francia caltuvo la parte mayor norte y los Países Baxos caltuvieron la parte sur. Siguieron munches vecisitudes a pesar de los alcuerdos. De [[1672]] a [[1679]]: ocupación temporal inglés (Guerra d'Holanda). En [[1676]], el 22 de xunu attaque d'una escuadra neerlandesa pela zona de la Badea Oriental, cuando 1200 soldaos afaren la parte francesa, como lo fixeren a Cayena y Marie-Galantiadora. En 1689: los Ingleses evacúen a los habitantes franceses escontra San Cristóbal (guerra de la Lliga de Augsburgu), hasta qu'en [[1697]], [[Paz de Ryswick]] autorizar a los habitantes franceses a volver a San Martín. Añu [[1703]]: el Gobernador de Sint Eustatius espulsa a los franceses ([[guerra de Socesión d'España]]), hasta qu'en 1706 se efectua reconquistar de la islla por un cuerpu espedicionariu francés. En [[1717]], tres el [[Tratáu d'Utrech]] ([[1713]]), el comandante François Lauriol vuelve a entamar oficialmente la reocupación de la parte francesa de Saint-Martin. En [[1734]], roblar en San Martín, un tratáu Francu-Holandés de neutralidá (lo cual descontenta los ingleses). De [[1740]] a [[1748]]: saqueos y espoliaciones polos ingleses. [[Archivu:Cannon Over Marigot Market (6546089227).jpg|thumb|300px|cañón nes ruines de Fuerte Lous. Marigot. San Martín (F).]] En 1744 nel ([[guerra de Socesión d'Austria]]), John Philips (gobernador de la parte holandesa) incumpliendo'l Tratáu de [[1734]], dexa a les tropes britániques desembarcar nel sector holandés p'atacar los franceses pola retaguardia. Espulsar a la tola población francesa fuera de la islla, que nun va volver de nuevu hasta dempués la paz tres el [[Tratáu d'Aquisgrán]] ([[1748]]). Por ello, en [[1750]] empecípiase la construcción del Fuerte Louis qu'apodera'l pueblu de Marigot y la so badea. Ente [[1756]] y [[1763]], sufrir les incursiones de los británicos d'Anguila (Guerra de Siete años). Y más palantre, de [[1781]] a [[1783]], ocupación per parte de los británicos por cuenta de la Guerra d'independencia de los Estaos Xuníos. Nueva ocupació en [[1794]] del exércitu británicu (Guerra de la Revolución francesa), hasta qu'en [[1796]], Victor Hugues llega de Guadalupe y refuga a los británicos, incluyida la zona holandesa. El comisario de la República Pierre-Charles Dormoy secuestra los bienes que pertenecen a los ciudadanos británicos… y esposa Ann Bayley que ye la muyer más rica de la islla. Más palantre, ente [[1798]]-[[1800]] Victor Hugues establez los Corsarios de la República (“CasiGuerra”), hasta qu'en [[1800]] los habitantes se entregran a los británicos. En [[1816]], pol Tratáu de París, los Británicos reculen la parte francesa de la islla a la soberanía francesa. El réxime xurídicu aplicáu en pasa a ser entós en teoría aplicable. Un conveniu francoholandés del 28 de payares de [[1839]] precisa l'aplicación de los alcuerdos de Concordia roblaos en [[1648]]. Añu [[1848]]: segunda abolición oficial de la esclavitú (pero yá práuticamente de fechu en parte francesa).Mery d'Arcy abre'l primera salinos industriales sobre Grande-Caxellu y l'estanque Chevrise. L'añu siguiente, ye Beauperthuy al salines d'Oriente. Añu [[1850]]: ante l'aislamientu y la falta de recursos de la islla, el Conseyu priváu de Guadalupe adopta'l 11 de febreru una deliberación qu'aprueba un decretu que “concede a la dependencia de San Martín de nueves inmunidaes comerciales, lo mesmo que de los nuevos favores pa fomentar la esplotación de les sos salines”. La parte francesa de la islla ardíciase pos, como Saint-Barthélemy, d'un estatutu de puertu francu, onde nun se perciben los derechos d'aduana. Col final del sieglu, a pesar de producciones calidable (bovinos, algodón, ron, sal), la economía apigaza cada vez más. Francia siempres quixo caltener la so soberanía territorial sobre esta pequeña colonia pero haber consideráu como secundariu con rellación a les otres mayores islles franceses de les Antilles.Son los sos insuficientes recursos la causa del pocu interés de la metropoli gala. [[Archivu:Fort Louis in Saint-Martin.jpg|thumb|300px|ruines de Fort Louis. Marigot. San Martín (F).]] El Gobiernu francés se desinteresa de la colonia, sacante pa recuperar a dellos soldaos nos dos Guerres Mundiales. Numberosos mozos van trabayar en Curasao (petroleu), na República Dominicana (caña d'azucre), a les Islles Vírxenes americanes o a los Estaos Xuníos. A lo llargo del sieglu XX empecipia una gran influencia d'Estaos Xuníos na zona. [[1940]] (Julio) a [[1944]] (Agostu): San Martín ta allugáu nel so llau francés sol [[Réxime de Vichy]], pol gobernador Constant Sorin en Guadalupe; la zona neerlandesa, fiel a la reina Wilhelmine de Países Baxos n'exiliu, acomuñar a los aliaos. Añu [[1963]]: la islla convertir nuna subprefeutura nel so llau francés. Tamién ye'l principiu de la electrificación. Añu [[1965]]: principiu de la industria turístico. Primer fábrica de potabilización d'agües. Añu [[1972]]: apertura del aeropuertu de Grand-Case. En [[1979]]: primer redifusión de la televisión française. Añu [[1995]], el 5 de setiembre: devastación pol ciclón “Luis” y reconstruction. Añu [[1998]], el 3 de setiembre: Decretu nacional de creación de la reserva natural marina. Añu [[2007]], el 7 de febreru: el Parllamentu frances adopta la llei orgánica la creación de la nueva coleutividá (llei n 2007-223 del 21/02/2007) .2008, el 21 de setiembre: eleición del primer senador que representa la parte francesa de San Martín. Añu [[2010]], el 10 d'ochobre: eslleir oficialmente al Estáu de les Antilles neerlandeses y Sint-Maarten convertir nun Estáu autónomu del Reinu de Países Baxos al igual que Curaçao. Añu [[2014]], nueche del 13 al 14 d'ochobre: Pasu del [[Furacán Gonzalo]] (Categoría 1). [[Archivu:Philipsburg Methodist Church with Clock (6545954231).jpg|thumb|300px|Templu metodista. Phillipsburg. San Martín (NL).]] [[Archivu:Philipsburg, St. Maarten (2670667896).jpg|thumb|300px|Phillipsburg. San Martín (NL).]] [[Archivu:Eastern Glance Of Old Street Shops (6545942507).jpg|thumb|300px|vista cai Phillipsburg.]] La economía de la islla básase socesivamente nel tabacu, la caña d'azucre, l'algodón, el sal, la ganadería. Y dende el final de los años sesenta, el turismu, col comerciu desgravado d'impuestos, constitúi la primera vuelve a los raigaños económicu de la islla. == Demografía == [[Archivu:Island Tour-01-Crossing St Martin to SInt Maarten.jpg|thumb|250px|La frontera ente San Martín y Sint Maarten.]] La islla de San Martín sufrió nos últimos años una fuerte medría demográfica, debíu al fuerte desenvolvimientu del [[turismu]]. La [[inmigración]] preponderante ye d'ascendencia [[Haití|haitiana]], francesa y [[República Dominicana|dominicana]]. En [[2002]] envalorábase una población en Saint-Martin de 31.397, mientres en Sint-Maarten yera de cerca de 42.000 en [[2005]]. Anque los idiomes más usaos son el [[idioma francés|francés]] ya [[idioma inglés|inglés]] nes sos diverses variantes, entemecíes con dialeutos caribeños, tamién tán presentes l'[[idioma español|español]] (con una estimación de cerca de 4.500 hispanofalantes en tola islla, y que suponen un 13% de la población de la parte sur), el [[idioma neerlandés|neerlandés]] (oficial na parte sur de la islla y faláu pol 8% de la so población), el papiamentu y el criollu.<ref>[http://www.iledesaintmartin.org/infos-voyageurs-st-martin/infos-utiles-sxm.html#langue Langues parlées à Saint-Martin]</ref> == Deporte == Los principales deportes practicaos son el [[sóftbol]] y el [[béisbol]]. El [[fútbol]] nun ye bien popular, sicasí, dambes partes de la islla tienen seleiciones d'esti deporte. La [[seleición de fútbol de Saint-Martin]] y la [[seleición de fútbol de Sint Maarten]] son na actualidá escoyíos acomuñaos a la [[Concacaf]] y nun pertenecen a la [[FIFA]], pero probablemente col cambéu nos sos estatutos mientres [[2007]] pudieren tener accesu a la membresía. == Tresporte == Una carretera principal dexa dar la vuelta de la islla pola mariña col fin de les llombes interiores. [[Archivu:Philipsburg Harbour, St. Maarten.jpg|thumb|250px||left|puertu de Phillipsburg. Sint Maarten (NL).]] Les víes de comunicaciones son marítimes (puertu de comerciu de Philipsburg) y aérees .Esisten dos aeropuertos na islla; l'[[Aeropuertu Internacional Princesa Xuliana]] na parte holandesa, y el Grand-Case na francesa. El primeru de los mentaos aeropuertos ye únicu nel so tipu, una y bones la cabecera de la pista atopar al pie de la sablera onde numberoses persones pueden reparar aviones de gran tamañu sobre les sos cabeces, aterrizando a escasos metros del llugar. [[Archivu:American 757 on final approach at St Maarten Airport.jpg|thumb|250px|left|[[American Airlines|American]] [[Boeing 757|757]] n'aproximamientu final al Aeropuertu Internacional Princesa Xuliana.]] == Clima == La islla conoz el clima oceánicu de la Zona de converxencia intertropical, con una temporada dicha “seca” (d'avientu a mayu) y una temporada dicha “húmeda” (de xunu a payares) con posibles fuertes precipitaciones nes depresiones que pueden causar ciclones. La temperatura absoluta del aire puede variar de 17 °C a 35 °C pa una media añal de 27 °C. La temperatura del mar en superficie ye abondo constante ente 25 °C y 28 °C. {{clima |location = Philipsburg, Sint Maarten |metric first = yes |single line = yes |Xin record high C = 32.7 |Feb record high C = 31.6 |Mar record high C = 32.6 |Abr record high C = 33.6 |May record high C = 33.5 |Xun record high C = 33.9 |Xnt record high C = 34.2 |Ago record high C = 35.1 |Set record high C = 34.8 |Och record high C = 34.3 |Pay record high C = 33.9 |Avi record high C = 32.1 |year record high C = 35.1 |Xin high C = 28.6 |Feb high C = 28.7 |Mar high C = 29.2 |Abr high C = 29.8 |May high C = 30.4 |Xun high C = 31.3 |Xnt high C = 31.6 |Ago high C = 31.7 |Set high C = 31.6 |Och high C = 31.2 |Pay high C = 30.2 |Avi high C = 29.2 |year high C = 30.3 |Xin mean C = 25.5 |Feb mean C = 25.4 |Mar mean C = 25.7 |Abr mean C = 26.5 |May mean C = 27.4 |Xun mean C = 28.2 |Xnt mean C = 28.3 |Ago mean C = 28.6 |Set mean C = 28.5 |Och mean C = 28.2 |Pay mean C = 27.3 |Avi mean C = 26.1 |year mean C = 27.2 |Xin low C = 23.2 |Feb low C = 23.1 |Mar low C = 23.5 |Abr low C = 24.1 |May low C = 25.1 |Xun low C = 25.2 |Xnt low C = 26.1 |Ago low C = 26.2 |Set low C = 26.0 |Och low C = 25.7 |Pay low C = 24.9 |Avi low C = 23.9 |year low C = 24.8 |Xin record low C = 18.6 |Feb record low C = 19.2 |Mar record low C = 19.5 |Abr record low C = 19.3 |May record low C = 20.2 |Xun record low C = 22.3 |Xnt record low C = 22.1 |Ago record low C = 21.4 |Set record low C = 22.0 |Och record low C = 22.1 |Pay record low C = 21.2 |Avi record low C = 20.0 |year record low C = 18.6 |Xin rain mm = 66.0 |Feb rain mm = 50.7 |Mar rain mm = 45.2 |Abr rain mm = 64.0 |May rain mm = 93.3 |Xun rain mm = 61.8 |Xnt rain mm = 71.6 |Ago rain mm = 98.8 |Set rain mm = 139.6 |Och rain mm = 113.0 |Pay rain mm = 149.3 |Avi rain mm = 93.8 |year rain mm = 1047.1 |unit rain days = 1.0 mm |Xin rain days = 11.9 |Feb rain days = 9.3 |Mar rain days = 9.0 |Abr rain days = 11.8 |May rain days = 10.3 |Xun rain days = 8.4 |Xnt rain days = 12.2 |Ago rain days = 13.9 |Set rain days = 13.5 |Och rain days = 13.8 |Pay rain days = 14.8 |Avi rain days = 13.3 |year rain days = 142.0 |Xin humidity = 74.7 |Feb humidity = 74.1 |Mar humidity = 73.6 |Abr humidity = 75.0 |May humidity = 75.9 |Xun humidity = 75.1 |Xnt humidity = 74.8 |Ago humidity = 75.4 |Set humidity = 76.3 |Och humidity = 76.8 |Pay humidity = 77.4 |Avi humidity = 76.6 |year humidity = 75.5 |Xin sun = 257.2 |Feb sun = 235.2 |Mar sun = 271.6 |Abr sun = 265.4 |May sun = 251.0 |Xun sun = 245.1 |Xnt sun = 257.2 |Ago sun = 288.1 |Set sun = 232.4 |Och sun = 244.6 |Pay sun = 235.0 |Avi sun = 246.7 |year sun = 3009.4 |source 1 = Meteorological Department Curaçao<ref name=climate>{{cita web | url = http://www.meteo.an/Include/Climate2/documents/CLIM_SUM_SXM.pdf | títulu = Summary of Climatological Data, Period 1971-2000 | editorial = Meteorological Department Curaçao | fechaaccesu = 21 de febreru de 2013 }}</ref> |date=August 2010 }} == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Atlas of Saint Martin|Islla de San Martín}} * [http://www.st-maarten.com/ Sint Maarten: Sitiu oficial del turismu] {{en}} * [http://www.iledesaintmartin.org/ Saint-Martin: Sitiu oficial del turismu] * [http://www.leshotelsdesaintmartin.com/ye Saint-Martin: Sitiu oficial de los hoteles] * {{Enllaz rotu|1=caribe.html Cruceros al Caribe |2=http://cruceros-al-caribe.com.ar/cruceros-al |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.sxmpages.com/ Sint Maarten: Información de San Martín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914085217/http://www.sxmpages.com/ |date=2017-09-14 }} {{en}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=caribe.php Cruceros al Caribe |2=http://www.organfurcentraldecruceros.com/cruceros-al |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20061127121330/http://sxm.maps.free.fr/intro.htm San Martín: Mapes diversos] * [http://sxm.maps.free.fr/map-frames.html Saint-Martin: Mapes de precisión] * [http://www.brightpath.sx/web Invertir en San Martín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926183149/http://brightpath.sx/web/ |date=2017-09-26 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islla de San Martín (Antilles)]] 27bqxgcs19zm7ecrf1fp5h6h9evek0j 0 115320 4493741 3986204 2026-05-18T05:21:33Z Limotecariu 735 4493741 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} L''''Observatoriu Interamericanu del [[Cuetu Tololo]]''', '''CTIO''' poles sos sigles n'[[Idioma inglés|inglés]], allugar nel [[valle de Elqui]], aproximao a 80&nbsp;km de la ciudá de [[La Serena (Chile)|La Serena]], na [[Rexón de Coquimbo]], [[Chile]], a un altor de 2200&nbsp;[[Metros sobre'l nivel del mar|msnm]]. == Descripción == L'observatoriu del Tololo consta de 7 cúpules, de les cualos solo 5 caltener en funcionamientu. El proyeutu empecipiar nel añu [[1962]] y concretóse el [[7 de payares]] de [[1967]].<ref>{{cita web |url=http://www.ctio.noao.edu/diroff/ctio_history.htm |títulu=Brief History of the Cuetu Tololo Inter-American Observatory |fechaaccesu=6 de payares de 2011 |formatu=HTM |autor=Blanco, Dr Víctor M. |fecha=febreru de 1993 |editorial=www.ctio.noao.edu |idioma=inglés |cita=<!---[T]he future of CTlO as a truly major observatory was assured. This gave much importance to the November 7, 1967 inauguration as the guests could be shown the site of the future big telescope and told what could be expected from it---> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080907001245/http://www.ctio.noao.edu/diroff/ctio_history.htm |fechaarchivu=7 de setiembre de 2008 }}</ref> Dende xineru de [[1976]], opera'l so telescopiu más grande, Víctor Blanco, de 4 metros de diámetru. Los sos telescopios son nomaos pol diámetru que tienen. Ye operáu pola [[Association of Universities for Research in Astronomy]], AURA, consorciu d'universidaes privaes d'[[Estaos Xuníos]] en collaboración cola [[National Optical Astronomy Observatories]], NOAO, so conveniu cola [[National Science Foundation]] y la [[Universidá de Chile]]. Con un clima moderáu poles corrientes d'aire frío, que vienen del suroeste nel [[océanu Pacíficu]], y pola [[corriente de Humboldt]], que viaxa escontra'l norte dende l'[[océanu Antárticu]] a lo llargo de la mariña de Chile, con un cielu casi perfectamente llibre de lluces de ciudaes, una atmósfera bien tresparente, la cercanía del desiertu y les fríes capes d'aire oceánico que se mueven ensin turbulencia apreciable escontra la [[cordal de los Andes]], combinar pa crear unu de los meyores sitios del mundu pa observaciones astronómiques. Ye posible realizar visites al observatoriu Tololo cada sábadu del mes. Estes son empuestes y gratuites con una duración total de tres hores, aproximao. Ye necesariu pidir una autorización con siquier un mes d'anticipación y débese cuntar con un vehículu propiu pa llegar. Les visites realizar mientres el día, contemplando una charra y percorríu poles instalaciones. Nun ye posible reparar pol telescopiu por tratase d'un telescopiu científico y profesional. <gallery> Image:Tololo_b.jpg|Vista aérea. Image:Tololo_a.JPG|Vista Aérea. Image:4m-Victor M. Blanco Telescope.jpg|Cúpula Telescopiu Víctor Blanco. Image:Telescopio_Victor_Blanco.JPG|Cúpula Telescopiu Víctor Blanco. Image:Telescopio Metro y medio.JPG|Telescopiu "Metro y mediu". Image:Telescopio Metro y medio.jpg|Cúpula "Telescopiu Metru y mediu". File:CerroTololoSummit.png|Telescopios y otres instalaciones nel visu de Cuetu Tololo </gallery> == Descubrimientos == {| class="wikitable collapsible collapsed" align="left" style="margin: 1em; margin-top: 0;" ! colspan="2" style="white-space: nowrap;" | [[Asteroide]]s descubiertos: 5 |- | {{mpl|(87269) 2000 OO|67}} || 29 de xunetu de 2000 |- | {{mpl|(87555) 2000 QB|243}} || 25 d'agostu de 2000 |- | [[(88611) Teharonhiawako]] || 20 d'agostu de 2001 |- | {{mpl|(134210) 2005 PQ|21}} || 9 d'agostu de 2005 |- | {{mpl|(139775) 2001 QG|298}} || 19 d'agostu de 2001 |} {{clear}} == Ver tamién == * [[Observatorios del Llanu de Chajnantor]] * [[Observatoriu Paranal]] * [[Observatoriu de La Silla]] * [[Very Large Telescope]] * [[Long Latin American Millimeter Array]] * [[Telescopiu Européu Desaxeradamente Grande]] * [[Proyeutu Calán Tololo]] * [[Astronomía en Chile]] * [[Observatoriu Astronómicu Nacional de Chile]] * [[Lleenda Tololo Pampa]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ctio.noao.edu/ Cuetu Tololo Inter-American Observatory Home Page] (n'inglés) * [http://www.ctio.noao.edu/telescopes/4m/base4m.html Información Telescopiu Victor Blanco] (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20080512171840/http://www.ctio.noao.edu/telescopes/telescopes.html Información Telescopios menores] (n'inglés) {{Tradubot|Observatorio Interamericano del Cerro Tololo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Observatorios astronómicos|Cuetu Tololo]] [[Categoría:Arquiteutura de Chile|Cuetu Tololo]] 12t3pnqe4d94kunkozrqyme91dxcclo 4493742 4493741 2026-05-18T05:21:52Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Observatoriu Interamericano del Cuetu Tololo]]" a "[[Observatoriu Interamericanu del Cuetu Tololo]]" 4493741 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} L''''Observatoriu Interamericanu del [[Cuetu Tololo]]''', '''CTIO''' poles sos sigles n'[[Idioma inglés|inglés]], allugar nel [[valle de Elqui]], aproximao a 80&nbsp;km de la ciudá de [[La Serena (Chile)|La Serena]], na [[Rexón de Coquimbo]], [[Chile]], a un altor de 2200&nbsp;[[Metros sobre'l nivel del mar|msnm]]. == Descripción == L'observatoriu del Tololo consta de 7 cúpules, de les cualos solo 5 caltener en funcionamientu. El proyeutu empecipiar nel añu [[1962]] y concretóse el [[7 de payares]] de [[1967]].<ref>{{cita web |url=http://www.ctio.noao.edu/diroff/ctio_history.htm |títulu=Brief History of the Cuetu Tololo Inter-American Observatory |fechaaccesu=6 de payares de 2011 |formatu=HTM |autor=Blanco, Dr Víctor M. |fecha=febreru de 1993 |editorial=www.ctio.noao.edu |idioma=inglés |cita=<!---[T]he future of CTlO as a truly major observatory was assured. This gave much importance to the November 7, 1967 inauguration as the guests could be shown the site of the future big telescope and told what could be expected from it---> |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080907001245/http://www.ctio.noao.edu/diroff/ctio_history.htm |fechaarchivu=7 de setiembre de 2008 }}</ref> Dende xineru de [[1976]], opera'l so telescopiu más grande, Víctor Blanco, de 4 metros de diámetru. Los sos telescopios son nomaos pol diámetru que tienen. Ye operáu pola [[Association of Universities for Research in Astronomy]], AURA, consorciu d'universidaes privaes d'[[Estaos Xuníos]] en collaboración cola [[National Optical Astronomy Observatories]], NOAO, so conveniu cola [[National Science Foundation]] y la [[Universidá de Chile]]. Con un clima moderáu poles corrientes d'aire frío, que vienen del suroeste nel [[océanu Pacíficu]], y pola [[corriente de Humboldt]], que viaxa escontra'l norte dende l'[[océanu Antárticu]] a lo llargo de la mariña de Chile, con un cielu casi perfectamente llibre de lluces de ciudaes, una atmósfera bien tresparente, la cercanía del desiertu y les fríes capes d'aire oceánico que se mueven ensin turbulencia apreciable escontra la [[cordal de los Andes]], combinar pa crear unu de los meyores sitios del mundu pa observaciones astronómiques. Ye posible realizar visites al observatoriu Tololo cada sábadu del mes. Estes son empuestes y gratuites con una duración total de tres hores, aproximao. Ye necesariu pidir una autorización con siquier un mes d'anticipación y débese cuntar con un vehículu propiu pa llegar. Les visites realizar mientres el día, contemplando una charra y percorríu poles instalaciones. Nun ye posible reparar pol telescopiu por tratase d'un telescopiu científico y profesional. <gallery> Image:Tololo_b.jpg|Vista aérea. Image:Tololo_a.JPG|Vista Aérea. Image:4m-Victor M. Blanco Telescope.jpg|Cúpula Telescopiu Víctor Blanco. Image:Telescopio_Victor_Blanco.JPG|Cúpula Telescopiu Víctor Blanco. Image:Telescopio Metro y medio.JPG|Telescopiu "Metro y mediu". Image:Telescopio Metro y medio.jpg|Cúpula "Telescopiu Metru y mediu". File:CerroTololoSummit.png|Telescopios y otres instalaciones nel visu de Cuetu Tololo </gallery> == Descubrimientos == {| class="wikitable collapsible collapsed" align="left" style="margin: 1em; margin-top: 0;" ! colspan="2" style="white-space: nowrap;" | [[Asteroide]]s descubiertos: 5 |- | {{mpl|(87269) 2000 OO|67}} || 29 de xunetu de 2000 |- | {{mpl|(87555) 2000 QB|243}} || 25 d'agostu de 2000 |- | [[(88611) Teharonhiawako]] || 20 d'agostu de 2001 |- | {{mpl|(134210) 2005 PQ|21}} || 9 d'agostu de 2005 |- | {{mpl|(139775) 2001 QG|298}} || 19 d'agostu de 2001 |} {{clear}} == Ver tamién == * [[Observatorios del Llanu de Chajnantor]] * [[Observatoriu Paranal]] * [[Observatoriu de La Silla]] * [[Very Large Telescope]] * [[Long Latin American Millimeter Array]] * [[Telescopiu Européu Desaxeradamente Grande]] * [[Proyeutu Calán Tololo]] * [[Astronomía en Chile]] * [[Observatoriu Astronómicu Nacional de Chile]] * [[Lleenda Tololo Pampa]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ctio.noao.edu/ Cuetu Tololo Inter-American Observatory Home Page] (n'inglés) * [http://www.ctio.noao.edu/telescopes/4m/base4m.html Información Telescopiu Victor Blanco] (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20080512171840/http://www.ctio.noao.edu/telescopes/telescopes.html Información Telescopios menores] (n'inglés) {{Tradubot|Observatorio Interamericano del Cerro Tololo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Observatorios astronómicos|Cuetu Tololo]] [[Categoría:Arquiteutura de Chile|Cuetu Tololo]] 12t3pnqe4d94kunkozrqyme91dxcclo 0 115495 4493781 3992768 2026-05-18T05:41:26Z Limotecariu 735 4493781 wikitext text/x-wiki {{Monte}} Les '''Black Hills''' son un grupu de [[monte|montes]] del oeste de [[Dakota del Sur]] y el nordeste de [[Wyoming]] ([[Estaos Xuníos]]). Ocupen cerca de {{unidá|15540|km²}}, atopándose ente los ríos [[ríu Cheyenne|Cheyenne]] y [[ríu Belle Fourche|Belle Fourche]], y álcense a un máximu de {{unidá|2207|m}} nel [[picu Harney]]. A pesar de que les Black Hills apautáronse como territoriu pertenecientes a los [[siux]], los Estaos Xuníos incumplieron el [[Tratáu del fuerte Laramie (1868)|tratáu del fuerte Laramie]], qu'ellos mesmos redactaren, pa quitar lo, lo que provocó la [[Guerra de Black Hills]] en 1876 y 1877. Más d'un sieglu dempués, en 1980, la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]] dictaminó que les Black Hills fueron arrampuñaes illegalmente y que debíen de ser devueltes.<ref>United States v. Siux Nation of Indians, 448 U.S. 371 (1980)</ref> == Orixe etimolóxicu == El so nome fai referencia a la escura apariencia de los sos cumes arrondaos debida a la so [[Pendiente (xeografía)|pendiente]] cubierta d'[[árbol|árboles]] que se visualiza a la distancia. A los [[amerindiu|indios]] [[Siux]] foi-yos garantizáu un alcuerdu de derechos sobre la rexón en [[1868]]; sicasí, el descubrimientu d'[[oru]] en [[1874]] traxo la llegada de [[mineru|mineros]] blancos y la consecuente [[Guerra de Black Hills]] ([[1876]]), incluyendo la [[Batalla de Little Big Horn]]. == Historia == [[Ficheru:Homestake works mine 1889.jpg|thumb|Una mina d'oru en Black Hills en 1889.]] En [[1743]] estos montes fueron esploraes per primer vegada por un européu, el francés [[Pierre Gaultier de Varennes|Pierre Gaultiers, sieur de Varennes]], mientres la última guerra ente [[Francia]] y les [[colonies britániques]] d'[[América del Norte]]. Los [[nativos americanos]] tienen una llarga historia nes Black Hills. Dempués de conquistar el [[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]] en [[1776]], los [[lakota]] fixéronse cargu del territoriu de les Black Hills, que se convirtió nel centru de la so cultura. Cuando los d'Estaos Xuníos afayaron oru nesta rexón en [[1874]], como resultáu d'ello, [[George Armstrong Custer]] empezó la espedición, los mineros establecer na zona mientres la [[fiebre del oru]]. El gobiernu de los [[EE. XX.]], reasignó a los [[lakota]], en contra de la so voluntá, a otres reserves nel oeste de [[Dakota del Sur]]. A diferencia del restu de [[les Dakotas]], les Black Hills fueron colonizaes por americanos d'orixe européu, principalmente de los centros de población escontra l'oeste y sur de la rexón, una y bones los mineros rexuntáronse ellí dende principios de la puxanza del oru en [[Colorado]] y en [[Montana]]. Anguaño, la población total de les reserves cercanes y de la [[Base Aérea de Ellsworth]] crean una diversidá única distinta de la del restu de [[Wyoming]] o [[Dakota del Sur]]. == Xeoloxía == [[Ficheru:Pactola Lake.jpg|thumb|Llagu d'orixe glaciar en Black Hills.]] La xeoloxía de Black Hills ye complexa. Un episodiu asocedíu na [[era Terciaria]] ye'l responsable de la elevación y la [[topografía]] actual de la rexón. Esti llevantamientu carauterizar pola actividá volcánica nel norte de les Black Hills. Les Black Hills del sur carauterizar por [[granitu]] [[Precambrianu]], [[pegmatita]], y les [[roques metamórfiques]] que conformen el nucleu de tol llevantamientu de la zona. Esti nucleu ta bordáu por [[roques sedimentaries]] del [[Paleozoicu]], [[Mesozoicu]] y [[Cenozoicu]]. La [[estratigrafía]] de les Black Hills preséntase como un oxetivu, yá que ye una cúpula ovalada, con aniellos de distintos tipos de roca d'inmersión del centru. == Bioloxía == Al igual que cola xeoloxía, la bioloxía de les Black Hills ye complexa. La mayor parte de les llombes son un monte de [[pinu ponderosa]] xunto con una variedá de la [[Picea glauca]] (Picea glauca var. Densata) que se dan nos valles húmedos de les llombes del norte. Curiosamente, esta variedá [[Endemismu|endémica]] d'abetu nun se dan nos húmedos montes ''Bear Lodge'', que conformen la mayor parte de la porción de los Black Hills en [[Wyoming]]. Los grandes praos de monte con exuberantes [[camperes]] en llugar de montes atópense esvalixaos al traviés de les llombes (especialmente la porción occidental) y l'estremu sur de les llombes, por cuenta de la menor cantidá de precipitación en comparanza coles elevaciones más altes, que tán cubiertes por una sabana seca de pinos, con arbustos de [[Cercocarpus]] y l'[[Juniperus scopulorum|enebro de los Montes Rocosos]]. La fauna ye bien diversa y abondosa. Los regueros de les llombes son conocíos poles sos [[trucha|truches]], ente que los montes y praderíes ufierten un bon hábitat pa [[bisonte americanu]], el [[venado cola blanca]] y la [[mula]], el [[berrendo]], el [[borregu cimarrón]], [[puma|pumes]], y una gran variedá d'animales pequeños, como [[Cynomys|perrucos de les praderíes]], [[foína americana]], [[esguil coloráu]], [[marmota]] y [[Sciurus niger|esguiles foín]]. Biolóxicamente, les Black Hills son un llugar d'alcuentru y amiestu, con especies comunes a les rexones al este, oeste, norte y sur. Les llombes, sicasí, son llar de dellos taxones reinales, el más famosu ye probablemente'l xuncu aliblanco ([[Xuncu hyemalis aikeni]]). Delles otres especies reinales son el cascoxu de Cooper de los Montes Rocosos. Delles aves que namái viven nes Black Hills y que nun esisten nel restu de Dakota del Sur son la [[Gymnorhinus cyanocephalus|pega piñonera]], el [[Perisoreus canadensis|glayu gris]], [[Picoides dorsalis|pico tridáctilu americanu]], [[Cinclus mexicanus|mierlu acuáticu americanu]], el [[Bonasa umbellus|grévol engolado]], ente otros. == Economía y turismu == La [[economía]] de les Black Hills movióse de los [[recursos naturales]] ([[minería]] y [[madera]]), la industria del agospiamientu y el [[turismu]] creció hasta ocupar el so llugar. Los puntos turísticos más importantes son el [[monte Rushmore]], [[Custer State Park]], [[Monumentu a caballu Llocu]], y el [[Rally de Motocicletes Sturgis]]. == Llugares d'interés == Ente les atraiciones turístiques atópense'l pueblu mineru de [[Deadwood (Dakota del Sur)|Deadwood]], el [[monte Rushmore]], el [[Monumentu Nacional Jewel Cave]], el [[parque nacional Wind Cave]] y el [[parque estatal Custer]], toos en Dakota del Sur y el [[Monumentu Nacional de la Torre del Diañu]] en [[Wyoming]]. == Referencies == {{traducíu ref|en|Black Hills}} {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[https://web.archive.org/web/20110623060907/http://inicia.es/de/nativos/hh9/pag_7_9.html Les Black Hills nun tán en venta], la llucha del pueblu lakota por recuperar les Black Hills y pol cumplimientu del tratáu de Fort Laramie. {{Tradubot|Colinas Negras}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Cordales de Wyoming]] [[Categoría:Cadenes montascoses de los Montes Rocosos]] rl59umrlyi7vz95pl7l1yr1lk7bllvj 0 116390 4493849 4459404 2026-05-18T08:19:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493849 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Shiite Calligraphy symbolising Ali as Tiger of God.svg|alt=|miniaturadeimagen|225x225px|Caligrama del lleón Ismail.]] L''''ismaelismu''' (n'[[idioma árabe|árabe]]: الإسماعيليون ''al-Ismā{{IPA|ʿ}}īliyyūn''; en [[idioma persa|persa]]: إسماعیلیان ''Esmā{{IPA|ʿ}}iliyān'') ye una de les corrientes del [[islam]] [[chiismu|xiín]]. Los sos miembros son llamaos tamién «septimanos». Nun reconocen más que los siete primeros [[Imán (relixón)|imanes]] xiinos. == Historia == [[Ficheru:Tree shia islam n3.pdf|Árbol del Islam xiín|miniaturadeimagen]] L'orixe del ismailismo remontar a la muerte, en [[765]], del sestu [[Imán (relixón)#El imanato xiín|imán]] chiita y los discutinios a cuenta de la so socesión. Dichu imán, [[Yáʿfar as-Sadiq]], nomara socesor al so primoxénitu [[Ismael ibn Yá'far]]<ref>[[:en:Isma'il ibn Jafa|Isma'il ibn Jafar]] (n'inglés)</ref> (Ismael) pero esti morrió unos años primero que'l so padre. La parte de la comunidá xiina que más palantre va formar la caña de los imaníes decidió que-y asocediera'l so otru fíu, [[Musa al-Kazim]], como séptimu imán. El grupu llamáu dempués ismailí, sicasí, nun almitió la muerte de Ismail y estendieron la creencia de que se despintara y que volvería a la fin de los tiempos como [[mahdi]]. Los historiadores non ismailíes reconocen que'l tapecimientu en realidá pretendía resolver los problemes derivaos de la figura del imán como líder políticu, yá que los imames xiinos yeren duramente escorríos pol poder [[califa]]l de [[Bagdag]] y acababen invariablemente muertos o encarcelaos. Al "despintase", l'imán adquiría una fuerte y esclusiva dimensión espiritual y los fieles teníen más llibertá de movimientos p'adoptar posiciones respeuto al poder políticu imperante. Bien escorríos, los ismailíes siguieron venerando de callao al so imán ocultu de la que faíen un proselitismu bien activu, primero n'[[Oriente Mediu]] y depués nel restu del mundu musulmán. Consiguieron establecer un pequeñu Estáu en [[Tunicia]] gracies a l'adhesión de delles tribus [[Bereber (etnia)|bereberes]] y de ende llanzáronse a la conquista d'[[Exiptu]], onde van fundar la dinastía [[fatimí]]. Otros ismailíes, llamaos [[cármata|cármates]], refugaron l'autoridá de los califes-imames fatimíes y fundaron un Estáu en [[Baḥréin]], estremándose por un usu estraordinariu de la violencia. Los fatimíes, pela so parte, tuvieron una cisma en [[1094]], a la muerte del califa [[Al-Mustansir (fatimí)|Al Mustansir]]; el rexente [[Al-Afdal Shahanshah]] asitió al fíu menor [[Al-Musta'li]], en llugar del mayor al-Nizar, lo que dio llugar a dos grupos rivales: [[nizaríes]] y [[musta'enguedeyes]]. == Doctrina == Los ismailíes profesen doctrines bien complexes y fuertemente influyíes pol [[neoplatonismu]], el [[gnosticismu]] y creencies tomaes a otres relixones, como'l [[maniqueísmu]]. Pa ellos l'islam tien dos principios complementarios: l'[[Exoterismo|exotérico]] o [[zahiriyya|''zahirí'']] representáu pol [[Mahoma|profeta]], el [[Corán]] nel so sentíu lliteral y la [[Xaria]], y l'[[Esoterismu|esotéricu]] o [[batiniyya|''batiní'']] personificáu pol imam y l'interpretación mística del Corán. Los ismailíes piensen que'l Corán ye una alegoría d'un mensaxe ocultu que, de la mesma, ye alegoría d'otru más ocultu entá y asina socesivamente hasta siete niveles d'esoterismu, el postreru de los cualos contién la verdá suprema. Na so fortaleza d'[[Alamut]], n'[[Irán]], los nizaríes reformaron el ismailismo abandonando definitivamente toles prescripciones rituales islámiques pa centrase namái nel aspeutu esotéricu de la so fe. == El ismailismo güei == Los modernos ismailíes son llamaos dacuando neoismailíes, quiciabes porque tienen pocu que ver col activismu violento que-yos caracterizó sieglos tras; de fechu el términu [[asesín]] deriva de les aiciones d'una minoritaria caña ismailí en tiempos de les [[cruzaes]] onde a pesar del so escasu númberu, paecen apavorar a los sos enemigos, algamando a personaxes bien protexíos, creando la lleenda de que naide podía escapáse-yos. Realizaben asesinatos estratéxicos de políticos o militares. Na actualidá son alredor de 15 millones de persones, que viven sobremanera, n'[[India]], [[Paquistán]], [[Siria]], [[Taxiquistán]] (na rexón de [[Badajshán]]) y [[Yeme]] y pártense en dos grandes comunidaes: los [[bohra|bohres]],<ref>[[:en:|Bohra]] (n'inglés)</ref> evolución de los musta'enguedeyes, y los [[Xoya (títulu)|xoya]] o khodjas, herederos de los [[nizarí]]es, que'l so xefe espiritual ye l'[[Agha khan]]. En Siria, [[El Líbanu]] ya [[Israel]] tán tamién los [[drusos]], miembros d'una secta iniciática derivada del ismailismo fatimí. N'Asia central y África oriental tamién tienen cierta presencia. == Ver tamién == * [[Llista d'imanes ismailitas]]<ref>[[:en:List of Ismaili imams|List of Ismaili imams]] (n'inglés)</ref> == Enllaces esternos == * {{Páxina web|http://www.theismaili.org }} * [http://www.ismailignosis.com Ismaili Gnosis Blogue] * [http://www.amaana.org/ismaili/ Ismaili Web Amaana] * [http://www.iis.ac.uk Institutu d'Estudios Ismailitas] * [http://www.akdn.org Aga Khan Development Network] * [http://www.alavibohra.org Alavi Bohras] * [http://www.youtube.com/watch?v=XcpDOSMDhYM Introductory lecture sobre Ismailismo], en [[YouTube]] * [http://www.ismaili.net/Syria/photos/photos1.html Imam Ismail's house in Syria] * [http://www.ismaili.net/histoire/main.html Complete History of Leadership] * [http://www.amaana.org/history/history2.htm History of the Ismaili Imams Tarikh-y Imamat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240707065124/http://www.amaana.org/history/history2.htm |date=2024-07-07 }} * [http://www.ismaili.net/heritage/node/10424 ISMAIL BIN JAFAR SADIK (148-158/765-775), 6º IMAM | Ismaili.NET - Heritage F.I.Y.L.D.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514221026/http://www.ismaili.net/heritage/node/10424 |date=2018-05-14 }} * [http://www.ismaili.net/histoire/history04/history401.html Ismaili History] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Ismailismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Chiismu]] [[Categoría:Ismailismo| ]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 6a562mfaseeun9izffvimjevwaa8k0q 0 117012 4493813 4487392 2026-05-18T05:56:44Z Limotecariu 735 4493813 wikitext text/x-wiki {{Copyedit|t=20150919}} {{otros usos|Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos|ver l'arma d'aviación militar independiente del [[Exércitu de los Estaos Xuníos]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] y hasta [[1947]]}} {{Organización}} La '''Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos''' (n'[[idioma inglés|inglés]]: '''United States Air Force''', embrivida como '''USAF''') ye la caña de les [[Fuercies Armaes de los Estaos Xuníos]] que s'encarga de la [[guerra aérea]]. Siendo Primeramente parte del [[Exércitu de los Estaos Xuníos]] col nome de [[Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos]] (USAAF), l'actual USAF formóse como una caña independiente'l [[18 de setiembre]] de [[1947]] sol [[Acta de Seguridá Nacional de 1947]].<ref name=Factsheet2>{{cita web |autor = U.S. Air Force |títulu = The U.S. Air Force |url = http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=2 |editorial = af.mil |fecha = Setiembre de 2009 |fechaaccesu = 27 de setiembre de 2009 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090902192726/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=2 |fechaarchivu = 2 de setiembre de 2009 }}</ref> Ye la caña de creación más recién nes Fuercies Armaes d'Estaos Xuníos, según la [[fuercia aérea]] tecnológicamente más sofisticada del mundu. La USAF articula les sos funciones básiques na so ''Declaración de postura de 2010'' como: [[disuasión nuclear|operaciones de disuasión nuclear]], [[Mandu d'Operaciones Especiales de la Fuercia Aérea|operaciones especiales]], [[superioridá aérea]], intelixencia, vixilancia y reconocencia global, superioridá nel [[espaciu esterior|espaciu]], [[mandu y control]], superioridá nel [[ciberespaciu]], [[busca y rescate|rescate de personal]], ataque de precisión global, asesoría y collaboración militar, [[Mandu de Movilidá Aérea|movilidá aérea global]] y sofitu al combate.<ref>[http://www.posturestatement.af.mil/shared/media/document/AFD-100223-010.pdf 2010 United States Air Force Posture Statement.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810205958/http://www.posturestatement.af.mil/shared/media/document/AFD-100223-010.pdf |fecha=2015-08-10 }} USAF, 9 February 2010.</ref> En [[2009]] la Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos tien en serviciu 5573 aeronaves tripulaes (3990 nes unidaes de serviciu activu de la USAF, 1213 na [[Guardia Aérea Nacional]], y 370 na [[Reserva de la Fuercia Aérea]]);<ref name="AF_Almanac">{{cita web |url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magacín%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf |títulu=2009 Air Force Almanac |editorial=Air Force Magacín |fecha=Mayu de 2009 |páxina=48 |idioma=inglés }}</ref> aproximao 180 [[vehículu aereu non tripuláu|aviones de combate ensin tripular]], 2130 [[misiles de cruceru]] de llanzamientu aereu,<ref>{{cita web |url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magacín%20Documents/2009/May%202009/0509weapons.pdf |títulu=Gallery of USAF Weapons, 2009 Air Force Almanac |editorial=Air Force Magacín |fecha=Mayu de 2009 |páxines=137-138 |idioma=inglés }}</ref> y 450 [[ICBM|misiles balísticos intercontinentales]]. La USAF dispón d'un personal de 330&nbsp;159 militares en serviciu activu, 68&nbsp;872 nes [[Mandu de Reserva de la Fuercia Aérea|reserves escoyíes ya individualmente preparaes]], y 94&nbsp;753 na Guardia Aérea Nacional en setiembre de [[2008]]. Adicionalmente, emplega un total de 151&nbsp;360 trabayadores civiles,<ref>{{cita web |url=http://www.airmanonline.af.mil/shared/media/document/AFD-100302-029.pdf |títulu=Airman Magacín: The Book 2010 - Personnel Facts and Figures |editorial=Airman Magacín. Volume 54 Númberu 3, p. 46 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110722181402/http://www.airmanonline.af.mil/shared/media/document/AFD-100302-029.pdf |fechaarchivu=2011-07-22 }}</ref> y cuenta con más de 60&nbsp;000 miembros auxiliares na [[Patrulla Aérea Civil]],<ref>{{cita web |url=http://members.gocivilairpatrol.com/media/cms/CAP_Fact_Sheet_09_09_B1C2398575B72.pdf |títulu=CAP Fact Sheet at August 2009 |fechaaccesu=30 d'agostu de 2010 |idioma=inglés }}</ref> lo que la convierte na mayor fuercia aérea del mundu. == Misión == 1. D'alcuerdu a l'Acta de Seguridá Nacional de 1947, (61 Stat. 502) que creaba la Fuercia Aérea: {{cita|Polo xeneral, la Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos va incluyir fuercies d'[[aviación]] tantu de [[combate]] como de serviciu ensin asignación específica. va entamase, va entrenar, y va fornir primariamente pa operaciones aérees ofensives y defensives puestes y sustantives. La Fuercia Aérea va ser responsable de la preparación de les fuercies aérees necesaries pa la prosecución efectiva de guerra, sacante cuando haya otres asignaciones y, acordies colos planes integraos de movilización, cola espansión de los componentes en tiempu de paz de la Fuercia Aérea p'algamar les necesidaes de la guerra.}} == Cronoloxía == * '''1941-45''' [[Segunda Guerra Mundial]] como les [[Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos]] (United States Army Air Force (USAAF)). * '''1947-91''' Caltener l'[[equilibriu del terror]] con [[bombarderu|bombarderos]] de les [[Bomba atómica|bombes atómiques]] y según [[misil balísticu|misiles balísticos]] na [[guerra fría]]. * '''1948-49''' [[Bloquéu de Berlín|Operación Vittles]], la [[ponte aérea]] en [[Berlín Oeste]]. * '''1950-53''' Sofitu aereu a les fuercies de tierra de la [[Organización de les Naciones Xuníes|O.N.U.]] na [[guerra de Corea]]. * '''1964-73''' [[Guerra de Vietnam]]. * '''1973''' Operación Nickel Grass, entrega d'armes per ponte aérea a [[Israel]] na [[guerra de Yom Kippur]]. * '''1979''' Operación Eagle Claw, misión albortada pa lliberar los rehenes d'Estaos Xuníos n'[[Irán]]. * '''1986''' Operación El Dorado Canyon, bombardéu en [[Libia]]. * '''1990-91''' [[Operación Escudo del desiertu]], proteición a [[Arabia Saudita]] contra [[Iraq]]. * '''1991''' [[Operación Nube del desiertu]] contra Iraq. * '''1991-96''' Operación Provide Comfort, caltenimientu de la [[zona d'esclusión aérea]] al norte del paralelu 36° de latitud norte n'Iraq. * '''1991-2003''' Operación Southern Watch, caltenimientu de la zona d'esclusión aérea al sur del paralelu 33° de latitud norte n'Iraq. * '''1993-95''' Operación Deny Flight, caltenimientu de la zona d'esclusión aérea en [[Bosnia y Herzegovina]]. * '''1995''' [[Operación Deliberate Force]], bombardeos en Bosnia y Herzegovina. * '''1996''' Operación Desert Strike, bombardeos n'Iraq. * '''1997-2003''' Operation Northern Watch, mantenera de la zona d'esclusión aérea al norte de la 36° de latitud norte n'Iraq. * '''1998''' Operation Desert Fox, bombardeos n'Iraq. * '''1999''' [[Operación Allied Force|Bombardéu de la OTAN sobre Yugoslavia]], bombardeos en [[Serbia]], na [[guerra de Kosovo]]. * '''2001-récent''' [[Guerra n'Afganistán (2001-presente)|Operación Llibertá Duradera]], bombardeos n'[[Afganistán]]. * '''2003-04''' Operación Iraqi Freedom, invasión d'Iraq. * '''2011''' [[Rebelión en Libia de 2011|Operación Amanecer de la Odisea]], establecimientu d'una zona d'esclusión aérea sobre'l territoriu libiu y frenu del ataque a civiles y rebeldes libios per parte de forzar pro-Gadafi. * '''2014''' [[Ofensiva nel norte d'Iraq de 2014]] == Organización == * [[Ficheru:Seal of the United States Department of the Air Force.svg|20px]] '''Cuartel Xeneral de la Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos''', [[El Pentágonu]], [[Arlington (Virxinia)|Arlington]], [[Virxinia]] * [[Ficheru:ACC Shield.svg|20px]] '''[[Mandu de Combate Aereu]]''' '''(ACC)''' (Air Combat Command n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Langley, [[Virxinia]]. ** [[Ficheru:Usaf-warfare-center-emblem.jpg|20px]] '''Centru de Guerra de la Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos''' '''(USAFWC)''', [[Base de la Fuercia Aérea Nellis]], [[Nevada]]. ** [[Ficheru:1st Air Force.png|20px]] '''1ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Tyndall AFB, [[Florida]]. ** [[Ficheru:Ninth Air Force - Emblem (Cold War).png|20px]] '''9ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Shaw AFB, [[Carolina del Sur]]. ** [[Ficheru:Twelfth Air Force - Emblem.png|20px]] '''12ª Fuercia Aérea''', [[Base de la Fuercia Aérea Davis-Monthan]], [[Arizona]]. * [[Ficheru:Air Education and Training Command.svg|20px]] '''[[Mandu de Formación y Educación Aérea]]''' '''(AETC)''' (Air Education and Training Command n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Randolph, [[Texas]]. ** [[Ficheru:Second Air Force - Emblem (USAF).png|20px]] '''2ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Keesler AFB, [[Mississippi]]. ** [[Ficheru:Nineteenth Air Force - Emblem.png|20px]] '''19ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Randolph, [[Texas]]. ** '''Serviciu de Reclutamiento de la Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Randolph, [[Texas]]. ** [[Ficheru:Air University.png|20px]] '''Universidá del Aire''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Maxwell-Gunter, [[Alabama]]. ** '''Centru Médicu Wilford Hall''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Lackland, [[Texas]]. * [[Ficheru:Air Force Global Strike Command.svg|20px]] '''[[Mandu d'Ataque Global de la Fuercia Aérea]]''' '''(AFGSC)''' (Air Force Global Strike Command n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Barkslade, [[Louisiana]]. ** [[Ficheru:Eighth_Air_Force_-_Emblem.png|20px]] '''8ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Barksdale, [[Louisiana]]. ** [[Ficheru:Twentieth Air Force - Emblem.png|20px]] '''20ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de F. Y. Warren AFB, [[Wyoming]]. * [[Ficheru:Air Force Materiel Command shield (old).svg|20px]] '''[[Mandu de Material de la Fuercia Aérea]]''' '''(AFMC)''' (Air Force Materiel Command n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Wright-Patterson, [[Ohio]]. ** '''Centru de Sistemes Aeronáuticos''', Cuartel Xeneral Base Aérea Wright-Patterson AFB, [[Ohio]]. ** [[Ficheru:Air Force Flight Test Center.png|20px]] '''[[Centru de Prueba en Vuelu de la Fuercia Aérea]]''', Cuartel Xeneral Base Aérea Edwards AFB, [[California]]. ** '''Centru de Soporte Global y Loxística de la Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Wright-Patterson AFB, [[Ohio]]. ** [[Ficheru:Air Force Nuclear Weapons Center.png|20px]] '''Centru d'Armes Nucleares de la Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Kirtland AFB, [[Nuevu Méxicu]]. ** [[Ficheru:Air Force Research Laboratory.svg|20px]] '''Llaboratoriu d'Investigación de la Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Wright-Patterson AFB, [[Ohio]]. ** '''Centru d'Asistencia de Seguridá de la Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Wright-Patterson AFB, [[Ohio]]. ** [[Ficheru:Air Armament Center.jpg|20px]] '''Centru d'Armamentu Aereu''', Cuartel Xeneral Base Aérea Eglin AFB, [[Florida]]. ** [[Ficheru:Arnold Engineering Development Center.png|20px]] '''Centru Arnold de Desarrollu ya Inxeniería''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Arnold AFB, [[Tennessee]]. ** '''Centru de Sistemes Electrónicos''', Cuartel Xeneral Base Aérea Hanscom AFB, [[Massachusetts]]. * [[Ficheru:Air Force Space Command Logo.svg|20px]] '''[[Mandu de Reserva de la Fuercia Aérea]]''' '''(AFRC)''' (Air Force Reserve Command n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Robins AFB, [[Georgia]]. ** [[Ficheru:Fourth Air Force - Emblem.png|20px]] '''4ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Reserva de March, [[California]]. ** [[Ficheru:Tenth Air Force - Emblem.png|20px]] '''10ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Estación Aérea/Base Aérea de Reserva de Fort Worth, [[Texas]]. ** [[Ficheru:Twenty-Second Air Force - Emblem.png|20px]] '''22ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea de Reserva Dobbins, [[Georgia]]. ** '''Centru de Personal de la Reserva Aérea''', Cuartel Xeneral en [[Denver]], [[Colorado]]. * [[Ficheru:Air Force Space Command Logo.svg|20px]] '''[[Mandu Espacial de la Fuercia Aérea]]''' '''(AFSPC)''' (Air Force Space Command n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Peterson, [[Colorado]]. ** [[Ficheru:Fourteenth_Air_Force_-_Emblem.png|20px]] '''14ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Vandenberg, en [[California]]. ** [[Ficheru:Air Force Communications Agency.png|20px]] '''24ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Lackland, [[Texas]]. ** [[Ficheru:Space and Missile Systems Center.png|20px]] '''Centru Espacial de Sistemes y Misiles''', Cuartel Xeneral Base Aérea de [[Los Angeles]], [[California]]. ** [[Ficheru:Space Innovation and Development Center.png|20px]] '''Centru d'Innovación y Desarrollu Espacial''', Cuartel Xeneral Base Aérea Schriever AFB, en [[Colorado]]. * [[Ficheru:Shield of the United States Air Force Special Operations Command.svg|20px]] '''[[Mandu d'Operaciones Especiales de la Fuercia Aérea]]''' '''(AFSOC)''' (Air Force Special Operations Command n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Hulburt, [[Florida]]. ** [[Ficheru:Twenty-Third Air Force - Emblem.png|20px]] '''23ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Hurlburt, [[Florida]]. ** '''Centru d'Entrenamientu d'Operaciones Especiales de la Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos''', Cuartel Xeneral Base Aérea Hulburt, [[Florida]]. * [[Ficheru:Air Mobility Command.svg|20px]] '''[[Mandu de Movilidá Aérea]]''' '''(AMC)''' (Air Mobility Command n'inglés), Cuatel Xeneral Base Aérea Scott, [[Illinois]]. ** [[Ficheru:Eighteenth_Air_Force_-_Emblem.png|20px]] '''18ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Scott, [[Illinois]]. ** [[Ficheru:United States Air Force Expeditionary Center.png|20px]] '''Centru Espedicionariu de la Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos''', Cuartel Xeneral Fuerte Dix, [[Nueva Jersey]]. * [[Ficheru:United States Air Forces in Europe.svg|20px]] '''[[Fuercies Aérees d'Estaos Xuníos n'Europa]]''' '''(USAFE)''' (United States Air Forces in Europe n'inglés), [[Base Aérea de Ramstein]], [[Alemaña]]. ** [[Ficheru:Third Air Force - Emblem.png|20px]] '''3ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Ramstein, [[Alemaña]]. ** [[Ficheru:Seventeenth Air Force - Emblem.png|20px]] '''17ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Ramstein, [[Alemaña]]. * [[Ficheru:Pacific Air Forces.svg|20px]] '''[[Fuercies Aérees del Pacíficu]] (PACAF)''' (Pacific Air Forces n'inglés), Cuartel Xeneral Base Aérea Hickam, [[Ḥawai]]. ** [[Ficheru:Fifth Air Force - Emblem.png|20px]] '''5ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Yokota, [[Xapón]]. ** [[Ficheru:7th Air Force.png|20px]] '''7ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Osen, [[Corea del Sur]]. ** [[Ficheru:Eleventh_Air_Force_-_Emblem.png|20px]] '''11ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Elmendorf, [[Alaska]]. ** [[Ficheru:Thirteenth Air Force - Emblem.png|20px]] '''13ª Fuercia Aérea''', Cuartel Xeneral Base Aérea Hickam, [[Ḥawai]]. == Aeronaves == {{AP|Aeronaves de la Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos}} La Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos tien más de 5778 aeronaves en serviciu (nel añu 2004). Hasta 1962, l'exércitu y la fuercia aérea calteníen un únicu sistema de nomamientu d'aviones, ente que la marina d'Estaos Xuníos tenía un sistema propiu. En 1962, estos unificáronse nun solu sistema que enfatizaba lo meyor de los métodos orixinales individuales. Pa mayor información nestos sistemes, referise a [[United States Department of Defense aerospace vehicle designation]]. Les distintes aeronaves de la Fuercia Aérea inclúin: === A - Ataque a tierra === [[Ficheru:A10Thunderbolt2 990422-F-7910D-517.jpg|thumb|[[Avión d'ataque a tierra]] [[A-10 Thunderbolt II]].]] A de ''attack'', "ataque". Los aviones d'ataque a tierra de la USAF tán diseñaos p'atacar oxetivos terrestres y de cutiu son usaos como [[sofitu aereu cercanu]] de les tropes terrestres. La proximidá a les fuercies aliaes rique los ataques precisos d'estos aviones, lo que nun ye posible colos bombarderos llistaos de siguío. La so misión ye táctica y non estratéxica, operando nel frente de batalla en cuenta de atacar contra oxetivos na retaguardia enemiga. * [[A-10 Thunderbolt II|A-10A/C Thunderbolt II]] * [[AC-130]] === B - Bombarderos === [[Ficheru:B-2 Spirit original.jpg|thumb|[[Bombarderu estratéxicu]] [[avión furtivu|furtivu]] [[B-2 Spirit]].]] [[Ficheru:B1s.jpg|thumb|[[Bombarderu estratéxicu]] supersónicu [[B-1 Lancer]].]] B de ''bomber'', "bombarderu". Na Fuercia Aérea de los EE.XX., la distinción ente bombarderos, bombarderos de combate y aviones d'ataque esmorecióse. Munchos aviones d'ataque, inclusive aquellos de combate, optimizaron la so taza de llanzamientu de bombes, con bien poca capacidá pa participar d'un combate aereu. Munchos aviones de combate, tales como'l F-16, son utilizaos de cutiu como "camiones bomba", a pesar de ser diseñaos pa combate aereu. Seique la única distinción significativa anguaño ye no referente al so algame: un bombarderu ye xeneralmente una aeronave de llargu algame, capaz d'algamar blancos dientro de territoriu enemigu, ente que los bombarderos de combate y aviones d'ataque llindar a disuadir nes misiones y alredor del área de combate. Inclusive esa distinción vese avafada pola disponibilidad de reabastecimiento aereu, lo qu'aumenta en gran midida'l radiu potencial de les operaciones de combate. Los Estaos Xuníos, Rusia y China son los únicos países qu'utilicen bombarderos estratéxicos. La mayor parte de la flota de bombarderos d'Estaos Xuníos ta avieyando rápido. El fuselaje del B-52 Stratofortress devasa los 50 años, y tán programaos pa permanecer en serviciu por otros 30 años, lo cual caltendría la estructura del avión en serviciu por más de 90 años, un tiempu de serviciu ensin precedentes pa cualquier aeronave. Planes de socesores de l'actual flota de bombarderos estratéxicos siguen siendo solu proyeutos en papel, tantu la presión política como financiera suxeren que ye probable que permanezan nel papel nun futuru inmediatu. * [[B-1 Lancer|B-1B Lancer]] * [[B-2 Spirit|B-2A Spirit]] * [[B-52 Stratofortress|B-52H Stratofortress]] === C - Tresporte de carga === [[Ficheru:C-17 aircraft over over the Blue Ridge Mountains 2005.jpg|thumb|Avión de tresporte pesáu [[C-17 Globemaster III]].]] [[Ficheru:USAF C-5 Galaxy in flight.jpg|thumb|Avión de tresporte estratéxicu [[C-5 Galaxy]].]] [[Ficheru:CV-22 Formation.jpeg|thumb|[[Convertiplano]] [[V-22 Osprey]].]] C de ''cargu'', "carga". La Fuercia Aérea puede apurrir con rapidez la movilidá mundial, que s'atopa nel corazón de la estratexa de EE. XX. nesta redolada — ensin la capacidá de proyeutar fuercies, nun hai disuasión convencional. La movilidá aérea ye un activu nacional de creciente importancia pa responder a les emerxencies y la proteición de los intereses d'Estaos Xuníos en tol mundu. Aviones de tresporte de carga úsense típicamente p'apurrir tropes, armes y demás equipu militar por una variedá de métodos pa cualquier área de les operaciones militares en tol mundu, polo xeneral fora de les rutes comerciales de vuelu n'espaciu aereu non controláu. La de carga de la USAF Comandu Aereu de movilidá son los C-130 Hércules, C-17 Globemaster III, y C-5 Galaxy. Estos aviones son en gran parte definíos en términos de capacidá de la so gama como'l tresporte aereu estratéxicu (C-5), estratéxicos y tácticos (C-17), y tácticos (C-130) de tresporte aereu con cuenta de reflexar les necesidaes de les fuercies terrestres a les que la mayoría de les vegaes apurren sofitu. El CV-22 ye utilizáu pola Fuercia Aérea de los EE. XX. pal Comandu d'Operaciones Especiales (USSOCOM). Llevar a cabu al llargu plazu, les misiones d'operaciones especiales, y ta forníu con tanques de combustible adicionales y de siguimientu de radar de terrén. * [[C-5 Galaxy|C-5A/B/C/M Galaxy]] * [[C-12 Huron|C-12C/D/F Huron]] * [[C-17 Globemaster III|C-17A Globemaster III]] * [[Gulfstream III|C-20A/B/C Gulfstream III]] * [[Gulfstream IV|C-20G/H Gulfstream IV]] * [[Learjet 35|C-21A Learjet]] * [[C-27J Spartan]] * [[Gulfstream V|C-37A]]/[[Gulfstream G550|B Gulfstream V]] * [[Gulfstream G100|C-38A Courier]] * [[C-40 Clipper|C-40B Clipper]] * [[CASA C-212 Aviocar|C-41A Aviocar]] <!--* [[C-47|C-47 Skytrain]] Still in use by the U.S. Air Force. Please read the link before deleting--> * [[C-130 Hercules|C-130Y/H Hercules]] * [[C-130J Super Hercules]] * [[V-22 Osprey|CV-22B Osprey]] * [[Boeing CH-47 Chinook]] * [[Sikorsky S-64 Skycrane]] === Y - Misiones electróniques especiales === [[Ficheru:Usaf.e3sentry.750pix.jpg|thumb|[[E-3 Sentry]] alerta temprano y control aerotresportáu ([[AWACS]]).]] Y de ''electronic'', "electrónicu". El propósitu de la guerra electrónica ye refugar al enemigu ventaya nel EMS y asegurar l'accesu aliáu al espectru EM de redolada informativa. L'aviación de guerra electrónica ye usada pa caltener l'aire llibre d'enemigos y unviar información crítica a cualesquier que la precise. De cutiu son llamaos "El Güeyu nel Cielu" * [[E-3 Sentry|E-3B/C Sentry]] * [[Boeing E-4B|E-4B]] * [[Boeing E-6 Mercury]] * [[E-8 Joint STARS|E-8C JSTARS]] * [[Bombardier Dash 8|E-9A]] * [[Lockheed EC-130|EC-130H/J Compass Call/Commando Solo]] === F - Caces === [[Ficheru:Lockheed Martin F-22A Raptor JSOH.jpg|thumb|[[Caza de superioridá aérea]] furtivu [[F-22 Raptor]].]] [[Ficheru:F-15E - Controlling The Sky.JPG|thumb|[[Cazabombarderu]] [[F-15E Strike Eagle]].]] F de ''fighter'', "caza". L'avión caza de les fuercies aérees ye pequeñu, rápido y bien axilosu lo que-y capacita especialmente pal combate aire-aire. Munchos d'estos caces tamién tienen la capacidá d'atacar oxetivos en tierra, y dacuando tienen el doble papel de caza bombarderu. El términu caza ye tamién usáu coloquialmente pa designar aviones dedicaos solo a oxetivos en tierra. Otres misiones que realicen son la interceptación de bombarderos y otros caces, reconocencia y patrulla. Esisten más de 5778 aviones en serviciu, 2402 son caces y 1245 d'estos son variantes del [[F-16]]. * [[Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon]] * [[McDonnell Douglas F-15 Eagle]] * [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]] * [[Lockheed Martin F-22 Raptor]] * [[Lockheed Martin F-35 Lightning II]] === H - Busca y rescate, evacuación médica === H de ''help'', "ayuda". Estos aparatos son usaos para [[busca y rescate]] sobre tierra. * [[Lockheed HC-130|HC-130P/N Hercules]] * [[HH-60 Pave Hawk|HH-60G/MH-60G Pave Hawk]] * [[Sikorsky CH-53 Sea Stallion]] === K - Cisterna === [[Ficheru:KC-10_Extender_(2151957820).jpg|thumb|[[Reabastecimiento en vuelu]] tri-jet [[KC-10 Estender]].]] K de ''kerosene'', "[[querosenu]]". Los aviones de repostaxe aereu de la USAF deriven de los jet civiles. De normal, los aviones pal repostaxe tán especialmente diseñaos pa la xera, anque los pods de repostaxe pueden xunise a aviones esistentes si va ser utilizáu'l sistema "sonda y cesta". Nun hai repostaxe civil en vuelu (conocíu). Nes operaciones a gran escala (ya inclusive nes operaciones cotidianes) el repostaxe aire-aire ye llargamente utilizáu; caces, bombarderos y aviones de carga dependen en gran midida de los pocos conocíos aviones cisterna. Ello fai a esti tipu d'aviones una parte esencial de la movilidá de la Fuercia Aérea y de la proyeición internacional de los EE. XX. * [[KC-10 Estender|KC-10A Estender]] * [[KC-135 Stratotanker|KC-135Y/R/T Stratotanker]] === L - Forníos con láser === [[Ficheru:YAL-1A Airborne Laser unstowed.jpg|thumb|[[Boeing YAL-1]] Airborne Laser.]] L de ''laser'', "[[láser]]". El Airborne Laser o ABL (n'español: [[Láser aerotresportáu]]) ye un sistema d'armes qu'emplega un láser químico de yodu osixenáu (COIL) instaláu a bordu d'un [[Boeing 747-400F]] que'l so fuselaje modificóse pa la instalación del sistema. Ta concebíu principalmente pa la eliminación de [[misil balísticu|misiles balísticos]] (TBM), similares a los misiles [[Misil Scud|Scud]], mientres tán na fase de propulsión. * [[Boeing YAL-1|YAL-1]] === M - Multi-misión === M de ''multi-mission'', "multi-misión". Los aviones especializaos multi-misión dan soporte a misiones d'operaciones especiales en tol mundu. Estos aviones realicen misiones d'infiltración, exfiltración, suministru y repostaxe pa equipos SOF y pa fuxíes curties o improvisaes. * [[Lockheed MC-130|MC-130Y/H/P/W Combat Talon I/Combat Talon II/Combat Shadow/Combat Spear]] * [[MD Helicopters MH-6 Little Bird]] ==== UAVs multimisión ==== [[Ficheru:First MQ-9 Reaper at Creech AFB 2007.jpg|thumb|[[Vehículu aereu non tripuláu]] [[MQ-9]].]] Les primeres xeneraciones de los UAVs fueron primariamente naves de vixilancia, pero dalgunes fueron forníes con armamentu (como'l MQ-1 Predator, usa misiles tierra-aire AGM-114 Hellfire) un [[UAV]] armáu ye conocíu como vehículu aereu de combate o UCAV (poles sos sigles n'inglés de Unmanned Combat Air Vehicle. * [[MQ-1 Predator]] * [[MQ-9 Reaper]] === O - Observación === O de ''observation'', "observación". Estos aviones fueron modificaos pa reparar (per medios visuales o otros) y dar información táctica sobre la composición y disposición de fuercies enemigues. * [[OC-135B Open Skies]] * [[Grumman OV-1 Mohawk]] === R - Reconocencia === [[Ficheru:Usaf.u2.750pix.jpg|thumb|[[Avión espía]] [[Lockheed U-2]].]] R de ''reconnaissance'', "reconocencia". Les Aeronaves de reconocencia a tierra o nel aire de la USAF son usaes pa vixilar l'actividá enemiga en tierra o nel aire, orixinalmente nun porten armamentu. Grandes cantidaes de UAV's ('''O'''nmanned remotely-controlled reconnaissance '''A'''ircrafts, pola so sigla n'inglés) fueron desenvueltes y esplegaes apocayá. Los UAVs fueron abarataos en costos de caltenimientu y operación, y demostraron ser más capaces de volar por más tiempu y con poco esfuerciu humanu n'operación y caltenimientu; menguando los accidentes aéreos, y alzando la capacidá operativa de la fuercia. ''Nota: Vease que l'U-2 ta designáu como una aeronave de tipu ''utility''/''utilitariu'', y ésta ye usada como una platforma de reconocencia.'' * [[Fairchild C-26 Metroliner|C-26 Metroliner/RC-26B]] * [[Boeing EC/RC-135|Boeing EC/RC-135S/O/V/W Combat Ball/Combat Sent/Combat Sent/Rivet Joint]] * [[RQ-4 Global Hawk|RQ-4A Global Hawk]] * [[RQ-11 Raven]] * [[Lockheed U-2|U-2R/S "Dragon Lady"]] === T - Entrenamientu === T de ''trainer'', "entrenador". Les aeronaves d'entrenamientu de la US Air Force suelen ser puestes al serviciu de tripulaciones n'etapes d'instrucción por que se familiaricen colos sos llabores nel aire, según n'equipos acrobáticos amenorgaos. * [[T-1A Jayhawk]] * [[Beechcraft T-6 Texan II|T-6A Texan II]] * [[T-37 Tweet|T-37C Tweet]] * [[T-38 Talon|(A)T-38A/B/C Talon]] * [[Boeing T-43|T-43A]] * [[McDonnell Douglas T-45 Goshawk]] * [[TG-10|TG-10B/C/D]] * [[TG-15A]]/[[TG-15A|TG-15B]] === O - Utilitarios === O de ''utility'' "utilitariu". Estes aeronaves son básicamente usaes en delles ocasiones onde se precisa de necesidaes de tresporte específiques. Por casu, un UH-50 Huey podría ser usáu pa tresportar personal alredor d'una unidá o base de grandes dimensiones; o a un sitiu de llanzamientu de misiles y/o cohetes, según pueden usase pa servicios d'evacuación. Estes aeronaves suelen ser de tolos tipos n'usu. * [[Pilatus PC-12|U-28A]] * [[UH-1N Twin Huey|UH-1N Iroquois]] * [[Bell UH-1Y Venom]] * [[Sikorsky UH-60 Black Hawk]] * [[de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter|UV-18A/B Twin Otter]] === V - Tresporte VIP === [[Ficheru:Air Force One over Mt. Rushmore.jpg|thumb|[[Boeing VC-25|VC-25A]] ([[Air Force One]]).]] Esta clase ye la usada pal tresporte de les personalidaes más sobresalientes del gabinete presidencial, como'l presidente y el vice-presidente de la Unión ('''V'''ery '''I'''mportant '''P'''eople, pol so acrónimu n'inglés); según los secretarios, subsecretarios de los gabinetes ministeriales del gobiernu federal de EE&nbsp;UU., y oficiales gubernamentales (por casu, senadores y los sos representantes), los mandos del '''Staff Conxuntu de Defensa''', y d'otres personalidaes destacaes. * [[McDonnell Douglas C-9|VC-9C]] * [[Boeing VC-25|VC-25A]] (Air Force One) * [[Boeing C-32|C-32A/B]] (Air Force Two) === W - Reconocencia meteorolóxica === W de ''Weather'', "tiempu". Estes aeronaves son usaes pa estudiar eventos meteorolóxicos como [[Ciclón tropical|furacanes]] y [[tifón|tifones]]. * [[Lockheed WC-130|WC-130J Super Hercules]] * [[WC-135 Constant Phoenix|WC-135C/W Constant Phoenix]] === Aeronaves Estranxeres ensin designación oficial usaes por Escuadrones d'Operaciones Especiales === * [[Antonov An-26|An-26 Curl]] operáu pol 6º EOE nel aeródromu de Hurlburt (6º Escuadrón d'Operaciones Especiales) * [[CASA CN-235|CN-235-100]]<ref>[http://www.airliners.net/open.file/775218/L/ Photos: Airtech CN-235 Aircraft Pictures | Airliners.net<!-- Bot generated title -->]</ref> operáu pol 427º Escuadrón d'Operaciones de Combate Nocherniegues. * [[El mio-8]] operáu pol 6º EOE (6º Escuadrón d'Operaciones Especiales). == Escalafón d'oficiales y personal alistao == {| style="border:1px solid #8888aa; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%;" |- style="background:#ccc;" !'''Rangu de Comisión'''||O-1||U-2||O-3||O-4||O-5||O-6||O-7||O-8||O-9||O-10||Especial¹ |- align=center | style="background:#ccc;"| '''Insinia''' || [[Ficheru:US-OF1B.svg|17px]] || [[Ficheru:US-O2 insignia.svg|17px]] || [[Ficheru:US-O3 insignia.svg|45px]] || [[Ficheru:US-O4 insignia.svg|45px]] || [[Ficheru:US-O5 insignia.svg|45px]] || [[Ficheru:US-O6 insignia.svg|45px]] || [[Ficheru:US-O7 insignia.svg|45px]] || [[Ficheru:US-O8 insignia.svg|45px]] || [[Ficheru:US-O9 insignia.svg|75px]] || [[Ficheru:US-O10 insignia.svg|105px]] || [[Ficheru:US-O11 insignia.svg|80px]] |- align=center | style="background:#ccc;"| '''Títulu''' || [[Secundo Teniente|Segundu<br />Teniente]] || [[Primer Teniente|Primer<br />Teniente]] || [[Capitán (Estaos Xuníos)|Capitán]] || [[Comandante/Mayor (Estaos Xuníos)|Mayor]] || [[Teniente Coronel (Estaos Xuníos)|Teniente<br />Coronel]] || [[Coronel (Estaos Xuníos)|Coronel]] || [[Xeneral de la Brigada (Estaos Xuníos)|Brigadier<br />Xeneral]] || [[Mayor Xeneral (Estaos Xuníos)|Mayor<br />Xeneral]] || [[Teniente Xeneral (Estaos Xuníos)|Teniente<br />Xeneral]] || [[Xeneral (Estaos Xuníos)|Xeneral]] || [[Xeneral de la Fuercia Aérea (Estaos Xuníos)|Xeneral<br />de la Fuercia Aérea]] |- align=center ||Abbreviation²||2d Lt||1st Lt||Capt||Maj||Lt Col||Col||Brig Xen||Maj Xen||Lt Xen||Xen||GAF |- align=center |colspan=8| |- align=center ||NATO Code||colspan="2"|OF-1||OF-2||OF-3||OF-4||OF-5||OF-6||OF-7||OF-8||OF-9||OF-10 |- |colspan=5| <small>¹ Emplegáu en tiempu de guerra.</small><br /> <small>² Nun hai periodu en cual dase abreviación.</small> |} {| style="border:1px solid #8888aa; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%;" |- style="background:#ccc;" !'''[[Rangu de Soldaos de la Fuercia Aérea]]'''||E-1||E-2||E-3||E-4||E-5||E-6||colspan=2|E-7||colspan=2|E-8||colspan=4|E-9 |- align=center | style="background:#ccc;"|Insinia || ''Non Insinia'' || [[Ficheru:E2 USAF AM.svg|47px]] || [[Ficheru:E3 USAF AM1.svg|47px]] || [[Ficheru:E4 USAF SAM.svg|47px]] || [[Ficheru:E5 USAF SSGT.svg|47px]] || [[Ficheru:E6 USAF TSGT.svg|47px]] || [[Ficheru:E7a USAF MSGT.svg|44px]] || [[Ficheru:E7b USAF 1STSGT1.svg|44px]] || [[Ficheru:E8a USAF SMSGT.svg|44px]] || [[Ficheru:E8b USAF 1STSGT2.svg|44px]] || [[Ficheru:E9a USAF CMSGT.svg|44px]] || [[Ficheru:E9b USAF 1STSGT3.svg|44px]] || [[Ficheru:E9c USAF CCMS.svg|44px]] || [[Ficheru:E9d USAF CMSAF.svg|44px]] |- align=center | style="background:#ccc;"|Títulu|| [[Aviador Básicu|Aviador<br />Básicu]] || [[Aviador]] || [[Aviador de primera]] || [[Aviador Mayor]] || [[Sarxentu de Personal]] || [[Sarxentu Téunicu|Sarxentu<br />Téunicu]] |colspan=2| [[Sarxentu Maestre|Sarxentu<br />Maestre]]¹ |colspan=2| [[Sarxentu Maestre Mayor|Sarxentu Maestre<br />Mayor]]¹ |colspan=2| [[Sarxentu Maestre en Xefe|<br />Sarxentu Maestre en Xefe]]¹ || [[Sarxentu Maestre Xefe de Comandu|Sarxentu Maestre<br />Xefe de Comandu]] || [[Sarxentu Maestre Xefe de la Fuercia Aérea|Sarxentu Maestre Xefe <br />de la Fuercia Aérea]] |- align=center ||Abbreviation||AB||Amn||A1C||SrA||SSgt||TSgt||colspan=2|MSgt||colspan=2|SMSgt||colspan=2|CMSgt||CCM||CMSAF |- align=center |NATO Code||OR-1||OR-2||OR-3||OR-4||OR-5||OR-6||colspan=2|OR-7||colspan=2|OR-8||colspan=2|OR-9||OR-9||OR-9 |- |colspan=15| ¹ <small>La Fuercia Aérea nun inclúi rangu de [[Primer Sarxentu# Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos|Primer Sarxentu]] rangu; señalar con un diamante.</small> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|United States Air Force}} * [http://www.af.mil/ Sitiu oficial USAF, n'inglés] * [http://www.airforce.com/ Sitiu oficial USAF de Reclutamiento] * [https://web.archive.org/web/20100922110753/http://www.dosomethingamazing.com/ DoSomethingAmazing.com Otru sitiu oficial de reclutamiento USAF] * [https://web.archive.org/web/20061028045711/https://www.airforcehistory.hq.af.mil/ Oficina d'Historia USAF] * [http://www.afhra.af.mil/ Axencia d'Investigación Histórica USAF] * [http://www.nationalmuseum.af.mil/ Muséu Nacional USAF] * {{enllaz rotu|1=[https://jfiit.eglin.af.mil Joint Fires Integration and Interoperability Team] |2=https://jfiit.eglin.af.mil/ |bot=InternetArchiveBot }} works with all branches * [https://web.archive.org/web/20141222222945/http://www.usafpatches.com/ Emblemes USAF] {{Tradubot|Fuerza Aérea de los Estaos Xuníos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos|Fuercia Aérea d'Estaos Xuníos]] 7he6q17w67fil5jjanlvd1hu8gde79o 0 117129 4493770 4061393 2026-05-18T05:36:34Z Limotecariu 735 4493770 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = Kurhessen |nome_completu = |nome_común = |continente = |forma_de_gobiernu = |status = Provincia del [[Estáu Llibre de Prusia]] |yera = [[II Guerra Mundial]] |añu_entamu = 1944 |añu_fin = 1945 |eventu_empecipio = |eventu_fin = |fecha_entamu = 1 d'abril |fecha_fin = 19 de setiembre |eventu_posterior1 = Estáu de [[Hesse]] |fecha_eventu_posterior1 = 1 d'avientu de 1946 |p1 = Provincia de Hesse-Nassau |bandera_p1 = Flagge Preußen - Provinz Hessen-Nassau.svg |s1 = Gran Hesse |bandera_s1 = Flag of Hesse.svg |imaxe_bandera = |bandera = |imaxe_escudu = Wappen Hessen-Nassau.png |símbolu = |mapa = Location Nazi Germany - Kurhessen.png |aclaración_mapa = |capital = Kassel |lema_nacional = |himnu_nacional = |idioma = |idioma_non_oficial = |relixón = |moneda = |título_líder = Altu Presidente |líder1 = Karl Gerland |añu_líder1 = |dato_año1 = |dato_superficie1 = 9200 |dato_población1 = 971887 |miembru_de = |notes = }} La '''Provincia de Kurhessen''' {{Etimoloxía|alemán|Provinz Kurhessen}} foi una provincia de [[Estáu Llibre de Prusia|Prusia]] dientro de l'[[Alemaña Nazi]] ente 1944 y 1945. Anque tolos [[organización territorial de la República de Weimar|estaos alemanes]] de la República de Weimar, incluyendo Prusia, fueren ''de facto'' disueltos en 1933, el gobiernu nazi formalmente eslleió la prusiana [[Provincia de Hesse-Nassau]] en dos provincies el 1 d'abril de 1944: Kurhessen y la [[Provincia de Nassau]]. El nome ''Kurhessen'' provién del anterior [[Electoráu de Hesse|Electoráu de Hesse-Kassel]] (o Hesse-Cassel; 1803-1866) que, tres la [[Guerra austro-prusiana]], Prusia se anexonó pa formar parte de la Provincia de Hesse-Nassau. Tres el final de la [[II Guerra Mundial]], Kurhessen cayó so alministración [[Estaos Xuníos|americana]]. La provincia foi eslleida poles fuercies d'ocupación d'Estaos Xuníos el 19 de setiembre de 1946 y pasó a formar parte de la zona d'alministración de [[Gran Hesse]]. Xustu sobre un añu dempués, Gran Hesse convertir nel modernu estáu de [[Hesse]]. {{Tradubot|Provincia de Kurhessen}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies del Estáu Llibre de Prusia|Kurhessen]] [[Categoría:Estaos desapaecíos d'Alemaña]] eaqifjw0nk0jzx0bza61dd6ah2j0d9z 0 117188 4493798 4391380 2026-05-18T05:51:24Z Limotecariu 735 4493798 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = ''Freier Volksstaat Württemberg'' |nome_completu = Estáu Llibre Popular de Wurtemberg |nome_común = Wurtemberg |continente = Europa |forma_de_gobiernu = |status = [[Estaos de la República de Weimar|Estáu]] d'[[República de Weimar|Alemaña]] |yera = Periodu ente guerres |año_empecipio = 1918 |añu_fin = 1945 |eventu_empecipio = |eventu_fin = Abolición (''de iure'') |fecha_entamu = 9 de payares |fecha_fin = |eventu1 = Constitución promulgada |fecha_eventu1 = 29 de setiembre |añu_eventu1 = 1919 |eventu2 = [[Gleichschaltung|Abolición]] (''de facto'') |fecha_eventu2 = 7 d'abril |añu_eventu2 = 1933 |p1 = Reinu de Wurtemberg |bandera_p1 = Flagge Königreich Württemberg.svg |p2 = |bandera_p2 = |s1 = Wurtemberg-Baden |bandera_s1 = Flag of Württemberg-Baden.svg |s2 = Wurtemberg-Hohenzollern |bandera_s2 = Flagge Königreich Württemberg.svg |imaxe_bandera = Flagge Königreich Württemberg.svg |bandera = |imaxe_escudu = Wappen Volksstaat Württemberg (Farbe).svg |símbolu = Escudu de Wurtemberg |mapa = Wurttemberg in the German Reich (1925).svg |aclaración_mapa = Llocalización de Wurtemberg (colloráu) dientro d'Alemaña |capital = Stuttgart |lema_nacional = |himnu_nacional = |idioma = |idioma_non_oficial = |relixón = |moneda = |título_líder = Presidente |líder1 = [[Wilhelm Blos]] |añu_líder1 = 1918-1920 (primero) |líder2 = [[Christian Mergenthaler]] |añu_líder2 = 1933-1945 (postreru) |dato_año1 = 1925<ref>{{cita llibru | títulu = Beckmanns Welt-Lexikon und Welt-Atles | editorial = Verlagsanstalt Otto Beckmann | añu =1931 | allugamientu = Leipzig / Viena}}</ref> |dato_superficie1 = 19508 |dato_población1 = 2580235 |dato_año2 = |dato_superficie2 = |dato_población2 = |miembru_de = [[República de Weimar]] |notes = }} [[Ficheru:KgrWuerttemberg.png|thumb|250px|Territoriu]] L''''Estáu Llibre Popular de Wurtemberg''' ({{lang-de|Freier Volksstaat Württemberg}}) foi un estáu d'Alemaña mientres la [[República de Weimar]] en [[Wurtemberg]]. == Revolución de 1918 == Mientres Alemaña sufría una [[Revolución de Payares|revolución violenta]] cerca del fin de la [[I Guerra Mundial]], el [[Reinu de Wurtemberg]] foi tresformáu d'una monarquía a una república democrática ensin derramamiento de sangre. El rei [[Guillermu II de Wurtemberg]] abdicó'l 30 de payares de 1918. Tres la introducción de la so nueva constitución y la [[Constitución de Weimar]] en 1919, Wurtemberg foi restablecíu como miembru del [[Reich Alemán]].<ref>L'Artículu 1 de la constitución de Wurtemberg (25 de setiembre de 1919) establez: "Wurtemberg ye una república democrática y miembru del Reich Alemán. L'autoridá del estáu ye exercida acordies con esta constitución y la llei nacional alemana". L'artículu 2 de la [[Constitución de Weimar]] (11 d'agostu de 1919) establez: "El territoriu del Reich Alemán consta del territoriu de los estaos miembros".</ref> En comparanza col baturiciu políticu qu'afectó a la [[República de Weimar]], el desenvolvimientu políticu en Wurtemberg llevar a cabu con estabilidá y continuidá. Los trés periodos llexislativos del parllamentu de Wurtemberg dende [[1920]] hasta [[1932]] trescurrieron escosando'l llargor prescritu de cuatro años, a diferencia de asoceder a nivel federal. Los [[SPD|socialdemócrates]] perdieron ceo la so influencia en Wurtemberg na hestoria del estáu, y formáronse coaliciones conservadores de 1924 a 1933. A pesar de les numberoses crisis financieres qu'afectaron a Alemaña mientres los años 1920 y 1930, el [[desenvolvimientu económicu]] de Wurtemberg evolucionó meyor qu'en munchos otros estaos alemanes, y la so capital, [[Stuttgart]], convertir nun centru rexonal de les finances y la cultura. == 1933-1952 == Cola [[Machtergreifung|toma Nazi del poder nacional]] en 1933 y la siguiente eliminación de toes la organizaciones non nazis (''[[Gleichschaltung]]''), Wurtemberg y tolos otros estaos alemanes fueron abolíos, n'espíritu si non na llei. Foi fundíu por curtiu tiempu nel [[divisiones alministratives de l'Alemaña nazi|"gau"]] de Wurtemberg-Hohenzollern. Dempués de la [[II Guerra Mundial]], Wurtemberg foi estremáu ente les [[zones d'ocupación aliaes n'Alemaña|zones d'ocupación aliaes]] francesa y americana d'Alemaña y convirtióse en parte de dos nuevos estaos: [[Wurtemberg-Baden]] (gobernada polos americanos) y el más pequeñu [[Wurtemberg-Hohenzollern]] gobernáu polos franceses. Estos dos estaos fueron fundíos con [[Baden del Sur|Baden]] en 1952 pa formar el modernu [[bundesland (Alemaña)|estáu federáu alemán]] de [[Baden-Wurtemberg]]. L'antiguu escudu d'armes del Estáu Llibre Popular foi darréu utilizáu pola [[familia Porsche]] como inspiración pa crear el logotipu de la compañía [[Porsche]], treslladada d'[[Austria]] a [[Stuttgart]] a la fin de la [[II Guerra mundial]] y al entamu del [[milagru económicu alemán]]. == Ver tamién == * [[Organización territorial de la República de Weimar]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.gonschior.de/weimar/Wuerttemberg/index.htm Estáu Llibre Popular de Wurtemberg] (n'alemán) {{Tradubot|Estado Libre Popular de Wurtemberg}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Estaos de la República de Weimar]] [[Categoría:Estaos desapaecíos de Baden-Wurtemberg]] [[Categoría:Wurtemberg]] 1wsvus8r3im1q4uoxifsrnvl0019m71 0 117690 4493724 4476973 2026-05-18T04:55:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493724 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon''' {{nym}} foi esposa del rei [[Xurde VI del Reinu Xuníu|Xurde VI]] y polo tanto [[Reina Consorte del Reinu Xuníu|reina consorte]] del [[Reinu Xuníu]] y los [[Dominiu británicu|dominios británicos]], dende 1936 hasta la muerte del so maríu en 1952. Tamién foi la última reina consorte d'[[Irlanda]] y la última emperatriz de la [[India]]. Dempués de la muerte de Xurde VI empezó a ser conocida como la '''[[Reina madre|Reina Madre]]''', pa evitar confundila cola so fía.<ref>Butler, Dona: «[http://www.vision.org/visionmedia/article.aspx?id=556 Biography: Elizabeth Bowes-Lyon, the indomitable Queen Mum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220160537/http://www.vision.org/visionmedia/article.aspx?id=556 |date=2013-12-20 }}» (n'inglés) Visión.org. Consultáu 4 de febreru de 2011.</ref> En 1936, el so home convirtióse inesperadamente en rei, cuando'l so hermanu [[Eduardu VIII del Reinu Xuníu|Eduardu VIII]] abdicó pa casase con [[Wallis Simpson]], una divorciada d'Estaos Xuníos. Yá como reina consorte acompañó al so home en xires diplomátiques por [[Francia]] y [[Estaos Xuníos]] nel periodu previu a la [[Segunda Guerra Mundial]]. Mientres el conflictu, el so espíritu aparentemente indomable apurrió sofitu moral al pueblu británicu. En reconocencia al so papel como preséu de propaganda, [[Adolf Hitler]] describir como «la muyer más peligrosa d'[[Europa]]».<ref name="rml"/> Dempués de la guerra la salú del so home deterioróse y finó en 1952, dexándola viuda a la edá de 51 años. A la muerte de la so suegra, col so cuñáu viviendo nel estranxeru y cola so fía mayor convertida en reina a la edá de 25 años, Isabel convertir nel miembru más antiguu de la [[familia real británica|Familia Real]] y asumió la posición de [[Matriarcáu|matriarca]]. Nos sos últimos años foi un miembru consistentemente popular de la realeza, cuando otros teníen baxos niveles d'aprobación.<ref name="moore">{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/queenmother/article/0,,676855,00.html |nome=Lucy |apellíu=Moore |títulu=A wicked twinkle and a streak of steel |editorial= ''The Guardian'' |fecha=31 de marzu de 2002 |fechaaccesu=4 de febreru de 2011|idioma=inglés}}</ref> Siguió con una vida pública activa hasta pocos meses antes de la so muerte a la edá de 101 años, siete selmanes dempués de la muerte de la menor de los sos dos fíes, la princesa Margarita.<ref>Redaición (9 de febreru de 2002) «[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_1810000/1810798.stm Morrió la princesa Margarita]» BBC News. Consultáu'l 10 de febreru de 2011.</ref> == Infancia == Isabel foi la menor y novena fía de [[Claude Bowes-Lyon]] —más tarde 14ᵘ conde de Strathmore y Kinghorne— y de [[Cecilia Cavendish-Bentinck]]. La so madre yera descendiente del primer ministru británicu [[William Henry Cavendish-Bentinck|William Cavendish-Bentinck]], 3ᵉʳ duque de Portland, y del [[gobernador xeneral de la India]], [[Richard Wellesley, I marqués Wellesley|Richard Wellesley]], 1ᵉʳ marqués Wellesley, hermanu mayor d'otru primer ministru, [[Arthur Wellesley, I duque de Wellington|Arthur Wellesley]], 1ᵉʳ duque de Wellington. L'allugamientu de la so nacencia ye incierta, pero presumir que nació na casona de los sos padres en [[Belgrave Square|Belgrave]], nos [[Grosvenor Square|Xardinos Grosvenor]] o nuna [[ambulancia]] tirada por caballos mientres el trayeutu al hospital.<ref>{{cita llibru |nome=Alison |apellíos=Weir |títulu=Britain's Royal Families: The Complete Genealogy, Revised edition |editorial=Pimlico |ubicación=Londres |añu=1996 |isbn=0-7126-7448-9|páxines=330 }}</ref> Como posible llugar de la so nacencia tamién se mentó la casa en [[Londres]] de la so güela materna, [[Luisa Burnaby]].<ref>Shawcross, p. 15.</ref> La so nacencia rexistrar en Hitchin, [[Hertfordshire]],<ref>Civil Registration Indexes: Births, Xeneral Register Office, England and Wales. Jul-Sep 1900 Hitchin, vol. 3a, p. 667.</ref> cerca de la casa de campu de los Strathmore, St. Paul's Walden Bury; tamién se dio como llugar de nacencia nel censu del añu siguiente.<ref>1901 England Census, Class RG13, piece 1300, foliu 170, p. 5.</ref> De relixón [[Anglicanismu|anglicano]], foi bautizada'l 23 de setiembre de 1900 na ilesia parroquial de Tolos Santos y los sos padrinos fueron la so tía paterna lady Maud Bowes-Lyon y la so prima, la esposa de Arthur James.<ref name="Yvonne">{{cita web|url = http://users.uniserve.com/~canyon/christenings.htm#Christenings|títulu = Queen Elizabeth the Queen Mother|fechaaccesu = 10 de xineru de 2011|añoacceso = |autor = Dermoskoff, Yvonne|editorial = Royal Christenings|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110806125845/http://users.uniserve.com/~canyon/christenings.htm#Christenings|fechaarchivu = 2011-08-06}}</ref> Según un censu de 1911, siguía viviendo en Hitchin. Pasó gran parte de la so infancia en [[St. Paul's Walden]], según nel [[Castiellu de Glamis]], llar ancestral del Conde de Glamis, n'[[Angus (Escocia)|Angus]], [[Escocia]].<ref>El condáu de Angus foi llamáu Forfarshire hasta 1928.</ref> Foi educada en casa por una [[institutriz]] hasta la edá d'ocho años y yera aficionada a los deportes de campu, los caballos y los perros.<ref name="Llibru">{{cita llibru |apellíu=Vickers |nome=Hugo |enllaceautor=Hugo Vickers |títulu=Elizabeth: The Queen Mother |url= |fechaaccesu=|idioma=|otros= |edición= |añu=2006 |editor= |editorial=Arrow Books/Random House |allugamientu= |isbn=978-00994-76627 |capítulu= |páxina= |cita=}}</ref> Cuando empezó los sos estudios en [[Londres]], sorprendió a los sos profesores por empecipiar un ensayu con dos pallabres griegues del ''[[Anábasis de Xenofonte|Anábasis]]'' de [[Xenofonte]]. Les asignatures nes que tenía meyor desempeñu yeren la lliteratura y l'escritura. Más palantre retomó los sos estudios de forma privada con Käthe Kübler, una institutriz [[xudía]] [[alemana]], y pasó l'exame llocal de Oxford con honores a los 13 años d'edá.<ref>Vickers, páxs. 10–14.</ref> El día del so decimocuartu cumpleaños, [[Gran Bretaña]] declaró-y la guerra a [[Alemaña]]. El so hermanu mayor, Fergus, oficial nel [[Exércitu Británicu|Reximientu Black Watch]], morrió n'aición en [[Francia]] mientres la [[Batalla de Loos]] en 1915. Otru de los sos hermanos, Michael, foi reportáu como sumíu'l 28 d'abril de 1917.<ref>Shawcross, p. 85.</ref> Tres selmanes dempués, la familia afayó que fuera mancáu y prindáu, y permaneció nun campu de [[Prisioneru de guerra|prisioneros de guerra]] mientres el restu del conflictu bélicu. Glamis convertir nuna clínica de reposu pa soldaos mancaos ya Isabel ayudó a brindar atención a los soldaos<ref name="Llibru"/> xunto a la so madre y la so hermana Rose.<ref name="Iglesias" /> Tamién collaboró mientres la organización del rescate de los enseres del castiellu tres una grave quema'l 16 de setiembre de 1916.<ref>Shawcross, páxs. 79–80.</ref> == Matrimoniu col príncipe Alberto == [[Ficheru:Wedding of George VI and Elizabeth Bowes-Lyon.png|thumb|left|220px|Casoriu d'Isabel col príncipe Alberto, 1923]]El príncipe [[Xurde VI del Reinu Xuníu|Alberto, duque de York]] —«Bertie» pa la familia— foi'l segundu fíu del rei [[Xurde V del Reinu Xuníu|Xurde V]]. Conoció a Isabel cuando yeren neños yá que yera amigu de los sos hermanos mayores y propúnxo-y matrimoniu per primer vegada al poco tiempu, en 1921, pero ella refugar porque taba medrosa de «nunca, nunca más tener la llibertá de pensar, falar y actuar como siento que realmente tendría de faelo».<ref name="Diariu">{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/news/2002/apr/01/guardianobituaries.queenmother |títulu= A life of legend, duty and devotion |fechaaccesu =10 de xineru de 2011 |añoacceso = |autor = Ezard, John |fecha=1 d'abril de 2002 |editorial = ''The Guardian''|páxina = |idioma = inglés }}</ref> Cuando Alberto declaró que nun se casaría con nenguna otra muyer, la so madre, la [[María de Teck|reina María]], visitó'l Castiellu de Glamis, la residencia oficial de los Condes de Strathmore y Kinghorne, pa conocer a la nueva. Quedó convencida de qu'Isabel yera «la única que podía faer feliz a Bertie», pero negar a intervenir.<ref>{{cita llibru |apellíu=Airlie |nome=Mabell |enllaceautor=Mabell Ogilvy |títulu=Thatched with Gold |url= |fechaaccesu= |idioma=|otros= |edición= |añu=1962 |editor=Hutchinson |editorial= |allugamientu=Londres |isbn= |capítulu= |páxina=167 |cita=}}</ref> Coles mesmes, Isabel yera cortexada por James Stuart, que foi l'escuderu d'Alberto hasta que dexó'l serviciu del príncipe por un trabayu meyor remunerado nel negociu petroleru d'Estaos Xuníos.<ref>Shawcross, páxs. 133–135.</ref> Stuart yera amás descendiente de la corona escocesa. Tamién cuntaba ente los sos pretendientes al príncipe [[Pablo de Serbia]].<ref name="Iglesias" /> En febreru de 1922, foi dama d'honor na boda de [[María de Windsor|María]], la hermana del príncipe Alberto, col [[Vizconde de Lascelles]].<ref>Shawcross, páxs. 135–136.</ref> Al mes siguiente, Alberto propúnxolu nuevamente matrimoniu pero refugar una vegada más.<ref>Shawcross, p. 136.</ref> Finalmente, en xineru de 1923, aportó a casase col príncipe a pesar de les sos duldes alrodiu de la vida dientro de la realeza.<ref>{{Obra citada|títulu=The Queen Mother|nome=Elizabeth|enllaceautor=Elizabeth Longford|editorial=Weidenfeld & Nicolson|páxina=23|apellíu=Longford|añu=1981}}.ISBN 978-0-297-77976-6</ref> La llibertá que tuvo Alberto pa escoyer a Isabel, llegalmente una plebeya anque fía d'un noble, consideróse un xestu a favor de la modernización política; enantes esperábase que los príncipes casóse con princeses d'otres cases reales.<ref>Roberts, páxs. 57–58; Shawcross, p. 113.</ref> Contraxeron matrimoniu'l 26 d'abril na [[Abadía de Westminster]]. Inesperadamente,<ref>Shawcross, p. 177.</ref> mientres el camín a l'abadía, Isabel punxo'l so ramu de flores na [[Tumba del Soldáu Desconocíu]],<ref>Vickers, p. 64.</ref> xestu que dende entós copió cada novia real, anque les novies posteriores optaron por faelo nel camín de regresu del altar. A partir del so matrimoniu recibió'l tratamientu de [[Tratamientos protocolarios de la monarquía|La so Alteza Real]] la [[duquesa de York]].<ref>Shawcross, p. 168.</ref> Dempués d'un almuerzu nupcial nel [[Palaciu de Buckingham]], preparáu pol chef [[Gabriel Tschumi]], partieron en lluna de miel a [[Polesden Lacey]], una casa solariega en [[Surrey]], y depués dirixéronse a [[Escocia]], onde Isabel s'arimó de [[tosferina]].<ref>Carta de Xurde VI a la so madre, 25 de mayu de 1923, citada por Shawcross, p. 185.</ref> == Duquesa de York == [[Ficheru:Queen in Sydney, Australia, waving (8415567957).jpg|thumb|right|190px|La duquesa en marzu de 1927.]]Dempués d'una esitosa visita a [[Irlanda del Norte]] en 1924, el gobiernu [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|llaborista]] tuvo d'alcuerdu en que'l matrimoniu podía visitar [[África Oriental]] dende avientu de 1924 hasta abril de 1925.<ref>Shawcross, páxs. 218–219.</ref> Esti gobiernu foi ganáu polos [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|conservadores]] nes [[Eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 1924|eleiciones xenerales]] de payares fechu qu'Isabel describió a la so madre como «maraviyosu»—<ref>Carta d'Isabel a Lady Strathmore, 1 de payares de 1924, citada en Shawcross, p. 217.</ref> y el [[gobernador xeneral]] del [[Sudán Anglu-Exipciu]], Sir Lee Stack, foi asesináu tres selmanes dempués. A pesar d'esto, la xira siguió alantre y percorrieron [[Adén]], [[Kenia]], [[Uganda]] y [[Sudán]], pero evitaron [[Exiptu]] por cuenta de les tensiones polítiques presentes nesi país.<ref>Shawcross, páxs. 221–240.</ref> Alberto tenía un tatexo qu'afectaba la so capacidá pa pronunciar discursos y dempués d'ochobre de 1925, Isabel ayudar al traviés d'una terapia escurrida por [[Lionel Logue]], como quedó reflexáu nel filme ''[[The King's Speech]]''. En 1926, la pareya tuvo la so primer fía, [[Sabela II del Reinu Xuníu|Isabel]] —Lilibet pa la familia—, que más tarde se convertiría na reina Sabela II.<ref>«[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/i/isabel_ii.htm Sabela II d'Inglaterra]» Biografíes y vides.com. Consultáu'l 10 de febreru de 2011.</ref> La so otra fía, [[Margarita del Reinu Xuníu|Margarita]], nació cuatro años dempués, en 1930. En 1927, el matrimoniu viaxó a [[Australia]] ensin la so fía pa inaugurar la Casa del Parllamentu en [[Canberra]].<ref>{{cita web |url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/Royaltours.aspx |títulu= Royal tours |fechaaccesu =10 de xineru de 2011 |editorial = Official web site of the British monarchy |páxina = |idioma = inglés}}</ref> Isabel taba, nes sos propies pallabres, «bien murnia por dexar al so ñácaru».<ref>Diariu d'Isabel, 6 de xineru de 1927, citáu por Shawcross, p. 264.</ref> El so viaxe per mar llevar al traviés de [[Xamaica]], la [[Canal de Panamá]] y l'[[Océanu Pacíficu]]; la duquesa tuvo constantemente esmolecida por tornar col so ñácaru a Gran Bretaña pero'l so viaxe foi un ésitu en términos de rellaciones públiques.<ref>Shawcross, páxs. 266–296.</ref> Isabel dexó encantáu al públicu en [[Fixi]], cuando saludó a una llarga llista d'invitaos oficiales.<ref>Shawcross, p. 277.</ref> En Nueva Zelanda cayó enferma con un [[resfriáu]] y perdió dellos compromisos, pero esfrutó de la pesca local.<ref>Shawcross, páxs. 281–282.</ref> Nel viaxe de regresu al traviés de [[Mauriciu]], la [[Canal de Suez]], [[Malta]] y [[Xibraltar]], el so tresporte, el ''[[HMS Renown (1916)|HMS Renown]]'', amburóse y tuvieron d'abandonar el barcu un poco primero de que el fueu quedara so control.<ref>Shawcross, páxs. 294–296.</ref> == Ascensu al tronu y abdicación d'Eduardu VIII == {{AP|Crisis pola abdicación d'Eduardu VIII|Coronación de Xurde VI del Reinu Xuníu ya Isabel Bowes-Lyon}} El 20 de xineru de 1936, el rei [[Xurde V del Reinu Xuníu|Xurde V]] morrió y el so fíu mayor, el príncipe de Gales, convertir nel so socesor col nome d'[[Eduardu VIII del Reinu Xuníu|Eduardu VIII]]. Xurde V espresara les sos reserves alrodiu del so fíu mayor: «ruegu a Dios que'l mio fíu mayor nunca se case nin tenga fíos, por que nada s'interponga ente Bertie y Lilibet y el tronu».<ref>{{Obra citada |apellíu=Ziegler |nome=Philip |enllaceautor=Philip Ziegler |títulu=King Edward VIII: The Official Biography |lugar=Londres |editorial=Collins |añu=1990 |páxina=199|isbn=0-002-15741-1}}.</ref> De cutio, Eduardo provocó una [[Crisis pola abdicación d'Eduardu VIII|crisis constitucional]] pola so insistencia en casase cola divorciada d'Estaos Xuníos [[Wallis Simpson]]. Anque llegalmente podía faelo, como rei ocupaba'l puestu de [[Gobernador Supremu de la Ilesia d'Inglaterra]], que nesa dómina nun dexaba que les persones divorciaes volvieren casase. Los ministros creíen que'l pueblu nunca aceptaría a Wallis como reina y aconseyábenlu que nun se casara. Como [[Monarquía constitucional|monarca constitucional]], Eduardo taba obligáu a aceptar el conseyu de los ministros.<ref>{{Obra citada|apellíu=Beaverbrook|nome=Lord|enllaceautor=Max Aitken|títulu=The Abdication of King Edward VIII|editorial=Hamish Hamilton|lugar=Londres|coauthors=Editáu por [[A. J. P. Taylor]]|añu=1966|páxina=57}}</ref> En llugar d'abandonar los sos planes, el Rei decidió abdicar en favor del so hermanu Alberto,<ref>Duque de Windsor, p. 387.</ref> que xubió al tronu nel so llugar de forma inesperada'l 11 d'avientu de 1936 y tomó el nome de [[Xurde VI del Reinu Xuníu|Xurde VI]]. El 12 de mayu de 1937, [[Coronación de Xurde VI del Reinu Xuníu ya Isabel Bowes-Lyon|él ya Isabel fueron coronaos]] na fecha prevista pa la coronación d'Eduardu VIII. La corona de la Reina yera de [[platín]] y taba afatada col diamante [[Koh-i-Noor]].<ref>Shawcross, p. 397.</ref> Eduardo y Simpson casáronse y convirtiéronse nel duque y la duquesa de Windsor, pero ente qu'él recibió'l tratamientu de [[Tratamientos protocolarios de la monarquía|La so Alteza Real]], Xurde VI decidió nega-y el mesmu tratamientu a la duquesa, decisión que la so esposa sofitó.<ref>Carta de Xurde VI a Winston Churchill na que'l Rei afirma que la so familia comparte'l so puntu de vista, citada por Obra citada |apellíu=Howarth |nome=Patrick |títulu=George VI |editorial=Century Hutchinson |añu=1987 |páxina=143|isbn=0-091-71000-6}}.</ref> Cítase qu'Isabel se refería a la duquesa como «esa muyer».<ref>Michie, Alan A. (17 de marzu de 1941) ''[[Life (revista)|Life]]'', citada por Vickers, p. 224.</ref>{{#tag:ref|Acordies con [[Diana Mitford|Lady Mosley]], que conocía a Isabel y a la duquesa de Windsor, la so antipatía puede tener un orixe más fondu. Lady Mosley escribió, «probablemente la teoría de los sos contemporáneos [de los Windsor], de que Cake [un llamatu que Mitford dába-y a la Reina Madre, que derivaba del so sentíu de la moda] taba más bien namorada d'él [del duque] —como una neña— y aceptó al segundu meyor, puede esplicar enforma». Carta de Lady Mosley a la so hermana la [[Deborah Mitford|Duquesa de Devonshire]], 5 de xunu de 1972.<ref>Mosley, Charlotte (2007), ''The Mitfords: Letters Between Six Sisters'', Londres: Fourth Ta, p. 582.</ref>|group=N}} Pela so parte, la duquesa referir a Isabel como «Cookie» (Cocinerita).<ref>Hogg, James; Mortimer, Michael (2002), ''The Queen Mother Remembered'', BBC books, páxs. 84–85. ISBN 0-563-36214-6.</ref> == Reina consorte == === Visites d'estáu y xires reales === [[Ficheru:H.R.H. King George VI and Queen Elizabeth visit the Canadian Pavilion at the World's Fair.jpg|thumb|right|La reina Isabel xunto al so maríu, el rei [[Xurde VI del Reinu Xuníu|Xurde VI]], en 1939.]]Nel branu de 1938 aplazaron una visita d'estáu a [[Francia]] por trés selmanes debíu al fallecimientu de la madre de la Reina. Nel ralu de dos selmanes, la modista Norman Hartnell diseñó-y un dote de vistíos blancos por cuenta de que nun podía usar prendes de colores porque se topaba de [[llutu]].<ref>Shawcross, páxs. 430–433.</ref> La visita d'Estáu foi escurrida pa reforzar la solidaridá anglo-francesa frente a l'agresión de l'[[Alemaña nazi]].<ref>Shawcross, p. 430.</ref> La prensa francesa emponderó l'actitú y l'encantu de la pareya real mientres la visita tardío pero esitoso.<ref>Shawcross, páxs. 434–436.</ref> Sicasí, l'agresión nazi siguió y el gobiernu preparar pa la guerra. Tres l'aprobación de los [[Alcuerdos de Múnich]] de 1938, col enfotu de evitar el conflictu armáu, el primer ministru británicu [[Neville Chamberlain]] foi convidáu al balcón del [[Palaciu de Buckingham]] colos Reis, onde recibió l'aclamación d'un ensame de simpatizantes.<ref>Shawcross, páxs. 438–443.</ref> A pesar de que foi llargamente popular ente'l públicu polo xeneral, la política de Chamberlain frente a Hitler foi oxetu de cierta oposición na [[Cámara de los Comunes del Reinu Xuníu|Cámara de los Comunes]], lo que motivó al historiador [[John Grigg]] a describir el comportamientu del Rei n'asociación tan destacada con un políticu como «l'actu más anticonstitucional realizáu por un soberanu británicu nel presente sieglu [sieglu XX]».<ref>[[Christopher Hitchens|Hitchens, Christopher]] (1 d'abril de 2002), «[http://www.guardian.co.uk/uk/2002/apr/01/queenmother.monarchy9 Mourning will be brief]», ''The Guardian''. Consultáu 6 de febreru de 2011.</ref> Sicasí, los historiadores argumenten que'l Rei namái siguió'l conseyu de los ministros y actuó como taba constitucionalmente obligáu a faelo.<ref>{{cita llibru |apellíu=Sinclair |nome=David |enllaceautor=David Sinclair |títulu=Two Georges: the Making of the Modern Monarchy |url= |fechaaccesu=27 d'avientu de 2010 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1988 |editor= |editorial= Hodder and Staughton|allugamientu= |isbn=0-340-33240-9 |capítulu= |páxina=230 |cita=}}</ref> En xunu de 1939, la pareya percorrió [[América del Norte]]<ref>{{Obra citada|apellíu=Bell|nome=Peter|títulu=The Foreign Office and the 1939 Royal Visit to America: Courting the USA in an Era of Isolationism|pub-periódica=[[Journal of Contemporary History]]|volume=37|númberu=4|páxines=599–616| fecha=Ochobre de 2002| url=http://www.jstor.org/stable/3180762|issn=0022-0094|doi=10.1177/00220094020370040601|fechaaccesu=6 de febreru de 2011|idioma=inglés}}.</ref><ref>{{Obra citada|apellíu=Rhodes|nome=Benjamin D.|añu=2001|títulu=United States foreign policy in the interwar period, 1918–1941|páxina=153|editorial=Greenwood|isbn=0275948250}}.</ref><ref>{{Obra citada|enllaceautor=David Reynolds|apellíu=Reynolds|nome=David|fecha=Agostu de 1983|títulu=FDR's Foreign Policy and the British Royal Visit to the U.S.A., 1939|pub-periódica=Historien|volume=45|númberu=4|páxines=461–472|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1540-6563.1983.tb01576.x/abstract|doi=10.1111/j.1540-6563.1983.tb01576.x|fechaaccesu=6 de febreru de 2011|idioma=inglés}}.</ref><ref>{{Obra citada|apellíu=Rhodes|nome=Benjamin D.|fecha=Abril de 1978|títulu=The British Royal Visit of 1939 and the "Psychological Approach" to the United States|pub-periódica=Diplomatic History|volume=2|númberu=2|páxines=197–211|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-7709.1978.tb00431.x/abstract|doi=10.1111/j.1467-7709.1978.tb00431.x|fechaaccesu=6 de febreru de 2011|idioma=inglés}}.</ref> coles mires de reforzar el sofitu tresatlánticu en casu de guerra y pa reafitar la condición de [[Canadá]] como un reinu con gobiernu autónomu que compartía monarca con [[Gran Bretaña]].<ref>{{Obra citada|apellíu=Galbraith|nome=William|títulu=Fiftieth Anniversary of the 1939 Royal Visit|pub-periódica=Canadian Parliamentary Review|volume=12|númberu=3|páxines=7–8|editorial=Commonwealth Parliamentary Association|llugar=Ottawa|añu=1989|url=http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/Infoparl/12/3/12n3_89y.pdf|formatu=pdf|fechaaccesu=6 de febreru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://www.webcitation.org/5lMOJu1h1?url=http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/Infoparl/12/3/12n3_89y.pdf|fechaarchivu=17 de payares de 2009}}.</ref><ref>{{Obra citada|apellíu=Bousfield|nome=Arthur|coauthors=Toffoli, Garry|títulu=Royal Spring: The Royal Tour of 1939 and the Queen Mother in Canada|editorial=Dundurn Press|añu=1989|llugar=Toronto|páxines=65–66|url=https://books.google.com/?id=1Go5p_CN8UQC&printsec=frontcover&q=|isbn=1-55002-065-X}}.</ref><ref>{{Obra citada|apellíu=Lanctot|nome=Gustave|enllaceautor=Gustave Lanctot|títulu=Royal Tour of King George VI and Queen Elizabeth in Canada and the United States of America 1939|editorial=Y. P. Taylor Foundation|añu=1964|llugar=Toronto}}.</ref><ref>{{Obra citada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/king/023011-1070.06-y.html|apellíu=Library and Archives Canada|enllaceautor=|títulu=The Royal Tour of 1939|editorial=Queen's Printer for Canada|fechaaccesu=6 de xineru de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091030064730/http://www.collectionscanada.gc.ca/king/023011-1070.06-y.html|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2009}}.</ref> La xira llevar al traviés de Canadá y de regresu, pasaron polos [[Estaos Xuníos]], onde visitaron a [[Franklin Roosevelt|Franklin]] y [[Eleanor Roosevelt]] na [[Casa Blanca]] y na so residencia del valle del Hudson. D'alcuerdu a delles publicaciones, mientres unu de los primeros y repitíos alcuentros de la pareya real col públicu, un veteranu de la [[Guerres de los Bóers#Segunda Guerra Anglo-Bóer|Segunda Guerra de los Bóer]] preguntó-y a Isabel: «¿Ye usté [[escocesa]] o [[Inglaterra|inglesa]]?», a lo que contestó: «Soi [[canadiense]]».<ref>Discursu pronunciáu por ''La so Maxestá'' la Reina nel Hotel Fairmont, Vancouver, llunes 7 d'ochobre de 2002, como reportó por casu: Joyce, Greg (8 d'ochobre de 2002) "Queen plays tribute to Canada, thanks citizens for their support", [[The Canadian Press]].</ref> La receición que-yos dio'l públicu de Canadá y Estaos Xuníos foi bien entusiasta<ref>Shawcross, páxs. 457–461; Vickers, p. 187.</ref> y estenó cualquier sentimientu residual de que Xurde ya Isabel yeren un sustitutu menor d'Eduardo.<ref>{{Obra citada |apellíu=Bradford |nome=Sarah |títulu=The Reluctant King: The Life and Reign of George VI |editorial=St Martin's |llugar=Nueva York |añu=1989 |páxines=298–299}}.</ref> Pela so parte, [[Primer Dama de los Estaos Xuníos|la primer dama Eleanor Roosevelt]] dixo que como Reina yera «perfecta, graciosa, informada, que diz lo correcto y de forma atenta, pero qu'ostenta un pocu la so realeza».<ref>Shawcross, p. 479.</ref> Isabel definió esa visita al primer ministru [[William Lyon Mackenzie King|Mackenzie King]] como la xira que nos preparar»,<ref>Bradford, p.281.</ref> y de ende d'equí p'arriba acostumó tornar con frecuencia a Canadá en visites oficiales y privaes.<ref>{{cita web |url = http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/fr-rf/visit-eng.cfm#a3 |títulu = Royal visits to Canada |fechaaccesu = 9 de febreru de 2011 |editorial = Canadian Heritage |páxina = |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100220053337/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/fr-rf/visit-eng.cfm#a3 |fechaarchivu = 20 de febreru de 2010 }}</ref> === La Segunda Guerra Mundial === [[Ficheru:Queen Elizabeth Bowes Lyon in Coronation Robes by Sir Gerald Kelly.jpg|thumb|left|Retrato de la Reina por Sir Gerald Kelly.]]Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], el Rei y la Reina convertir en símbolos de la determinación del Reinu Xuníu pa lluchar contra'l fascismu.<ref>Shawcross, p. 515.</ref> Poco dempués de la declaración de guerra, concibióse'l llibru ''The Queen's Book of the Red Cross'', nel que contribuyeron cincuenta escritor y artistes, que llevaba na portada la semeya que [[Cecil Beaton]] fixo a la Reina y vendióse coles mires d'ayudar a la [[Cruz Bermeya]].<ref>Vickers, p. 205.</ref> Isabel negóse públicamente a abandonar Londres o unviar a les sos fíes a Canadá, inclusive mientres [[Blitz|los bombardeos]]. Cuando los ministros del gabinete aconseyáronlu que colárase, contestó-yos: «Les neñes nun se van ensin mi. Yo nun voi dexar al Rei. Y el Rei nunca se va dir».<ref>{{cita web |url=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/ActivitiesasQueen.aspx |títulu=Activities as Queen |fechaaccesu = 9 de febreru de 2011 |editorial = Official web site of the British monarchy |páxina = |idioma =inglés}}</ref><ref>Redaición (30 de marzu de 2002) «[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/obituaries/queen_mother/life_legacy.stm The Queen Mother: her life and legacy]» (n'inglés) BBC News. Consultáu'l 6 de febreru de 2011.</ref> Visitó tropes, hospitales, fábriques y diversos llugares de [[Gran Bretaña]] que fueron víctimes de los bombardeos de les [[Luftwaffe|fuercies aérees alemanes]]sobremanera'l [[East End]], cerca de los muelles de [[Londres]]. Les sos visites primeramente provocaron hostilidá, refundiáron-y basura y foi oxetu de les burlles del ensame, en parte porque vistía con prendes costoses, lo que la alloñar d'aquellos que sufríen les privaciones causaes pola guerra.<ref name="moore"/> Isabel esplicaba que si les persones veníen vela usando la so meyores ropes, ella tenía de corresponde-yos de la mesma forma; Norman Hartnell diseñó los sos vistíos en colores nidios, nunca en negru, tratando de representar «l'arcu iris de la esperanza».<ref>Hartnell, Norman (1955), ''Silver and Gold'', Evans Bros., páxs. 101–102, citáu en Shawcross, p. 526 y Vickers, p. 219.</ref> Cuando'l mesmu Palaciu de Buckingham recibió dellos ataques mientres l'apoxéu de los bombardeos, afirmó: «Allégrome de que fuéramos bombardiaos. Faime sentir que puedo mirar a les persones del East End a la cara».<ref>{{cita web |url=http://www.britainexpress.com/royals/queen-mother.htm |títulu=The Queen Mother |fechaaccesu = 9 de febreru de 2011 |editorial = Britain Express |páxina = |idioma =inglés}}</ref> Por razones de seguridá, los Reis trabayaben mientres el día nel [[Palaciu de Buckingham]], pero pela nueche agospiábense nel [[Castiellu de Windsor]], a unos venti milles (32 km) al oeste del centru de Londres, coles sos fíes Isabel y Margarita. El palaciu había perdíu gran parte del so personal, qu'ingresara nel exércitu, y la mayoría de les habitaciones topábense cerraes.<ref>Vickers, p. 229.</ref> Les ventanes taben estrozaes poles esplosión y tuvieron que ser clausuraes.<ref>Shawcross, p. 528.</ref> Mientres la [[Drôle de guerre|Guerra de chancia]], la Reina foi entrenada nel usu d'un revólver pola mor de la medrana de qu'hubiera una invasión inesperada.<ref>Bradford, p. 321; Shawcross, p. 516.</ref> Por cuenta del so efeutu sobre la moral británica, dizse que Adolf Hitler llamar «la muyer más peligrosa d'Europa».<ref name="rml">{{Obra citada|enllaceautor=Richard M. Langworth|nome=Richard M.|apellíu=Langworth|url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/non-114/632--hm-queen-elizabeth-the-queen-mother-1900-2002|fecha=primavera 2002|títulu=HM Queen Elizabeth The Queen Mother 1900–2002|editorial=The Churchill Centre|fechaaccesu=6 de febreru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110612205819/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour/issues-109-to-144/non-114/632--hm-queen-elizabeth-the-queen-mother-1900-2002|fechaarchivu=12 de xunu de 2011}}.</ref> Sicasí, antes del entamu de la guerra, tanto Isabel como'l so home, al igual que la mayoría del [[Parllamentu del Reinu Xuníu|Parllamentu]] y el pueblu británicu, fueren partidarios del [[Política d'apandamientu|apandamientu]] y el primer ministru [[Neville Chamberlain]] creía, dempués de la esperiencia de la [[Primer Guerra Mundial]], qu'había qu'evitar rotundamente una nueva guerra. Dempués de la dimisión de Chamberlain, el Rei pidió-y a Winston Churchill que formara un gobiernu. Anque primeramente él y la so esposa aguantar a sofitar a Churchill, nel so momentu llegaron a respetalo y almiralo porque percibíen el so valor y solidaridá.<ref>{{Obra citada |nome=H. C. G. |apellíu=Matthew |enllaceautor=Colin Matthew|títulu=George VI (1895–1952) |pub-periódica=Oxford Dictionary of National Biography |editorial=[[Oxford University Press]] |añu=2004}}</ref><ref>Vickers, páxs. 210–211.</ref> A la fin de la guerra en 1945, Churchill foi convidáu al balcón nun xestu similar al ufiertáu a Chamberlain. Mientres l'intre del conflictu bélicu, el so sobrín, John Patrick Bowes-Lyon, morrió mientres un combate en 1941 y Andrew Elphinstone, otru de los sos sobrinos, foi prindáu y convertíu en [[prisioneru de guerra]]. De los hermanos del Rei, [[Xurde de Kent|Xurde]] morrió nun accidente aéreu'l 25 d'agostu de 1942, [[Enrique de Gloucester|Enrique]] foi nomáu [[Gobernador Xeneral d'Australia]] y [[Eduardu VIII del Reinu Xuníu|Eduardo]], Gobernador Xeneral de [[Les Bahames]].<ref name="Monarquía">{{cita web |url=http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/elizabethboweslyonbio.html |títulu=Biografía de Lady Elizabeth, the Queen Mother |fechaaccesu=30 d'avientu de 2010 |apellíu=Van de Pas |nome=Leo |enllaceautor=Leo Van de Pas |fecha= |formatu= |obra= |editor= |editorial=World Roots.com: Genealogy Archive |ubicación=Europa |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120209045244/http://worldroots.com/brigitte/royal/bio/elizabethboweslyonbio.html |fechaarchivu=9 de febreru de 2012 }}</ref> === Años de posguerra === En 1945, mientres les [[Eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 1945|eleiciones xenerales britániques]], el [[Partíu Conservador (Reinu Xuníu)|Partíu Conservador]] de Churchill foi ganáu pol [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|Partíu Llaborista]] de [[Clement Attlee]]. Los puntos de vista políticos d'Isabel rares vegaes dar a conocer,<ref>Shawcross, p. 412.</ref> pero nuna carta escrita en 1947 describe les esperances de Atlee de «llograr un paraísu socialista na tierra» como débiles y, presumiblemente, describe a aquellos que votaron por él como «probe xente, la mayoría mediu educada y confusa. Realmente los amu».<ref>{{Obra citada|nome=Andrew|apellíu=Pierce|títulu=What Queen Mother really thought of Attlee's socialist 'heaven on earth'|pub-periódica=The Times|fecha=13 de mayu de 2006|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article717201.ece|fechaaccesu=7 de febreru de 2011|lugar=Londres|idioma=inglés}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805080005/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article717201.ece |date=2011-08-05 }}.</ref> [[Woodrow Wyatt]] pensaba que yera «muncho más pro Conservadora qu'otros miembros de la Familia Real»,<ref>{{Obra citada|autor=Wyatt, Woodrow|enllaceautor=Woodrow Wyatt|coauthors=Editáu por Sarah Curtis|títulu=The Journals of Woodrow Wyatt: Volume I|añu=1998|editorial=Macmillan|lugar=Londres|páxina=255|isbn=0-333-74166-8}}.</ref> pero más tarde Isabel comentó-y: «Gústame'l vieyu y queríu Partíu Llaborista».<ref>Wyatt, ''Volume I'' p. 309.</ref> Tamién-y dixo a la Duquesa de Grafton: «amu a los comunistes».<ref>Hogg y Mortimer, p. 89.</ref> Dempués de seis años nel cargu, Attlee foi ganáu nes [[Eleiciones xenerales del Reinu Xuníu de 1951|eleiciones xenerales britániques de 1951]] y Churchill volvió al poder. En 1947, Isabel y Xurde VI realizaron un viaxe por [[Sudáfrica]] xunto a los sos dos fíes y el 12 de mayu tornaron a Inglaterra.<ref name="Monarquía"/> El 9 de xunetu d'esi añu anunció'l compromisu matrimonial de la princesa [[Sabela II del Reinu Xuníu|Isabel]] con [[Felipe d'Edimburgu|Felipe Mountbatten]], que la so boda celebrar en payares y un añu dempués nacería'l so primer fíu, [[Carlos de Gales|Carlos]].<ref name="Monarquía"/> El percorríu de 1948 por [[Australia]] y [[Nueva Zelanda]] suspendióse por cuenta de que el estáu de salú del Rei agravóse: en marzu de 1949 tuvo una intervención quirúrxica p'ameyorar la circulación na so pierna derecha.<ref>Shawcross, páxs. 637–640.</ref> Nel branu de 1951, la Reina y les sos fíes cumplieron dellos compromisos públicos en llugar del Rei,<ref>Shawcross, páxs. 645–646.</ref> a quien en setiembre se -y diagnosticó [[cáncer de pulmón]].<ref>Shawcross, p. 647.</ref> Depués de que se-y practicara una resección pulmonar paeció recuperase, pero nuevamente alteriáronse los planes pal viaxe a Australia y Nueva Zelanda, polo que decidió unviar nel so llugar a la princesa Isabel y el so maríu.<ref>Shawcross, p. 651.</ref> == Reina Madre == === Viudez === [[Ficheru:H.M. The Queen Mother Allan Warren.jpg|thumb|left|Reinar Madre nel [[Castiellu de Dover]].]] El 6 de febreru de 1952, el rei Xurde VI morrió mientres dormía a la edá de 56 años. Poco dempués, Isabel recibió'l tratamientu de La so Maxestá la Reina Isabel, la Reina Madre. Esti tratamientu protocolariu adoptóse porque'l que -y correspondiera yera bien similar al tratamientu dau a la so fía, qu'agora yera la reina Sabela II,<ref>{{cita web|url=http://www.cbc.ca/news/obit/queenmother/|títulu=Elizabeth: The Queen Mother 1900-2002|fechaaccesu=10 de febreru de 2011|autor=McCluskey, Peter|editorial=CBC News Online|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20020409231155/http://www.cbc.ca/news/obit/queenmother/|fechaarchivu=9 d'abril de 2002}}</ref> anque popularmente siempres foi llamada la [[Reina madre|Reina Madre]]. Quedó bien ablayada pola muerte del so maríu, polo que viaxó a [[Escocia]] pa folgar pero depués d'una xunta col primer ministru [[Winston Churchill]], terminó col so retiru y volvió a entamar les sos funciones públiques.<ref>Hogg y Mortimer, p. 161.</ref> Col tiempu llegó a tar tan ocupada como Reina Madre como la había estáu de Reina. En xunetu de 1953, entamó'l so primer viaxe al estranxeru dempués de la muerte del Rei p'asitiar la [[Piedra angular|primer piedra]] del Colexu Universitariu de Rodesia y Nyasalandia qu'anguaño ye la [[Universidá de Zimbabue]] en [[Mount Pleasant (Utah)|Mount Pleasant]].<ref>{{cita web |url=https://books.google.com/books?id=bUAEAAAAMBAJ&pg=PA58&dq=Queen+Mother+laid+the+foundation+stone+of+the+University+College+of+Rhodesia&hl=en&ei=XLpUTZ_6AYGBlAe70uGQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDkQ6AEwAw#v=onepage&q=Queen%20Mother%20laid%20the%20foundation%20stone%20of%20the%20University%20College%20of%20Rhodesia&f=false |títulu=A New College Takes Form |fechaaccesu = 10 de febreru de 2011|autor = Cathcart, R. D´A. |fecha= febreru de 1957|editorial = ''The Rotarian'' |idioma =inglés}}</ref> Tornó en 1957 cuando foi nomada presidente del Colexu y asistió a otros eventos na rexón que fueron programaos deliberadamente pa ser multirraciales.<ref>Shawcross, páxs. 710–713.</ref> Mientres la estensa xira de la so fía pola [[Mancomunidá de Naciones]] en 1953 y 1954, Isabel actuó como conseyeru d'Estáu y curió de los sos nietos, Carlos y [[Ana Windsor|Ana]].<ref>Shawcross, páxs. 689–690.</ref> Supervisó la restauración del [[Castiellu de Mey]] na mariña de Caithness n'[[Escocia]], onde acostumaba «alloñar de too»,<ref>Vickers, p. 314.</ref> mientres tres selmanes n'agostu y diez díes n'ochobre de cada añu.<ref>{{cita web |url=http://www.castleofmey.org.uk/ |títulu=Welcome To The Castle and Gardens of Mey |fechaaccesu = 10 de febreru de 2011|editorial = Castleofmey.org.uk|idioma =inglés}}</ref> Inspirada por [[Anthony Bingham Mildmay|lord Mildmay]], ''jockey'' aficionáu, desenvolvió un gran interés poles carreres de caballossobremanera pol saltu de torgues, que siguió pol restu de la so vida.<ref>Shawcross, páxs. 703–704.</ref> Foi dueña de dellos caballos que ganaron en xunto aproximao 500 carreres. Los sos colores distintivos azul con rayes beige fueron llevaos por caballos como ''Special Cargo'', ganador de la Copa d'Oru de Whitbread de 1984, y ''Devon Loch'', que se detuvo espectacularmente xustu antes de llegar a la meta pa ganar el [[Grand National]] de 1956.<ref>Shawcross, p. 790.</ref> A pesar de que, contrariu a los rumores, nunca realizó apuestes, faía que los comentarios llegaren direutamente a la so residencia de Londres, [[Clarence House]], pa poder siguir les carreres.<ref>Vickers, p. 458.</ref> Como coleicionista d'arte, adquirió obres de [[Claude Monet]], [[Augustus Edwin John]] y [[Carl Fabergé]].<ref>«[http://www.royalcollection.org.uk/eGallery/collector.asp?collector=12782 The Royal Collection: The Queen Mother]» Royalcollection.org.uk. Consultáu'l 10 de febreru de 2011.</ref> En 1961, la so segunda fía casóse col fotógrafu y cineasta [[Antony Armstrong-Jones]], rellación que caltendríen hasta 1978, cuando se divorciaron.<ref name="Monarquía"/> En febreru de 1964, efeutuóse-y una [[apendicectomía]] d'emerxencia, que-y obligó a retardar una xira por [[Nueva Zelanda]], [[Australia]] y [[Fixi]] hasta 1966.<ref>Shawcross, p. 806.</ref> Pa recuperase, realizó un viaxe en cruceru pol [[mar Caribe]] a bordu del yate real ''[[HMY Britannia|Britania]]''.<ref>Shawcross, p. 807.</ref> N'avientu de 1966, someter a una operación pa extirpar un [[tumor]] depués de que se-y detectara [[cáncer de colon]].<ref>Redaición (17 de setiembre de 2009) «[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8259474.stm Queen Mother had colon cancer]» BBC News. Consultáu'l 10 de febreru de 2011.</ref><ref>Shawcross, p. 817.</ref> En 1982, foi treslladada a un hospital pa estrayer, por aciu una ciruxía, una [[escayu de pexe]] del so gargüelu.<ref>{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Queen of Quips |añu=2000 |publicación=The Straits Times (Singapur) |volume= |númberu= |issn= |url=}}</ref> En 1984, quitóse-y un [[Cáncer de mama|tumor canceríxenu del pechu]] nuna intervención quirúrxica<ref>Shawcross, p. 875.</ref> y en 1986, foi hospitalizada mientres una nueche por una segunda obstrucción gástrica.<ref>Shawcross, p. 878.</ref> En 1975, visitó [[Irán]] por invitación de [[Mohamed Reza Pahlevi]]. L'embaxador británicu y la so esposa, Anthony y Sheila Parsons, repararon que los iraninos taben asoraos pola so costume de fala-y a tol mundu independientemente de la so condición o importancia y confiaben en que'l séquitu del Sha aprendería de la visita a poner más atención a la xente común.<ref>Shawcross, páxs. 822–823.</ref> Cuatro años más tarde el Sha foi derrocáu. Ente 1976 y 1984, fixo visites añales de branu a [[Francia]],<ref>Shawcross, páxs. 827–831.</ref> que tuvieron ente los 22 viaxes privaos que realizó a Europa continental ente 1963 y 1992.<ref>Shawcross, p. 835.</ref> Antes de la boda de [[Diana de Gales|Diana Spencer]] col so nietu, el príncipe [[Carlos de Gales|Carlos]], y dempués de la muerte de la princesa, la Reina Madre —conocida pol so encantu personal—, foi por enforma'l miembru más popular de la Familia Real.<ref name="Diariu"/> Los sos sombreros cola ala escontra riba y con grandes redes, amás de los sos vistíos con paneles drapeados, convertir nun distintivu del so estilu personal. === Centenariu === Nos sos últimos años, la Reina Madre adquirió popularidá pola so llarga vida y esperiencia. El so noventenu cumpleaños, el 4 d'agostu de 1990, foi celebráu con un desfile'l 27 de xunu cola participación de delles de les 300 organizaciones de les que foi patrona.<ref>Shawcross, páxs. 732, 882.</ref> En 1995, tuvo presente nos actos conmemorativos del 50º aniversariu del final de la [[Segunda Guerra Mundial]] y amás, tuvo dos operaciones: una pa esaniciar una [[tabayón]] nel so güeyu esquierdu y otra pa reemplazar el so cadril derechu.<ref>Shawcross, páxs. 903–904.</ref> En 1998, efeutuóse-y un reemplazu del cadril esquierdu, depués de que s'esnidiar y cayera mientres una visita a los establos de [[Sandringham House|Sandringham]].<ref>Shawcross, p. 912.</ref> El 4 d'agostu de 2000, la Reina Madre celebró'l so centenariu y recibió una pimpana ceremonia. Na so residencia oficial, [[Clarence House]], el carteru de la reina dio-y un telegrama escritu de la so fía Isabel, quien tradicionalmente unvia cartes a toes aquelles persones qu'algamen un sieglu de vida. Depués, la banda de tres regimientos interpretó'l popular «Happy Birthday» y lliberáronse cinco millones de globos de colores. Al mediudía, treslladar nun carruax abiertu col so nietu Carlos pa saludar al ensame que se rexuntara, de les cualos cerca de 500 persones acamparen en [[Green Park]] p'asegurase un sitiu na celebración, que foi vista a nivel mundial en televisión por 800 millones de televidentes.<ref name="Iglesias">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=27505 |2=títulu Reinar madre cumple 100 años y toa Gran Bretaña festexar |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |apellíu=Iglesias |nome=Graciela |enllaceautor=Graciela Iglesias |fecha=4 d'agostu de 2000 |formatu= |obra= |editor= |editorial=diariu ''La Nación'' |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita= |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230409173613/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=27505 |fechaarchivu=2023-04-09 }}</ref> Pal so 101º cumpleaños, realizóse un desfile del Primer Batallón de la Guardia Galesa y de la banda musical de la Guardia Granadera pola cortil d'entrada de Clarence House.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/325141-reinar-madre-festexa-les sos-101-ano |títulu=Reinar Madre festexa les sos 101 años |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |apellíu= |nome=EFE |enllaceautor= |fecha=4 d'agostu de 2001 |editorial=diariu ''La Nación'' |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita= }}</ref> Pocos díes antes, careciera un cuadru agudu d'[[anemia]], pol que se-y debió efectuar una tresfusión sanguínea.<ref>«[http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/news/newsid_1469000/1469044.stm Reinar Madre abandona l'hospital]» (1 d'agostu de 2001) BBC Mundo. Consultáu 10 de febreru de 2011.</ref> En payares de 2000, rompióse la clavícula tres una cayida, polo que tuvo de realizar dellos tratamientos pa la recuperación na so casa mientres [[Navidá]] y [[Añu Nuevu]].<ref>Shawcross, p. 925.</ref> N'avientu de 2001, quebróse la [[maxana]]; aun así, pudo asistir a la ceremonia en memoria del so home'l 6 de febreru del añu siguiente y escuchar de pies l'himnu nacional.<ref>Vickers, p. 495.</ref> Tan solo trés díes depués, la so fía menor, [[Margarita de Windsor|Margarita]], morrió d'una [[apoplexía]] a la edá de 71 años.<ref>Axencies (9 de febreru de 2002) «[https://www.abc.es/hemeroteca/historico-09-02-2002/Internacional/muere-la princesa-margarita-hermana-menor-de-isabel-ii-de-inglaterra_77148.html Muerre la princesa Margarita, hermana menor de Sabela II d'Inglaterra]» Abc.es. Consultáu 10 de febreru de 2011.</ref> El 13 de febreru de 2002, la Reina Madre cayó y mancóse el brazu en [[Sandringham House]], motivu pol cual debióse dar avisu a una ambulancia y a un médicu.<ref name="bbc">«[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1818165.stm Queen Mother hurt in minor fall]» (n'inglés) (13 de febreru de 2002) BBC News. Consultáu'l 10 de febreru de 2011.</ref> A pesar de la so cayida, aportunó n'allegar al funeral de la so fía na [[Capiya de San Xurde (Castiellu de Windsor)|Capiya de San Xurde]] nel [[Castiellu de Windsor]].<ref>Shawcross, p. 930; Vickers, páxs. 497–498.</ref> La reina Sabela II y el restu de la familia taben bien esmolecíos por Reinar Madre, que tenía de viaxar dende [[Norfolk (Inglaterra)|Norfolk]]. Sicasí, pidió que la protexera de la prensa de manera que non pudiera tomase nenguna fotografía d'ella en siella de ruedes.<ref>Vickers, páxs. 497–498.</ref> Dende la muerte de Margarita, l'estáu de salú de Reinar Madre tornó notablemente.<ref>Axencies (11 de febreru de 2002) «[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=366119 Empeoró la salú de reinar madre tres la muerte de Margarita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410000252/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=366119 |date=2023-04-10 }}»,''La Nación''. Consultáu 11 de febreru de 2011.</ref> == Fallecimientu == [[Ficheru:Queen Mother Carriage.jpg|thumb|left|Funeral d'Estáu por Reinar Madre.]]Reinar Madre finó mientres dormía nel [[Castiellu de Windsor]] a les 15.15 [[GMT]] cola so fía Isabel al so llau. Dende diba cuatro meses, carecía una [[bronquitis]] productu d'un [[resfriáu]].<ref name="bbc" /> Al momentu de la so muerte a la edá de 101 años, yera'l miembru más llonxevu de la hestoria de la [[familia real británica]]. Esti récor foi movíu'l 24 de xunetu de 2003 pola so cuñada, la [[Alicia de Gloucester|princesa Alicia, duquesa de Gloucester]], quien morrió a los 102 años el 29 d'ochobre de 2004.<ref>Axencies (31 d'ochobre de 2004) «[http://www.eldia.es/2004-10-31/xente/xente4.htm Muerre la princesa Alicia, tía de la reina Isabel y decana de la familia real inglesa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128200847/https://www.eldia.es/2004-10-31/xente/xente4.htm |date=2020-11-28 }}» El día.es. Consultáu 10 de febreru de 2011.</ref> Isabel llantó [[camelia|camelies]] en cada unu de los sos xardinos y primero que'l so ataúd fuera cubiertu cola bandera de la so [[Estandarte del monarca británicu|estandarte]] en Windsor pal so [[funeral d'Estáu]] en [[Westminster Hall]], un ramu de camelies fueron asitiaes na parte cimera del mesmu.<ref>{{cita web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2002/apr/03/queenmother.monarchy5|editorial=The Guardian|apellíu=Bates|nome=Stephen|fechaaccesu=29 de setiembre de 2015|fecha=3 d'abril de 2002|títulu=Piper's farewell for Queen Mother|idioma=inglés}}</ref> Más de 200.000 persones guardaron el so funeral nel [[Palaciu de Westminster]] mientres tres díes. Los miembros de la [[Household Cavalry]] y otres cañes de les fuercies armaes fixeron guardia nos cuatro estremos del [[catafalcu]]. Nun momentu dau, cuatro de los sos nietos, el [[Carlos de Gales|príncipe Carlos]], el [[Andrés de York|príncipe Andrés]], el [[Eduardo de Wessex|príncipe Eduardo]] y el [[David Armstrong-Jones|Vizconde de Linley]], montaron guardia a manera d'una señal de respetu conocida como la [[Vixilia de los Príncipes]], un honor concedíu namái una vegada antes mientres el funeral d'Estáu del rei [[Xurde V del Reinu Xuníu|Xurde V]]. Nel día del so funeral, el 9 d'abril, el [[Gobernador Xeneral de Canadá]] emitió una proclama na que pidió a los canadienses honrar la so memoria esi día.<ref>{{cita web| url=http://publications.gc.ca/site/eng/110091/publication.html| editorial=Government of Canada Publications| títulu=Canada gazette. Part II, Extra| editor=Queen's Printer for Canada| fechaaccesu=29 de setiembre de 2015|idioma=inglés}}</ref> N'Australia, el [[Gobernador xeneral d'Australia|Gobernador Xeneral]] lleó una nota nun serviciu conmemorativo que se llevó a cabu na [[Catedral de San Andrés (Sydney)|Catedral de San Andrés]], en [[Sydney]].<ref>{{cita web|editorial=Sydney Anglicans|títulu=Memorial Service for HM Queen Elizabeth, The Queen Mother|url=http://www.sydneyanglicans.net/mediareleases/23a/ |fechaaccesu=29 de setiembre de 2015|fecha=9 d'abril de 2002|idioma=inglés}}</ref> Más d'un millón de persones en Londres ocuparon la zona esterna de l'[[Abadía de Westminster]] y 37 km. dende'l centru de Londres hasta'l so llugar de descansu final, xunto a los restos del so home y la so fía Margarita na [[Capiya de San Xurde (Castiellu de Windsor)|Capiya de San Xurde]] nel Castiellu de Windsor.<ref>{{cita web|editorial=CNN|títulu=Queues at Queen Mother vault|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/04/10/uk.queenmum/index.html|fechaaccesu=29 de setiembre de 2015|fecha=10 d'abril de 2002|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304025737/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/europe/04/10/uk.queenmum/index.html|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> D'alcuerdu a los sos deseos, la corona que permaneciera enriba de la so ataúd foi asitiada na Tumba del Soldáu Desconocíu, un xestu que fizo ecu del homenaxe que rindió'l día de la so boda.<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1920360.stm |títulu=Mourners visit Queen Mother's vault |fechaaccesu=29 de setiembre de 2015 |fecha=10 d'abril de 2002 |editorial=BBC |idioma=inglés |cita=}}</ref> == Perceiciones públiques y crítiques == A pesar de que la Reina Madre foi considerada unu de los miembros más populares de la [[familia real británica]] nos últimos tiempos y qu'amás contribuyó a estabilizar la popularidá de tola monarquía nel so conxuntu,<ref>[[Lawrence Goldman|Goldman, Lawrence]] (mayu de 2006) [http://www.oxforddnb.com/view/article/76927 Elizabeth (1900–2002)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press.</ref><ref>Shawcross, p. 942.</ref> tamién foi oxetu de diversos graos de crítica mientres la so vida. Les denuncies de que mientres la Segunda Guerra Mundial nun cumplió coles normes de racionamientu a les que taba suxeta'l restu de la población<ref name="kelley">{{Obra citada|nome=Kitty|apellíu=Kelley|enllaceautor=Kitty Kelley|títulu=The Royals|editorial=Time Warner|llugar=Nueva York|añu=1977}}.</ref><ref>{{Obra citada|apellíu=Picknett|nome=Lynn|enllaceautor=Lynn Picknett| autor2 = Prince, Clive | autor3 = Prior, Stephen | autor4 = Brydon, Robert |títulu=War of the Windsors: A Century of Unconstitutional Monarchy|editorial=Mainstream Publishing|añu=2002|isbn=1-84018-631-3 |páxina=161}}.</ref> contradicir colos rexistros oficiales;<ref>The memoirs of the [[Frederick Marquis, 1st Earl of Woolton|Rt. Hon. the Earl of Woolton C.H., P.C., D.L., LL.D.]] (1959) Londres: Cassell.</ref><ref>Roberts, p. 67.</ref> [[Eleanor Roosevelt]], mientres la so estancia nel [[Palaciu de Buckingham]] metanes la guerra, informó espresamente que la comida que se sirvía nel Palaciu taba racionada y dexábase un usu llindáu de l'agua del bañu.<ref>{{Obra citada |apellíu=Goodwin |nome=Doris Kearns |enllaceautor=Doris Kearns Goodwin |títulu=No Ordinary Time: Franklin and Eleanor Roosevelt: The Home Front in World War II |editorial=Simon & Schuster |llugar=Nueva York |añu=1995 |páxina=380}}.</ref><ref>Shawcross, páxs. 556–557.</ref> Amás denuncióse qu'Isabel utilizaba insultos racistes pa referise a les persones de raza negra,<ref name="kelley" /> lo que foi negáu firmemente por Major Colin Burgess.<ref>{{Obra citada |nome=Major Colin|apellíu=Burgess|títulu=Behind Palace Doors: My Service as the Queen Mother's Equerry|editorial=John Blake Publishing|añu=2006|páxina=233}}.</ref> Major Burgess yera'l maríu de Elizabeth Burgess, secretaria mestiza qu'acusó a los miembros del personal del Príncipe de Gales de [[discriminación racial]].<ref>{{Obra citada|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1697526.stm|títulu=Royal secretary loses race bias case|editorial=BBC|fecha=7 d'avientu de 2001|fechaaccesu=7 de febreru de 2011}}.</ref> La Reina nunca fixo nengún comentariu públicu sobre asuntos raciales, pero acordies con [[Robert Rhodes James]] en priváu «tarrecía la discriminación racial» y calificaba el [[apartheid]] como «tarrecible».<ref>{{Obra citada|nome=Robert|apellíu=Rhodes James|enllaceautor=Robert Rhodes James|añu=1998|títulu=A Spirit Undaunted: The Political Role of George VI|llugar=Londres|editorial=Little, Brown and Co|isbn=0-316-64765-9|páxina=296}}.</ref> Woodrow Wyatt rexistró nel so diariu que cuando espresó la opinión de que los países con habitantes de tez negra nun tienen nada de mancomún con «nós», la Reina Madre díxo-y: «Siento muncho enclín pola [[Mancomunidá de Naciones|Mancomunidá]]. Toos ellos son como nós».<ref>{{Obra citada|autor=Wyatt, Woodrow|enllaceautor=Woodrow Wyatt|coauthors=Editáu por Sarah Curtis|títulu=The Journals of Woodrow Wyatt: Volume II|añu=1999|editorial=Macmillan|lugar=Londres|páxina=547|isbn=0-333-77405-1}}.</ref> Sicasí, resabiaba de los alemanes, al respeutu díxo-y a Woodrow Wyatt: «Nunca voi confiar n'ellos».<ref>Wyatt, ''Volume II'' p. 608.</ref> Anque fuera ciertu que tuviera esos puntos de vista, argumentóse que yera normal nos británicos de la so xeneración y la so educación, que sufrieren dos violentes guerres con Alemaña.<ref>Bates, Stephen (1 d'abril de 2002), [http://www.guardian.co.uk/queenmother/article/0,,677159,00.html "Enigmatic and elusive, she lent a mystique to upper-class strengths and failings"] (n'inglés), ''The Guardian''. Consultáu'l 7 de febreru de 2011.</ref> En 1987, foi criticada cuando se supo que dos de les sos sobrines, Katherine y Nerissa Bowes-Lyon, fueren internaes nun hospital psiquiátricu porque taben severamente incapacitadas. Sicasí, nel ''Burke's Peerage'' se listaba a les hermanes como muertes, al paecer porque la so madre, Fenella, cuñada de Reinar Madre, «foi "desaxeradamente imprecisa" a la d'enllenar los formularios y pue que nun completara los trámites pal correutu rexistru de la familia».<ref>{{Obra citada |url=http://www.sundayherald.com/print23673 |nome=Neil |apellíu=MacKay |títulu=Nieces abandoned in state-run mental asylum and declared dead to avoid public shame |pub-periódica=The Sunday Herald |fecha=7 d'abril de 2002 |fechaaccesu=7 de febreru de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040927014335/http://www.sundayherald.com/print23673 |fechaarchivu=27 de setiembre de 2004 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040927014335/http://www.sundayherald.com/print23673 |date=2004-09-27 }}.</ref> Cuando Nerissa morrió un añu antes, la so tumba foi marcada primeramente con una etiqueta de plásticu y un númberu de serie. Isabel dixo que la noticia de la so internación foi una sorpresa pa ella.<ref>{{Obra citada |url=http://www.guardian.co.uk/uk/2000/jul/23/queenmother.monarchy |nome=Ben |apellíu=Summerskill|enllaceautor=Ben Summerskill |títulu=The Princess the palace hides away |pub-periódica=The Guardian |fecha=23 de xunetu de 2000 |fechaaccesu=7 de febreru de 2011|idioma=inglés}}.</ref> Depués de enviudar, surdieron rumores de que caltendría un romance con [[Arthur Penn]] y el rei [[Olaf V de Noruega]], pero la reina [[Victoria Eugenia de Battenberg]] afirmó en 1963 qu'esos rumores yeren «totalmente absurdos». La soberana foi íntima amiga de Reinar Madre y señaló amás que «Isabel nunca consideraría siquier volver casase», yá que la so intención yera la de caltenese como lo que siempres foi, una respetada, honrada y descomanadamente popular Reina Madre de los británicos».<ref name="Lanación"/> [[Michael Thornton]], que publicó un llibru biográficu de Reinar Madre en 1984, comentó sobre la Reina: «Foi, ensin batura a duldes, el monarca consorte más sobresaliente y esitosa de la hestoria de [[Gran Bretaña]], anque, al igual que la so fía, l'actual soberana d'Inglaterra, yera una muyer d'aceru capaz de faer les coses más imprudentes».<ref name="Lanación">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1177641 |títulu=Critiquen la omisión de múltiples escándalos na biografía de reinar madre |fechaaccesu=27 d'avientu de 2010 |apellíu=Sack |nome=Adrián |enllaceautor= |fecha=22 de setiembre de 2009 |formatu= |obra= |editor= |editorial=''La Nación'' |allugamientu=Arxentina |idioma= |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230410170920/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1177641 |fechaarchivu=2023-04-10 }}</ref> En 2009, la publicación de la so biografía oficial con autoría de [[William Shawcross]], provocó dellos discutinios. Nes casi mil páxines de la publicación, amás de rellatase refechamente la so vida, entrepólense delles revelaciones sobre la intimidá de Reinar Madre.<ref>Ansa (17 de setiembre de 2009) «[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1175732 Publiquen un polémicu llibru sobre la ex reina d'Inglaterra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923010121/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1175732 |date=2009-09-23 }}», ''La Nación''. Consultáu 11 de febreru de 2011.</ref> Ente elles destaquen el so severu gustu poles bébores alcohóliques y les versiones qu'indiquen que dexó en cantu de la bancarrota a la familia Windsor en 1996 pola so escesiva afición a los apuestes nes carreres de caballos.<ref>Oppenheimer, Walter (28 de setiembre de 2009) «[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1179683 Qué vida entretenida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410170920/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1179683 |date=2023-04-10 }}», ''La Nación''. Consultáu 11 de febreru de 2011.</ref> == Legáu == [[Ficheru:Queen mother statue.jpg|thumb|right|Estatua d'Isabel Bowes-Lyon en [[Londres]].]] L'arquiteutu Hugh Casson definir como una «una fola que topeta contra una roca, porque anque seya duce, guapa y encantadora, tamién tien una veta básica de durez y tenacidá. [...] cuando una fola ruempe sobre una roca chisca y destella con un brillosu xuegu d'espluma y de gotes nel sol, pero per debaxo ye realmente fuerte, roca dura, fundida, nel so casu, de fuertes principios, coraxe físicu y sentíu del deber».<ref>Hogg y Mortimer, p. 122.</ref> L'actor inglés [[Peter Ustinov]], mientres una manifestación d'estudiantes na [[Universidá de Dundee]] en 1968, dixo: «Cuando llegamos en solemne procesión, los estudiantes refundiáronnos rollos de papel hixénicu. Reinar Madre detúvose y recoyó unu d'estos como si daquién lo tresmanara. [Tornándolo a los alumnos dixo:] "¿Ye to? ¿Puedes tomalo?". Y foi'l so sangre frío y el so refugu absolutu a ser sorprendida, lo que de momentu calló a tolos estudiantes. Sabe instintivamente qué faer neses ocasiones. Nun s'arreyó nel fregáu n'absolutu, solamente pretendió que lo asocedío foi un descuidu per parte de los responsables. La forma en que reaccionó non solo amosó la so presencia d'ánimu, sinón que foi tan encantadora que desarmó asina hasta al elementu más rabiosu y llevó la paz a les agües aturbolinaes».<ref>Hogg y Mortimer, páxs. 212–213.</ref> Yera bien conocida polos sos escurrimientos sogonos. Cuando oyó que [[Edwina Mountbatten]] foi soterrada nel mar, dixo: «A la quería Edwina siempres-y gustó chiscar».<ref>Xuegu de pallabres col verbu inglés ''splash'' que significa chiscar, pero tamién causar movición.</ref><ref name="straits">{{Obra citada |títulu=Queen of Quips |pub-periódica=The Straits Times (Singapur) |fecha=7 d'agostu de 2000}}.</ref> Acompañada pol escritor gai Sir [[Noël Coward]] nuna gala, xubió una escalera flanqueada por guardias. Cuando se dio cuenta de que los güeyos de Coward ceguñaron momentáneamente frente a los soldaos, marmullólu: «Yo nun fadría eso si fuera usté, Noël: cuntar antes de traelos».<ref name="blaikie">{{Obra citada |nome=Thomas |apellíu=Blaikie |títulu=You look awfully like the Queen: Wit and Wisdom from the House of Windsor |editorial=HarperCollins |lugar=Londres |añu=2002 |isbn=0-00-714874-7}}.</ref> Sobre'l destín del regalu d'un ''[[Botella de vinu Tamañu|nebuchadnezzar]]'' de [[xampán]] —equivalente a 20 botelles—, anque la so familia nun allegó pa les fiestes, dixo: «voi acabar yo mesma».<ref>{{Obra citada |nome=Graham |apellíu=Taylor |títulu=Elizabeth: The Woman and the Queen |editorial=Telegraph Books |añu=2002 |páxina=93}}.</ref> El so estravagante estilu de vida prestaba a los periodistes, sobremanera cuando salió a la lluz que tenía un sobregiro de dellos millones de llibres col bancu Coutts.<ref>{{Obra citada |nome=Christopher |apellíu=Morgan |títulu=The Sunday Times |fecha=14 de marzu de 1999}}.</ref> Los sos vezos asonsañábense de cutiu na década de 1980, na serie de televisión ''[[Spitting Image]]'',<ref>{{Obra citada|url=http://www.bfi.org.uk/features/interviews/spitting-image.html|títulu=Spitting Image|fechaaccesu=7 de febreru de 2011|fecha=9 d'avientu de 2005|editorial=[[British Film Institute]]|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110824145840/http://www.bfi.org.uk/features/interviews/spitting-image.html|fechaarchivu=24 d'agostu de 2011}}.</ref> que la amosaba siempres con una copia del ''Racing Post'', un periódicu inglés de carreres de caballos. Foi interpretada amás por [[Sylvia Syms]] na película ''[[The Queen]]'' de 2006, que reflexa la rellación que caltenía la Familia Real con [[Lady Di]] y como reaccionó ante la so muerte asocedida'l 31 d'agostu de 1997.<ref>«[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6643793.stm Mirren 'too busy' to meet Queen]» (10 de mayu de 2007) BBC News. Consultáu 11 de febreru de 2011.</ref> Pela so parte, [[Helena Bonham Carter]] personificar nel filme ''[[The King's Speech]]'' de 2010.<ref>«[http://www.hoymujer.com/Helena-BonhamCarter-reina-madre-606742122010.html Helena Bonham-Carter ye reinar madre d'Inglaterra en ''El discursu del Rei''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228023454/http://www.hoymujer.com/Helena-BonhamCarter-reina-madre-606742122010.html |date=2010-12-28 }}» (21 d'avientu de 2010) Hoymujer.com. Consultáu 11 de febreru de 2011.</ref> [[Ficheru:Qew-lg.jpg|thumb|left|Monumentu cercanu a Toronto, coles imáxenes de la Reina y el so maríu, Xurde VI.]]Reinar Madre dexó la mayor parte del so heriedu a la so fía, sacante dellos legaos a los miembros del so personal. Envalórase que'l so patrimoniu rondaba los 50 millones de [[llibres esterlines]] —70 millones de [[dólares]]— ente pintures, [[Güevu de Fabergé|güevos Fabergé]], caballos y xoyes.<ref>«[https://www.abc.es/hemeroteca/historico-18-05-2002/abc/Gente/la reina-isabel-ii-de-inglaterra-herieda-la fortuna-de-la so-madre-ensin-derechu-de-sucesion_100123.html La Reina Sabela II d'Inglaterra herieda la fortuna de la so madre ensin derechu de socesión]» revista ''Hola'', 18 de mayu de 2002. Consultáu'l 9 de marzu de 2011.</ref> En 1994, ocho años antes de la so muerte, presuntamente estableciera dellos fideicomisos en beneficiu de los sos bisnietos. La reina Isabel treslladó delles de les pieces d'arte más importante de la so madre a la [[Royal Collection]].<ref>«[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1993665.stm Queen Inherits Queen Mother's Ta]» (17 de mayu de 2002) BBC News. Consultáu 11 de febreru de 2011.</ref> El 24 de febreru de 2009, dar a conocer una estatua diseñada por Philip Jackson nel Memorial Xurde VI en Londres.<ref>EFE. (24 de febreru de 2009) «[http://www.eluniversal.com.mx/notas/579169.html Sabela II devela estatua de Reinar Madre en Londres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902005120/http://www.eluniversal.com.mx/notas/579169.html |date=2014-09-02 }}» L'universal.com. Consultáu 11 de febreru de 2011.</ref> La compañía naviera [[Cunard Line]] nomó a un [[tresatlánticu]] {{barcu|RMS|Queen Elizabeth}}, a que la so botadura asistió'l 27 de setiembre de 1938 y tamién viaxó nél en 1954 con destín a Nueva York.<ref>Harvey, Clive (25 d'ochobre de 2008) ''RMS "Queen Elizabeth": The Ultimate Ship'', Carmania Press.</ref> En marzu de 2011, el so gustu musical eclécticu se develó cuando se fixeron públicos detalles de la so pequeña coleición de discos nel [[Castiellu de Mey]]. Tenía una predilección pola música [[ska]] y los rexistros incluyíen a artistes como [[Montana Slim]], [[Tony Hancock]], [[Édith Piaf]], [[The Goons]] y [[Noël Coward]]. Otres predilecciones musicales entendíen la música [[folk]], [[reel]]s escoceses y los musicales ''[[Oklahoma! (musical)|Oklahoma!]]'' y ''[[El rei y yo (musical)|El rei y yo]]''.<ref>{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2011/03/678-352062-9-los gustos musical de reinar-madre.shtml |títulu=Los gustos musical de Reinar Madre |fechaaccesu=3 de marzu de 2013 |fecha=17 de marzu de 2011 |editorial=El Tercer |allugamientu= |idioma= |cita= }}</ref> == Títulos, honores y armes == === Títulos === [[Ficheru:Coat of Arms of Elizabeth Bowes-Lyon.svg|thumb|right|Armes de Reinar Madre.]] *'''4 d'agostu de 1900 - 16 de febreru de 1904:''' ''La Honorable'' Elizabeth Bowes-Lyon * '''16 de febreru de 1904 - 26 d'abril de 1923:''' ''Lady'' Elizabeth Bowes-Lyon. * '''26 d'abril de 1923 - 11 d'avientu de 1936:''' ''La so Alteza Real'' La Duquesa de York, Condesa de Inverness, Baronesa Killarney. * '''11 d'avientu de 1936 - 22 d'ochobre de 1948:''' ''La so Maxestá Imperial'' La Reina, Emperatriz de la India * '''22 d'ochobre de 1948 - 6 de febreru de 1952:''' ''La so Maxestá'' La Reina * '''6 de febreru de 1952 - 30 de marzu de 2002:''' ''La so Maxestá'' La Reina Isabel, la Reina Madre. === Honores === Dende 1923 otorgar diverses distinciones, como la [[Real Orde Familiar]], la [[Real Cruz Roja]] en 1936, la [[Lexón d'Honor]] en [[Francia]] en 1938 o la [[Orde de la Jarretera]] en 1936.<ref>«[http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/Honours.aspx Queen Elizabeth the Queen Mother < Honours]» The official website of the British Monarchy. Consultáu'l 11 de febreru de 2011.</ref> Tamién recibió la [[Orde El Sol de Perú]] en 1960 y más apocayá, la Orde de [[Nueva Zelanda]] en 1990 y la de [[Canadá]] en 2000. Al momentu del so decesu, cuntaba con más de venti honores, órdenes, medayes y condecoraciones de munchos países estranxeros, como [[Rumanía]], [[Nepal]], el [[Reinu de Yugoslavia]] y [[Afganistán]].<ref>«[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/obituaries/queen_mother/funeral_procession/service.stm The Order of Service at Her Majesty Queen Elizabeth, The Queen Mother's Funeral]» (9 d'abril de 2002) BBC News. Consultáu'l 11 de febreru de 2011.</ref> === Armes === L'escudu d'armes de Reinar Madre ta conformáu pol [[Escudu del Reinu Xuníu]] empalado coles armes del so padre, el conde de Strathmore; esti postreru lleva nel primeru y cuartu [[Cuartel (heráldica)|cuarteles]], un [[Lleón (heráldica)|lleón rampante]] [[azur]] en campu d'[[argén]], [[uñado]] en [[gules]] y dientro d'un doble orlado flor contra flor; nel segundu y tercer cuarteles tres arcos sobre campu d'[[armiño heráldicu|armiño]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Brooke-Little |nome=J.P., FSA |enllaceautor=John Brooke-Little |títulu=Boutell's Heraldry |url= |fechaaccesu=27 d'avientu de 2010 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1978 |editor=Frederick Warne LTD |editorial= |allugamientu=Londres |isbn= |capítulu= |páxina=220 |cita=}}</ref> L'escudu ta rematáu cola corona imperial y sostenío pol lleón coronáu d'Inglaterra y un lleón [[Oru (heráldica)|oru]] y faxa de gules.<ref>{{cita llibru |apellíu=Pinces |nome=John Harvey |enllaceautor=John Harvey Pinces |títulu=The Royal Heraldry of England |url= |fechaaccesu=27 d'avientu de 2010 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1974 |editor=Heraldry Today |editorial= |allugamientu=Slough, Buckinghamshire |isbn=090045525X |capítulu= |páxines= |cita=}}</ref> == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros d'Isabel Bowes-Lyon''' </div> <div class="NavContent" style="display:none;"> <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Isabel Bowes-Lyon''' |2= 2. [[Claude Bowes-Lyon|Claudio Bowes-Lyon, 14º conde de Strathmore y Kinghorne]] |3= 3. [[Cecilia Cavendish-Bentinck]] |4= 4. [[Claude Bowes-Lyon (1824-1904)|Claudio Bowes-Lyon, 13º conde de Strathmore y Kinghorne]] |5= 5. [[Frances Smith|Frances Dora Smith]] |6= 6. [[Carlos Cavendish-Bentinck]] |7= 7. [[Luisa Burnaby|Carolina Luisa Burnaby]] |8= 8. [[Thomas Lyon-Bowes|Tomás Lyon-Bowes, Lord Glamis]] |9= 9. [[Carlota Grimstead]] |10= 10. [[Oswald Smith]] |11= 11. [[Henrietta Mildred Hodgson]] |12= 12. [[Carlos Cavendish-Bentinck]] |13= 13. [[Ana Wellesley]] |14= 14. [[Edwyn Burnaby]] |15= 15. [[Ana Carolina Salisbury]] |16= 16. Thomas Lyon-Bowes, 11º conde de Strathmore y Kinghorne |17= 17. Mary Elizabeth Louisa Carpenter |18= 18. Joseph Valentine Grimstead |19= 19. [[Charlotte Sarah Jane Walsh]] |20= 20. George Smith |21= 21. Frances Mary Mosley |22= 22. [[Robert Hodgson]] |23= 23. Mary Tucker |24= 24. [[William Henry Cavendish-Bentinck]] |25= 25. Dorothy Cavendish |26= 26. [[Richard Wellesley, I marqués Wellesley]] |27= 27. Hyacinthe-Gabrielle Roland |28= 28. Edwyn Andrew Burnaby |29= 29. Mary Browne |30= 30. Thomas Salisbury |31= 31. [[Frances Webb]] }}</center></div></div> {{socesión | títulu = [[Ficheru:Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg|90px|center]] [[Reina Consorte del Reinu Xuníu]]| periodu = [[11 d'avientu]] de [[1936]] - [[6 de febreru]] de [[1952]] | predecesora = [[María de Teck]] | socesor = [[Felipe d'Edimburgu]]}} == Notes == {{llistaref|group=N}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu=Bradford |nome=Sarah |enllaceautor=Sarah Bradford |títulu=The Reluctant King: The Life and Reign of George VI |url= |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1989 |editor=St Martin's |editorial= |allugamientu=Nueva York |isbn= |capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Forbes |nome=Grania |enllaceautor=Grania Forbes |títulu=My Darling Buffy: The Early Life of The Queen Mother |url= |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1999 |editor=Headline Book Publishing |editorial= |allugamientu= |isbn=9780747273875 |capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Hogg |nome=James |enllaceautor=James Hogg |títulu=The Queen Mother Remembered |url= |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=2002 |editor=BBC Books |editorial= |allugamientu= |isbn=0563362146 |capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Howarth |nome=Patrick |enllaceautor=Patrick Howarth |títulu=George VI |url=|fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1987 |editor=Century Hutchinson |editorial= |allugamientu= |isbn= 0091710006|capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Goldman |nome=Lawrence |enllaceautor=Lawrence Goldman |títulu=Elizabeth (1900-2002) |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/76927 |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=2006 |editor=''Oxford Dictionary of National Biography'' |editorial=Oxford University Press |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Longford |nome=Elizabeth |enllaceautor=Elizabeth Longford |títulu=The Queen Mother |url= |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=1981 |editor=Weidenfeld & Nicolson |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Roberts |nome=Andrew |enllaceautor=Andrew Roberts |títulu=The House of Windsor |url= |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=2000 |editor=Cassell and Co |editorial= |allugamientu=Londres |isbn=0304354066 |capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Shawcross |nome=William |enllaceautor=William Shawcross |títulu=Queen Elizabeth The Queen Mother: The Official Biography |url= |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=2009 |editor= |editorial=Macmillan |allugamientu= |isbn=9781405048590|capítulu= |páxina= |cita=}} * {{cita llibru |apellíu=Vickers |nome=Hugo |enllaceautor=Hugo Vickers |títulu=Elizabeth: The Queen Mother |url= |fechaaccesu=8 de febreru de 2011 |idioma=inglés |otros= |edición= |añu=2006 |editor=Arrow Books/Random House |editorial= |allugamientu= |isbn=9780099476627 |capítulu= |páxina= |cita=}} * {{Obra citada|apellíu=Windsor|nome=Eduardo duque de|enllaceautor=Eduardu VIII del Reinu Xuníu|editorial=Cassell and Co. Ltd|lugar=Londres|títulu=A King's Story|añu=1951|páxina=}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Queen Elizabeth, The Queen Mother}} * [http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/The%20House%20of%20Windsor%20from%201952/QueenElizabethTheQueenMother/Biography.aspx Sitiu oficial] {{en}}. * [http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/obituaries/queen_mother/funeral_procession/poet.stm Remember This—An Elegy on the death of HM Queen Elizabeth, The Queen Mother] por [[Andrew Motion]], [[poeta gallardoniáu]], pa la [[BBC]] {{en}}. * [http://archives.cbc.ca/society/monarchy/topics/2367/ CBC Digital Archives – Their Majesties in Canada: The 1939 Royal Tour] {{en}}. * {{YouTube|tvglWKl6b1A|The Queen Mother s Wedding}} en The Royal Channel en YouTube.com {{en}}. {{Traducíu ref|en|en=inglés|Elizabeth Bowes-Lyon|trad=parcial}} {{Tradubot|Isabel Bowes-Lyon}} {{NF|1900|2002|Bowes-Lyon, Isabel}} [[Categoría:Casa de Windsor]] [[Categoría:Reines consortes del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Persones de Londres]] [[Categoría:Grandes cruces de la Lexón d'Honor]] [[Categoría:Miembros de la Royal Society]] 12u6qoiua3t67uqktjcrcize0vciqc3 0 119242 4493602 4485051 2026-05-17T17:54:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493602 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Ibieca''' ye un conceyu de Uesca, asitiáu na contorna de la [[Plana de Uesca]] ([[España]]), a 23 km de la capital provincial. == Xeografía == * Asitiada ente los ríos [[Alcanadre]] y [[Guatizalema]]. === Llocalidaes estremeres === Llenda con [[Angüés]] al sur, con [[Loporzano]] al norte, con [[Casbas de Uesca]] al norte y al este, con [[Siétamo]] al oeste y al sur. == Toponomía == El nome probablemente deriva del términu ''[[ibón]]'' (llagu d'orixe glaciar) en referencia a les diverses balses qu'arrodien el conceyu.<br /> Tres la [[Romanización (aculturación)|romanización]] podría adquirir sufixos llatinos y ser llamáu ''Iebeca'' o ''Iebluco''.<ref>{{cita web | url = http://antropologiaaragonesa.org/pdf/temes/1.02_El_%20orixe_%20de.pdf | títulu = "L'orixe de los nuesos pueblos" | autor = Benito, Manuel | obra = Temes d'antropoloxía aragonesa }}</ref><br /> Hasta [[1229]] el topónimu ''Ibieca'' tomó distintes formes na documentación medieval y moderno como: ''Iuieca'', ''Iuiequa'', ''Yvecha'' o ''Ybiequa''.<ref>{{obra citada |títulu =Toponimia Histórica Aragonesa |apellíos =Miguel Ballestín |nome =Pascual |enllaceautor =Pascual Miguel Ballestín |añu =2007 |allugamientu =[[Isín (Sabiñánigo)]] |url =http://toponimiaaragonesa.org/docum/tphistoricaaragonpdf.pdf |fechaaccesu = 5 de payares de 2016}}</ref> == Historia == La primer mención data d'ente xineru y febreru de [[1104]], na concordia realizada pol Obispu de Uesca y l'abá de [[Castiellu de Montearagón|Montearagón]].<ref>{{cita llibru |apellíu= Ubieto Arteta|nome= Antonio|enllaceautor= Antonio Ubieto Arteta|títulu= Cartulariu de Montearagón, nᵘ38|url= |fechaaccesu=22 de mayu de 2014 |idioma= |otros= |edición= |añu= |editor= |editorial= |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina= |cita= }}</ref> El llugar foi conquistáu nel [[sieglu XI]] por [[Sancho Ramírez]]. Dempués, Ibieca dependió del señoríu de [[Foces]], al que-y asocedió la '''Orde Hospitalaria de San Xuan de Xerusalén''', por designio espresu de don [[Ximeno de Foces]], que mandó en [[1249]] construyir a les sos espenses la ermita de [[San Miguel de Foces]], llevantada nes sos posesiones, a unos dos quilómetros del cascu urbanu. D'esti pueblu partió '''Doña Godina''', fía d'[[Atho de Foces]], pa faese cargu del señoríu de [[La Almunia de Doña Godina|La Almunia]]. == Política llocal == === Últimos alcaldes de Ibieca === {| {{tablaguapa}} |- ! Periodu !! Alcalde !! Partíu |- | [[1979]]-[[1983]] || Francisco Torres Puyuelo<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}</ref> || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style="width: 5px" bgcolor=orange align="center" | |- | [[1983]]-[[1987]] || || |- | [[1987]]-[[1991]] || || |- | [[1991]]-[[1995]] || || |- | [[1995]]-[[1999]] || || |- | [[1999]]-[[2003]] || || |- | [[2003]]-[[2007]] || rowspan=2 | Ánxel Arilla Llera || rowspan=5 | [[Partíu Popular d'Aragón|PP]] || rowspan=5 style="width: 5px" bgcolor=#1e90FF align="center" | |- | 2007-2010 |- | 2010-2011 || rowspan=3 | José Antonio Broto Escario<ref>[https://web.archive.org/web/20110907160459/http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf Alcaldes d'Aragón de les eleiciones de 2011]</ref><ref>{{cita publicación |publicación=Heraldo.es |url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |títulu=Alcaldes de tolos conceyos de la provincia de Uesca |fecha=14 de xunu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907095525/https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca_provincia/2015/06/14/alcaldes_todos_los_municipios_provincia_huesca_366896_1101026.html |archivedate=2018-09-07 |fechaaccesu=2023-02-09 }}</ref> |- | 2011-2015 |- | 2015-2019 |} === Resultaos eleutorales === {| {{tablaguapa}} style="margin:0 auto" |- | colspan="11" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eleiciones municipales'''<ref>{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=13 d'agostu de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref></center> |- bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | align="right" | '''1979''' | align="right" | '''1983''' | align="right" | '''1987''' | align="right" | '''1991''' | align="right" | '''1995''' | align="right" | '''1999''' | align="right" | '''2003''' | align="right" | '''2007''' | align="right" | '''2011''' | align="right" | '''2015''' |- | bgcolor="#1e90FF" | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]'''^a | | | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 | bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5 |- | bgcolor="#FFCC66" | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]''' | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 5 | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 2 | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | 1 | | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - | bgcolor="#FFCC66" align="right" | - |- | bgcolor="#FF4500" | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]''' | | | bgcolor="#FF6347" align="right" | 3 | | | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - | bgcolor="#FF6347" align="right" | - |- | bgcolor="#99CC66" | '''[[Chunta Aragonesista|CHA]]''' | | | | | | | | bgcolor="#99CC66" align="right" | - | | |- | bgcolor="#e34234" | '''[[Izquierda Xunida d'Aragón|IX]]'''^b | | bgcolor=Red align="right" | - | | | | bgcolor="#FF6666" align="right" | - | | | | |- | bgcolor=#197e36 | '''[[Unión de Centru Democráticu (España)|UCD]]''' | bgcolor=#197e36 align="right" | 5 | | | | | | | | | |- bgcolor="#EEEEEE" | '''''Total''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' | align="right" | '''''5''''' |- | colspan="10" | ^a<small>'''[[Alianza Popular|AP]]''' hasta [[1989]]</small><br />^b<small>'''[[Partíu Comunista d'España|PCE]]''' hasta [[1986]]</small> |} == Demografía == {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demográfica ![[1842]] !! [[1857]] !! [[1860]]!! [[1877]] !! [[1887]] !! [[1897]] !! [[1900]] !! [[1910]] !! [[1930]] !! [[1940]] !! [[1950]] !! [[1960]] !! [[1970]] !! [[1981]] !! [[1986]] !! [[1992]] !! [[1999]] !! [[2004]] !! [[2005]] |- | align=center| 250 || align=center| 398 || align=center| 384 || align=center| 389|| align=center| 443 || align=center| 397 || align=center| 401 || align=center| 392 || align=center| 301 || align=center| 298 || align=center| 284 || align=center| 240 || align=center| 167 || align=center| 136 || align=center| 130 || align=center| 112 || align=center| 101|| align=center| 117 || align=center| 114 |} == Monumentos == === Monumentos relixosos === ==== Ilesia parroquial ==== [[Ficheru:Torre-campanario Ibieca.JPG|left|135px|thumb|Portada y torre-campanario de la ilesia.]] La Ilesia parroquial de Ibieca, dedicada a [[Clemente de Roma|San Clemente Papa]], tien aspeutu de fortaleza, especialmente pola so torre-campanariu, de piedra de sillería. Ta formando por una única nave de cuatro tramos y capiyes nos llaterales.<br /> El restu del edificiu ye abondo posterior, de los [[Sieglu XVII|sieglos XVII]] y [[Sieglu XVIII|XVIII]]. La portada, anque d'escasu interés, corresponder col estilu renacentista.<br /> La última restauración importante foi nel añu [[1605]], con '''Domingo Isola''' como arquiteutu restaurador. ==== Ermita de San Miguel de Foces ==== [[Ficheru:San Miguel de Foces 2.JPG|right|115px|thumb|Fachada de la ermita.]] {{AP|Ilesia de San Miguel de Foces}} Asitiada a dos quilómetros del cascu urbanu. Foi mandada construyir por [[Ximeno de Foces]] en [[1249]] col enfotu de utilizala como panteón familiar. Diez años dempués donar a la ''Orde de San Xuan de Xerusalén''. Asitiar nel periodu de transición del estilu Románicu al Góticu.<br /> Foi declarada '''Monumentu Nacional''' en [[1916]].<br /> Ye la única muerte del antiguu pobláu de Foces, que foi pertenencia de la familia [[Foces]]. <br /><br /> === Monumentos civiles === Abonden los edificios de puertes doveladas, con piedres armeres sobre les sos fachaes, que denotan l'antigua propiedá de los inmuebles, en manes de infanzones. == Fiestes == * El [[15 de mayu]] celébrase la primer romería, que parte de la [[Ilesia de San Miguel de Foces]] y na cual llévase a costazos a la Virxe de Foces hasta la ilesia parroquial. * El primer domingu de setiembre celebra la segunda romería, y la virxe fai'l percorríu inversu, de Ibieca a San Miguel de Foces. * La fiesta mayor ye'l [[23 de payares]] n'honor a [[Clemente de Roma|San Clemente]].<ref>[http://www.ibieca.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.24/idmenu.1050/chk.49ec56dd8b1y657a95daedfc34eccbfa.html Fiestes y tradiciones de Ibieca]</ref> == Escudu == Esta villa de Uesca usa como armes heráldiques un escudu de base circular, mantelado en curva: en cuarteles primeru y segundu, de gules (colloráu), un focete de podar de plata encabada n'oru, ([[Foces|Llinaxe de los Foces]]), nel mantel, la señal real d'Aragón, d'oru con cuatro palos de gules. Tou timbrado con corona real zarrada (d'[[España]]).<br /> Los campos onde apaez la figura del focete (fondu coloráu).<br /> El focete ye de plata col mangu n'oru.<br /> El mantel (parte inferior), sobre fondu d'oru, cuatro palos coloraos, barres d'[[Escudu d'Aragón|Aragón]].<br /> Timbrado de la corona real zarrada. == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Conceyos de la provincia de Uesca]] * [[Conceyos aragonófonos d'Aragón según l'Anteproyectu de la Llei de Llingües]] == Bibliografía == * [http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&textoPorDefectoEnCuadros=&nombrePoblacion=Ibieca&CONSULFAST.x=48&CONSULFAST.y=11 Ficha de la población] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071737/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&textoPorDefectoEnCuadros=&nombrePoblacion=Ibieca&CONSULFAST.x=48&CONSULFAST.y=11 |date=2016-03-04 }} * UBIETO ARTETA, Antonio, "Historia de Aragón". Los pueblos y los despoblados II (Ed. Anubar. Zaragoza, 1985) == Enllaces esternos == {{commonscat|Ibieca|Ibieca}} * [https://web.archive.org/web/20071216072552/http://www.dphuesca.es/index.php/mod.entidaes/mem.detalle/identidá.102/relcategoria.205/idmenu./chk.d0216918d750684c2y294700f110006c.html dphueca.es] * [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=120&tipu=0 Ficha de la población] * [http://www.altoaragon.org/ibieca/ Ibieca] * [http://www.viamichelin.com/viamichelin/esp/dyn/controller/mapPerformPage?expressMap=false&act=&pim=true&strAddress=&strCP=&strLocation=Ibieca&strCountry=844&x=17&y=9&productId=# Mapa de Situación] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929133215/http://www.viamichelin.com/viamichelin/esp/dyn/controller/mapPerformPage?expressMap=false&act=&pim=true&strAddress=&strCP=&strLocation=Ibieca&strCountry=844&x=17&y=9&productId= |date=2007-09-29 }} * [http://www.enciclopedia-aragonesa.com/voz.asp?voz_id=7013&tipu_busqueda=1&nome=Ibieca&categoria_id=&subcategoria_id=&conImagenes= Artículu na GEA] {{Tradubot|Ibieca}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Uesca]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Uesca]] [[Categoría:Ibieca]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] nmlrjxcm2cqvbawwm07beere434zsf5 0 121416 4493568 4417155 2026-05-17T13:26:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493568 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Hornillos de Cerrato''' ye un [[conceyu]] y [[llocalidá]] d'[[España]], na contorna d'[[El Cerrato]], [[provincia de Palencia]], [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]] La segunda o tercer selmana d'agostu celebra una "Selmana Cultural". == Demografía == [[Ficheru:Fundación Joaquín Díaz - Castillo - Hornillos (Palencia).jpg|thumb|295px|[[Castiellu de Hornillos de Cerrato]].]] {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1910]] | align="center" | [[1920]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1940]] | align="center" | [[1950]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1970]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] |- | align="center" | 382 | align="center" | 337 | align="center" | 377 | align="center" | 440 | align="center" | 428 | align="center" | 491 | align="center" | 475 | align="center" | 339 | align="center" | 216 | align="center" | 162 |} === Pirámide de población === ==== Población avieyada ==== El conceyu de hornillos de Cerrato amuesa una pirámide invertida, y con una poblacíon bien avieyada, una y bones el 44.8% de la población ye vieya, ente que solo'l 5.17% de la población censada ye nueva. Según la media nacional el 16% de la población ye vieya y el 14% ye nuevu. ==== Sex Ratio ==== La diferencia ente homes ye inversa a la situación nacional, yá que hai 10.3 homes por cada 10 muyeres, ente que la situación nacional ye de 98 homes por cada 100 muyeres. Pero nel conceyu, al igual que n'España, el sex ratio ye decreciente y la población femenina ye muncho más abondosa nestes edaes. Los tramos d'edá con más población son: * Nes muyeres el tramu de 75-79 y el de 80-84 años. * Nos homes el tramu de 45-49 años. ==== Consecuencies de la Guerra Civil ==== Entá pueden reparase les consecuencies de la Guerra Civil nel tramu d'edá de 70 a 74 años (tantu n'homes como en muyeres), debíu al descensu de la natalidá nos años de Posguerra. == Historia == En 1475 la Reina [[Xuana I de Castiella]], llamada «la Lloca» (1479–1555), tercer fía de los [[Reis Católicos]], pasió dempués de muertu'l cadabre del so home [[Felipe I de Castiella|Felipe'l Formosu]] peles tierres del llugar, pernoctando nel castiellu, nel so camín escontra [[Tordesillas]]. == Patrimoniu arquiteutónicu == ;Castiellu de los Enríquez: En ruines. ;Ilesia de San Miguel: Construyida nel sieglu XIII y reconstruyida n'estilu barrocu nel s. XVII. ;Ermita de La nuesa Señora de Belvis. ;Yelseres: Na parte alta del cuetu.<ref>{{Cita web |url=http://www.palenciaenlared.es/pueblos/ver/seccion/67/281 |títulu=Les Yelseres de Hornillos de Cerrato |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201211920/http://www.palenciaenlared.es/pueblos/ver/seccion/67/281 |fechaarchivu=2014-02-01 }}</ref> == Intereses == Nel añu 2011 la llocalidá proclamóse campeona nel concursu "El mio Pueblu ye'l Meyor".<ref>{{cita web|url=http://www.diariopalentino.es/noticia.cfm/Local/20111104/hornillos/glaya/pueblu/es/meyor/3302F94C-00Y9-41B8-0AFD667ADEEBFBEA}}</ref> Tien un importante parque eólicu. == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * [[Faustino Narganes Quijano|Narganes Quijano, Faustino]]. ''Hornillos de Cerrato na so importante hestoria''. Palencia: Conceyu de Hornillos de Cerrato, 2006. == Enllaces esternos == * [http://hornillosdecerrato.es/ Conceyu de Hornillos de Cerrato] {{Tradubot|Hornillos de Cerrato}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Palencia]] [[Categoría:Conceyos de Palencia]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 6u88r804eat6yfqicibbsax3h8qwfnc 0 121418 4493850 4483228 2026-05-18T08:43:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493850 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Itero de la Vega''' ye un [[conceyu]]<ref>{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/rexistru_eell.html|títulu=Rexistro d'entidaes llocales|fechaaccesu=24 de payares de 2013|autor=[[Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131111165958/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/rexistru_eell.html|fechaarchivu=11 de payares de 2013}}</ref> y [[llocalidá]] d'[[España]] asitiada al este de la [[provincia de Palencia]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]]. Atópase na contorna natural de [[Tierra de Campos]] y forma parte, coles mesmes, del [[Partíu xudicial (España)|partíu xudicial]] de [[partíu xudicial de Palencia|Palencia]].<ref name = "JUZ"/> Allugar na vega del ríu [[Pisuerga]], delimitada al oeste nesti puntu por elevaciones d'orixe caliar qu'algamen los 860 metros nel Oteru Llargu.<ref name="IGME"/> Los sos oríxenes remontar a la repoblación efectuada na zona ente los sieglos IX y X tres la intervención d'[[Alfonsu III d'Asturies]], momentu nel que se repoblaron la mayor parte de les tierres palentines. Nel sieglu X [[Fernando Mentález]], señor de [[Melgar de Fernamental]], estendió los sos dominios pol Pisuerga y repobló la zona fundando poblaciones, otorgando [[fueru]] nel añu 950 a Itero de la Vega xunto con otres llocalidaes.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=500}} Allugada nel [[Camín de Santiago Francés|Camín de Santiago]], ante l'aumentu de la so notoriedá los monarques esmolecer del mesmu, daqué qu'afectó a Itero cola construcción de la so [[Ponte de Itero|ponte]] en tiempos d'[[Alfonsu VI de Lleón]].{{Harvnp|vv.aa.|1999|p=99}} Llugar de crianza de les infantes [[Berenguela de Castiella|Berenguela]] y [[Blanca de Castiella|Blanca]], fíes d'[[Alfonsu VIII de Castiella]] y [[Leonor Plantagenet]], tres los servicios emprestaos a [[Enrique IV de Castiella]], este concedió privilexos a la llocalidá, llogrando los sos derechos de soberanía en 1529.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=520-522}} Villa de realengu, tres la cayida del [[Antiguu Réxime]] quedó constituyida en conceyu constitucional. La so población foi menguando progresivamente dende'l postreru terciu del sieglu XX de resultes del avieyamientu de la población y la emigración escontra nucleos más dinámicos.<ref name="EXO"/> Ente'l so patrimoniu destaca la ilesia de San Pedro, la ponte Fitero, la ermita de La nuesa Señora de la Piedá y el rollu de xusticia, esti postreru declaráu [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]] en 1966.<ref name="BIC"/> La so economía básase nel [[sector primariu]], tal que yá afirmaben [[Sebastián Miñano]] y [[Pascual Madoz]] nel sieglu XIX. En dómina contemporánea danse [[Triticum|trigu]], [[Hordeum vulgare|cebada]] y [[Helianthus annuus|xirasol]] en [[Agricultura de secanu|secanu]] y [[Zea mays|maíz]], [[Beta vulgaris|remolacha]] y [[Medicago sativa|alfalfa]] en [[Riego|regadíu]], xunto con ganadería d'oveyes y vaques.{{sfn|Etxebarria Mironos|2005|p=85}}<ref name = "MIÑ"/><ref name = "MAD"/> Ente les celebraciones que tienen llugar a lo llargo del añu destaquen el festival de música Tachurock, que'l so oxetivu ye recaldar fondos con fines solidarios, y les fiestes patronales de la Virxe de la Piedá, a principios de setiembre.<ref name="FIES"/> == Toponimia == El [[Toponimia|topónimo]] de Itero de la Vega ta documentáu dende la Edá Media, mientres la cual apaecía mentáu como Fitero. Este vien de la pallabra [[Llatín|llatina]] ''fictum'', que significa fitu o claváu; sería por tanto una alusión a un [[Finxu fronterizu|moyón]] de cierta importancia.{{Harvnp|Gordaliza|Canal Sánchez-Pagin|1993|p=133}} Pela so parte, el términu Vega vien de la pallabra d'orixe [[Idioma ibero|ibéricu]] ''baica'', que significa ribera o vega.{{Harvnp|Gordaliza|Canal Sánchez-Pagin|1993|p=215}} == Símbolos == ;Escudu L'[[Escudu (heráldica)|escudu]] [[Heráldica|heráldicu]] municipal foi aprobáu'l 14 de payares de 1994 y publicáu nel [[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] el 5 d'avientu del mesmu añu. La so descripción la siguiente:<ref>{{cita web | títulu = B.O.C. y L. - Nᵘ 234/1994, 5 d'avientu de 1994| url = http://bocyl.jcyl.es/boletines/1994/12/05/pdf/BOCYL-D-05121994-24.pdf | fechaaccesu = 12 de marzu de 2015 | autor = BOCYL}}</ref> {{cita|''Escudu cortáu. Primero d'azur con una ponte n'oru, de cinco güeyos, mazonado de sable, recortáu y puestu sobre ondes de plata y azur. Segundu de gules, un rollu d'oru, col so pedestal, acompañáu de dos veneres de lo mesmo, una a cada llau. Timbrado de la Corona Real Española.''}} == Xeografía == === Allugamientu === El [[términu municipal]] de Itero de la Vega, que toma una superficie de 20,93&nbsp;km², ta asitiáu al este de la [[provincia de Palencia]], xunto a la llende provincial cola [[provincia de Burgos]]. El so territoriu ta representáu na fueya MTN50 (escala 1:50&nbsp;000) 236 del [[Mapa Topográficu Nacional]].<ref>{{cita web | títulu = MTN25 y MTN50 | url = http://www.ign.es/ign/layoutIn/series2550.do | fechaaccesu = 25 de payares de 2013 | autor = [[Institutu Xeográficu Nacional d'España]] | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150316020810/http://www.ign.es/ign/layoutIn/series2550.do | fechaarchivu = 16 de marzu de 2015 }}</ref> <center> {| {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" <noinclude> width ="60%" border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | ''Noroeste:'' [[Requena de Campos]] | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Lantadilla]] | width ="35%" align="center" | ''Nordeste:'' [[Palacios de Riopisuerga]] ([[Provincia de Burgos|Burgos]]) |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Boadilla del Camino]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Itero del Castillo]] ([[Provincia de Burgos|Burgos]]) |---- | width ="35%" align="center" | ''Suroeste'' [[Melgar de Yuso]] | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Melgar de Yuso]] | width ="35%" align="center" | ''Sureste:'' [[Itero del Castillo]] ([[Provincia de Burgos|Burgos]]) |}</center> === Orografía === El conceyu atopar al nordeste de la zona central de la conca del Duero, en concretu nel estremu oriental de [[Tierra de Campos]]; esta, conformada por depósitos d'orixe [[Era Cenozoica|terciariu]] que darréu fueron erosionados y recubiertos por sedimentu [[Periodu Cuaternariu|cuaternarios]] y carauterizada pola so escasa rimada, vese alteriada nesta zona pol retoque de los cursos fluviales y poles elevaciones de los [[Pandorial (xeomorfoloxía)|depósitos caliares]].<ref name="IGME">{{cita publicación|url=http://info.igme.es/cartografia/magna50.asp|autor=Institutu Xeolóxicu y Mineru d'España|títulu=Mapa Xeolóxicu d'España a escala 1:50.000|añu=1975|fechaaccesu=19 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161204125925/http://info.igme.es/cartografia/magna50.asp|archivedate=2016-12-04}}</ref> Asina, la so altitú media bazcuya ente los {{nowrap|860 msnm}} del [[vértiz xeodésicu]] d'Oteru Llargu, al oeste del conceyu,<ref>{{cita web | títulu = Vértices xeodésicos | url = http://www.ign.es/ign/layoutIn/geodesiaVertices.do | fechaaccesu = 19 de marzu de 2015 | autor = [[Direición Xeneral del Institutu Xeográficu Nacional]] | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150317022807/http://www.ign.es/ign/layoutIn/geodesiaVertices.do | fechaarchivu = 17 de marzu de 2015 }}</ref>— y los {{nowrap|769 msnm}}, la zona más baxa, na llende este, coincidiendo col calce del ríu Pisuerga. [[Edafoloxía|Edafológicamente]], nos sos suelos abonden sedimentos d'orixe [[Cuaternariu]] en forma de sables, conglomeraos, canturral sueltu y magres arenosos, mesmos del calce y vega del Pisuerga. D'orixe [[Neoxenu]] son caliares, margas y yelsos nel pandorial y, en transición escontra la vega, llimos arenosos y magres. A nivel económicu, les esplotaciones aprovechar de trés materiales: les caliares, que d'antiguo s'usaron como material de construcción, los yelsos, y les graveres, utilizaes como material de firme na rede de caminos.<ref name="IGME"/> === Hidrografía === El conceyu atópase na [[cuenca hidrográfica|cuenca]] del ríu [[Pisuerga]] —afluente del [[ríu Duero]]—, perteneciente a la [[cuenca hidrográfica del Duero]]. Los [[Cursu d'agua|cursos fluviales]] d'esta caracterícense pola irregularidá del so caudal, con estiajes en dómina braniza y crecíes na seronda ya iviernu por cuenta de l'agua.<ref>{{cita web | títulu = Carauterístiques xenerales | url = http://www.chduero.es/Empecipio/LacuencadelDuero/Caracter%C3%ADsticasgenerales/tabid/86/Default.aspx | fechaaccesu = 19 de marzu de 2015 | autor = Confederación Hidrográfica del Duero }}</ref> Tal ye'l casu del [[ríu Vallarna]] o los regueros de Carremarcilla y Chamadilla, toos ellos afluentes del Pisuerga.<ref name ="VISOR">{{cita web | títulu = Visor SigPac | url = http://sigpac.mapa.es/fega/visor/ | fechaaccesu = 19 de marzu de 2015 | autor = [[Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente]] | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100910011642/http://sigpac.mapa.es/fega/visor/ | fechaarchivu = 2010-09-10 }}</ref> Tocantes a este, agües embaxo, na estación d'aforu de [[Cordovilla la Real]], tien un caudal mediu añal de 19,18&nbsp;m³ per segundu.<ref>{{cita web | títulu = Rede d'estaciones d'aforu | url = http://www.chduero.es/Empecipio/ElaguaenlacuencaCantidad/Datosdecaudales/Reddeestacionesdeaforo/tabid/211/Default.aspx | fechaaccesu = 19 de marzu de 2015 | autor = Confederación Hidrográfica del Duero }}</ref> Coles mesmes, la Canal del Pisuerga traviesa'l conceyu en direición norte-sur, siendo utilizaes les sos agües pal [[regadíu]].<ref>{{cita web | títulu = Canal de Pisuerga | url = http://www.chduero.es/Empecipio/Infraestructures/Canalesyzonasregables/CanaldePisuerga/tabid/386/Default.aspx | fechaaccesu = 19 de marzu de 2015 | autor = Confederación Hidrográfica del Duero }}</ref> === Clima === El clima nel conceyu clasifícase como [[Clima mediterraneu continentalizado|mediterraneu continentalizado]], d'[[iviernu|iviernos]] fríos con frecuentes [[Xelada (clima)|xelaes]], y [[branu|branos]] nidios y secos. La oscilación térmica añal supera los 15&nbsp;°C ente que la diaria supera n'ocasiones los 20&nbsp;°C. Les [[Lluvia|precipitaciones]] partir de forma irregular a lo llargo del añu, con escasez de les mesmes pel branu, concentrándose a la fin del [[seronda]], nos meses ivernizos y de primeres de la [[primavera]].<ref name="CLIM">{{cita web | títulu = Atles climáticu ibéricu | url = http://www.aemet.es/es/conocermas/publicaciones/detalles/Atles-climatologico | fechaaccesu = 18 de xineru de 2013 | autor = [[Axencia Estatal de Meteoroloxía|AEMET]] | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20151222085954/http://www.aemet.es/es/conocermas/publicaciones/detalles/Atles-climatologico | fechaarchivu = 22 d'avientu de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|apellíu=Critchfield|nome=H.J.|añu=1983|obra=Xeneral Climatology|editorial=Prentice Hall|edición=4|títulu=Criteria for classification of major climatic types in modified Köppen system|editor=University of Idaho|idioma=inglés|fechaaccesu=18 de xineru de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090930221104/http://snow.cals.uidaho.edu/Clim_Map/koppen_criteria.htm|fechaarchivu=30 de setiembre de 2009}}</ref> Según la [[clasificación climática de Köppen]] Itero de la Vega encuádrase, por cuenta de los sos parámetros pluviométricos, na variante Cfb,<ref name = "CLIM"/> pero coles carauterístiques propies del [[clima mediterraneu]] de branos nidios, cola media del mes más templáu non cimeru a 22&nbsp;°C pero superándose los 10&nbsp;°C mientres cinco o más meses. Sobre la base de los datos de la estación meteorolóxica asitiada en [[Castrojeriz]], a 14 quilómetros de distancia, los parámetros climáticos permediu averaos del conceyu son los siguientes: {{Clima |metric_first=y |single_line=y |llugar= Castrojeriz (temperatures y precipitaciones) |Xin_MEAN_°C = 3.10 |Feb_MEAN_°C = 4.70 |Mar_MEAN_°C = 7.40 |Abr_MEAN_°C = 9.30 |May_MEAN_°C = 13.30 |Xun_MEAN_°C = 17.60 |Xnt_MEAN_°C = 21.10 |Ago_MEAN_°C = 21.30 |Set_MEAN_°C = 17.70 |Och_MEAN_°C = 12.40 |Pay_MEAN_°C = 6.70 |Avi_MEAN_°C = 3.60 |xin_precip_mm = 42.60 |feb_precip_mm = 35.20 |mar_precip_mm = 27.80 |abr_precip_mm = 49.50 |may_precip_mm = 48.10 |xun_precip_mm = 38.50 |xnt_precip_mm = 23.80 |ago_precip_mm = 16.70 |set_precip_mm = 31.30 |och_precip_mm = 43 |pay_precip_mm = 44.90 |avi_precip_mm = 40.40 |source = Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente. Datos de precipitación (1961-2003) y de temperatura (1961-2003)<ref>{{cita web |url=http://sig.mapa.es/siga/|títulu=Estaciones meteorolóxiques - Castrojeriz (temperatures y precipitaciones) |fechaaccesu=22 de xunu de 2014}}</ref> }} == Historia == === Edá Media === Tres la [[conquista musulmana de la península ibérica]], asocedida nes primeres décades del sieglu {{versalita|VIII}}, la conca del Duero sufrió un procesu de despoblación; dende mediaos de dichu sieglu la zona quedó abandonada hasta la intervención d'[[Alfonsu III d'Asturies]], a finales del sieglu {{versalita|IX}}, cuando se repoblaron la mayor parte de les tierres palentines. Dempués de la fundación, escontra 872, del [[Monesteriu Real de San Benitu (Sahagún)|monesteriu de Sahagún]], otru finxu destacáu foi'l surdimientu del primitivu nucleu de [[Carrión de los Condes|Carrión]], que sirviría como base pa repoblar les zones de [[Frómista]] y [[Osorno la Mayor|Osorno]], como nel casu de [[Castrojeriz]] en 884, y a partir d'ende otros nucleos de la so redolada como [[Santoyo]], [[Boadilla del Camino|Boadilla]] y el mesmu Itero.<ref>{{cita publicación |apellíu=González |nome=Julio |añu=1990 |títulu=Historia de Palencia |volume=I |páxines=155-158 |ubicación=Palencia |editor=Diputación Provincial |isbn=8450097428}}</ref> Yá nel sieglu {{versalita|X}} [[Fernando Mentález]], señor de [[Melgar de Fernamental]] (Melgar de Suso daquella), amplió'l so dominiu en redol a la exa del Pisuerga al traviés d'un condáu patrimonial, que repobló fundando poblaciones tantu en tierres lleoneses como castellanes, otorgando [[fueru]] nel añu 950 —anque pudo ser una falsificación posterior— a Itero de la Vega xunto con otres poblaciones como [[Itero del Castillo]], [[Melgar de Yuso]], [[Boadilla del Camino]], [[Santoyo]], [[Santiago del Val]], [[Villella]], [[Zorita (Burgos)|Zorita]], [[Quintanilla de Nuño]], [[Hinojosa de Roano]] y [[Peral del Castillo]].{{Harvnp|Salcedo|1992|p=500}} Según el testu, los pleitos ente estes villes xulgar en Melgar de Suso pero pa lo demás caúna tenía la so propia xurisdicción. Defender a los matrimonios nuevos, a les vilbes y a los clérigos y gociaben de cierta llibertá al respective del so señor.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=501}} El descubrimientu de los restos del [[Santiago'l Mayor|apóstol Santiago]] dio orixe a les pelegrinaciones a [[Santiago de Compostela]], y asina el mesmu añu de la promulgación del fueru (950) producíase la famosa pelegrinación de [[Gotescalco]], obispu de [[Puy-en-Velay]]. La notoriedá del Camín empezó a faese mayor y los monarques esmolecer d'él reparando'l camín y construyendo pontes y hospitales, ventayes que tamién afectaron a Itero, qu'apaez nel ''[[Codex Calixtinus]]'' como Ponte Fitero.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=508}} Amás de la construcción de la ponte en tiempos d'[[Alfonsu VI de Lleón]], antes de 1174 fundóse'l [[Hospital de Ponte Fitero]] pol conde [[Nuño Pérez de Lara]], que quedó encamentáu a la [[Orde de Malta|Orde de San Juan]]. En 1179 o 1180 nació la infanta [[Berenguela de Castiella|Berenguela]], fía d'[[Alfonsu VIII de Castiella]] y [[Leonor Plantagenet]]. Foi criada en Itero por dos nodrizas, Estefanía y Elvira; los monarques compensar con una finca ente Itero y [[Lantada]] y la villa de [[Fuente Peral]], respeutivamente. En 1188 nació otra de les sos fíes, la infanta [[Blanca de Castiella|Blanca]]. Foi dada de mamar pola nodriza Sancha López, que foi compensada xunto al so home Martín García con tierres según un privilexu del cartulariu del [[Monesteriu de Santa María de la Vega]]. Ente los nobles que confirmaron tal documentu atopábase [[Pedro Rodríguez de Castro]], a quien xunto cola so muyer [[Urraca Rodríguez de Guzmán]] foi confiada la crianza de la infanta na so casa de Itero.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=514-515}} En 1462 nació la princesa [[Xuana la Beltranexa|Xuana]], quien foi nomada heredera d'[[Enrique IV de Castiella]]; ante tal fechu, los nobles remontáronse y [[Farsa d'Ávila|proclamaron rei]] al so hermanu [[Alfonso de Castiella|Alfonso]]. Enrique pidió ayuda a les poblaciones y, ente elles, los conceyos de Boadilla del Camino, Santoyo y Itero sirviéron-y con homes y dineru, al empar que solicitaben llibrase de la servidume de dellos nobles y d'atender les demandes de los alcaldes de Melgar y Castrojeriz. Una vegada acabáu'l conflictu, el monarca concedió privilexu a estos trés poblaciones (datáu'l 19 de xunu de 1467). Ante la protesta de los señores de Melgar y Castrojeriz, les poblaciones dieron en mercar los sos derechos de soberanía: Boadilla en 1482, Santoyo en 1520 y Itero en 1529.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=520-522}} === Edá Moderna === El 15 de xineru de 1573 se documentan ordenances municipales, reforma d'otres anteriores.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=523}} Nel aspeutu relixosu, en 1575 dátase la regla de la cofradería de Disciplinantes de la Vera Cruz, antes de 1645 yá esistía la del Duce Nome de Xesús, y en 1713 fundóse la de les Bendites Ánimes, qu'inda persiste y celebra la so fiesta.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=543}} A principios d'esti periodu empezó a algamar relevancia una de les families más pernomaes de Itero, les Piña Formosa; el so miembru más destacáu foi [[Antonio de Piñahermosa]], obispu de Salamanca, Málaga y Xaén, Inquisidor Xeneral y Presidente de la [[Real Audiencia y Chancillería de Valladolid]]. Gracies a les sos donaciones amplióse la ilesia parroquial cola Capiya Mayor y el so retablu y construyéronse los cenotafios de los sos padres y el suyu propiu.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=556}} Otra caña de la familia fueron los Tapia de Piña, nuna de que les sos llinies paraleles nació [[Juan de Tapia (guerrilleru)|Juan de Tapia]], guerrilleru mientres la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]].{{Harvnp|Salcedo|1992|p=562}} A mediaos del sieglu XVIII, el [[Catastru d'Ensenada]] apurri diversa información sobre la llocalidá contenida en cuatro volúmenes, nos qu'apaecen tolos propietarios colos datos de les sos finques. El primeru d'ellos refierse a les rentes de la comunidá eclesiástica llocal, de les cofraderíes (Duce Nome, La nuesa Señora, Santiago y San Sebastián, y Vera Cruz) y de los beneficiaos, lo mesmo que de eclesiásticos foresteros que teníen rentes en Itero, como'l cabildru d'[[Aguilar de Campoo]], el de [[Lantadilla]], el de les [[Monesteriu de Santa Clara (Carrión de los Condes)|Clares de Carrión]] y el de [[Conventu de Santa Clara (Astudillo)|Santa Clara]] d'[[Astudillo]]. A toos ellos añadíen los restos de dos comunidaes sumíes, la Encomienda de San Xuan d'Acre y el Prioratu de San Bartolomé de Ponte Itero.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=572-573}} El segundu referir al Conceyu. Ente les sos rentes, amás de tierres y praos, tenía trés cases, una bodega, un corral, una tenada y un molín fariñeru. Dalgunes de les sos cargues yeren pal conventu de [[Monesteriu de Santa Clara (Palencia)|Santa Clara]] de [[Palencia]], el de Santa Clara de Carrión, el de [[Monesteriu de San Xuan Evanxelista (Burgos)|San Juan de Extramuros]] de [[Burgos]] o'l de [[Conventu de Santa Clara (Castrojeriz)|Santa Clara]] de [[Castrojeriz]]. A ello añadíen les pensiones de los relixosos que diben predicar y el costu de dellos costumes relixosu-populares. Otros gastos yeren de calter civil como la piedra d'afilar, el ciruxanu, el maestru, el médicu, el ferreru o l'abogáu. Los otros dos volúmenes faen referencia a los particulares; les sos finques coles sos midíes, situación y clase.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=574}} === Edá Contemporánea === A principios del sieglu XIX [[Sebastián Miñano]], nel so ''Diccionariu xeográficu y estadísticu d'España y Portugal'' (1826-1829), señala que yera villa de realengu perteneciente a la provincia de Palencia y al partíu de Nueve Villes y la so población yera de 157 vecinos, 562 habitantes.<ref name = "MIÑ">{{cita publicación |apellíu=Miñano |nome=Sebastián |títulu=Diccionariu xeográficu y estadísticu d'España y Portugal |volume=IV |url=http://bibliotecadigital.jcyl.es/i18n/consulta/registro.cmd?id=714 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2014}}</ref> Tres la cayida del [[Antiguu Réxime]] quedó constituyíu en [[conceyu|conceyu constitucional]]. Años más tarde [[Pascual Madoz]], nel so ''[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]'' (1845-1850), asitiar na provincia y [[diócesis de Palencia|diócesis]] de Palencia, partíu d'[[Astudillo]] y audiencia territorial y capitanía xeneral de Valladolid. Describir nuna espaciosa vega apoderada al oeste per una llomba, con un clima fríu y onde les enfermedaes más comunes yeren les calentures. Constaba de 140 cases, la mayoría de cais taben empedradas y había dos places, una nel centru na que s'atopaba'l conceyu y el mesón y otra xunto a la ilesia. Esta carauterizar de bona arquiteutura, con parés, bóveda y torre con piedra de cantería, edificada en 1565 y dedicada a San Pedro Apóstol. Extramuros señala una ermita en ruines. Coles mesmes, cuntaba con casa de beneficencia pa enfermos probes y escuela de primera educación. El so terrén yera de mediana calidá, abondo llanu, con plantío d'olives y viñéu. Los caminos yeren locales y en mala traza. Producía trigu, cebada, llegumes, aceite y vinu, criábase ganáu lanar y vacunu y pescábense barbos y truches. La so población yera de 113 vecinos, 588 habitantes.<ref name = "MAD">{{cita publicación |apellíu=Madoz |nome=Pascual |títulu=Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar |volume=IX |url= http://www.bibliotecavirtualdeandalucia.es/catalogo/consulta/rexistro.cmd?id=6353|fechaaccesu=13 d'agostu de 2014}}</ref> Tres la [[Desamortización española|desamortización]], los bienes eclesiásticos de la parroquia fueron vendíos y esta perdió la posibilidá de siguir aquelles obres que realizaba, como'l sostenimientu de los hospitales, polo que quedó a mercé de la caridá de los fieles pa caltener lo imprescindible.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=576}} Yá nel sieglu XX enrió'l [[ríu Vallarna]], por cuenta de les sos numberoses llenes, al traviés de terremplenes naturales o artificiales. En 1947 construyóse la panera, nel llugar del antiguu hospital de La nuesa Señora y de Santiago, pal almacenamientu de ceberes. Tres años dempués llegó l'agua a les fontes del pueblu y dende 1970 foise introduciendo nos llares.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=577}} Tamién el [[Pisuerga]] sufría llenes con frecuencia polo qu'ente 1956 y 1958 construyóse un malecón ente la desaguada del Vallarna y la Ponte de Itero pa caltener el so caudal. En 1962 empezó la [[concentración parcelaria]], que allanó les tierres y xeneró la construcción d'una rede de acequias que dexaron el cultivu de regadíu, anque ello nun evitó la emigración de los sos habitantes a otres ciudaes. Pa desaniciar esto fueron produciendo meyores como la llegada del teléfonu en 1965, la pavimentación de cais, la construcción del frontón en 1985 o un nuevu consultoriu médicu.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=578}} == Demografía == Según el [[censu de población]] de 2013 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]], el conceyu de Itero de la Vega cuntaba con 189 habitantes, de los cualos 100 (52,91&nbsp;%) yeren homes y 89 (47,08&nbsp;%) yeren muyeres.<ref>{{cita web|url= http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0|títulu= Padrón. Población por conceyos. Itero de la Vega|autor= Institutu Nacional d'Estadística, España|fechaaccesu= 17 de febreru de 2015|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180226130553/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260&file=inebase&L=0|fechaarchivu= 2018-02-26}}</ref> La población ta rexistrando un progresivu descensu dende'l postreru terciu del sieglu XX de resultes del avieyamientu de la población, la escasez de nacencies y la emigración escontra nucleos más dinámicos.<ref name="EXO">{{cita publicación |apellíu=Martín Ruiz |nome=Pedro |añu=1972 |títulu=Notes sobre l'éxodu rural y la evolución de la población nuna contorna de tierra de campo |publicación=Revista d'Estudios Agrosociales | |númberu=81 |páxines=23-60 |issn=0034-8155 |url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2200315&orden=99319&info=link |fechaaccesu=15 d'abril de 2015}}</ref> ;Pirámide de población {{Pirámide de población 2 | añu = 2013 | fonte =<ref>{{cita web|url= http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/y245/p05/a2013/l0/&file=00034001.px&type=pcaxis&L=0|títulu= Estadística del Padrón a 1 de xineru de 2013. Datos por conceyos. Población por sexu, conceyos y edá (grupos quinquenales). Itero de la Vega|autor= Institutu Nacional d'Estadística, España|fechaaccesu= 13 d'agostu de 2014}}</ref> | población=189 | vmax=7 | mmax=7 | testu=sí | 2 | 1 | 1 | 5 | 7 | 5 | 4 | 12 | 6 | 9 | 9 | 10 | 9 | 4 | 5 | 4 | 3 | 4 | 5 | 2 | 1 | 0 | 3 | 3 | 4 | 5 | 3 | 6 | 6 | 10 | 3 | 6 | 5 | 5 | 12 | 10 }} ;Evolución de la población <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=600|color_1=Orange|color_2=Orange|color_3=Orange|color_4=Orange|color_5=Orange|color_6=Orange|color_19=blue|nome=Itero de la Vega<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=itero+de+la vega&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n|títulu=Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842. Itero de la Vega|autor=Institutu Nacional d'Estadística, España|fechaaccesu=13 d'agostu de 2014}}</ref>|1842|588|1857|636|1860|654|1877|548|1887|577|1897|584|1900|588|1910|570|1920|557|1930|548|1940|543|1950|542|1960|561|1970|454|1981| 334|1991|280|2001|226|2011|177|2014|187|notes=<small> {{lleenda|#FB9902|[[Población de derechu]] (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye [[población de fechu]]) según los censos de población del sieglu XIX.}} {{lleenda|#88c2cc|[[Población de derechu]] (1900-1991) o [[población de derechu|población residente]] (2001-2011) según los censos de población del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}} {{lleenda|#115cc3|Población según el [[padrón municipal]] de 2014 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}}}</small> </center> == Alministración y política == ;Alministración municipal L'[[alministración llocal]] del conceyu realízase al traviés d'un [[conceyu]] de xestión democrática, que los sos componentes escoyer cada cuatro años por [[sufraxu universal]]. El censu eleutoral ta compuestu por tolos ciudadanos empadronaos en Itero de la Vega, mayores de 18 años y con nacionalidá de cualesquier de los países miembros de la [[Xunión Europea]]. Según lo dispuesto na Llei del Réxime Eleutoral Xeneral,<ref>{{cita web | url = http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1985-11672 | títulu = Ley Orgánica 5/1985, de 19 de xunu, del Réxime Eleutoral Xeneral. Art. 169. | fecha = 1985 | editor = Xefatura del Estáu. [[BOE]] nᵘ 147/1985 (España) | fechaaccesu = 12 de marzu de 2015 }}</ref><ref>{{cita web | url = http://www.boe.es/boe/dias/2011/01/29/pdfs/BOE-A-2011-1639.pdf | títulu = Modificación de la Llei Orgánica 5/1985, de 19 de xunu, del Réxime Eleutoral Xeneral. | fecha = 2011 | editor = Xefatura del Estáu. [[BOE]] nᵘ 25/2011 (España) | fechaaccesu = 12 de marzu de 2015 }}</ref> qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu, la Corporación Municipal ta formada por 5 conceyales (7 hasta 1995), que distribuyéronse de la siguiente forma dende les eleiciones de 1979: <center> {| {{tablaguapa}} border="1" style="font-size: 90%; text-align:center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Eleiciones municipales en Itero de la Vega ente 1979 y 1999<ref name="ELEC">{{cita web | url = http://www.infoelectoral.mir.es/min/ | títulu = Resultaos eleutorales | editor = [[Ministeriu del Interior d'España]] | fechaaccesu = 12 de marzu de 2015 }}</ref> |- style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1979|1979]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1983|1983]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1987|1987]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1991|1991]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1995|1995]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 1999|1999]] |- style="background:#eee" !% votos||conceyales || % votos||conceyales || votos||conceyales || % votos||conceyales || % votos||conceyales || % votos||conceyales |- |align="left"|[[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular|PP]]<br /><small>([[Alianza Popular|AP]] hasta 1989)</small>||-||-||-||-||36,6||2 ||41,87||3 || 46,23||3 ||63,33||4 |- |align="left"|[[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] ||-||-||100||7|| 63,4 || 5 ||58,13 ||4 ||50,25 || 4 ||29,44 ||1 |- |align="left"|[[Ficheru:Union de Centro Democratico (logo).svg|20px]] [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] ||19,42||1|| -||-|| - || - || - ||- ||- || - ||- ||- |- |align="left"|Independientes ||80,58||6|| -||-|| - || - || - ||- ||- || - ||- ||- |}</center> <center> {| {{tablaguapa}} border="1" style="font-size: 90%; text-align:center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em;" | Eleiciones municipales en Itero de la Vega dende 2003<ref name="ELEC"/> |- style="background:#eee" !rowspan="2"|Partíu políticu |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2003|2003]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2007|2007]] |colspan="2"|[[Eleiciones municipales d'España de 2011|2011]] |- style="background:#eee" !% votos||conceyales || % votos||conceyales || votos||conceyales |- |align="left"|[[Ficheru:PP.svg|20px]] [[Partíu Popular|PP]]||38,46||1 || 52,63|| 4||52,82||4 |- |align="left"|[[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px]] [[Partíu Socialista Obreru Español|PSOE]] ||57,99||4 ||41,35|| 1||41,55||1 |}</center> ;Alministración xudicial Itero de la Vega pertenez al [[Partíu xudicial (España)|partíu xudicial]] [[Partíu xudicial de Palencia|númberu 1]] de la provincia de Palencia, con sede en [[Palencia]], que la so demarcación entiende dicha ciudá más otros conceyos de les contornes estremeres, y cuenta con [[Poder Xudicial d'España|seis xulgaos de primera instancia ya instrucción, dos xulgaos de lo social, un xulgáu de lo penal, un xulgáu de menores y un xulgáu de lo contencioso-alministrativu]].<ref name = "JUZ">{{cita web|url = http://www.cgpe.es/partido.aspx?idprovincia=34&numpartido=1|títulu = Partíu xudicial nᵘ 1 de Palencia|fechaaccesu = 12 de marzu de 2015|autor = Conseyu Xeneral de Procuradores d'España|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150923202457/http://www.cgpe.es/partido.aspx?idprovincia=34&numpartido=1|fechaarchivu = 2015-09-23}}</ref> == Economía == El [[sector primariu]] ye'l de mayor actividá nel conceyu y asina, en 2007, inscribir nel mesmu 24 trabayadores, el 64,9&nbsp;% del total.<ref name="CE"/> Los cultivos más estendíos son [[Triticum|trigu]], [[Hordeum vulgare|cebada]] y [[Helianthus annuus|xirasol]] en [[Agricultura de secanu|secanu]] y [[Zea mays|maíz]], [[Beta vulgaris|remolacha]] y [[Medicago sativa|alfalfa]] en [[Riego|regadíu]]. La ganadería esistente ye la d'oveyes y vaques.{{sfn|Etxebarria Mironos|2005|p=85}} Tamién en 2007, el [[sector secundariu]] emplegaba a dos trabayadores y el de la [[construcción]] a unu.<ref name="CE"/> Al respective de la distribución del suelu, en 2011 los terrenes municipales partir de la siguiente forma: yerbácees (86,66&nbsp;%), otros espacios (6,80&nbsp;%), forestales (5,28&nbsp;%), camperes (0,97&nbsp;%) y maderizos —frutales y viñeos— (0,29&nbsp;%).<ref name = "CE"/> Pela so parte, en 2014 taben adscritos al [[sector servicios]] trés trabayadores y tres empreses,<ref name="EMP">{{cita web |url = http://www.jcyl.es/sie/sas/broker?_PROGRAM=mddbpgm.v2.indexv2.scl&_SERVICE=sasweb&_DEBUG=0&menu=index |títulu = Númberu de trabayadores y númberu d'establecimiento |editor = Sistema d'Información Estadística. Xunta de Castiella y Lleón |fechaaccesu = 17 de marzu de 2015 }}</ref> venceyaos principalmente cola actividá [[turismu|turística]] derivada del pasu del [[Camín de Santiago Francés|Camín de Santiago]]. Asina n'avientu del mesmu añu taben rexistraos nel conceyu tres establecimientos turísticos: dos restoranes y un agospiamientu hoteleru, con una capacidá pa 15 persones.<ref>{{cita web |url = http://www.jcyl.es/sie/sas/broker?_PROGRAM=mddbpgm.v2.indexv2.scl&_SERVICE=sasweb&_DEBUG=0&menu=index |títulu = Infraestructura turística |editor = Sistema d'Información Estadística. Xunta de Castiella y Lleón |fechaaccesu = 17 de marzu de 2015 }}</ref> En cuanto al [[desemplegu]], en febreru de 2015 el paru yera de 17 persones, 8 homes y 9 muyeres.<ref>{{cita web|url= http://www.sepe.es/contenidos/que_es_el_sepe/estadisticas/datos_estadisticos/index_conceyos.html|títulu= Estadístiques por conceyos (paru rexistráu y contratos)|editor= SEPE|fechaaccesu= 17 de marzu de 2015}}</ref> == Servicios públicos == ;Educación El conceyu nun cunta con centros educativos polo que, a nivel d'[[Educación primaria|educación infantil y primaria]], los sos alumnos alleguen al [[Escuela|CEIP «Anacleto Oreyón»]] d'[[Astudillo]].<ref>{{cita web |url=http://direutorio.educa.jcyl.es/es/mapa |títulu=Direutoriu de centros |fechaaccesu=13 d'agostu de 2014 |autor=[[Xunta de Castiella y Lleón]] }}</ref> Tocantes a [[Educación Secundaria Obligatoria|educación secundaria]], los sos estudiantes han d'allegar al [[Institutu d'Educación Secundaria (España)|IES]] «Odra-Pisuerga» de [[Melgar de Fernamental]].<ref>{{cita web |url = http://iesodrapisuerga.centros.educa.jcyl.es/sitio/|títulu = IES Odra-Pisuerga| fechaaccesu = 13 d'agostu de 2014 | autor = [[Xunta de Castiella y Lleón]]}}</ref> Dambos centros tán xestionaos pola Conseyería d'Educación de la [[Xunta de Castiella y Lleón]] al traviés de les Direiciones Provinciales d'Educación de Palencia y Burgos, respeutivamente. ;Sanidá y servicios sociales El sistema sanitariu del conceyu empréstase al traviés del sistema públicu de salú, xestionáu por [[Sacyl]] (Sanidad Castiella y Lleón), por aciu un consultoriu médicu dependiente del [[centru de salú]] de [[Frómista]]. Esta cuenta con un serviciu de guardia y nél centralízase la zona básica de salú «Frómista», qu'atiende a un total de 22 conceyos.<ref>{{cita web|url = http://www.saludcastillayleon.es/ciudadanos/es/buscador-recursos|títulu = Portal de Sacyl. Buscador de recursos sanitarios|fechaaccesu = 15 d'agostu de 2014|autor = Sacyl|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20140719175230/http://www.saludcastillayleon.es/ciudadanos/es/buscador-recursos|fechaarchivu = 2014-07-19}}</ref> Les [[farmacia|farmacies]] más cercanes atópase nes llocalidaes de Frómista y [[Astudillo]],<ref>{{cita web |url = http://www.cofpalencia.org/ |títulu = Farmacies| fechaaccesu = 15 d'agostu de 2014 | autor = Colexu Oficial de Farmacéuticos de Palencia}}</ref> y en rellación a centros hospitalarios, los sos habitantes han d'allegar a los esistentes na [[Palencia|capital provincial]], como'l [[Hospital de Palencia]]. Tocantes a servicios sociales, Itero de la Vega pertenez al Centru d'Aición Social (CEAS) de Astudillo-Frómista, con sede nel centru de salú de Astudillo.<ref>{{cita web|url = http://www.dip-palencia.es/diputacion/contenido?id=c4a883ec-9026-11y0-a0cf-fb9baaa14523|títulu = Información de CEAS|fechaaccesu = 15 d'agostu de 2014|autor = Diputación Provincial de Palencia}}</ref> == Tresporte y comunicaciones == ;Parque de vehículos a motor En 2011, nel conceyu había un total de 160 vehículos a motor, que representaba un índiz de 745,8 [[automóvil|automóviles]] por cada 1000 habitantes. El puntu d'[[Inspeición Téunica de Vehículos]] más cercanu atópase en [[Palencia]].<ref>{{cita web |url=http://www.itevelesa.com/delegaciones-m |títulu=Delegaciones en Palencia |editor=Grupu Itevelesa |fechaaccesu=25 d'agostu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121213184025/http://www.itevelesa.com/delegaciones-m |fechaarchivu=2012-12-13 }}</ref> <center> {|class="sortable wikitable" style="text-align:center" align=center |- |+'''Parque de vehículos a motor (2011)'''<ref name = "CE"/> |Tipu de vehículu|| Cantidá |- |Automóviles||132 |- |Camiones ||16 |- |Motocicletes||4 |- |Autobuses||0 |- |Tractores industriales ||0 |- |Otros vehículos||8 |- |'''Total'''||'''160''' |} </center> ;Rede viaria Itero de la Vega nun cunta con accesu direutu a la rede principal de carreteres pero ta conectáu con otres llocalidaes de la so redolada al traviés de dos viales de la rede provincial:<ref>{{cita web |url=http://www.viamichelin.es/ |títulu= Via Michelin |editor= Michelin |fechaaccesu= 25 d'agostu de 2014 }}</ref> <center> {| {{tablaguapa}} border="1" !Identificador!!Denominación!!Itinerariu |---- |align="center" | [[P-4311|<span style="background-color:green;color:white"> '''&nbsp;P-4311&nbsp;'''</span>]]||align="center" | Carretera provincial|| Escurre ente [[Osorno la Mayor]] y [[Astudillo]]. |---- |align="center" | [[P-432|<span style="background-color:green;color:white"> '''&nbsp;P-432&nbsp;'''</span>]]||align="center" | Carretera provincial|| Escurre ente [[Castrillo Mota de Judíos]] (como BU-403) y la P-431, xunto a [[Boadilla del Camino]]. |---- |} </center> ;Otros medios Pal tresporte per [[ferrocarril]] la estación más cercana ye la de [[Estación de Frómista|Frómista]], a 16&nbsp;km, qu'ufierta servicios de [[Media Distancia]] a [[Valladolid]], [[Palencia]], [[Reinosa]] y [[Santander (España)|Santander]].<ref>{{cita web |url=http://www.renfe.com/viajeros/mediadistancia/mapes_y_trayecto/Castiella_Leon.html |títulu= Media Distancia - Castiella y Lleón |editor= Renfe |fechaaccesu= 25 d'agostu de 2014 }}</ref> Pal tresporte por [[autobús]] cuenta con servicios locales a [[Melgar de Fernamental]], [[Astudillo]] y [[Palencia]].<ref>{{cita web |url=http://www.autocaresjg.es/Linea_Melgar.htm |títulu= Melgar-Astudillo-Palencia |editor= Joaquín Gómez y Fíos |fechaaccesu= 25 d'agostu de 2014 }}</ref> Pela so parte, pal [[tresporte aereu]], la opción más cercana ye l'aeropuertu de [[aeropuertu de Valladolid|Valladolid]], asitiáu a 102&nbsp;km. == Patrimoniu históricu-artísticu == === Ilesia de San Pedro === [[Ficheru:Iglesia de Itero de la Vega.jpg|thumb|Ilesia de San Pedro]] Ye un [[Ilesia (edificiu)|templu]] [[Catolicismu|católicu]] —parroquia de la villa construyíu nel sieglu {{versalita|XIII}} y ampliáu darréu ente los sieglos {{versalita|XVI}} y {{versalita|XVII}}. Presenta tres naves, dixebraes por pilastres que sirven d'arranque a los arcos de mediu puntu; la nave central ta cubierta con [[bóveda d'aresta]] y les llaterales con [[bóveda de cañón|bóvedes de cañón]] con [[lunetos]], igual qu'asocede na capiya mayor. El [[Cruceru (arquiteutura)|cruceru]] ta cubiertu por una cúpula rebaxada. Al esterior, la portada presenta arcos apuntaos del sieglu {{versalita|XIII}}, l'únicu restu de la ilesia [[Arquiteutura gótica|gótica]], y ante la mesma abre un [[pórticu]] de la segunda metá del sieglu {{versalita|XVI}}.<ref name="IGL">{{cita web |url=http://iterodelavega.es/index.php/turismo/lugar-de-interes/ |títulu=Llugares d'interés |fechaaccesu=12 de marzu de 2015 |autor=Conceyu de Itero de la Vega }}</ref> Nel interior, el [[retablu mayor]] ye [[barrocu]], del tercer cuartu del sieglu {{versalita|XVII}}, y ta decoráu con delles pintures y escultures de la Madalena, San Pedro en cátedra, San Antonio y el Calvariu. A entrambos llaos del [[Presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]] apaecen dos [[cenotafiu|cenotafios]], unu coles estatues d'Antonio de Piña y Formosa y María de Piña y otru col so fíu [[Antonio de Piñahermosa]], obispu de Salamanca, Málaga y Xaén. La nave del Evanxeliu cunta con un retablu barrocu, del segundu terciu del sieglu {{versalita|XVII}}, que presenta escultures de Santiago Apóstol y Santu Domingu y ta presidíu pola Virxe del Rosariu, del sieglu {{versalita|XVI}}. Pela so parte, na nave de la Epístola hai dos retablos, unu de 1778 d'estilu [[rococó]], en que'l so relieve central apaecen les Ánimes y l'Ánxel de la Guarda xunto al sepulcru del obispu Antonio de Piña y los sos padres. === Ponte Fitero === {{AP|Ponte de Itero}} Mientres la Edá Media les pontes yeren fundamentales nes víes de comunicación y cola puxanza del Camín de Santiago los reis esmoleciéronse especialmente d'ellos. Asina, por casu, [[Alfonsu VI de Lleón]] encargar de que se repararen toles pontes qu'había ente [[Logroño]] y [[Santiago de Compostela]], y posiblemente por cuenta del so interés nel Camín deba la construcción de la Ponte Fitero,{{Harvnp|vv.aa.|1999|p=99}} tamién llamáu Ponteroso, Ponte Fitir o Ponte della Mulla.<ref name="IGL"/> Construyíu a base de [[sillar|sillares]], consta d'once arcaes y salva el calce del ríu [[Pisuerga]] na llende ente les provincia de Burgos y Palencia. Apaez yá citáu por [[Aymeric Picaud]] nel ''[[Codex Calixtinus]]'': «Pons Fitere supra Pisorga Flumen». === Ermita de La nuesa Señora de la Piedá Allugada pela rodiada de la villa, la estructura actual nun ye la orixinal por cuenta de los cambeos que sufrió a lo llargo de la historia. D'antiguo denominóse La nuesa Señora de Carrelapuente o La nuesa Señora de Fuera.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=36}} Ye un edificiu [[Arquiteutura gótica|góticu]] del sieglu XIII, de pequeñes dimensiones, con [[Apareyu (construcción)|apareyu]] de grandes sillares de [[caliar]]. Presenta una única nave, ensin tramos marcaos, y la so cubierta actual ye una estructura de madera. El so [[ábside]] ye cuadrangular, abiertu al restu de la ilesia al traviés d'un [[arcu apuntáu]] y dobláu que fuelga sobre pares de columnes que los sos capiteles tán decoraos con fueyes de acanto; ta cubiertu por [[bóveda de crucería]] y cuenta con una ventana nel testeru, con doble [[arquivolta]] decorada con [[bocel]] que sofita en columnes. Al esterior del ábside, cuatro [[contrafuerte]]s prismáticos. Cuenta con dos portaes, una cegada nel llau sur y otra nel llau occidental, dambes d'arcu apuntáu. Al pie de la cabecera hai una [[sacristía]] moderna, de planta cuadrada. En xunto, presenta carauterístiques de l'arquiteutura cisterciense na cabecera recta, muriu meridional y ventana absidial. Nel sieglu {{versalita|XIV modificóse l'esterior de la cabecera y el hastial occidental rematar con una [[Espadaña (arquiteutura)|espadaña]]. Yá en dómina moderna llevantóse un nuevu muriu nel llau septentrional y la sacristía.<ref>{{cita web |url = http://www.romanicodigital.com/detalle-Pdf.aspx?archivu=ITERO%20DE%20LA%20VEGA&localidad=PALENCIA |títulu = Románicu Dixital. Itero de la Vega |fechaaccesu = 26 d'agostu de 2014 |autor = Fundación Santa María la Real }}</ref> === Rollu de xusticia === {{Ficha de bien d'interés cultural |nome = Rollu de xusticia |imaxe = Rollo de justicia, Itero de la Vega.jpg |declaración = 09-02-1966 |figura = Monumentu |códigu = RI-51-0001654 |coordenaes = non }} Antiguu llugar de xurisdicción, ye d'estilu [[Renacimientu|renacentista]] y presenta un fuste cuadrangular sobre un basamento gradiáu. El [[Rollu (alministración)|rollu]] foi construyíu en 1529, una vegada que Itero mercó los sos derechos de soberanía a Melgar y Castrojeriz.{{Harvnp|Salcedo|1992|p=520-522}} En 1966 foi declaráu [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]].<ref name="BIC">{{cita web |url=http://www.mecd.gob.es/bienes/cargarFiltroBienesInmuebles.do?layout=bienesInmuebles&cache=init&language=es |títulu= Base de datos de bienes inmuebles|fechaaccesu=6 d'abril de 2015 |autor=Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte }}</ref> === Patrimoniu perdíu === Nel términu de Itero de la Vega esistieron otros cuatro ermites, yá sumíes.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=35}} Dos d'elles taben nel nucleu urbanu, la de Santa María y la de San Esteban; la primera sería la ilesia o capiya del hospital de La nuesa Señora, ente que la segunda dexó buelga toponímica na antigua cai de San Esteban, posiblemente xunto a l'actual plaza Ruiz de Sotu, na parte norte de la llocalidá. Tuvo venceyada a l'abadía de [[San Martín de Elines]], que perdió la so independencia en 1541 cuando s'alzó la [[Colexata de San Miguel (Aguilar de Campoo)|colexata]] d'[[Aguilar de Campoo]] y se anexonó los monesterios d'Esguilada, Helines y Castañeda, y asina en 1622 apaez la ermita de San Esteban dependiente de los canónigos d'Aguilar.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=37}} Les otres dos ermites atopábense pela rodiada de la villa, próximes al Camín de Santiago. La de San Andrés yá sumiera en 1589 y allugábase nel pagu inda llamáu de San Andrés, 400 metros dempués de l'actual carretera ente [[Lantadilla]] y [[Melgar de Yuso]]. Pela so parte, la de Santiago topábase xunto al camín vieyu de Itero a Melgar de Yuso, unos 200 metros al este de l'actual carretera de Melgar. En dambos pagos toparon restos que pudieron pertenecer a les ermites.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=37}} == Cultura == === Festividaes y eventos === La mayoría de les festividaes que se celebren en Itero son de calter relixosu, dalguna de les cuales d'enraigono nel restu del país como la [[Navidá]], la [[Selmana Santa]] y les fiestes de los santos y vírxenes patrones de cada llocalidá. Asina, cronológicamente, quince díes antes del [[Miércoles de Ceniza]] celébrase, al cargu de la cofradería homónima, la fiesta de les Ánimes, con misa y procesión.<ref name="FIES">{{cita web | títulu = Fiestes | url = http://iterodelavega.es/index.php/turismo/fiestas/ | fechaaccesu = 31 de marzu de 2015 | autor = Conceyu de Itero de la Vega }}</ref> El 15 de mayu, como ye tradicional nel mediu rural, tien llugar la fiesta de [[Isidro Llabrador|San Isidro]], cola procesión y posterior bendición del campu. N'años aleatorios entámase, a finales de xunetu, la carrera popular «Milla Camino de Santiago».<ref>{{cita publicación | títulu = Zaharaoui y Gallardo axudíquense la cuarta Milla de Itero de la Vega | url = http://www.diariopalentino.es/noticia/Z830111C0-EB7F-88EE-488Y5CE1BFD22B74/20130729/zaharaoui/gayardu/axudiquen/cuarta/milla/itero/vega | fecha= 29 de xunetu de 2013 | fechaaccesu = 6 d'abril de 2015 | periódicu= [[Diariu Palentín]]}}</ref> El 15 d'agostu, fiesta de l'[[Asunción de María]], celebrar con misa na ermita. Díes más tarde, el tercer fin de selmana de dichu mes, entamar dende 2005 el festival de música Tachurock; l'oxetivu del mesmu ye recaldar fondos con fines solidarios, pa subvencionar proyeutos de desenvolvimientu n'[[Angola]].<ref name="FIES"/><ref>{{cita publicación | títulu = El "Tachurock" de Itero de la Vega axunta anguaño a una docena de grupos musicales | url = http://www.diariopalentino.es/noticia/ZAEA9D5B8-F5C3-8HALA0-7529C35905358B29/20120811/tachurock/itero/vega/reune/a%C3%B1o/docena/grupo/musicales | fecha= 11 d'agostu de 2012 | fechaaccesu = 6 d'abril de 2015 | periódicu= [[Diariu Palentín]]}}</ref> A lo último, en redol al 8 de setiembre celebren les fiestes patronales de la Virxe de la Piedá, con misa na ermita y procesión como actos llitúrxicos, amás de verbenes musicales, actividaes infantiles, xuegos y competiciones deportives, ente otros.<ref name="FIES"/> === Camín de Santiago === Itero de la Vega ye llugar de camín del [[Camín de Santiago Francés|Camín de Santiago]], el primeru dientro de la [[provincia de Palencia]].<ref>{{cita web |url = http://www.turismocastillayleon.com/cm/xacobéu/urlContent?pgseed=1408022115316&contentPK=SGFzaE1hcDoiYWxpYXMiOiJqYWNvYmVvIjoiaWRDb250ZW50IjoiNTQxMzY3Ig..&locale=es_ES&textOnly=false |títulu = Etapa IV: de Itero de la Vega a Frómista |fechaaccesu = 14 d'agostu de 2014 |autor = [[Xunta de Castiella y Lleón]] }}</ref> Históricamente, el ríu [[Pisuerga]] —xunto al que s'asitia la llocalidá— sirvió de frontera ente los condaos de [[Condáu de Castiella|Castiella]] y [[Condáu de Monzón|Monzón]] y ente los obispaos de [[Archidiócesis de Burgos|Burgos]] y [[Diócesis de Palencia|Palencia]], polo que la ponte sobre'l ríu —[[Ponte de Itero|Ponte Fitero]]— yera un finxu importante del Camín, amás de políticu y relixosu, una y bones los pelegrinos camudaben de xurisdicción.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=31}} En cruciando'l ríu los pelegrinos topaben el [[Hospital de Ponte Fitero]], fundáu pol conde [[Nuño Pérez de Lara]] antes de 1174, y que darréu foi una [[encomienda]] de la [[Orde de Malta|Orde de San Juan]]. L'hospital sumió nel sieglu {{versalita|XVI}}, cola escayencia de la pelegrinación, y en 1628 la ilesia, so advocación de San Xuan d'Acre, atópase en ruines. En 1752, según el [[Catastru d'Ensenada]], la encomienda tenía inda delles tierres y viñes, patrimoniu que s'estenó cola [[Desamortización española|desamortización]] del sieglu {{versalita|XIX}}.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=33-34}} Tamién xunto al Camín atopaba'l prioratu de [[San Bartolomé de Ponte Fitero]], amestáu pal cultu de La nuesa Señora de la Soledá de Malta y citáu n'ocasiones como encamienta; nel sieglu {{versalita|XVIII}} constituyía una unidá autónoma segregada de la encomienda mayor sanjuanista de Ponte Fitero.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=35}} En pasando la ponte y dexar tras dambes encomiendes, la ruta xacobea siguía en direición a [[Boadilla del Camino]], que la so divisoria municipal algamábase dempués de cruciar l'Oteru Llargu. Antes de llegar a esti atopaba'l [[despobláu]] de [[Fonte Pedraza]] —onde s'alluguen les actuales bodegues—, que tenía una ilesia dedicada a La nuesa Señora de Ompedraza o Fompedraza.{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=36}} El nucleu urbanu de Itero de la Vega quedaba estremáu del Camín unos 1250 metros al norte. Na documentación rexistra la esistencia de dos hospitales, el de La nuesa Señora —onde se recoyíen los franceses— y el de Santiago y San Sebastián, en 1583 y 1607 respeutivamente, anque probablemente'l so orixe sía anterior. Dambos apaecen fundíos n'unu solu en 1645, so la advocación de La nuesa Señora, Santiago y San Sebastián, que s'allugaba na cortil que fai esquina ente callar Conde de Vallellano y Marqués de Estella, nel cual, en 1947, construyóse l'almacén del [[Serviciu Nacional del Trigu]].{{Harvnp|Martínez Díez|Francia Lorenzo|2004|p=38}} Na actualidá, los servicios d'abellugu y hospedería son atendíos por trés allugues: el municipal, con 12 places,<ref>{{cita web |url = http://caminodesantiago.consumer.es/allugue-municipal-de-itero-de-la vega |títulu = Allugue Municipal de Itero de la Vega |fechaaccesu =15 d'agostu de 2014 |autor =Consumer.es}}</ref> el Llar del Pelegrín, qu'ufierta 8 places,<ref>{{cita web |url = http://caminodesantiago.consumer.es/allugue-llar-del-pelegrín |títulu = Allugue Llar del Pelegrín |fechaaccesu =15 d'agostu de 2014 |autor =Consumer.es}}</ref> y La Mochila, con 28 places.<ref>{{cita web |url = http://caminodesantiago.consumer.es/allugue-la posada-de-itero |títulu = Allugue La Mochila |fechaaccesu =15 d'agostu de 2014 |autor =Consumer.es}}</ref> El primeru ye de titularidá municipal mientres los otros dos son de xestión privada. == Ver tamién == *[[Tierra de Campos]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == *{{cita enciclopedia|enllaceautor=|apellíos={{Versalitas|Barreda Alonso}}|nome=Ana Isabel|enciclopedia=Enciclopedia del Románicu en Castiella y Lleón. Palencia II|títulu=Itero de la Vega|volume=|editorial=Fundación de Santa María la Real. Centru d'Estudios del Románicu|allugamientu=Aguilar de Campoo|añu=2002|isbn=84-89483-22-1}} *{{cita llibru | apellíu={{versalita|Etxebarria Mironos}} | nome=Txomin | títulu=Los pueblos de Castiella nel Camín de Santiago | editor=Asociación d'Amigos de los Caminos de Santiago de Bizkaia | allugamientu = Bilbao | añu=2005 | isbn=84-609-6949-5 }} *{{cita llibru | apellíu={{versalita|Francia Lorenzo}} | nome=Santiago | enllaceautor=Santiago Francia Lorenzo | apellíu2={{versalita|Martínez Diez}} | nome2=Gonzalo | enllaceautor2=Gonzalo Martínez Diez | títulu=De Itero de la Vega a San Nicolás del Real Camín. Piedra y vida | editor=Diputación Provincial de Palencia | ubicación = Palencia | añu=2004 | isbn=84-8173-104-8 }} * {{cita llibru | apellíu={{versalita|Gordaliza}} | nome=F. Roberto | apellíu2={{versalita|Canal Sánchez-Pagin}} | nome2=José María | títulu=Toponimia palentina | editor=Caja España | ubicación = Palencia | añu=1993 | isbn=84-87739-41-5 }} *{{cita llibru | apellíu={{versalita|Salcedo}} | nome=Modesto | títulu=Noticies y documentos de Itero de la Vega | publicación = Publicaciones de la Institución Tello Téllez de Meneses | númberu = 63 | editor=Diputación Provincial de Palencia | añu=1992 | issn = 0210-7317 | url = http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2486653.pdf }} *{{cita llibru | apellíu={{versalita|vv.aa.}} | nome= | títulu=El Camín de Santiago | editorial=Edilesa | ubicación = Lleón | edición = 2ª | añu=1999 | isbn=84-8012-224-2 }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Itero de la Vega}} {{rellación OSM|342267}} *[[Ficheru:Escudo de Itero de la Vega.svg|18px]] [http://www.iterodelavega.es Páxina web oficial del Conceyu] *[http://iterorock.com/ Páxina web del festival Tachu Rock] {{Tradubot|Itero de la Vega}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Palencia]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Palencia]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 6mrkgdml9vbiypsae97s0zkpvnysmdw 0 126443 4493566 4425557 2026-05-17T13:05:02Z ~2026-29634-99 148332 /* Lletra */ 4493566 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Os Pinos | trescripción = | títulu_ast = Los Pinos | títulu_alt = | títulu_alt_ast = | títulu_alt_2 = | títulu_alt_ast_2 = | imaxe = Flag_of_Galicia.svg | tam_imaxe = | etiqueta = | prefixu = | llugar = {{bandera2|Galicia}} | autor = [[Eduardo Pondal]] | fecha_letra = | compositor = [[Pascual Veiga]] | fecha_música = | adoptáu = [[29 de mayu]] de [[1984]] | hasta = | multimedia = | título_multimedia = Himno (lletra en castellán) }} El '''Himnu de Galicia''' ye unu de los símbolos de la [[Comunidá Autónoma de Galicia]], según establezse na so [[Estatutu d'autonomía de Galicia]] y la ''Llei de Símbolos de Galicia''.<ref>{{cita web |url=http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1985/05019| títulu = Ley de 29 de mayu de 1984 de símbolos de Galicia. DOGA núm. 120, de 23 de xunu de 1984.}}</ref> El títulu oficiosu del himnu gallegu ye ''Os Pinos''. Recibe esi nome por cuenta de que'l so lletra constituyir les dos primeres partes —cuatro estrofes de los diez que tien— del poema ''[[Os Pinos (poema)|Os Pinos]]''. La lletra ye d'[[Eduardo Pondal]] y la música foi compuesta por [[Pascual Veiga]]. == Historia == El testu del himnu ye frutu de la correspondencia que caltuvieron [[Eduardo Pondal]] y [[Pascual Veiga]] en [[1890]], nel que'l compositor solicitába-y al escritor un testu pa una partitura que diba presentar por cuenta de un certame nel que se diba a escoyer el meyor himnu gallegu pal casu que'l premiu resultara ermu. Dempués de delles redacciones, Pondal únvia-y un primer testu que tituló ''[[Breogán]]''. [[Pascual Veiga]] solicíta-y dellos cambeos na acentuación p'afaelo rítmicamente a la música qu'había compuestu. El testu definitivu publicóse yá como ''Os Pinos'' per primer vegada'l [[22 de mayu]] de 1890 nun folletu del certame musical que convocara l'Orfeón nº4 de La Coruña pa escoyer la meyor Marcha Rexonal Gallega. El testu apaeció tamién en ''[[A Monteira]]'' de [[Lugo]] y en ''[[L'Ecu de Galicia]]'' de [[L'Habana]]. A la fin, anque hubo ensayos, l'himnu nun s'interpretó (la mayoría de les versiones de la lletra del himnu deriven del testu qu'apaeció nel númberu 18 de la revista ''Galicia'' de L'Habana en 1905; en 1935 el testu integrar na segunda edición, realizada pola [[Real Academia Gallega]], de ''Queixumes dos pinos'', base de les versiones modernes del testu). Al igual qu'otros símbolos de [[Galicia]], como la [[Bandera de Galicia|bandera]], l'establecimientu del himnu gallegu foi frutu de la emigración. En 1907, [[Xosé Fontenla Leal]] encargólu a [[Manuel Curros Enríquez]] (unu de los mayores esponentes del [[Rexurdimento]] gallegu, que moraba en L'Habana) qu'escribiera la lletra, y a [[José Castro "Chané"]] la música, pero Curros nun foi capaz de componer la lletra rápido y Fontenla decidió escoyer el poema de Pondal cola música de Veiga. Estrenóse'l [[20 d'avientu]] de [[1907]] nel Centru Gallego de [[L'Habana]] -güei [[Gran Teatru de L'Habana]]- y hasta [[1923]] foi entonáu por rexonalistes y agraristas nos sos actos, consolidándose pasu ente pasu como símbolu de [[Galicia]]. Cuándo se prohibió'l so usu mientres la dictadura de [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera]], les sociedaes gallegues d'[[América]] intensificaron el so interés pola so interpretación pública. Cola [[Segunda República Española|Segunda República]] algamó la reconocencia oficial. Evitóse'l so usu mientres la dictadura [[Francisco Franco|franquista]] ya inclusive mientres la etapa de aperturismo del réxime namái se cantaba, seya que non, n'actos culturales y como un cantar más dientro del [[folclor]] gallegu. Sicasí, dende [[1960]] empieza a interpretase de manera más esplícita, anque azorronando los sos aspeutos ideolóxicos. En concretu, cantábase namái la primer parte. En [[1975]], mientres teníen llugar unos actos folclóricos na [[Día Nacional de Galicia|fiesta del Apóstol Santiago]], la xente empezó a irguise pa cantalo. Al añu siguiente, muertu yá'l dictador, instauróse esti costume de manera definitiva na Plaza de la Quintana, ratificáu tamién poles autoridaes asistentes. Los partíos non nacionalistes asumir, finalmente, na campaña de les primeres eleiciones democrátiques ([[1977]]). == Motivos == El motivu central del himnu ye que Galicia espierte del so suañu y entame el camín escontra la llibertá, escuchando, pa ello, la voz de los rumorosos pinos, que simbolicen al pueblu gallegu. El nome de Galicia nun figura nel poema, como ye habitual en Pondal, y nel so llugar faen referencies metafóriques al llar y a la nación de [[Breogán]]. Amás del [[celtismu]] y del [[helenismu]] siempres presentes na obra de Pondal, foi la so capacidá pa enfusar nos sentimientos del pueblu y espresar les sos aspiraciones fundamentales, lo que fizo posible el so ésitu. == Lletra == {{AP|Os Pinos (poema)}} En 1890, cuando foi escritu'l poema orixinal, inda nun esistía una norma ortográfica establecida del idioma gallegu. La lletra del himnu oficializada en 1984 siguió la normativa ortográfica (''[[Normativa oficial del idioma gallegu|Normes ortográfiques y morfolóxicas do Idioma Galego]]'') vixente pal idioma gallegu en dicha fecha, polo que, consecuentemente, esisten diferencies d'escritura ente la lletra del himnu y la versión orixinal del poema de Pondal. [[Ficheru:Lugo 05-21c.JPG|miniatura|300px|Placa na plaza Mayor de Lugo.]] {| |- ! Gallego (lletra oficial) ! Gallego<br />(lletra orixinal de 1890) ! Asturianu |- | Que din os rumorosos<br />na costa verdecente,<br />ao raio tresparente<br />do prácido luar?<br /> Que din as altas copas<br />de escuro arume arpado<br />co seu ben compasado<br />monótono fungar?<br /> Do teu verdor cinguido<br />y de benignos astros,<br />confín dos verdes castros<br />e valeroso chan,<br /> non des a esquecemento<br />da inxuria o rudo encono;<br />esperta do teu sono<br />Fogar de Breogán.<br /> Os bos y xenerosos<br />a nosa voz entenden<br />y con arroubo atenden<br />o noso rouco son, <br />mais só os ignorantes<br />e féridos e duros,<br />imbéciles e escuros<br />non nos entenden, non.<br /> Os tempos son chegados<br />dos bardos das idades<br />que as vosas vaguedades<br />cumprido fin terán;<br /> pois, onde quer, xigante<br />a nosa voz pregoa<br />a redenzón da boa<br />Nazón de Breogán.<br /> | | ¿Qué dicen los rumorosos,<br />na mariña verdeante<br />al rayu tresparente<br />de la plácida lluz de lluna? <br />¿Qué dicen les altes copes <br />d'escura xamasca arpado<br />col so bien acompasáu<br />monótonu runfar?<br /> Del to verdor cinxíu<br />y de benignos astros<br />llende de los verdes castros<br />y valerosu suelu.<br /> Nun des al olvidu<br />de la inxuria l'axatáu agafamientu;<br />espierta del to suañu<br />Llar de Breogán.<br /> Los bonos y arrogantes<br />la nuesa voz entienden<br />y con devoción atienden<br />el nuesu roncu soníu, <br />Pero namái los inorantes<br />y débiles y duros,<br />babayos y escuros<br />nun nos entienden, non.<br /> Los tiempos son llegaos<br />de los bardos de les edaes<br />que vueses vaguedades<br />cumplíu fin van tener; <br />pos, onde quier, xigante,<br />la nuesa voz pregona<br />la redención de la bona<br />Nación de Breogán.<br /> |} == Ver tamién == * [[Marcha del Antiguu Reinu de Galicia]] == Bibliografía == * Baldomero Cores Trasmonte, ''Los Símbolos Gallegos'', Santiago de Compostela, [[1986]]. * Manuel Ferreiro, ''De Breogán aos Pinos. O testu do Himnu Galego'', Santiago de Compostela, [[1996]]. * Xosé Filgueira Valverde, ''O Himnu Galego. Da "Cola do Reino de Galicia" a "Os Pinos"'', Pontevedra, [[1991]]. * Fernando López Acuña, ''Pascual Veiga Iglesias'', [[Gran Enciclopedia Galega]], vol. 30. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.xunta.es/o-himnu-de-galicia?p_p_id=82&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_count=1&_82_struts_action=%2Flanguage%2Fview&languageId=es_ES Himnu gallegu na páxina de Símbolos de la Xunta de Galicia] *[http://www.himnogallego.com/espanol.htm L'himnu gallegu] {{Tradubot|Himno de Galicia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Símbolos de Galicia]] [[Categoría:Música de Galicia]] [[Categoría:Himnos de Galicia| ]] [[Categoría:Música en 1907]] [[Categoría:España en 1907]] cngduz9fc7phge07doeuuh4imoklf57 0 127014 4493760 3966823 2026-05-18T05:32:54Z Limotecariu 735 4493760 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Mutsuhito''', conocíu pol so nome póstumu como {{Nihongo|'''Meiji Tennō'''|明治天皇}} {{nym}} foi fíu de Kōmei Tennō y la consorte Nakayama Yoshiko, foi l'emperador de Xapón númberu 122º, acordies col orde tradicional de socesión imperial Xaponés, reinando dende'l 3 de febreru de 1867, hasta la so muerte. Como tolos sos predecesores, dende la so muerte foi llamáu pol so nome póstumu. Dende la so muerte, la tradición de dar al emperador el nome de la era conxuntamente col so reináu foi establecida. Gobernando esti nel periodu Meiji, agora ye conocíu como Emperador Meiji. El so nome personal yera Mutsuhito. Fora de Xapón, delles vegaes #referir a él, como Emperador Mutsuhito, sicasí, en Xapón, los emperadores namái son llamaos pol so nome póstumu. Llamar a un emperador pol so nome personal podría ser consideráu un escesu d'enfotu ya inclusive un actu despreciatible. == Biografía == Cuando nació a finales de 1852 Xapón yera un país aislláu, preindustrial y feudal, apoderáu pol [[shogunato Tokugawa]] y los ''[[Daimyo|daimyō]]'', que controlaben los más de 250 dominios descentralizaos del país. Cuando fina, en 1912, Xapón esperimentara una revolución política, industrial y social que traxo como resultáu'l tresformamientu del país nuna potencia mundial. === Restauración Meiji === Meiji Tennō foi'l líder simbólicu de la restauración Meiji onde'l shogunato Tokugawa foi abolíu por fuercies imperiales nuna curtia convulsión interna conocida como la guerra Boshin. Tres esto l'Emperador Meiji proclamó la conversión del Xapón a un gobiernu democráticu de corte occidental. Sicasí, el Parllamentu Xaponés escarecía de poderes reales y tampoco los tenía l'Emperador Meiji, una y bones el poder pasó entós de mano de los Tokugawa a una nueva nobleza ''genrō'' formada polos [[Daimyo|daimyō]] y [[Samurái|samuráis]] qu'ayudaren a la restauración. Esta nueva oligarquía allugó a los sos homes nes esferes polítiques y militares del nuevu gobiernu. La restauración y modernización consecuente convirtió al Xapón nuna potencia industrial allugándola percima d'otres naciones nel Pacíficu. Magar la función del Emperador na restauración ye aldericada, la so influencia pudo ser importante nes guerres en que Xapón se vio arreyada a empiezos del [[Sieglu XX|Sieglu]] XX. Ente les midíes que tomó destáquense, amás de les yá mentaes, el treslláu de la capital de Kioto a Tokiu, la implantación d'un nuevu sistema d'estudios (1872), la institución del Senáu, ''Genroin'' (1875), la inauguración de l'Asamblea Nacional (1890) y l'anexón de [[Corea]] (1910). L'Emperador Meiji demostró una gran llonxevidá nel tronu calteniéndose nel poder por más de 40 años, tres la cual, consolídase'l desenvolvimientu económicu y políticu de Xapón, alzándose como potencia dominante n'Asia. == Na ficción == Na película ''The Last Samurai'' al emperador represéntase-y como un home débil y fácil de remanar, ensin faer alusión al riesgu de golpe d'Estáu, teniendo la presión de los shogunatos rebalbos que víen intereses económicos con Estaos Xuníos. La determinación del Emperador solo amuésase a la fin cuando fai respetar les sos idees rompiendo'l tratáu colos americanos, dempués de consolidar el so poder tres la batalla. == Ver tamién == * [[Padre de la Patria|Padre de la nación]] * [[Santuariu Meiji]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{Socesión|predecesor=[[Emperador Kōmei|Osahito]]|títulu=[[Archivu:Imperial Seal of Japan.svg|35px|center]] [[Emperador de Xapón]]<br /></p>Mutsuhito|periodu=[[3 de febreru]] de [[1867]] - [[30 de xunetu]] de [[1912]]}} {{NF|1852|1912|Tennō, Meiji}} [[Categoría:Emperadores de Xapón]] hmkbbb2v0mm3i8xa1wzeie1lbl2nias 0 127089 4493609 4493551 2026-05-17T18:11:10Z Omarete 35 Revertíes les ediciones de [[Special:Contributions/~2026-29634-99|~2026-29634-99]] ([[User talk:~2026-29634-99|alderique]]) hasta la cabera versión de [[User:~2026-22077-77|~2026-22077-77]] 4487906 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Himno nacional de la República de China}} {{referencies|t=20200611123131}} {{Ficha d'himnu | títulu = 中華民國國歌 | trescripción = Zhōnghuá Míngúo gúogē | títulu_ast = Himnu Nacional de la República de China | títulu_alt = | títulu_alt_ast = | títulu_alt_2 = | títulu_alt_ast_2 = | imaxe = Sun whampoa speech anthem.gif | tam_imaxe = 200 | etiqueta = [[Manuscritu]] del discursu na ceremonia inaugural de l'Academia Militar de Whampoa escritu por [[Sun Yat-sen]]. | prefixu = | llugar = {{ROC|Taiwán}} ([[República de China]]) | autor = Basáu nun discursu de [[Sun Yat-sen]] | fecha_lletra = 1924 | compositor = [[Ch'eng Mao-yün]] | fecha_música = 1928 | adoptáu = 1937 (''[[de facto]]'')<br />1943 (''[[de iure]]'') | hasta = | soníu = | títulu_soníu = }} '''Himnu nacional de la República de China''', ye l'actual [[Himnu Nacional|himnu nacional]] de la [[República de China (Taiwán)]]. Amuesa cómo la visión y les esperances d'una nueva nación y del so pueblu pueden y tienen de ser consiguíes y calteníes usando los [[Tres Principios del Pueblu]]. Informalmente, el cantar ye conocida como "San Min Chu-i" o "Tres Principios del Pueblu" debíu al primer versu, pero esta denominación nunca ye usada n'ocasiones formales o oficiales. == Historia == [[Ficheru:National anthem of ROC score.gif|thumb|200px|Partitura del Himnu Nacional de la República de China.]] El testu del "Himnu Nacional de la República de China" foi productu de la collaboración ente dellos miembros del [[Kuomintang]] (KMT): * [[Hu Hanmin]] (胡漢民 Hú Hànmín), * [[Tai Chi-t'ao]] (戴季陶; Dài Jìtáo), * [[Liao Chung-k'ai]] (廖仲愷 Liáo Zhōngkǎi) * [[Shao Yüan-ch'ung]] (邵元沖 Shào Yuánchōng). El testu apaeció per primer vegada'l [[16 de xunetu]] de [[1924]] al entamu d'un discursu realizáu por [[Sun Yat-sen]] na ceremonia inaugural de l'[[Academia Militar de Whampoa]]. Dempués del ésitu de la [[Espedición del Norte]], el [[Kuomintang]] escoyó'l testu por que fuera l'himnu del partíu y públicamente solicitóse música p'acompañalo. Ch'eng Mao-yün (程懋筠; Chéng Màoyún) ganó nun concursu de 139 participantes. El [[24 de marzu]] de [[1930]], dellos miembros del Kuomintang propunxeron usar el discursu de [[Sun Yat-sen|Sun]] como la lletra del himnu nacional. Por cuenta de la oposición sobre usar un símbolu d'un partíu políticu pa representar a la nación entera, creóse'l Comité pa la Investigación y Edición del Himnu Nacional (國歌編製研究委員會), que aceptó l'himnu del Kuomintang. El 3 de xunetu de 1937, el Comité Central Permanente (中央常務委員會) aprobó la propuesta, y en 1943, los "Tres Principios del Pueblu" oficialmente convirtióse nel himnu nacional de la República de China. == Lletres == === Chinu === {| |valign=top| ==== [[Caráuteres chinos tradicionales]] ==== 三民主義，吾黨所宗，<br /> 以建民國，以進大同。<br /> 咨爾多士，為民前鋒；<br /> 夙夜匪懈，主義是從。<br /> 矢勤矢勇，必信必忠；<br /> 一心一德，貫徹始終。 |- |valign=top| ==== [[Zhuyin Fuhao]] ==== ㄙ　ㄢ　　　ㄇ一ㄣˊ　　ㄓㄨ　ˇ　　一　ˋ ㄨ　ˊ　　　ㄉ　ㄤˇ　　ㄙㄨㄛˇ　　ㄗㄨㄥˉ 一　ˇ　　　ㄐ一ㄢˋ　　ㄇ一ㄣˊ　　ㄍㄨㄛˊ 一　ˇ　　　ㄐ一ㄣˋ　　ㄉ　ㄚˋ　　ㄊㄨㄥˊ ㄗ　　　　　ㄦ　ˇ　　　ㄉㄨㄛ　　　ㄕ　ˋ ㄨ　ㄟˊ　　ㄇ一ㄣˊ　　ㄑ一ㄢˊ　　ㄈ　ㄥ ㄙ　ㄨˋ　　一　ㄝˋ　　ㄈ　ㄟˇ　　ㄒ一ㄝˋ ㄓ　ㄨˇ　　　一　ˋ　　ㄕ　　ˋ　　ㄘㄨㄥˊ ㄕ　　ˇ　　ㄑ一ㄣˊ　　ㄕ　　ˇ　　ㄩ　ㄥˇ ㄅ　一ˋ　　ㄒ一ㄣˋ　　ㄅ　一ˋ　　ㄓㄨㄥ 一　ˋ　　　ㄒ一ㄣ　　一　ˋ　　ㄉ　ㄜˊ ㄍㄨㄢˋ　　ㄔ　ㄜˋ　　ㄕ　　ˇ　　ㄓㄨㄥ |- |valign=top| ==== [[Wade-Giles]] ==== San-min-chu-i, Wu-tang so tsung;<br /> i-chien min-kuo, i-chin ta-t'ung.<br /> Tzu erh to-shih, wei min ch'ien-feng;<br /> el so-yeh fei-hsieh, chu-i shih ts'ung.<br /> Shih ch'in shih yung, pi hsin pi chung ;<br /> i-hsin i-te, kuan-ch'y shih-chung.<br /> |valign=top| ==== [[Hanyu Pinyin]] ==== Sānmín Zhǔyì, wúdǎng suǒzōng;<br /> Yǐ jiàn Mínguó, yǐ jìn [[Gran Unidá|dà tóng]].<br /> Zī'ěr duō shì, wéi mín qiánfēng;<br /> Sù yè fěi xiè, zhǔyì shì cóng.<br /> Shǐ qín shǐ yǒng, bì xìn bì zhōng;<br /> Yì xīn yì dé, guànchè shǐzhōng.<br /> |} === Traducción al español === [[Tres Principios del Pueblu]],<br /> El fundamentu del nuesu partíu,<br /> Col cual, establecemos la [[República de China|República]];<br /> Col cual, avanzamos a [[Gran Unidá|un estáu de paz total]].<br /> Oh, ustedes, guerreros,<br /> Pol pueblu, tean a la vanguardia.<br /> Ensin fuelgu de día o de nueche,<br /> Sigan los Principios.<br /> Xuren ser acuciosos; xuren ser valientes.<br /> Obligaos a ser dignos d'enfotu; obligaos a ser lleales.<br /> Con un corazón y una virtú,<br /> Llevamos a cabu hasta'l final.<br /> == Usu en Taiwán == L'himnu polo xeneral ye entonáu n'ocasiones importantes como graduaciones y ceremonies de izada de bandera, pero per munchos años yera tocáu antes de la presentación de les películes nos teatros. El cantar solía ser usada pa identificar a inmigrantes illegales que llegaben de [[Fujian]] a [[Taiwán]] por cuenta de qu'ellos nun yeren capaces de cantar l'himnu. El métodu dexó de practicase yá que los inmigrantes aprendíen la canción antes de cruciar l'[[Estrechu de Taiwán|estrechu]]. Como'l cantar yera orixinalmente l'himnu del Kuomintang (KMT) y nació na [[China continental]] como un discursu pa l'Academia Militar de Whampoa (una escuela militar fundada pol KMT), aquellos que sofiten firmemente la [[independencia de Taiwán]] opunxéronse al so usu como l'himnu nacional. Pa ellos, la frase "el nuesu partíu" (吾黨) ye tomáu pa referise al KMT. La interpretación moderada interpreta "el nuesu partíu" (吾黨) pa tener un significáu xeneral, como "nós", tal como yera'l significáu orixinal en [[Idioma chinu|chinu]] antes de la esistencia de los [[Partíu políticu|partíos políticos]], onde la pallabra referir a un grupu de persones rellacionaes por ideoloxíes similares o por beneficios comunes. El [[Partíu Democráticu Progresista (República de China)|Partíu Democráticu Progresista]] aceptó l'actual himnu nacional de la [[República de China]] pero de cutiu entonar nun contestu bien taiwanés, como que seya cantáu por un coru d'aboríxenes taiwaneses o en taiwanés ([[Min Nan]]) o en [[Hakka]]. Ta prohibida la so reproducción na [[China continental]] y anque nun ta formalmente prohibida en [[Ḥong Kong]] y en [[Macáu]], la so reproducción pública nesos llugares ye pocu común. Na inauguración de [[Chen Shui-bian]] nel [[2000]], l'himnu nacional foi cantáu pola popular cantante taiwanesa [[A-mei]], lo que llevó a que-y prohibieren l'ingresu a la China continental per unos meses. N'eventos internacionales como los [[Xuegos Olímpicos]] nun se-y dexa a Taiwán l'usu del so nome oficial (República de China) y oblígase-y a usar el de '''[[China Taipei]]''' nel so llugar. Ye más, la [[Cantar Nacional de la Bandera]] ye reproducida en llugar del Himnu Nacional de la República de China por cuenta de la presión per parte de la [[República Popular China]] sobre'l [[estatus políticu de Taiwán]]. == Ver tamién == * [[Historia de la República de China (1912 - 1949)]] * [[Historia de la República de China en Taiwán]] * [[Sun Yat-sen]] * [[Kuomintang]] * [[Marcha de los Voluntarios]], l'himnu de la [[República Popular China]] * [[Gran Unidá|Gran Unidá (''datong'')]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.mofa.gov.tw/webapp/ct.asp?xItem=26328&CtNode=1022&mp=6 La Bandera, l'Himnu y la Flor Nacional de la República de China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603155753/http://www.mofa.gov.tw/webapp/ct.asp?xItem=26328&CtNode=1022&mp=6 |date=2009-06-03 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=fHsZRfOurQ8 A-Mei] canta l'himnu na inauguración del Presidente Chen Shui-Bian, en 2000 ([[YouTube]]). * [http://www.youtube.com/watch?v=b9l961YT3zc Himnu Nacional de la República de China], en [[YouTube]] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Taiwan]] [[Categoría:Taiwán]] [[Categoría:Himnos nacionales de naciones ensin reconocer]] gd0mtv2z5jjycapepkergk0qi7psib6 4493610 4493609 2026-05-17T18:11:29Z Omarete 35 /* Traducción al español */ 4493610 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Himno nacional de la República de China}} {{referencies|t=20200611123131}} {{Ficha d'himnu | títulu = 中華民國國歌 | trescripción = Zhōnghuá Míngúo gúogē | títulu_ast = Himnu Nacional de la República de China | títulu_alt = | títulu_alt_ast = | títulu_alt_2 = | títulu_alt_ast_2 = | imaxe = Sun whampoa speech anthem.gif | tam_imaxe = 200 | etiqueta = [[Manuscritu]] del discursu na ceremonia inaugural de l'Academia Militar de Whampoa escritu por [[Sun Yat-sen]]. | prefixu = | llugar = {{ROC|Taiwán}} ([[República de China]]) | autor = Basáu nun discursu de [[Sun Yat-sen]] | fecha_lletra = 1924 | compositor = [[Ch'eng Mao-yün]] | fecha_música = 1928 | adoptáu = 1937 (''[[de facto]]'')<br />1943 (''[[de iure]]'') | hasta = | soníu = | títulu_soníu = }} '''Himnu nacional de la República de China''', ye l'actual [[Himnu Nacional|himnu nacional]] de la [[República de China (Taiwán)]]. Amuesa cómo la visión y les esperances d'una nueva nación y del so pueblu pueden y tienen de ser consiguíes y calteníes usando los [[Tres Principios del Pueblu]]. Informalmente, el cantar ye conocida como "San Min Chu-i" o "Tres Principios del Pueblu" debíu al primer versu, pero esta denominación nunca ye usada n'ocasiones formales o oficiales. == Historia == [[Ficheru:National anthem of ROC score.gif|thumb|200px|Partitura del Himnu Nacional de la República de China.]] El testu del "Himnu Nacional de la República de China" foi productu de la collaboración ente dellos miembros del [[Kuomintang]] (KMT): * [[Hu Hanmin]] (胡漢民 Hú Hànmín), * [[Tai Chi-t'ao]] (戴季陶; Dài Jìtáo), * [[Liao Chung-k'ai]] (廖仲愷 Liáo Zhōngkǎi) * [[Shao Yüan-ch'ung]] (邵元沖 Shào Yuánchōng). El testu apaeció per primer vegada'l [[16 de xunetu]] de [[1924]] al entamu d'un discursu realizáu por [[Sun Yat-sen]] na ceremonia inaugural de l'[[Academia Militar de Whampoa]]. Dempués del ésitu de la [[Espedición del Norte]], el [[Kuomintang]] escoyó'l testu por que fuera l'himnu del partíu y públicamente solicitóse música p'acompañalo. Ch'eng Mao-yün (程懋筠; Chéng Màoyún) ganó nun concursu de 139 participantes. El [[24 de marzu]] de [[1930]], dellos miembros del Kuomintang propunxeron usar el discursu de [[Sun Yat-sen|Sun]] como la lletra del himnu nacional. Por cuenta de la oposición sobre usar un símbolu d'un partíu políticu pa representar a la nación entera, creóse'l Comité pa la Investigación y Edición del Himnu Nacional (國歌編製研究委員會), que aceptó l'himnu del Kuomintang. El 3 de xunetu de 1937, el Comité Central Permanente (中央常務委員會) aprobó la propuesta, y en 1943, los "Tres Principios del Pueblu" oficialmente convirtióse nel himnu nacional de la República de China. == Lletres == === Chinu === {| |valign=top| ==== [[Caráuteres chinos tradicionales]] ==== 三民主義，吾黨所宗，<br /> 以建民國，以進大同。<br /> 咨爾多士，為民前鋒；<br /> 夙夜匪懈，主義是從。<br /> 矢勤矢勇，必信必忠；<br /> 一心一德，貫徹始終。 |- |valign=top| ==== [[Zhuyin Fuhao]] ==== ㄙ　ㄢ　　　ㄇ一ㄣˊ　　ㄓㄨ　ˇ　　一　ˋ ㄨ　ˊ　　　ㄉ　ㄤˇ　　ㄙㄨㄛˇ　　ㄗㄨㄥˉ 一　ˇ　　　ㄐ一ㄢˋ　　ㄇ一ㄣˊ　　ㄍㄨㄛˊ 一　ˇ　　　ㄐ一ㄣˋ　　ㄉ　ㄚˋ　　ㄊㄨㄥˊ ㄗ　　　　　ㄦ　ˇ　　　ㄉㄨㄛ　　　ㄕ　ˋ ㄨ　ㄟˊ　　ㄇ一ㄣˊ　　ㄑ一ㄢˊ　　ㄈ　ㄥ ㄙ　ㄨˋ　　一　ㄝˋ　　ㄈ　ㄟˇ　　ㄒ一ㄝˋ ㄓ　ㄨˇ　　　一　ˋ　　ㄕ　　ˋ　　ㄘㄨㄥˊ ㄕ　　ˇ　　ㄑ一ㄣˊ　　ㄕ　　ˇ　　ㄩ　ㄥˇ ㄅ　一ˋ　　ㄒ一ㄣˋ　　ㄅ　一ˋ　　ㄓㄨㄥ 一　ˋ　　　ㄒ一ㄣ　　一　ˋ　　ㄉ　ㄜˊ ㄍㄨㄢˋ　　ㄔ　ㄜˋ　　ㄕ　　ˇ　　ㄓㄨㄥ |- |valign=top| ==== [[Wade-Giles]] ==== San-min-chu-i, Wu-tang so tsung;<br /> i-chien min-kuo, i-chin ta-t'ung.<br /> Tzu erh to-shih, wei min ch'ien-feng;<br /> el so-yeh fei-hsieh, chu-i shih ts'ung.<br /> Shih ch'in shih yung, pi hsin pi chung ;<br /> i-hsin i-te, kuan-ch'y shih-chung.<br /> |valign=top| ==== [[Hanyu Pinyin]] ==== Sānmín Zhǔyì, wúdǎng suǒzōng;<br /> Yǐ jiàn Mínguó, yǐ jìn [[Gran Unidá|dà tóng]].<br /> Zī'ěr duō shì, wéi mín qiánfēng;<br /> Sù yè fěi xiè, zhǔyì shì cóng.<br /> Shǐ qín shǐ yǒng, bì xìn bì zhōng;<br /> Yì xīn yì dé, guànchè shǐzhōng.<br /> |} === Traducción al asturianu === [[Tres Principios del Pueblu]],<br /> El fundamentu del nuesu partíu,<br /> Col cual, establecemos la [[República de China|República]];<br /> Col cual, avanzamos a [[Gran Unidá|un estáu de paz total]].<br /> Oh, ustedes, guerreros,<br /> Pol pueblu, tean a la vanguardia.<br /> Ensin fuelgu de día o de nueche,<br /> Sigan los Principios.<br /> Xuren ser acuciosos; xuren ser valientes.<br /> Obligaos a ser dignos d'enfotu; obligaos a ser lleales.<br /> Con un corazón y una virtú,<br /> Llevamos a cabu hasta'l final.<br /> == Usu en Taiwán == L'himnu polo xeneral ye entonáu n'ocasiones importantes como graduaciones y ceremonies de izada de bandera, pero per munchos años yera tocáu antes de la presentación de les películes nos teatros. El cantar solía ser usada pa identificar a inmigrantes illegales que llegaben de [[Fujian]] a [[Taiwán]] por cuenta de qu'ellos nun yeren capaces de cantar l'himnu. El métodu dexó de practicase yá que los inmigrantes aprendíen la canción antes de cruciar l'[[Estrechu de Taiwán|estrechu]]. Como'l cantar yera orixinalmente l'himnu del Kuomintang (KMT) y nació na [[China continental]] como un discursu pa l'Academia Militar de Whampoa (una escuela militar fundada pol KMT), aquellos que sofiten firmemente la [[independencia de Taiwán]] opunxéronse al so usu como l'himnu nacional. Pa ellos, la frase "el nuesu partíu" (吾黨) ye tomáu pa referise al KMT. La interpretación moderada interpreta "el nuesu partíu" (吾黨) pa tener un significáu xeneral, como "nós", tal como yera'l significáu orixinal en [[Idioma chinu|chinu]] antes de la esistencia de los [[Partíu políticu|partíos políticos]], onde la pallabra referir a un grupu de persones rellacionaes por ideoloxíes similares o por beneficios comunes. El [[Partíu Democráticu Progresista (República de China)|Partíu Democráticu Progresista]] aceptó l'actual himnu nacional de la [[República de China]] pero de cutiu entonar nun contestu bien taiwanés, como que seya cantáu por un coru d'aboríxenes taiwaneses o en taiwanés ([[Min Nan]]) o en [[Hakka]]. Ta prohibida la so reproducción na [[China continental]] y anque nun ta formalmente prohibida en [[Ḥong Kong]] y en [[Macáu]], la so reproducción pública nesos llugares ye pocu común. Na inauguración de [[Chen Shui-bian]] nel [[2000]], l'himnu nacional foi cantáu pola popular cantante taiwanesa [[A-mei]], lo que llevó a que-y prohibieren l'ingresu a la China continental per unos meses. N'eventos internacionales como los [[Xuegos Olímpicos]] nun se-y dexa a Taiwán l'usu del so nome oficial (República de China) y oblígase-y a usar el de '''[[China Taipei]]''' nel so llugar. Ye más, la [[Cantar Nacional de la Bandera]] ye reproducida en llugar del Himnu Nacional de la República de China por cuenta de la presión per parte de la [[República Popular China]] sobre'l [[estatus políticu de Taiwán]]. == Ver tamién == * [[Historia de la República de China (1912 - 1949)]] * [[Historia de la República de China en Taiwán]] * [[Sun Yat-sen]] * [[Kuomintang]] * [[Marcha de los Voluntarios]], l'himnu de la [[República Popular China]] * [[Gran Unidá|Gran Unidá (''datong'')]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.mofa.gov.tw/webapp/ct.asp?xItem=26328&CtNode=1022&mp=6 La Bandera, l'Himnu y la Flor Nacional de la República de China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603155753/http://www.mofa.gov.tw/webapp/ct.asp?xItem=26328&CtNode=1022&mp=6 |date=2009-06-03 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=fHsZRfOurQ8 A-Mei] canta l'himnu na inauguración del Presidente Chen Shui-Bian, en 2000 ([[YouTube]]). * [http://www.youtube.com/watch?v=b9l961YT3zc Himnu Nacional de la República de China], en [[YouTube]] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Taiwan]] [[Categoría:Taiwán]] [[Categoría:Himnos nacionales de naciones ensin reconocer]] gu8qpg4si37brq7lb9yyvhwy18ewo0y 0 127252 4493608 4493550 2026-05-17T18:10:51Z Omarete 35 Revertíes les ediciones de [[Special:Contributions/~2026-29634-99|~2026-29634-99]] ([[User talk:~2026-29634-99|alderique]]) hasta la cabera versión de [[User:XabatuBot|XabatuBot]] 4320507 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = 义勇军进行曲<br />義勇軍進行曲 | trescripción = Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ | títulu_ast = Marcha de los voluntarios | títulu_alt = | títulu_alt_ast = | imaxe = March of the Volunteers.png | tam_imaxe = | etiqueta = [[Partitura]] de la ''Marcha de los voluntarios''. | prefixu = | llugar = {{CHN}}<br />{{HKG}}<br />{{MAC}} | autor = [[Tian Han]] | fecha_lletra = [[1934]] | compositor = Nie Er | fecha_música = [[1935]] | adoptáu = [[27 de setiembre]] de [[1949]] (''[[De facto]]'')<br />[[1 de xunetu]] de [[1997]] (en Hong Kong)<br />[[20 d'avientu]] de [[1999]] (en Macao)<br />[[14 de marzu]] de [[2004]] (Adoptáu a nivel constitucional) | hasta = | multimedia = | título_multimedia = Versión instrumental }} '''''Marcha de los voluntarios''''' ye'l '''[[himnu nacional]] de la [[República Popular China]] ''', escritu pol compositor y poeta [[Tian Han]] y cola so música compuesta por [[Nie Er]]. El tipu de ritmu d'esta composición ye una [[marcha]]. Foi tocada per primer vegada nel añu de 1934 en [[Shanghai]] proclamándose tantu la so lletra como la so música como himnu nacional. Nel añu 2004 la Marcha de los Voluntarios foi añadida a la [[Constitución de la República Popular China]] nel so artículu 136. == Oríxenes como himnu nacional == La marcha de los voluntarios foi escrita por [[Tian Han]] mientres [[1934]] na [[República de China]]. Les hestories populares suxeren que foi escrita en papel de tabacu antes de ser arrestáu en [[Shanghai]] y ser encarceláu pol [[Kuomintang]] nel añu de 1935. El cantar, con alteraciones menores, resurdió como tema patriótica nel añu de 1935 na película ''[[fíos y fíes en tiempu de nube]]'', una hestoria sobre un intelectual que vive los horrores de la [[Segunda guerra sino-xaponesa|guerra Chinu-Xaponesa]]. Foi un de los cantares que fueron promovíes secretamente pola población mientres la Resistencia Anti-Xaponesa. El rellanzamientu del cantar dar nel álbum Hong Kong de la casa EMI nel mesmu añu de 1935. Foi usada como himnu nacional per primer vegada na conferencia Internacional de Praga, antigua [[Checoslovaquia]] en febreru de 1949. Coles mesmes qu'en [[Beixín]] tomábase'l control por parte de les fuercies de la China Comunista mientres la [[Guerra Civil China]]. En xunu'l comité formáu pol [[Partíu Comunista de China]] decidió faelo l'himnu nacional oficial de manera puesta, una vegada que se tuvo'l control. A finales d'agostu'l comité recibiera cerca de 6926 muestres de "la marcha de los voluntarios", que yeren suxeríes pol pintor [[Xu Beihong]] y sofitada animosamente polos miembros del conseyu. Finalmente foi sofitada por [[Mao Zedong]] el [[27 de setiembre]] de [[1949]]. == Revolución Cultural y hestoria recién == La Marcha de los Voluntarios foi restaurada pol [[Congresu Nacional Popular]] en 1978, pero con lletres distintes; amás estes lletres nun fueron bien acoyíes del tou yá que causaben muncho tracamundiu ente los ciudadanos. Mientres la Copa Mundial de [[Voleibol]] de 1981 en China dambes lletres fueron cantaes simultáneamente polos fans.<ref>[http://www.gongfa.com/liudashengguojiabiaozhigaige.htm Gonga.com]</ref> El [[4 d'avientu]] de [[1982]], El Congresu Nacional Popular resolvió y retornó a la versión orixinal de 1935 como Himnu Oficial. Significativamente eses lletres nun mentaben nada sobre'l [[Partíu Comunista de China]] nin tampoco sobre [[Mao Zedong]]. El Congresu Nacional Popular promulgó como oficial el cantar nel añu 2004 atendiendo a la [[Constitución de la República Popular China]]. L'himnu ye mentáu primero que la bandera. == Lletres oficiales y orixinales == {| {{tablaguapa}} style="clear:both" !width="205"|Tradicional !! Simplificáu !! Pinyin !! Español |- | 起來！不願做奴隸的人們！<br /> 把我們的血肉，築成我們新的長城！<br /> 中華民族到了最危險的時候，<br /> 每個人被迫着發出最後的吼聲。<br /> 起來！起來！起來！<br /> 我們萬眾一心，<br /> 冒着敵人的炮火，前進！<br /> 冒着敵人的炮火，前進！<br /> 前進！前進！進！ || 起来！不愿做奴隶的人们！<br /> 把我们的血肉，筑成我们新的长城！<br /> 中华民族到了最危险的时候，<br /> 每个人被迫着发出最后的吼声。<br /> 起来！起来！起来！<br /> 我们万众一心，<br /> 冒着敌人的炮火，前进！<br /> 冒着敌人的炮火，前进！<br /> 前进！前进！进！ || Qǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen!<br />Bǎ wǒmen de xuèròu zhùchéng wǒmen xīnde chángchéng!<br />Zhōnghuá Mínzú dàoliao zùi wēixiǎnde shíhòu,<br />Měige rén bèipòzhe fāchū zùihòude hǒushēng.<br />Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái!<br />Wǒmen wànzhòngyīxīn,<br />Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!<br />Màozhe dírén de pohuǒ, Qiánjìn!<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn! || ¡Llevantáivos, aquellos que rehúsan ser esclavos!<br />¡Cola nuesa carne y sangre alcemos una nueva Gran Muralla!<br />La Nación china llegó a la so más críticu momentu.<br />¡Que caúnu llance'l so últimu clamor!<br />¡Llevantáivos! ¡Llevantáivos! ¡Llevantáivos!<br />Millones de persones, pero un namái corazón.<br />¡Enfrentemos el fueu enemigo! ¡Colemos!<br />¡Enfrentemos el fueu enemigo! ¡Colemos!<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Alantre! |} == Lletres alteriaes (1978-1982, nunca aprobaes na constitución) == {| {{tablaguapa}} !width="205"|Tradicional !!width="205"|Simplificáu !! Pinyin !! Español |- | 前進！各民族英雄的人民！<br /> 偉大的共產黨領導我們繼續長征。<br /> 萬眾一心奔向共產主義明天，<br /> 建設祖國保衛祖國英勇地鬥爭。<br /> 前進！前進！前進！<br /> 我們千秋萬代<br /> 高舉毛澤東旗幟，前進！<br /> 高舉毛澤東旗幟，前進！<br /> 前進！ 前進！進！ || 前进！各民族英雄的人民！<br /> 伟大的共产党领导我们继续长征。<br /> 万众一心奔向共产主义明天，<br /> 建设祖国保卫祖国英勇地斗争。<br /> 前进！前进！前进！<br /> 我们千秋万代<br /> 高举毛泽东旗帜，前进！<br /> 高举毛泽东旗帜，前进！<br /> 前进！ 前进！ 进！ || Qiánjìn! Gè mínzǔ yīngxióngde rénmín,<br />Wěidàde gòngchǎndǎng lǐngdǎo wǒmen jìxù chángzhēng.<br />Wànzhòng yīxīn bēn xiàng gòngchǎnzhǔyì míngtiān,<br />Jiànshè zǔgúo bǎowèi zǔgúo yīngyǒngde dòuzhēng.<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Qiánjìn!<br />Wǒmen qiānqīo-wàndài<br />Gāojǔ Máo Zédōng qízhì, qiánjìn!<br />Gāojǔ Máo Zédōng qízhì, qiánjìn!<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn! || ¡Colemos! Xente de toa [[Etnies chines|nacionalidá]]<br />El gran Partíu Comunista empónnos siguiendo la [[Llarga Marcha|Gran Marcha]],<br />Millones, pero un namái corazón, escontra una mañana [[Comunismu|comunista]],<br />Desenvuelve y protexe al país nuna fiera batalla.<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Colemos!<br />Por xeneraciones,<br />Vamos Alzar l'estandarte de [[Mao Tse Tung]], ¡colemos!<br />Vamos Alzar l'estandarte de [[Mao Tse Tung]], ¡colemos!<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Alantre! |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Wikisource}} {{commonscat|National Anthem of the People's Republic of China}} * [https://web.archive.org/web/20080911051504/http://www.seaborne-intl.com/sounds/midi/CHINA.MP3 China's National Anthem] * {{Enllaz rotu|1=The March of the Volunteers |2=http://www.china.org.cn/y-changshi/china.mp3 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, instrumental y depués coru. * [http://www.youtube.com/watch?v=6icFnCSF2yá March of the Volunteers], cantada na película ''Fíos y Fíes en Tiempos de Nube''. * [http://www.youtube.com/watch?v=mW9Qj7rOg2Q&eurl= video con coru y lletra en Chinu] * [http://debrisson.free.fr/yiyongjun.html Info] * [http://www.youtube.com/watch?v=_Y05utaXv7Y= Himnu Nacional de China - 义勇军进行曲 (中国国歌)], video cola lletra en Chinu, Pinyin y Español {{Tradubot|Yiyongjun Jinxingqu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Símbolos de China]] [[Categoría:Himnos nacionales|China]] [[Categoría:Música de China]] [[Categoría:Himnos en chinu]] fqgx37vzcluojunhs8lcb25tidzeok9 4493613 4493608 2026-05-17T18:16:35Z Omarete 35 /* Lletres oficiales y orixinales */ 4493613 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = 义勇军进行曲<br />義勇軍進行曲 | trescripción = Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ | títulu_ast = Marcha de los voluntarios | títulu_alt = | títulu_alt_ast = | imaxe = March of the Volunteers.png | tam_imaxe = | etiqueta = [[Partitura]] de la ''Marcha de los voluntarios''. | prefixu = | llugar = {{CHN}}<br />{{HKG}}<br />{{MAC}} | autor = [[Tian Han]] | fecha_lletra = [[1934]] | compositor = Nie Er | fecha_música = [[1935]] | adoptáu = [[27 de setiembre]] de [[1949]] (''[[De facto]]'')<br />[[1 de xunetu]] de [[1997]] (en Hong Kong)<br />[[20 d'avientu]] de [[1999]] (en Macao)<br />[[14 de marzu]] de [[2004]] (Adoptáu a nivel constitucional) | hasta = | multimedia = | título_multimedia = Versión instrumental }} '''''Marcha de los voluntarios''''' ye'l '''[[himnu nacional]] de la [[República Popular China]] ''', escritu pol compositor y poeta [[Tian Han]] y cola so música compuesta por [[Nie Er]]. El tipu de ritmu d'esta composición ye una [[marcha]]. Foi tocada per primer vegada nel añu de 1934 en [[Shanghai]] proclamándose tantu la so lletra como la so música como himnu nacional. Nel añu 2004 la Marcha de los Voluntarios foi añadida a la [[Constitución de la República Popular China]] nel so artículu 136. == Oríxenes como himnu nacional == La marcha de los voluntarios foi escrita por [[Tian Han]] mientres [[1934]] na [[República de China]]. Les hestories populares suxeren que foi escrita en papel de tabacu antes de ser arrestáu en [[Shanghai]] y ser encarceláu pol [[Kuomintang]] nel añu de 1935. El cantar, con alteraciones menores, resurdió como tema patriótica nel añu de 1935 na película ''[[fíos y fíes en tiempu de nube]]'', una hestoria sobre un intelectual que vive los horrores de la [[Segunda guerra sino-xaponesa|guerra Chinu-Xaponesa]]. Foi un de los cantares que fueron promovíes secretamente pola población mientres la Resistencia Anti-Xaponesa. El rellanzamientu del cantar dar nel álbum Hong Kong de la casa EMI nel mesmu añu de 1935. Foi usada como himnu nacional per primer vegada na conferencia Internacional de Praga, antigua [[Checoslovaquia]] en febreru de 1949. Coles mesmes qu'en [[Beixín]] tomábase'l control por parte de les fuercies de la China Comunista mientres la [[Guerra Civil China]]. En xunu'l comité formáu pol [[Partíu Comunista de China]] decidió faelo l'himnu nacional oficial de manera puesta, una vegada que se tuvo'l control. A finales d'agostu'l comité recibiera cerca de 6926 muestres de "la marcha de los voluntarios", que yeren suxeríes pol pintor [[Xu Beihong]] y sofitada animosamente polos miembros del conseyu. Finalmente foi sofitada por [[Mao Zedong]] el [[27 de setiembre]] de [[1949]]. == Revolución Cultural y hestoria recién == La Marcha de los Voluntarios foi restaurada pol [[Congresu Nacional Popular]] en 1978, pero con lletres distintes; amás estes lletres nun fueron bien acoyíes del tou yá que causaben muncho tracamundiu ente los ciudadanos. Mientres la Copa Mundial de [[Voleibol]] de 1981 en China dambes lletres fueron cantaes simultáneamente polos fans.<ref>[http://www.gongfa.com/liudashengguojiabiaozhigaige.htm Gonga.com]</ref> El [[4 d'avientu]] de [[1982]], El Congresu Nacional Popular resolvió y retornó a la versión orixinal de 1935 como Himnu Oficial. Significativamente eses lletres nun mentaben nada sobre'l [[Partíu Comunista de China]] nin tampoco sobre [[Mao Zedong]]. El Congresu Nacional Popular promulgó como oficial el cantar nel añu 2004 atendiendo a la [[Constitución de la República Popular China]]. L'himnu ye mentáu primero que la bandera. == Lletres oficiales y orixinales == {| {{tablaguapa}} style="clear:both" !width="205"|Tradicional !! Simplificáu !! Pinyin !! Asturianu |- | 起來！不願做奴隸的人們！<br /> 把我們的血肉，築成我們新的長城！<br /> 中華民族到了最危險的時候，<br /> 每個人被迫着發出最後的吼聲。<br /> 起來！起來！起來！<br /> 我們萬眾一心，<br /> 冒着敵人的炮火，前進！<br /> 冒着敵人的炮火，前進！<br /> 前進！前進！進！ || 起来！不愿做奴隶的人们！<br /> 把我们的血肉，筑成我们新的长城！<br /> 中华民族到了最危险的时候，<br /> 每个人被迫着发出最后的吼声。<br /> 起来！起来！起来！<br /> 我们万众一心，<br /> 冒着敌人的炮火，前进！<br /> 冒着敌人的炮火，前进！<br /> 前进！前进！进！ || Qǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen!<br />Bǎ wǒmen de xuèròu zhùchéng wǒmen xīnde chángchéng!<br />Zhōnghuá Mínzú dàoliao zùi wēixiǎnde shíhòu,<br />Měige rén bèipòzhe fāchū zùihòude hǒushēng.<br />Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái!<br />Wǒmen wànzhòngyīxīn,<br />Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!<br />Màozhe dírén de pohuǒ, Qiánjìn!<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn! || ¡Llevantáivos, aquellos que rehúsan ser esclavos!<br />¡Cola nuesa carne y sangre alcemos una nueva Gran Muralla!<br />La Nación china llegó a la so más críticu momentu.<br />¡Que caúnu llance'l so últimu clamor!<br />¡Llevantáivos! ¡Llevantáivos! ¡Llevantáivos!<br />Millones de persones, pero un namái corazón.<br />¡Enfrentemos el fueu enemigo! ¡Colemos!<br />¡Enfrentemos el fueu enemigo! ¡Colemos!<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Alantre! |} == Lletres alteriaes (1978-1982, nunca aprobaes na constitución) == {| {{tablaguapa}} !width="205"|Tradicional !!width="205"|Simplificáu !! Pinyin !! Español |- | 前進！各民族英雄的人民！<br /> 偉大的共產黨領導我們繼續長征。<br /> 萬眾一心奔向共產主義明天，<br /> 建設祖國保衛祖國英勇地鬥爭。<br /> 前進！前進！前進！<br /> 我們千秋萬代<br /> 高舉毛澤東旗幟，前進！<br /> 高舉毛澤東旗幟，前進！<br /> 前進！ 前進！進！ || 前进！各民族英雄的人民！<br /> 伟大的共产党领导我们继续长征。<br /> 万众一心奔向共产主义明天，<br /> 建设祖国保卫祖国英勇地斗争。<br /> 前进！前进！前进！<br /> 我们千秋万代<br /> 高举毛泽东旗帜，前进！<br /> 高举毛泽东旗帜，前进！<br /> 前进！ 前进！ 进！ || Qiánjìn! Gè mínzǔ yīngxióngde rénmín,<br />Wěidàde gòngchǎndǎng lǐngdǎo wǒmen jìxù chángzhēng.<br />Wànzhòng yīxīn bēn xiàng gòngchǎnzhǔyì míngtiān,<br />Jiànshè zǔgúo bǎowèi zǔgúo yīngyǒngde dòuzhēng.<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Qiánjìn!<br />Wǒmen qiānqīo-wàndài<br />Gāojǔ Máo Zédōng qízhì, qiánjìn!<br />Gāojǔ Máo Zédōng qízhì, qiánjìn!<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn! || ¡Colemos! Xente de toa [[Etnies chines|nacionalidá]]<br />El gran Partíu Comunista empónnos siguiendo la [[Llarga Marcha|Gran Marcha]],<br />Millones, pero un namái corazón, escontra una mañana [[Comunismu|comunista]],<br />Desenvuelve y protexe al país nuna fiera batalla.<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Colemos!<br />Por xeneraciones,<br />Vamos Alzar l'estandarte de [[Mao Tse Tung]], ¡colemos!<br />Vamos Alzar l'estandarte de [[Mao Tse Tung]], ¡colemos!<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Alantre! |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Wikisource}} {{commonscat|National Anthem of the People's Republic of China}} * [https://web.archive.org/web/20080911051504/http://www.seaborne-intl.com/sounds/midi/CHINA.MP3 China's National Anthem] * {{Enllaz rotu|1=The March of the Volunteers |2=http://www.china.org.cn/y-changshi/china.mp3 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, instrumental y depués coru. * [http://www.youtube.com/watch?v=6icFnCSF2yá March of the Volunteers], cantada na película ''Fíos y Fíes en Tiempos de Nube''. * [http://www.youtube.com/watch?v=mW9Qj7rOg2Q&eurl= video con coru y lletra en Chinu] * [http://debrisson.free.fr/yiyongjun.html Info] * [http://www.youtube.com/watch?v=_Y05utaXv7Y= Himnu Nacional de China - 义勇军进行曲 (中国国歌)], video cola lletra en Chinu, Pinyin y Español {{Tradubot|Yiyongjun Jinxingqu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Símbolos de China]] [[Categoría:Himnos nacionales|China]] [[Categoría:Música de China]] [[Categoría:Himnos en chinu]] 00zzlsreag9rph39ggq34zivesiuh5h 4493614 4493613 2026-05-17T18:16:47Z Omarete 35 /* Lletres alteriaes (1978-1982, nunca aprobaes na constitución) */ 4493614 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = 义勇军进行曲<br />義勇軍進行曲 | trescripción = Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ | títulu_ast = Marcha de los voluntarios | títulu_alt = | títulu_alt_ast = | imaxe = March of the Volunteers.png | tam_imaxe = | etiqueta = [[Partitura]] de la ''Marcha de los voluntarios''. | prefixu = | llugar = {{CHN}}<br />{{HKG}}<br />{{MAC}} | autor = [[Tian Han]] | fecha_lletra = [[1934]] | compositor = Nie Er | fecha_música = [[1935]] | adoptáu = [[27 de setiembre]] de [[1949]] (''[[De facto]]'')<br />[[1 de xunetu]] de [[1997]] (en Hong Kong)<br />[[20 d'avientu]] de [[1999]] (en Macao)<br />[[14 de marzu]] de [[2004]] (Adoptáu a nivel constitucional) | hasta = | multimedia = | título_multimedia = Versión instrumental }} '''''Marcha de los voluntarios''''' ye'l '''[[himnu nacional]] de la [[República Popular China]] ''', escritu pol compositor y poeta [[Tian Han]] y cola so música compuesta por [[Nie Er]]. El tipu de ritmu d'esta composición ye una [[marcha]]. Foi tocada per primer vegada nel añu de 1934 en [[Shanghai]] proclamándose tantu la so lletra como la so música como himnu nacional. Nel añu 2004 la Marcha de los Voluntarios foi añadida a la [[Constitución de la República Popular China]] nel so artículu 136. == Oríxenes como himnu nacional == La marcha de los voluntarios foi escrita por [[Tian Han]] mientres [[1934]] na [[República de China]]. Les hestories populares suxeren que foi escrita en papel de tabacu antes de ser arrestáu en [[Shanghai]] y ser encarceláu pol [[Kuomintang]] nel añu de 1935. El cantar, con alteraciones menores, resurdió como tema patriótica nel añu de 1935 na película ''[[fíos y fíes en tiempu de nube]]'', una hestoria sobre un intelectual que vive los horrores de la [[Segunda guerra sino-xaponesa|guerra Chinu-Xaponesa]]. Foi un de los cantares que fueron promovíes secretamente pola población mientres la Resistencia Anti-Xaponesa. El rellanzamientu del cantar dar nel álbum Hong Kong de la casa EMI nel mesmu añu de 1935. Foi usada como himnu nacional per primer vegada na conferencia Internacional de Praga, antigua [[Checoslovaquia]] en febreru de 1949. Coles mesmes qu'en [[Beixín]] tomábase'l control por parte de les fuercies de la China Comunista mientres la [[Guerra Civil China]]. En xunu'l comité formáu pol [[Partíu Comunista de China]] decidió faelo l'himnu nacional oficial de manera puesta, una vegada que se tuvo'l control. A finales d'agostu'l comité recibiera cerca de 6926 muestres de "la marcha de los voluntarios", que yeren suxeríes pol pintor [[Xu Beihong]] y sofitada animosamente polos miembros del conseyu. Finalmente foi sofitada por [[Mao Zedong]] el [[27 de setiembre]] de [[1949]]. == Revolución Cultural y hestoria recién == La Marcha de los Voluntarios foi restaurada pol [[Congresu Nacional Popular]] en 1978, pero con lletres distintes; amás estes lletres nun fueron bien acoyíes del tou yá que causaben muncho tracamundiu ente los ciudadanos. Mientres la Copa Mundial de [[Voleibol]] de 1981 en China dambes lletres fueron cantaes simultáneamente polos fans.<ref>[http://www.gongfa.com/liudashengguojiabiaozhigaige.htm Gonga.com]</ref> El [[4 d'avientu]] de [[1982]], El Congresu Nacional Popular resolvió y retornó a la versión orixinal de 1935 como Himnu Oficial. Significativamente eses lletres nun mentaben nada sobre'l [[Partíu Comunista de China]] nin tampoco sobre [[Mao Zedong]]. El Congresu Nacional Popular promulgó como oficial el cantar nel añu 2004 atendiendo a la [[Constitución de la República Popular China]]. L'himnu ye mentáu primero que la bandera. == Lletres oficiales y orixinales == {| {{tablaguapa}} style="clear:both" !width="205"|Tradicional !! Simplificáu !! Pinyin !! Asturianu |- | 起來！不願做奴隸的人們！<br /> 把我們的血肉，築成我們新的長城！<br /> 中華民族到了最危險的時候，<br /> 每個人被迫着發出最後的吼聲。<br /> 起來！起來！起來！<br /> 我們萬眾一心，<br /> 冒着敵人的炮火，前進！<br /> 冒着敵人的炮火，前進！<br /> 前進！前進！進！ || 起来！不愿做奴隶的人们！<br /> 把我们的血肉，筑成我们新的长城！<br /> 中华民族到了最危险的时候，<br /> 每个人被迫着发出最后的吼声。<br /> 起来！起来！起来！<br /> 我们万众一心，<br /> 冒着敌人的炮火，前进！<br /> 冒着敌人的炮火，前进！<br /> 前进！前进！进！ || Qǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen!<br />Bǎ wǒmen de xuèròu zhùchéng wǒmen xīnde chángchéng!<br />Zhōnghuá Mínzú dàoliao zùi wēixiǎnde shíhòu,<br />Měige rén bèipòzhe fāchū zùihòude hǒushēng.<br />Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái!<br />Wǒmen wànzhòngyīxīn,<br />Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!<br />Màozhe dírén de pohuǒ, Qiánjìn!<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn! || ¡Llevantáivos, aquellos que rehúsan ser esclavos!<br />¡Cola nuesa carne y sangre alcemos una nueva Gran Muralla!<br />La Nación china llegó a la so más críticu momentu.<br />¡Que caúnu llance'l so últimu clamor!<br />¡Llevantáivos! ¡Llevantáivos! ¡Llevantáivos!<br />Millones de persones, pero un namái corazón.<br />¡Enfrentemos el fueu enemigo! ¡Colemos!<br />¡Enfrentemos el fueu enemigo! ¡Colemos!<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Alantre! |} == Lletres alteriaes (1978-1982, nunca aprobaes na constitución) == {| {{tablaguapa}} !width="205"|Tradicional !!width="205"|Simplificáu !! Pinyin !! Asturianu |- | 前進！各民族英雄的人民！<br /> 偉大的共產黨領導我們繼續長征。<br /> 萬眾一心奔向共產主義明天，<br /> 建設祖國保衛祖國英勇地鬥爭。<br /> 前進！前進！前進！<br /> 我們千秋萬代<br /> 高舉毛澤東旗幟，前進！<br /> 高舉毛澤東旗幟，前進！<br /> 前進！ 前進！進！ || 前进！各民族英雄的人民！<br /> 伟大的共产党领导我们继续长征。<br /> 万众一心奔向共产主义明天，<br /> 建设祖国保卫祖国英勇地斗争。<br /> 前进！前进！前进！<br /> 我们千秋万代<br /> 高举毛泽东旗帜，前进！<br /> 高举毛泽东旗帜，前进！<br /> 前进！ 前进！ 进！ || Qiánjìn! Gè mínzǔ yīngxióngde rénmín,<br />Wěidàde gòngchǎndǎng lǐngdǎo wǒmen jìxù chángzhēng.<br />Wànzhòng yīxīn bēn xiàng gòngchǎnzhǔyì míngtiān,<br />Jiànshè zǔgúo bǎowèi zǔgúo yīngyǒngde dòuzhēng.<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Qiánjìn!<br />Wǒmen qiānqīo-wàndài<br />Gāojǔ Máo Zédōng qízhì, qiánjìn!<br />Gāojǔ Máo Zédōng qízhì, qiánjìn!<br />Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn! || ¡Colemos! Xente de toa [[Etnies chines|nacionalidá]]<br />El gran Partíu Comunista empónnos siguiendo la [[Llarga Marcha|Gran Marcha]],<br />Millones, pero un namái corazón, escontra una mañana [[Comunismu|comunista]],<br />Desenvuelve y protexe al país nuna fiera batalla.<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Colemos!<br />Por xeneraciones,<br />Vamos Alzar l'estandarte de [[Mao Tse Tung]], ¡colemos!<br />Vamos Alzar l'estandarte de [[Mao Tse Tung]], ¡colemos!<br />¡Colemos! ¡Colemos! ¡Alantre! |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Wikisource}} {{commonscat|National Anthem of the People's Republic of China}} * [https://web.archive.org/web/20080911051504/http://www.seaborne-intl.com/sounds/midi/CHINA.MP3 China's National Anthem] * {{Enllaz rotu|1=The March of the Volunteers |2=http://www.china.org.cn/y-changshi/china.mp3 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, instrumental y depués coru. * [http://www.youtube.com/watch?v=6icFnCSF2yá March of the Volunteers], cantada na película ''Fíos y Fíes en Tiempos de Nube''. * [http://www.youtube.com/watch?v=mW9Qj7rOg2Q&eurl= video con coru y lletra en Chinu] * [http://debrisson.free.fr/yiyongjun.html Info] * [http://www.youtube.com/watch?v=_Y05utaXv7Y= Himnu Nacional de China - 义勇军进行曲 (中国国歌)], video cola lletra en Chinu, Pinyin y Español {{Tradubot|Yiyongjun Jinxingqu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Símbolos de China]] [[Categoría:Himnos nacionales|China]] [[Categoría:Música de China]] [[Categoría:Himnos en chinu]] j9qq7nymlxv5xrrbp4h2xb1js8hs6gb 0 127287 4493856 4477141 2026-05-18T09:50:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493856 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Jabárovsk''' (en [[Idioma rusu|rusu]]: ''Хабаровск'', en [[Idioma chinu|chinu]]: 伯力) ye la capital y ciudá más poblada del [[krai de Jabárovsk]] en [[Rusia]], y capital del [[distritu federal del Llonxanu Oriente]]. La ciudá asítiase a 25 km de la frontera con [[China]], ente los ríos [[Ríu Amur|Amur]] y [[Ríu Ussuri|Ussuri]], y ye la segunda más poblada del [[Estremu Oriente rusu]] tres [[Vladivostok]], con una población de {{persones|unidá=habitantes}}. La ciudá de Jabárovsk foi fundada en 1858 como puestu militar pol gobernador de [[Siberia Oriental]] Nikolai Muravyov-Amursky, mientres la so campaña pol Amur contra los [[manchúes]]. Sicasí, el so nome recibir del esplorador del sieglu XVII [[Yeroféi Jabárov]]. Darréu foi sede del [[Fuerces Terrestres de Rusia#Disposiciones|Comando Militar del Estremu Oriente]] y nun tuvo [[Ciudá zarrada|zarrada a los estranxeros]] mientres la dómina soviética, lo que favoreció'l so actual [[multiculturalismu]] con comunidaes [[Pueblu coreanu|coreanes]], [[Xaponeses|xaponeses]] y [[Pueblu chinu|chines]]. Jabárovsk ye una ciudá bien industrializada y trés cuartes partes de la población dedicar al [[sector industrial]]. == Historia == === Oríxenes === Les tierres cercanes a la confluencia de los ríos [[Ussuri]] y [[Amur]], onde s'alza anguaño Jabárovsk, fuera habitada enantes polos [[pueblos tunguses]], posiblemente emparentaos colos [[yurchen]] nel pasáu y/o los [[hezhen]] nel presente. Espediciones chines llegaron a esta zona a empiezos del sieglu XV, cuando les flotes d'un [[eunucu]] de los [[Dinastía Ming|Ming]], Yishiha, atracaron na zona procedentes de [[Ciudá Jilin]] nel so camín al territoriu rusu de Tyr. === Esploradores rusos en s. XVII === A mediaos del sieglu XVII, el valle del Amur convertir n'escenariu d'hostilidaes ente los [[cosacos]] rusos, tratando d'espandise na rexón y recoyer impuestos de los nativos, y la dinastía [[Manchú]] de los [[Dinastía Qing|Qing]], que trataba d'asegurar la rexón. [[Ficheru:Ерофей Хабаров 2.jpg|thumb|left|Estatua n'honor a [[Yeroféi Jabárov]] en Jabárovsk]] L'esploradores rusos del sieglu XVII instalaron campamentos fortificaos, ''[[ostrog|ostrógs]]'', na rexón del Amur. La mayor parte d'éstos usáronse namái unos meses y más tarde fueron destruyíos. El primeru d'estos campamentos foi construyíu na zona na qu'anguaño s'asitia la ciudá de Jabárovsk y recibió el nome de '''Achansk''' (en rusu: Ачанск, o Ачанский городок), llevantáu polos cosacos del esplorador rusu [[Yeroféi Jabárov]] en setiembre de 1651. La fortaleza recibió'l so nome de la tribu local a la que los homes de Jabárov llamaron "Achans".<ref>[https://web.archive.org/web/20060525063941/http://www.inauka.ru/discovery/article35236.html АРХЕОЛОГИ ОБНАРУЖИЛИ НА АМУРЕ ТАИНСТВЕННЫЙ ГОРОДОК. Возможно, это первое русское поселение в данном регионе] (Misteriosu fuerte atopáu por arqueólogos nel Amur. Posiblemente, esti ye'l primer asentamientu rusu na rexón.)</ref> <ref name=gai>Оксана ГАЙНУТДИНОВА (Oksana Gainutdínova) [https://web.archive.org/web/20070813035909/http://www.amursk.ru/az/05/1130/r2.htm Загадка Ачанского городка] (El misteriu del fuerte Achansk)</ref> El 8 d'ochobre, el fuerte foi atacáu ensin ésitu polos Achans y los Dyuchery (que calteníen males rellaciones colos cosacos por cuenta de los altos impuestos que los cobraben y los sos métodos pa llogralos)<ref name=izvet>B.P. Polevoy (Б.П. Полевой), [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVII/1640-1660/Poljakov/pred.htm Изветная челобитная С. В. Полякова 1653 г. и ее значение для археологов Приамурья] (S.V. Polyakov's denouncing letter (1653), and its significance for the archaelogists of the Amur Valley), in: Русские первопроходцы на Дальнем Востоке в XVII-XIX вв. (Историко-археологические исследования) (''First Russian explorers in the Far East in the 17th-19th centuries: Historical and archaeological research'' - B.P.Polevoy's preface to the document), vol. 2, Vladisvostok, Russian Academy of Sciences, 1995. (This article also contains references to Polevoy's earlier publications) {{Ru icon}}</ref> mientres los rusos atopábense ausentes.<ref name=gai/> A finales de payares, los homes de Jabárov empecipiaron una campaña de tres díes contra Zaksor y sometiendo al so pueblu a la voluntá del zar rusu. Entamáronse ataques similares posteriores contra'l xefe de los Dyuchery lloñe d'Achansk.<ref name=gai/> Ente'l 24-26 de marzu de 1652, el fuerte Achansk foi atacáu polos [[manchúes]] lideraos pol comandante Haise y ayudaos por tropes Dyuchery. Sicasí, los cosacos rusos caltuviéronse firmes na batalla que s'allargar mientres un día, llegando inclusive a faese colos suministros del enemigu que llegaben al traviés de les llinies de suministru. Cola llegada de la primavera, l'exércitu de Jabárov destruyó'l fuerte y zarparon.<ref name=gai/> Jabárovsk, llamada asina pol esplorador rusu [[Yeroféi Jabárov]], foi fundada en 1858 como puestu d'observación militar y más tarde aportó a un importante centru industrial pa la rexón. [[Ficheru:Градо-Хабаровский собор.jpg|left|thumb|La ciudá de Jabárovsk en 1903]] En 1894, el Departamentu de la Sociedá Xeográfica Rusa formar en Jabárovsk y empezó a empecipiar la fundación de biblioteques, teatros y museos na ciudá. De magar, la vida cultural de Jabárovsk florió. Gran parte de la historia indíxena local foi bien caltenida nel Muséu del Saber Rexonal y el Muséu d'Historia Natural y en llugares como cerca de la población nanaiana de Sikhachi-Alyan, onde pueden atopase dibuxos nes roques de hai más de 3.000 años. El Muséu d'Arte de Jabárovsk exhibe una rara coleición d'antiguos iconos rusos. A diferencia de [[Vladivostok]], la ciudá nunca foi cerrada a los estranxeros y retién el so históricu sabor internacional. Mientres doce años, foi la capital del Llonxanu Oriente soviéticu, dende 1926 hasta 1938, esperimentando a partir del colapsu de la [[Xunión Soviética]], una fuerte medría de la presencia asiática. Envalórase qu'un millón de chinos viaxen escontra y al traviés de Jabárovsk y la inversión estranxera de corporaciones xaponeses y coreanes creció nos últimos años. La ciudá de Jabárovsk foi tamién el sitiu de los xuicios por crímenes de guerra, na cual dolce exmiembros del exércitu xaponés de Kwantung fueron enxuiciaos pola fabricación y usu d'armes biolóxiques mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Delles islles nel ríu [[Amur]] fueron oxetu d'una [[Conflictu fronterizu chino-soviéticu|disputa fronteriza ente China y Rusia]] mientres los años sesenta. == Mapes == <center><gallery> Amurrivermap.png|Mapa del [[ríu Amur]] onde ta a la derecha Jabárovsk (Khabarovsk) Amur.svg|Mapa en [[idioma rusu|rusu]] del [[Amur]] (Амур) onde ta Jabárovsk (Хабаровск) Rs-map.png|Mapa de [[Rusia]] onde ta embaxo a la derecha Jabárovsk (Khabarovsk) </gallery></center> == Xeografía == La ciudá ta asitiada nel [[continente asiáticu]], cerca de la confluencia de los ríos [[Amur]] y [[Ussuri]], 753 km al norte de [[Vladivostok]] y 30 km al este de la frontera con [[China]]. Jabárovsk tien un área de 37.200 hectárees, partíes a lo llargo de la vera del Amur y les canales d'Amur —45 quilómetros— y un anchor máximo de 10 km (cerca del aeropuertu ye de 18,7 km). Asitiáu nuna llomba nel marxe derechu del Amur, el relieve ye variáu y complexu. La parte central de Jabárovsk estender a lo llargo de los nidios cantos de la rimada con un altor de 70-90 metros sobre'l nivel del mar y les elevaciones relatives de 20-30 metros. === Clima === La ciudá de Jabárovsk tien un [[clima templáu]], [[continental húmedu]] y [[clima monzónicu|monzónicu]], con iviernos fríos y húmedos, ente que los branos son templaos y húmedos.<ref>{{Cita web |url=http://pogoda.ru.net/climate/31735.htm |títulu=Климат Хабаровска. Влажность воздуха |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181225102113/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/31735.htm%20 |fechaarchivu=2018-12-25 }}</ref> La temperatura medio en xineru ye de -20,5° C, la temperatura medio en xunetu de 21,4° C y la temperatura medio añal ye de 2,2° C. El mínimu absolutu ye de -41,4° C, temperatura que se rexistró en xineru de 2011. El máximu absolutu ye 35,7 ° C, valor rexistráu en xunetu de 1974. En xunu de 2008 la temperatura llegó a 35,1° C, convirtiéndose nel día de xunu más calorosu de la historia de la ciudá,<ref>{{Cita web |url=http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=31735&month=6&year=2008 |títulu=Погода и Климат |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120415031216/http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=31735&month=6&year=2008 |fechaarchivu=2012-04-15 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.newsarmenia.ru/sng1/20080618/41898399.html |títulu=Новости-Армения |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150722211229/http://www.newsarmenia.ru/sng1/20080618/41898399.html |fechaarchivu=2015-07-22 }}</ref> pero'l 27 de xunu 2010 el récor superar en 0,3 graos.<ref>{{Cita web |url=http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=31735 |títulu=Климатический монитор Хабаровска |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130415084624/http://www.pogoda.ru.net/monitor.php?id=31735 |fechaarchivu=2013-04-15 }}</ref> La [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitación]] añal permediu de 686 mm. La precipitación máxima per día ye de 121,2 mm, que se rexistró en xunetu de 1985. El mes más húmedu foi agostu de 1981 y xubió a 434 mm. {{Clima |ubicación=Khabarovsk (1971 - 2000) |metric first=yes |single line=yes |Xin record high C = -5.3 |Feb record high C = 0.1 |Mar record high C = 11.3 |Abr record high C = 23.7 |May record high C = 34.6 |Xun record high C = 34.9 |Xnt record high C = 37.8 |Ago record high C = 36.7 |Set record high C = 31.8 |Och record high C = 21.1 |Pay record high C = 8.3 |Avi record high C = -0.4 |year record high C = 37.8 |Xin high C = -26.0 |Feb high C = -24.4 |Mar high C = -10.3 |Abr high C = 6.0 |May high C = 16.8 |Xun high C = 23.9 |Xnt high C = 26.0 |Ago high C = 23.3 |Set high C = 14.1 |Och high C = 5.1 |Pay high C = -11.7 |Avi high C = -25 |year high C = |Xin low C = -34.7 |Feb low C = -33.0 |Mar low C = -27 |Abr low C = -6.0 |May low C = 2.0 |Xun low C = 10.4 |Xnt low C = 12.7 |Ago low C = 9.9 |Set low C = 2.0 |Och low C = -9.9 |Pay low C = -27.6 |Avi low C = -32.6 |year low C = |Xin record low C = -55 |Feb record low C = -53.5 |Mar record low C = -46.5 |Abr record low C = -32 |May record low C = -14 |Xun record low C = -3.9 |Xnt record low C = 0.2 |Ago record low C = -4.5 |Set record low C = -12.0 |Och record low C = -29.5 |Pay record low C = -46.8 |Avi record low C = -52.7 |year record low C = -55 |Xin precipitation mm = 1 |Feb precipitation mm = 1 |Mar precipitation mm = 2 |Abr precipitation mm = 4 |May precipitation mm = 5 |Xun precipitation mm = 11 |Xnt precipitation mm = 20 |Ago precipitation mm = 18 |Set precipitation mm = 15 |Och precipitation mm = 8.5 |Pay precipitation mm = 5.8 |Avi precipitation mm = 3.0 |year precipitation mm = |Xin humidity = 73 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 65 |Abr humidity = 60 |May humidity = 60 |Xun humidity = 71 |Xnt humidity = 77 |Ago humidity = 79 |Set humidity = 74 |Och humidity = 63 |Pay humidity = 65 |Avi humidity = 72 |year humidity = |Xin precipitation days = 3.3 |Feb precipitation days = 3.2 |Mar precipitation days = 4.2 |Abr precipitation days = 7.0 |May precipitation days = 8.8 |Xun precipitation days = 9.1 |Xnt precipitation days = 10.3 |Ago precipitation days = 11.0 |Set precipitation days = 9.5 |Och precipitation days = 6.5 |Pay precipitation days = 5.1 |Avi precipitation days = 4.6 |Xin sun = 145.7 |Feb sun = 182.0 |Mar sun = 232.5 |Abr sun = 213.0 |May sun = 234.0 |Xun sun = 261.0 |Xnt sun = 248.0 |Ago sun = 217.0 |Set sun = 213.0 |Och sun = 189.1 |Pay sun = 159.0 |Avi sun = 145.7 |year sun = |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cita web| url = http://pogoda.ru.net/climate/31735.htm| títulu = Pogoda.ru.net| fechaaccesu = 26 de mayu de 2009| editorial = | idioma = rusu| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20181225102113/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/31735.htm%20| fechaarchivu = 2018-12-25}}</ref> |fecha=August 2010 |source 2 = [http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/cita_y.htm HKO] }} == Economía == [[Ficheru:Khabarowsk.jpg|thumb|Jabárovsk foi escoyida en delles ocasiones como la ciudá más desenvuelta y alcontradiza de Rusia.]] Los principales sectores de la economía de Jabárovsk ye la [[industria]], la [[construcción]] y, sobremanera, el [[tresporte]]. Nel apartáu industrial destaca'l [[enerxética|sector enerxéticu]] —que representa'l 36,5% del volume de producción industrial de Jabárovsk—, el sector de procesamientu d'alimentos, la [[inxeniería mecánica]] y la [[metalurxa]].<ref>{{cita web|url=http://int.khabarovskadm.ru/en/about_city/xeneral/index.php?ELEMENT_ID=3536|títulu=Khabarovsk city Administration - General information|editor=Khabarovsk city Administration|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=14 d'ochobre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220814204337/https://int.khabarovskadm.ru/en/about_city/xeneral/index.php?ELEMENT_ID=3536|fechaarchivu=2022-08-14}}</ref> Tres la [[disolución de la Xunión Soviética]], Jabárovsk, sufrió llargos periodos d'incertidume. Al igual que'l restu del país, la ciudá desconocía'l funcionamientu d'una sociedá de mercáu, polo que les autoridaes llocales tuvieron que buscar soluciones alternatives pa impulsar el sector financieru y evitar el colapsu de la economía de la ciudá. A finales de la década de 1990, la economía de Jabárovsk carauterizar por altos niveles d'[[inflación]], una disciplina de pagu pocu seria y una grave tasa d'[[Índiz de deuda|endeudamiento]] públicu. La vida económica de Jabárovsk basábase, principalmente, nel pequeñu negociu.<ref name="socioecon">{{cita web |url=http://habitat.aq.upm.es/dubai/06/bp0938.html|títulu=Desenvuelvo socioeconómico global de la ciudá de Jabárovsk (Rusia)|editor=Ciudad pa un Futuru más Sostenible|idioma=|fecha=|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2011 }}</ref> A partir del añu 2000, la ciudá, al traviés d'un plan de desenvolvimientu socioeconómico, llogró atraer nueves inversiones, facilitar el desenvolvimientu de la pequeña y mediana empresa y fortalecer la [[política social]], cuantimás con families de baxos ingresos.<ref name="socioecon" /> Ente'l periodu de 2000-2004, l'alministración municipal de Jabárovsk inyectó 44,8 millones de rublos (1,5 millones de dólares) a más de trenta empreses llocales, aumentando nun 82,5% la productividá de la economía de la ciudá. Estos datos nun pasaron desapercibíos pa los nuevos inversores, que víen a la ciudá de Jabárovsk como un focu incipiente d'oportunidaes, lo que provocó que'l volume total d'inversiones algamara los 59 billones de rublos (1,96 billones de dólares) nesi mesmu periodu.<ref name="socioecon" /> Nel añu 2000, el presupuestu de la ciudá de Jabárovsk yera de 63,9 millones de rublos, ente qu'en 2004 algamó los 192,5 millones de rublos.<ref name="socioecon" /> Jabárovsk foi escoyida como la "ciudá más desenvuelta y alcontradiza de Rusia" en 2005,<ref name="socioecon" /> 2006,<ref>{{cita web |url=http://www.rg.ru/2007/10/26/gorod-anons.html|títulu=В Москве наградили призеров Всероссийского конкурса "Самый благоустроенный город России"|editor=''[[Rossiyskaya Gazeta]]''|idioma=rusu|fecha=26 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011}}</ref> 2008<ref>{{cita web |url=http://www.rg.ru/2009/10/05/reg-dvostok/gorod-anons.html|títulu=Хабаровск вновь признан самым благоустроенным городом России|editor=''[[Rossiyskaya Gazeta]]''|idioma=rusu|fecha=5 d'ochobre de 2009|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011}}</ref> y 2009. En 2010, la revista ''[[Forbes]]'' clasificó a Jabárovsk como la segunda ciudá más fayadiza pa los negocios privaos en Rusia por detrás de [[Krasnodar]].<ref>{{cita web |url=http://hbr.moigorod.ru/news/details.asp?n=2146407918|títulu=Хабаровск занял II место в рейтинге Forbes|editor=MoiGorod.ru|idioma=rusu|fecha=31 de marzu de 2010|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110817181236/http://hbr.moigorod.ru/news/details.asp?n=2146407918|fechaarchivu=17 d'agostu de 2011}}</ref> == Educación == [[Ficheru:Togu entrance.jpg|220px|thumb|Universidá Nacional del Pacíficu de Jabárovsk.]] Na ciudá de Jabárovsk atópense les siguientes instituciones d'enseñanza cimera:<ref>[https://web.archive.org/web/20051228031353/http://www.adm.khv.ru/invest2.nsf/edd578ced75448y2ca256524001a00c2/6hala7ef189fc9473fca25665100159738?OpenDocument The Institutions of Higher Education in Khabarovsk Krai]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.russia-ukraine-travel.com/khabarovsk-universities.html |títulu=The Universities in Khabarovsk |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160326113033/http://www.russia-ukraine-travel.com/khabarovsk-universities.html |fechaarchivu=2016-03-26 }}</ref> *[[Universidá Nacional del Pacíficu]] (antigua Universidá de Teunoloxía Estatal de Jabárovsk) *[[Universidá Estatal del Estremu Oriente d'Humanidaes]] *[[Universidá Médica Estatal del Estremu Oriente]] *[[Academia Estatal de Jabárovsk d'Economía y Derechu]] *[[Universidá Estatal del Estremu Oriente de Tresporte]] *[[Academia del Estremu Oriente de Servicios Gubernamentales]] *[[Universidá Estatal del Estremu Oriente d'Educación Física]] *[[Institutu Estatal de Jabárovsk d'Arte y Cultura]] == Cultura y artes == La ciudá de Jabárovsk cunta con dellos [[muséu|museos]] de distintos temátiques, según [[teatru|teatros]] y otres instituciones culturales. [[Ficheru:Territorial research library in Khabarovsk.JPG|thumb|Biblioteca Científica Estatal del Llonxanu Oriente.]] Unu de los museos más destacaos de la ciudá ye'l Muséu Históricu-Etnográficu N. Grodekov, qu'abrió les sos puertes el 19 d'abril de 1894 por iniciativa de la [[Sociedá Xeográfica Rusa|Sociedá Xeográfica del Imperiu Rusu]].<ref name="lore">{{cita web |url=http://www.museum.ru/xkm/english.htm|títulu=The N.I. Grodekov Khabarovsk Rexonal Lore Museum |editor=Muséu Históricu-Etnográficu N. Grodekov|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=17 de payares de 2011 }}</ref> En [[1900]] foi construyíu l'edificiu actual del muséu y cuenta con unes esposiciones constantes, dedicaes a la naturaleza, la historia antes y dempués del periodu soviéticu. Dalgunes de les sos coleiciones fueron espuestes en [[Nóvgorod]], [[Kazán]], [[Chicago]] y [[París]].<ref name="lore" /> L'esplorador y escritor [[Vladímir Arséniev]] dirixó'l muséu ente los años 1910-1919 y 1924-1925.<ref name="lore" /> [[Ficheru:Хабаровск. Театр музыкальной комедии.jpg|thumb|left|Teatru de Comedia Musical de Jabárovsk.]] El Muséu d'Arte del Llonxanu Oriente tien importantes coleiciones d'arte del mundu antiguu,<ref name="tourism">{{cita web|url=http://int.khabarovskadm.ru/en/about_city/tourism/index.php?ELEMENT_ID=10806|títulu=Tourism|editor=Khabarovsk city Administration|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=17 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160318051316/http://int.khabarovskadm.ru/en/about_city/tourism/index.php?ELEMENT_ID=10806|fechaarchivu=2016-03-18}}</ref> Europa occidental y los pueblos d'Oriente, la [[Revolución rusa de 1917|Revolución rusa]] y l'[[arte soviético]], l'arte del Norte y del Llonxanu Oriente. Pela so parte, el Muséu d'Historia abrió les sos puertes na ciudá de Jabárovsk nel 146º aniversariu de la ciudá, el 31 de mayu de 2004. Les coleiciones del muséu inclúin muestres de la historia de Jabárovsk dende la so fundación hasta los nuesos díes, incluyendo'l periodu pre-revolucionariu, la revolución de 1917 y la guerra civil en Jabárovsk, la [[Gran Guerra Patria]] y la posguerra, los años de la [[Perestroika]] y Jabárovsk nel presente. Debíu al fuerte calter [[militar]] de la ciudá, el Muséu Históricu Militar del Llonxanu Oriente ye unu de los más importantes de Jabárovsk. Abrió les sos puertes en 1983 ya interésase pola historia de la formación y el desenvolvimientu del [[Fuerces Terrestres de Rusia|exércitu]] nel Llonxanu Oriente. Equí teníen llugar les muestres al campu d'equipos militares nos últimos años. El Muséu de Xeoloxía foi inauguráu'l 3 de payares de 1977 nuna antigua casona de los Plyusnin, una familia de comerciantes conocíos antes de la revolución de Jabárovsk. Contién una gran coleición de [[minerales]] de les distintes árees del Llonxanu Oriente<ref>{{Cita web |url=http://moigorodok.ru/museum/xgm.php |títulu=Музеи Хабаровска (Геологический музей Хабаровска) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150607160400/http://moigorodok.ru/museum/xgm.php |fechaarchivu=2015-06-07 }}</ref> y, inclusive, muestres del suelu llunar. La ciudá cunta con dellos teatros, ente ellos el Teatru Dramáticu del Krai de Jabárovsk. Foi abiertu al públicu en marzu de 1946 y tien capacidá pa 640 espectadores.<ref>{{cita web|url=http://gov.khabkrai.ru/invest2.nsf/990c78cebái1480dca2569c900304d0y/d8ee3586b4cd83caca256a010028f841?OpenDocument|títulu=Drama Theatre|editor=[[Krai de Jabárovsk]]|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=17 de payares de 2011}}</ref> Nesti teatru representar dende clásicos rusos y estranxeros hasta obres de [[dramaturgos]] modernos. El Teatru de Comedia Musical ye la meyor plataforma escénica de la ciudá; representa tou tipu de musicales, dende [[operetes]] hasta obres modernes y tien capacidá pa 916 espectadores.<ref>{{cita web|url=http://gov.khabkrai.ru/invest2.nsf/990c78cebái1480dca2569c900304d0y/86704a8d6y5fcae8ca256a010028f229?OpenDocument|títulu=Musical Comedy Theatre|editor=[[Krai de Jabárovsk]]|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=17 de payares de 2011}}</ref> La ciudá tamién dispón del Teatru de Marionetes del Krai de Jabárovsk, el Teatru Xuvenil del Krai de Jabárovsk, la Orquesta Filarmónica Rexonal de Jabárovsk, y les compañíes independientes del Teatru Tríada y el Teatru Blanco.<ref>{{cita web|url=http://gov.khabkrai.ru/invest2.nsf/pages/en/theatres.htm|títulu=Theatres|editor=[[Krai de Jabárovsk]]|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=17 de payares de 2011}}</ref> Dende 1981 la ciudá tien un sistema centralizáu de [[Biblioteca pública|biblioteques públiques]], incluyida la Biblioteca Central de Jabárovsk, que xestiona alredor de dos millones de llibros, publicaciones y material audiovisual pa los ciudadanos.<ref name="biblio">{{cita web|url=http://gov.khabkrai.ru/invest2.nsf/1b289a66d6f17650ca2569f10005ac1d/8b67b860c2031ab1ca2569f5002462b4?OpenDocument|títulu=The Far East State Scientific Library|editor=[[Krai de Jabárovsk]]|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=17 de payares de 2011}}</ref> La Biblioteca Científica Estatal del Llonxanu Oriente de Jabárovsk ye una institución creada, tamién, pola [[Sociedá Xeográfica del Imperiu Rusu]] y l'edificiu data de 1915.<ref name="biblio" /> Esta biblioteca ye una de les más importantes de too l'Llonxanu Oriente rusu y cuenta con ediciones de los sieglos XVI-XVIII y material orixinal de la historia de Jabárovsk.<ref name="biblio" /> Amás esiste la Biblioteca Infantil AP Gaidar y la Biblioteca Científica Estatal de Jabárovsk de Ciencies Económiques y Derechu. <gallery widths=200 heights=160> Ficheru:Khabarovsk territorial museum.JPG|Muséu Históricu-Etnográficu N. Grodekov. Ficheru:Art museum Khabarovsk.jpg|Muséu d'Arte del Llonxanu Oriente. Ficheru:Milit Museum Khabarovsk.jpg|Muséu Históricu Militar del Llonxanu Oriente. Ficheru:MuseyGeolog.jpg|Muséu Xeolóxicu de Jabárovsk. </gallery> == Deportes == [[Ficheru:Чемпионат СССР СКА Хабаровск - Енисей Красноярск фото1.jpg|thumb|Subcampeones en 1982]] *Jabárovsk ye'l llar d'una franquicia de la [[Lliga Continental de Ḥoquei]], [[Amur Khabarovsk]], que xuega los sos partíos como llocal nel [[Platinum Arena]]. Ye l'equipu más oriental basada na lliga. *El [[FC SKA-Energiya Jabarovsk]] ye'l meyor equipu de [[fútbol]] de la ciudá, que va xugar na [[Premier League de Rusia]], dende la temporada [[Premier League de Rusia 2017-18|2017-18]]. *El [[SKA-Neftyanik]] xuega en rusu [[Bandy Superliga]], la máxima división del ḥoquei con pelota de Rusia. Dende la temporada 2013-14 que tienen un pabellón deportivu, Yerofey, col nome de [[Yeroféi Jabárov]], como unu de los primeros en Rusia. === Eventos Internacionales === [[Ficheru:1981. Чемпионат мира по хоккею с мячом.jpg|thumb|Sellen la representación del [[Campeonatu Mundial de Bandy de 1981]] en Jabárovsk]] La ciudá foi sede del [[Campeonatu Mundial de Bandy de 1981]] y del tornéu de 2015. Espérase que los 21 equipos, lo que sería 4 más que'l récor de les 17 decisiones del tornéu de 2014, y el gobernador de [[Krai de Jabárovsk]] piensa'l tornéu que va contribuyir a faer bandy nuna disciplina olímpica. == Tresporte == [[Ficheru:Khabarovsk-1 railway station.JPG|thumb|220px|[[Estación de trenes Jabárovsk-1]].]] [[Ficheru:Amurbridge2.jpg|220px|thumb|La ponte de Jabárovsk sobre'l ríu Amur.]] [[Ficheru:Muravyov-Amursky Street view from Lenin sq.JPG|220px|thumb|Encruz ente les cais Muravyov y Amursky dende la plaza Lenin.]] Jabárovsk tien conexones marítimes, aérees, per ferrocarril y per carretera col norte y oeste del país, col [[Krai de Primorie]], [[Óblast de Sakhalin|Sakhalin]] y los puertos internacionales, nacionales y rexonales del [[Krai de Jabárovsk]]. Ye un importante centru de tresporte ferroviariu, fluvial y per carretera de la rexón.<ref name="VIS_2003">'''Время и События: Указ.-календарь по Дал. Востоку на 2003 г.''' / Зон. совет б-к Дал. Востока, Дальневост. гос. науч. б-ка. — Хабаровск, 2002</ref> === Ferroviariu === Jabárovsk ye una parada importante na ruta del [[Ferrocarril Transiberianu]], y forma parte de la llinia ferroviaria con [[Komsomolsk del Amur]] y el [[ferrocarril Baikal-Amur]]. -y xestión ferroviaria de la ciudá cuerre a cargu del Ferrocarril del Llonxanu Oriente y hai cuatro estaciones de ferrocarril. La principal ye la estación [[Estación de Jabárovsk-1|Jabárovsk-1]] (de pasaxeros) y Jabárovsk-2 (de carga). La ciudá ta coneutada escontra l'oeste, por aciu el tren ''Rossiya 1'', con [[Moscú]] na llinia R8500 (cinco díes y 10 hores de viaxe) y [[Irkutsk]] na llinia R5000 (60 hores). En feches pares tamién ta'l tren 43 a Moscú (R5700, cinco díes y 17 hores) y Irkutsk (60 hores, R3350); ente que'l tren 7 dirixir a [[Novosibirsk]] (R4550, 91 hores).<ref name="trans-lonely">{{cita web |url=http://www.lonelyplanet.com/russia/russian-far-east/khabarovsk/transport/getting-there-away|títulu=Transport in Khabarovsk|editor=[[Lonely Planet]]|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=28 de xineru de 2012}}</ref> Escontra l'este, a Vladivostok puede llegase nel tren ''Okean'' tolos díes (R1500, 13 hores).<ref name="trans-lonely" /><ref>[https://web.archive.org/web/20111012022443/http://vokzal.ru/pedia/%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD Поезд «Океан» на сайте VOKZAL.RU]</ref> Los servicios de trenes de cercaníes son operaos por trenes llétricos.<ref>{{Cita web |url=http://www.alltrains.ru/stat.php?code=2034001 |títulu=Расписание поездов со станции Хабаровск-1 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120126022717/http://www.alltrains.ru/stat.php?code=2034001 |fechaarchivu=2012-01-26 }}</ref> En 2009, completóse la reconstrucción de la ponte sobre'l ríu Amur, que ye utilizáu pa ferrocarril y carreteres.<ref>[http://svgbdvr.ru/istoriya/most-cherez-amur Мост через Амур | Аргументы времени]</ref> La ciudá tamién cunta con trayectos de tren internacionales a [[Harbin]] y [[Pyongyang]]. === Carretera y urbanu === Asina mesmu, la ciudá ye puntu d'unión de les carreteres federales M58 ([[Chitá]] - Jabárovsk), M60 (Jabárovsk - Vladivostok), R454 Jabárovsk - Komsomolsk del Amur y l'autopista "Esti" (Jabárovsk - [[Najodka]]). En 1983 construyir a la estación d'autobuses, qu'inclúi interurbanes que conecten la ciudá coles rexones central y oriental a ciudaes del [[Krai de Primorie]] y el [[Óblast autónomu Hebréu]].<ref>[https://web.archive.org/web/20111031183418/http://ekhb.ru/text/intercity-bus.htm Расписание междугородних автобусов из Хабаровска]</ref> El tresporte urbanu incluyi [[tranvía|tranvíes]], [[trolebús]], buses y taxis. Tamién esiste un proyeutu de construcción de la cadena de tresporte Yunitskiy. Sicasí, la construcción del [[sistema de metro]] en Jabárovsk nun llegó a bon términu por cuenta de la complexa rede de ríos soterraños y la presencia desbordante del [[ríu Amur]] y los sos afluentes, según el difícil terrén montascosu de la contorna. El llargor de la llinies d'autobús urbanes y tranvía en Jabárovsk ye de más de 500 km.<ref name="VIS_2003"/> Dende l'añu 2000 construyéronse nuevos intercambiadores nel distritu norte y na interseición de Karl Marx y Leningráu. Tamién s'empecipió la reconstrucción de carreteres y el sistema de tresporte de la ciudá. Ello oficializóse col Plan de Desenvolvimientu Estratéxicu pa la ciudá de Jabárovsk nel añu 2020, aprobáu nel primer trimestre de 2008, nel que se van dixebrar les llinies de vía de tranvía de la llinia del tren llixeru. Amás, nel desenvolvimientu del sistema de tresporte futuru centrar nel tresporte respetuosos col mediu ambiente por aciu trolebuses y tranvíes. La tranvía de Jabárovsk ta siendo anováu dende 2003 gracies a esti plan y tase sustituyendo por un [[tren llixeru]].<ref name="transoficial">{{cita web|url=http://int.khabarovskadm.ru/en/tourism/transport/index.php?ELEMENT_ID=41943|títulu=City Transport - Tramway, trolleybus, bus, taxi|editor=Khabarovsk city Administration|idioma=inglés|fecha=|fechaaccesu=28 de xineru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160318013711/http://int.khabarovskadm.ru/en/tourism/transport/index.php?ELEMENT_ID=41943|fechaarchivu=2016-03-18}}</ref> === Aereu === L'[[Aeropuertu de Jabárovsk Novy]] asítiase a 7 km al este del centru de la ciudá y ye l'aeropuertu más grande del Llonxanu Oriente.<ref name="airkhv">{{cita web|url=http://www.airkhv.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=166&Itemid=172|títulu=Общая информация|editor=ОАО ХАБАРОВСКИЙ АЭРОПОРТ|idioma=rusu|fecha=|fechaaccesu=28 de xineru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160414184707/http://airkhv.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=166&Itemid=172|fechaarchivu=2016-04-14}}</ref> L'aeropuertu atiende a más d'un millón de pasaxeros al añu<ref name="airkhv" /> y coneuta la ciudá coles principales ciudaes nacionales y rexonales como [[Moscú]], [[San Petersburgu]], [[Vladivostok]] o [[Novosibirsk]]; según vuelos internacionales a [[Xapón]], [[China]], [[Corea del Norte]], [[Corea del Sur]] ya [[Israel]]. L'aeropuertu tamién sirve como un importante puntu de reabastecimiento de combustible y aterrizaxe d'emerxencia pa vuelos polares ente Norteamérica y Asia. == Ciudaes hermanes == Jabárovsk tien alcuerdos d'[[Hermanamientu de ciudaes|hermandá]] coles siguientes ciudaes:<ref>[https://web.archive.org/web/20020225232854/http://www.adm.khv.ru/invest2.nsf/pages/khvwelcome_en.htm Khabarovsk city administration]</ref> *{{bandera|Corea del Sur}} [[Bucheon]], [[Corea del Sur]] *{{bandera|Xapón}} [[Niigata]], [[Xapón]] *{{bandera|China}} [[Harbin]], [[China]] *{{bandera|Francia}} [[Villeurbanne]], [[Francia]] *{{bandera|USA}} [[Anchorage (Alaska)|Anchorage]], [[Estaos Xuníos]] *{{bandera|USA}} [[Portland (Oregón)]], Estaos Xuníos *{{bandera|Canadá}} [[Victoria (Columbia Británica)|Victoria]], [[Canadá]] *{{bandera|China}} [[Mudanjiang]], China == Ver tamién == * [[Catedral de la Tresfiguración (Jabárovsk)|Catedral de la Tresfiguración]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{Tradubot|Jabárovsk}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Rusia]] jm7njzkub231q9ky45yjyc8ckaute2x 0 127543 4493844 4467094 2026-05-18T08:06:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493844 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'archipiélagu | nome = Islles Selvaxes | nome_orixinal = ''Ilhas Selvagens'' | semeya = Selvagem Pequeña - 1ago04.jpg | tamañu_semeya = 280px | pie_foto = Vista de la islla Pitón Pequeña. | país = {{PER}} | división_alministrativa = {{bandera imaxe|Flag of Madeira.svg}} [[Madeira|Rexón Autónoma de Madeira]] | subdivisión_alministrativa = | continente = [[África]] | rexón = | mar = [[Océanu Atlánticu]] | estrechu = | grupu = | llendes = | ecorrexón = | superficie = 2,73 km² | altitú = [[Picu da Atalaia]] (163 m) | llargu = 23 km | anchu = | separación = 375 km de la mariña africana<br/>165 km de [[Santa Cruz de Tenerife]] | población = 3 hab. (guardes) | subdivisiones = | estrechos_internos = | numbero_islles = 3 y dellos castros | islles = {{tabla2cols | [[Xavaz Grande]] o Mayor | - km²| [[Pitón Grande]] | - km² | [[Ilhéu de Fora|Pitón Pequeña]] | - km²}} | áreaprotegida = Reserva Natural de les Islles Selvaxes | minimapa = non | mapa = Océanu Atlánticu | mapa_alternativu = | pos_etiqueta_mapa_loc = | tam_mapa_loc =280 | pie_mapa_loc = | mapa2 = | tamañu_mapa2 =280px | pie_mapa2 =Mapa de les islles Selvaxes }} Les '''islles Selvaxes''' ({{lang-pt|Ilhas Selvagens}}) son un [[archipiélagu]] [[Portugal|portugués]] formáu por trés islles principales y dellos castros, asitiáu nel [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] septentrional, ente les [[islles Canaries]] (a 165 quilómetros) y les [[islla Madeira]] (de les que falten 280 quilómetros), xusto nel estremu norte de la plataforma submarina de les islles Canaries.<ref>[http://issuu.com/malbuquerque/docs/mol_mar_v15_final_mr?mode=window&pageNumber=28 Atles Das Ilhas Selvagens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412012504/https://issuu.com/malbuquerque/docs/mol_mar_v15_final_mr?mode=window&pageNumber=28 |date=2018-04-12 }} páxina 29, párrafu 2º del apartáu tituláu Caracterizaçao xeolóxica y batimétrica</ref> Anguaño ye parte integrante de la [[Madeira|Rexón Autónoma de Madeira]].<ref name=Portugal>[[:m:s:pt:Estatutu_Pol%C3%ADtico-Alministrativu_da_Regi%C3%A3o_Aut%C3%B3noma_da_Madeira#T.C3.ADtulo_I_-_Princ.C3.ADpios_fundamentais|Estatutu Políticu-Alministrativu da Região Autónoma da Madeira]] - Artigo 3º - Território: 1 - O arquipélago da Madeira é composto pelas ilhas da Madeira, do Porto Santo, Desiertes, Selvagens y seus ilhéus. 2 - A Região Autónoma da Madeira abrange ainda o mar circundante y seus fundos, designadamente as águas territoriais y a zona económica esclusiva, nos termos da lei.</ref> Consta de dos grupos principales: el del norte y el del suroeste. Nel del norte ta la islla Mayor o [[Xavaz Grande]] (''Selvagem Grande''); esta, de forma aproximao rectangular, tien quilómetru y mediu de llongura per quilómetru y mediu d'anchu, con mariñes bien serrapatoses qu'enzanquen l'accesu a ella. Pela so parte, el grupu del suroeste ta formáu por dos islles pequeñes: la [[Xavaz Pequeña]] (''Pitón Grande'') y la [[Ilhéu de Fora]] (''Pitón Pequeña''), según dellos castros. La distancia ente dambos grupos ye de 15 quilómetros. La superficie total del archipiélagu ye de 273 [[hectárea|hectárees]] (2,73 [[quilómetru cuadráu|km²]]). == Flora y fauna == [[Archivu:Zonmar-es.svg|thumb|left|Zones marítimes según la [[Convención de les Naciones Xuníes sobre'l Derechu del mar|convención de la ONX 1982]], según la so III Conferencia la [[ZEE]] nun s'aplica a peñones ensin actividá económica y inhabitables.]] [[Archivu:Ilhas Selvagens location distances.svg|thumb|235px|left|Llocalización del archipiélagu ente les [[islles Canaries]] y l'archipiélagu de [[Madeira]].]] Les islles Selvaxes tienen más de 150 especies de plantes. Representen coles mesmes un pervalible santuariu ornitolóxicu. Esisten tamién especies úniques de cascoxos (endemismos) y un reptil (''[[Tarentola boettgeri|Tarentola boettgeri bischoffi]]''). Les islles tienen carauterístiques desérticas. El naturalista francés [[Jacques Cousteau]] dixo qu'estes islles teníen les agües más llimpies y tresparentes qu'enxamás viera. == Historia == [[Diogo Gomes de Sintra]] dixo afayar de casualidá les islles, que bautizó de xabaces, en 1438, al tornar a [[Portugal]] dende [[Guinea]]. Sicasí, dellos autores sostienen que se tenía constancia de la esistencia d'estes islles dende tiempos antiguos.{{ensin referencies}} Mientres tol procesu de conquista de Canaries per parte de vasallos de la [[Corona de Castiella]], los barcos castellanos nun dexaron de visitar les islles Selvaxes, pero ensin dexar población por considerales inhabitables{{ensin referencies}} (ensin agua, con peligrosos petones y suelu cascayosu) y de baxu valor económicu y dieron per sentáu que pertenecíen al conxuntu de Canaries, pero nun se dexó constancia internacional d'ello, al igual que tampoco lo fixo Portugal hasta entós. Les islles tuvieron despoblaes a pesar de delles tentatives. Mientres casi tola so hestoria, les islles fueron propiedá privada de families de [[Madeira]],<ref name="pleitu">{{cita publicación | títulu=El pleitu más llargu | url=https://elpais.com/diario/2008/07/20/domingo/1216525956_850215.html | publicación=[[El País]] | fecha=20 de xunetu de 2008}}</ref> qu'ellí cazaben, hasta que fueron mercaes pol gobiernu portugués, qu'en 1971 creó la [[Reserva Natural de les Islles Selvaxes]],<ref name="pleitu" /> parte del [[Parque Natural de Madeira]], siendo una de les Reserves Naturales más antigües de Portugal. La población amenorgar a un grupu de guardias, pertenecientes al CVN (Cuerpu de Vixilantes de la [[Naturaleza]]) portugués, una familia portuguesa, la familia Zino conocíos como los "Guardianos de les Salvages" y un reten de ''Fuzileiros navais''.<ref>{{cita publicación|títulu=Família Zino, a guardiã das Selvagens|publicación=DNoticias|fecha=16 de xunetu de 2013|url=http://www.dnoticias.pt/actualidade/madeira/396767-familia-zino-a-guardia-das-selvagens|fechaaccesu=1 de xunu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316052053/http://www.dnoticias.pt/actualidade/madeira/396767-familia-zino-a-guardia-das-selvagens|archivedate=2016-03-16}}</ref> == Estatus == Alministrativamente, les islles formen parte de Madeira, dependiente de Portugal.<ref name=Portugal></ref> Dende un puntu de vista xeolóxicu, pertenecen a la [[Macaronesia|rexón Macaronésica]] (del griegu, "afortunaes"), formada por cinco archipiélagos d'orixe volcánicu que de norte a sur son: [[Azores]], [[Madeira]], les mesmes Selvaxes, [[Canaries]] y [[Cabu Verde]], pertenecientes a la placa tectónica africana. La situación xeográfica de les Selvaxes, más cerca de Canaries que de Madeira, llevó a dellos conflictos pasaxeros ente Portugal y España al traviés de los tiempos. En 1881, España propunxo a Portugal la construcción d'un faru, pos les islles yeren un peligru pa la navegación escontra Canaries, pero esa construcción tardaría munchos años, lo que llevó a una propuesta de qu'España alzara'l faru a les sos espenses (refugada per Portugal) y a cuestiones sobre la soberanía de les islles llevantaes per España. En 1938 foi emitíu pola Comisión Permanente de Derechu Marítimu Internacional un dictame en favor de Portugal, anque España nun tuvo la oportunidá de defender los sos intereses por cuenta de tar somorguiada na [[Guerra Civil Española]].<ref name="pleitu" /> Dende la creación de la [[Reserva Natural de les Islles Selvaxes]] en 1971, asocedieron diversos incidentes con pesqueros illegales españoles y portugueses y cola alministración del espaciu aereu. En 1976 un pescadores canarios allegaron a les Selvaxes y ellí ondearon una bandera española, como iniciativa puramente personal y ensin vinculación con Alministración dalguna. El 23 de xunu de 2005 cuatro barcos de pesca españoles fueron prindaos al sur de les islles, na zona económica esclusiva que reclama Portugal, y lloñe de les agües territoriales d'España. El 8 de xunetu de 2005 unu de guardar portugueses y un biólogu enfrentar a pescadores españoles, que los amenaciaben con armes.<ref>''Marinha reforça presença nas Selvagens após incidentes com pescadores'', [http://www.publico.clix.pt/ Jornal O Públicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060920034350/http://www.publico.clix.pt/ |date=2006-09-20 }}, 2005, June 12</ref> El 24 de setiembre de 1997 caces españoles volaron sobre la reserva natural a baxa altitú. El gobiernu portugués amosó la so disconformidá; en consecuencia l'embaxador español en Portugal pidió esculpes poles aiciones. En xunu de 2007 un avión del [[Serviciu Aereu de Rescate|SAR]] español sobrevoló les islles a baxa altitú, dando llugar a una nueva demostración de inconformidad poles autoridaes portugueses, yá que se trata d'una reserva natural onde ta vedáu'l vuelu a baxa altitú.<ref>[http://www.correiomanha.pt/noticia.asp?id=246819&idselect=90&idCanal=90&p=200 Espanhóis violam espaço aereu nas ilhas Selvagens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020636/http://www.correiomanha.pt/noticia.asp?id=246819&idselect=90&idCanal=90&p=200 |date=2007-09-30 }} [[Correio da Manhã]], June 18, 2007.</ref> == Imáxenes == <gallery mode="packed-hover"> Foto Selvagem Grande.jpg|[[Xavaz Grande]] NRP Schultz Xavier Selvagem Pequena.jpg|El NRP ''Schultz Xavier'', de la Marina portuguesa, nes mariñes de la islla [[Xavaz Pequeña]]. Southern Savage Islands, Atlantic Ocean.jpg|El grupu de les Selvaxes. </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Ilhas Selvagens}} * {{Enllaz rotu|1=Les fronteres d'España nel mar DT Nº34/2004 |2=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conten%C3%ADu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/dt34-2004 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} José Manuel Lacleta Muñoz, [[Institutu Elcano]] esplicación de la situación actual dende'l puntu de vista español. * [https://web.archive.org/web/20091009124627/http://insoniasoniricas.net/selvagens.htm Web sobre les islles Selvaxes] (en [[idioma portugués|portugués]]) * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=http://www.territoriosolvidados.com/2010/08/reclamacion-territorial-de-islles.html |2=http://xn--reclamacin%20territorial%20de%20islles%20salvaje-jve/ |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20070319062934/http://www.senado.es/boletines/CO0397.html Diariu de Sesiones del Senáu español], Onde'l ministru Eduardo Serra niega qu'España reconociera la soberanía portuguesa. * [http://www.navegar-es-preciso.com/news/ilhas-selvagens/ ilhas-selvagens] en Navegar ye precisu * Togores, A. [http://www.lavozdegalicia.es/noticia/espana/2013/09/09/islles-selvaxes-disputa-desconocida-espana/0003_201309G9P17991.htm Les islles Selvaxes, la disputa más desconocida d'España] La Voz de Galicia. 9 de setiembre de 2013. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles Selvaxes| ]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] tg6aknfxhfmr3k3p4bcuk9b02ogpwdu 0 127652 4493865 3377595 2026-05-18T10:59:17Z -wuppertaler 131935 changed one image (higher resolution) 4493865 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} [[Ficheru:Schloss Vaduz. Ansicht von Nordwesten. 2011-05-28 16-55-50.jpg|thumb|270px|Vista alloñada del castiellu.]] El '''castiellu de Vaduz''' ye unu de los dos esistentes en [[Liechtenstein]]. L'otru ye'l [[Castiellu Gutenberg]] (allugáu en [[Balzers]]). Ta asitiáu nun altu sobre [[Vaduz]], la capital del país, y ye la residencia oficial del [[Príncipe de Liechtenstein|príncipe]] [[Xuan Adán II de Liechtenstein]] y la so familia. Les sos 130 habitaciones agospien una magnífica coleición d'arte privao. La so fábrica orixinal data del [[sieglu XII]], anque foi bastante ampliáu nel [[sieglu XVII]] y grandemente reformáu nes primeres décades del [[sieglu XX]]. == Ver tamién == * [[Castiellu de Liechtenstein]] * [[Muséu Liechtenstein]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Vaduz Castle}} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Castiellos de Liechtenstein|Vaduz]] 5mxy9esgc02iimex0cvwo4a73supx0j 0 129493 4493729 4402655 2026-05-18T05:14:10Z Limotecariu 735 4493729 wikitext text/x-wiki {{Competición deportiva}} [[Ficheru:GregPickett.jpg|thumb|Mercury Capri de Greg Pickett na fecha de Sears Point de la Trans-Am 1984.]] [[Ficheru:1989 Audi 200 Quattro Trans Am.JPG|thumb|Audi 200 Quattro de la temporada 1989 de la Trans-Am.]] La '''Trans-Am''' ye un campeonatu d'[[automovilismu de velocidá]] apostáu con [[gran turismu (automóvil)|gran turismos]] n'[[Estaos Xuníos]] dende l'añu 1966. Entamada pol Sports Car Club of America, a lo llargo de los años foi variando'l so reglamentu y relevancia nel automovilismu norteamericanu. Nos sos entamos, la Trans-Am usaba'l reglamentu téunicu Grupu 2 de la [[Federación Internacional del Automóvil|FIA]] para automóviles de producción, estremáu en dos clases: Hasta 2 llitros, p'automóviles europeos y xaponeses, y Más de 2 llitros, pa "poni cars" d'Estaos Xuníos d'hasta 5,0 llitros de cilindrada como los [[Chevrolet Camaro]], [[Dodge Challenger]], [[Ford Mustang]], [[Mercury Cougar]], [[Plymouth Barracuda]] y [[Pontiac Firebird]]. A fines de la década de 1960, la clase mayor cuntaba con equipos oficiales de les marques d'Estaos Xuníos, y vivió un enfrentamientu ente [[Mark Donohue]] de [[Chevrolet]] y [[Parnelli Jones]] de [[Ford Motor Company|Ford]]. Les dos carreres de resistencia más importantes d'Estaos Xuníos, les [[24 Hores de Daytona]] y les [[12 Hores de Sebring]], fueron puntuables pa la Trans-Am en 1968. En 1973, la Trans-Am dexó los automóviles de producción polos [[automóvil figura|figures]] tubulares. A diferencia del [[Campeonatu IMSA GT]], que se dedicó a atraer fabricantes de deportivos d'altes prestaciones, la Trans-Am siguió fomentando la presencia de los deportivos d'Estaos Xuníos tradicionales. En 1976, amestó una segunda categoría pa los reglamentos [[Grupu 4]] y Grupu 5 de la FIA. Nesa dómina, l'equipu del grupu Ford, [[Roush Racing]], empezó a usar motores de cuatro cilindros con [[turbocompresor]], en cuantes que Chevrolet siguió usando los V8 d'alta cilindrada. En 1988, la marca alemana [[Audi]] ingresó na Trans-Am colos sos modelos de [[tracción a los cuatro ruedes]], qu'apoderaron esi añu. De resultes, el SCCA prohibió los motores estranxeros y la tracción integral. De magar, la categoría convertir nun certame amateur, magar que dellos pilotos depués destacaron en carreres profesionales, como [[Scott Sharp]], [[Scott Pruett]] y [[Klaus Graf]]. La Trans-Am tuvo apenes dos feches en 2006, dempués de lo que dexóse d'apostar. El SCCA alicó la categoría en 2009, con delles clases d'automóviles que combinen prototipos tubulares y automóviles de producción. De magar, apuesta carreres xunto con otres categoríes del SCCA y como telonera de torneos como l'[[American Le Mans Series]] y la [[Grand-Am]]. La versión d'altes prestaciones del automóvil deportivu [[Pontiac Firebird]] llámase Trans Am en referencia al campeonatu. [[Ficheru:SCCA Trans Am field in turn 5.jpg|miniaturadeimagen|Trans-Am nel [[Road America]] en 2014.]] == Campeones == Hasta 1971, la Trans-Am foi un campeonatu de constructores. En 1972 añadióse un títulu pa pilotos. {| {{tablaguapa}} |- ! rowspan="2" | Añu !rowspan="2" | Constructores ! colspan="3" | Pilotos |- ! Pilotu !Automóvil ! Equipu |- ! rowspan="2" | 1966 | +2L: Ford | colspan="3" rowspan="12" | ''Nun s'apurrió'l títulu de pilotos'' |- | -2L: Alfa Romeo |- ! rowspan="2" | 1967 | +2L: Ford |- | -2L: Porsche |- ! rowspan="2" | 1968 | +2L: {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] |- | -2L: Porsche |- ! rowspan="2" | 1969 | +2L: {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] |- | -2L: Porsche |- ! rowspan="2" | 1970 | +2L: Ford |- | -2L: Alfa Romeo |- ! rowspan="2" | 1971 | +2.5L: American Motors |- | -2.5L: Datsun |- ! rowspan="2" | 1972 | +2.5L: American Motors | +2.5L: {{bandera|USA}} George Follmer | AMC Javelin | Roy Woods |- | -2.5L: Datsun | -2.5L: {{bandera|Estaos Xuníos}} John Morton | Datsun 510 | Pete Brock |Brock Enterprises |- ! 1973 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} [[Peter Gregg]] | Porsche 911 | Brumos Porsche |- ! 1974 | Porsche | {{bandera|USA}} Peter Gregg | Porsche 911 | Brumos Porsche |- ! 1975 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} John Greenwood | Chevrolet Corvette | John Greenwood |- ! rowspan="2" | 1976 | Cat. 1: American Motors | Cat. 1: {{bandera|USA}} Jocko Maggiacomo | AMC Javelin | Jocko Maggiacomo |Jocko's |- | Cat. 2: Porsche | Cat. 2: {{bandera|USA}} George Follmer | Porsche 934 | Vasek Polak |- ! rowspan="2" | 1977 | Cat 1: Porsche | Cat 1: {{bandera|USA}} Bob Tullius | Jaguar XJS | Group 44 |- | Cat 2: Porsche | Cat 2: {{bandera|CAN}} Ludwig Heimrath | Porsche 934 | Ludwig Heimrath |Heimrath |- ! rowspan="2" | 1978 | Cat 1: {{bandera|UK}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] | Cat 1: {{bandera|USA}} Bob Tullius | Jaguar XJS | Group 44 |- | Cat 2: {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | Cat 2: {{bandera|USA}} Greg Pickett | Chevrolet Corvette | Pickett |- ! rowspan="2" | 1979 | Cat 1: {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | Cat 1: {{bandera|USA}} Gene Bothello | Chevrolet Corvette | FEMSA/Kennedy |- | Cat 2: Porsche | Cat 2: {{bandera|USA}} John Paul Sr. | Porsche 935 | John Paul Sr. |- ! 1980 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} John Bauer | Porsche 911 | Larry Green |- ! 1981 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|CAN}} Eppie Wietzes | Chevrolet Corvette | Swiss Xalé |- ! 1982 | Pontiac | {{bandera|USA}} [[Elliott Forbes-Robinson]] | Pontiac Firebird | Huffaker |- ! 1983 | Chevrolet | {{bandera|GBR}} David Hobbs | Chevrolet Camaro | DeAtley Motorsports |- ! 1984 | Lincoln-Mercury | {{bandera|USA}} Tom Gloy | Mercury Capri | Lane Sports |- ! 1985 | Lincoln-Mercury | {{bandera|USA}} Wally Dallenbach, Jr. | Mercury Capri | Roush |- ! 1986 | Lincoln-Mercury | {{bandera|USA}} Wally Dallenbach, Jr. | Merkur XR4Ti | Selix/Protofab |- ! 1987 | Lincoln-Mercury | {{bandera|USA}} Scott Pruett | Chevrolet Camaro | Roush |- ! 1988 | {{bandera|GER}} [[Audi]] | {{bandera|USA}} Hurley Haywood | Audi 200 | Audi |- ! 1989 | Ford | {{bandera|USA}} Dorsey Schroeder | Ford Mustang | Roush |- ! 1990 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} [[Tommy Kendall]] | Chevrolet Beretta | Spice |- ! 1991 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} [[Scott Sharp]] | Chevrolet Camaro | Jim Miller |- ! 1992 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} Jack Baldwin | Chevrolet Camaro |MTI |- ! 1993 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} Scott Sharp | Chevrolet Camaro | PacWest |American Equipment |- ! 1994 | Ford | {{bandera|USA}} [[Scott Pruett]] | Chevrolet Camaro | |- ! 1995 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} Tommy Kendall | Ford Mustang | Roush |- ! 1996 | Ford | {{bandera|USA}} Tommy Kendall | Ford Mustang | Roush |- ! 1997 | Ford | {{bandera|USA}} Tommy Kendall | Ford Mustang | Roush |- ! 1998 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} Paul Gentilozzi | Chevrolet Camaro | Rocketsports |- ! 1999 | Ford | {{bandera|USA}} Paul Gentilozzi | Ford Mustang | Rocketsports |- ! 2000 | {{bandera|ITA}} [[Qvale]] | {{bandera|USA}} Brian Simo | Qvale Mangusta | |- ! 2001 | Jaguar | {{bandera|USA}} Paul Gentilozzi | Jaguar XK | Rocketsports |- ! 2002 | Ford | {{bandera|USA}} Boris Said | Panoz Esperante | |- ! 2003 | {{bandera|UK}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] | {{bandera|USA}} Scott Pruett | Jaguar XK | Rocketsports |- ! 2004 | {{bandera|UK}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] | {{bandera|USA}} Paul Gentilozzi | Jaguar XK | Rocketsports |- ! 2005 | {{bandera|UK}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] | {{bandera|GER}} [[Klaus Graf]] | Jaguar XK | Rocketsports |- ! 2006 | colspan="4" align="center" | ''Canceláu.'' |- ! 2007-2008 | colspan="4" align="center" | ''Nun s'apostó.'' |- ! 2009 | {{bandera|UK}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] | {{bandera|USA}} Tomy Drissi | Jaguar XK | Rocketsports |- ! 2010 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} Tony Ave | [[Chevrolet Corvette]] | Lamers |- ! 2011 | {{bandera|USA}} [[Chevrolet]] | {{bandera|USA}} Tony Ave | [[Chevrolet Corvette]] | Lamers |- ! rowspan="3" |2012 | rowspan="2" |{{bandera|USA}} [[Chevrolet]] |TA: {{bandera|USA}} Simon Gregg |[[Chevrolet Corvette]] |Derhaag Motorsports |- |TA2: {{bandera|USA}} Bob Stretch |[[Chevrolet Camaro]] |Fix Rim Mobile Wheel Repair |- | |GGT: {{bandera|USA}} Chuck Cassaro |[[Panoz Esperante|Panoz Esperante GTS]] |Cassaro Racing |- ! rowspan="4" |2013 | rowspan="2" |{{bandera|USA}} [[Chevrolet]] |TA: {{bandera|USA}} Doug Peterson |[[Chevrolet Corvette]] |Tony Ave Racing |- |TA2: {{bandera|USA}} Cameron Lawrence |[[Chevrolet Camaro]] |Miller Racing |- | rowspan="2" |{{bandera|GER}} [[Porsche]] |TA3-American Muscle: {{bandera|USA}} Chuck Cassaro |[[Ford Mustang]] |Cassaro Racing |- |TA3-International: {{bandera|USA}} C. David Seuss |[[Porsche 996 GT3]] | |- ! rowspan="4" |2014 | rowspan="2" |{{bandera|USA}} [[Chevrolet]] |TA: {{bandera|USA}} Doug Peterson |[[Chevrolet Corvette]] |Tony Ave Racing |- |TA2: {{bandera|USA}} Cameron Lawrence |[[Dodge Challenger]] |Miller Racing |- | rowspan="2" |{{bandera|USA}} [[Chevrolet]] |TA3-American Muscle: {{bandera|USA}} Ernie Francis, Jr. |[[Chevrolet Camaro]] |Breathless Performance Racing |- |TA3-International: {{bandera|GER}} Jerry Greene |[[Porsche 996 Cup]] |Temp Air |- ! rowspan="4" |2015 | rowspan="3" |{{bandera|USA}} [[Chevrolet]] |TA: {{bandera|USA}} Amy Ruman |[[Chevrolet Corvette]] |Ruman Racing |- |TA2: {{bandera|USA}} Gar Robinson |[[Chevrolet Camaro]] |Robinson Racing |- |TA3-American Muscle: {{bandera|USA}} Ernie Francis, Jr. |[[Chevrolet Camaro]] |Breathless Performance Racing |- |{{bandera|USA}}[[Dodge]] |TA3-International: {{bandera|USA}} Llei Saunders |[[Dodge Viper]] |V10 PWR Racing |} == Pilotos destacaos == ; 1966-1988 {| class="wikitable sortable" ! Pilotu !! Títulos !! Victories |- | {{bandera|USA}} [[Mark Donohue]] | 3^* || 29 |- | {{bandera|USA}} [[Willy T. Ribbs]] | 0 || 17 |- | {{bandera|USA}} [[Greg Pickett]] | 1 || 13 |- | {{bandera|USA}} [[George Follmer]] | 2 || 12 |- | {{bandera|USA}} [[Peter Gregg]] | 2 || 12 |- | {{bandera|USA}} [[Scott Pruett]] | 1 || 11 |- | {{bandera|USA}} Wally Dallenbach Jr. | 2 || 9 |- | {{bandera|USA}} Elliot Forbes-Robinson | 1 || 8 |- | {{bandera|USA}} [[Hurley Haywood]] | 1 || 7 |- | {{bandera|USA}} [[Parnelli Jones]] | 1^* || 7 |- | {{bandera|USA}} John Paul Sr. | 1 || 7 |- | {{bandera|USA}} Jerry Titus | 1^* || 7 |} * ^*: Títulos retroactivos. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.gotransam.com/ Sitiu oficial de la Trans-Am] (n'inglés) * [http://www.trans-amseries.com/ Sitiu oficial de la Trans-Am Histórica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925183226/http://www.trans-amseries.com/ |date=2013-09-25 }} (n'inglés) * [http://alex62.typepad.com/imsablog/2006/04/trans_am_series.html Trans Am series : the rival] - Alexis Gousseau, 7 d'abril de 2006 (n'inglés) {{Tradubot|Trans-Am}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Competiciones de grandes turismos]] [[Categoría:Competiciones d'automovilismu d'Estaos Xuníos]] lmyj4zv8b7faxg07rn0h5wufhows2eo 0 129530 4493735 4339928 2026-05-18T05:17:15Z Limotecariu 735 4493735 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Catwalk by David Shankbone.jpg|thumb|Modelu desfilando na pasarela de [[Michael Kors]], na Selmana de la Moda Seronda 2003 de la ciudá de Nueva York.]] [[Ficheru:Gotsiy3edit2.jpg|thumb|upright|[[Nataliya Gotsiy]] modelando para [[Cynthia Rowley]], na Selmana de la Moda 2007 de la ciudá de Nueva York.]] La '''Selmana de la Moda de Nueva York''' o n'inglés conocida como '''New York Fashion Week''', oficialmente llamada como '''Mercedes-Benz Fashion Week''', ye un eventu semi añal de la [[selmana de la moda]] celebrada na [[Ciudá de Nueva York]]. Ye considerada como l'eventu más importante na industria de la moda.<ref name="iht">[https://web.archive.org/web/20061005111126/http://www.iht.com/articles/2006/10/03/features/Rweeks.php "Big 4 Fashion Weeks Get Company."] International Herald Tribune (Oct. 3, 2006).</ref> La selmana de la Moda de Seronda de 2008 foi celebráu ente'l 1 de febreru de 2008 y el 8 de febreru de 2008. == Historia == La primer Selmana de la Moda de Nueva York, dempués llamada como la "Selmana de los Medios", foi la primer selmana de la moda en ser celebrada nel mundu. "La Selmana de los Medios" o "''Press Week''", foi la primer selmana entamada especialmente pa un eventu de modes. L'eventu foi celebráu en 1943, y foi diseñáu p'atraer l'atención de los siguidores de los eventos de modes franceses mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], cuando los diseñadores de modes nun podíen viaxar a París pa ver los eventos de moda.<ref name="slate">Fortini, Amanda. [http://www.slate.com/id/2135561 How the Runway Took Off: A Brief History of the Fashion Show.] Slate Magacín (Feb. 8, 2006).</ref> La publicista de modes Eleanor Lamber entamó un eventu na que llama "Press Week" p'amosar los diseños de diseñadores d'Estaos Xuníos a los [[diseñu de modes|diseñador de moda franceses]], que siempres la criticaben de les sos innovaciones.<ref name="slate" /> (Los compradores nun se-yos dexaba dir a los eventos, sicasí teníen que dir a los ''showrooms'' de los diseñadores).<ref name="slate" />La Selmana de los Medios foi un ésitu, y les revistes de modes como [[Vogue (revista)|Vogue]], que de normal taben llenes de diseñadores franceses, empezó a amontar el númberu de diseñadores de modes d'Estaos Xuníos.<ref name="slate" /> == Selmana de la Moda Mercedes-Benz Fashion Miami == Rellacionáu cola [[Selmana de la Moda Mercedes-Benz de la Ciudá de Nueva York]], la '''Selmana de la Moda Mercedes-Benz Miami''' ye celebrada añalmente mientres el [[branu]] en [[Miami (Florida)|Miami]] y especialízase los [[traxe de bañu]] y accesorios de [[branu]]. L'eventu ye realizáu nel hotel Raleigh en [[South Beach]] en 1775 y l'[[Avenida Collins]]. == Ver tamién == *[[Garment District]] *[[Selmana de la Moda de Berlín]] *[[Selmana de la Moda de Londres]] *[[Selmana de la Moda de Milán]] *[[Selmana de la Moda de París]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20100729150323/http://www.mbfashionweek.com/newyork/ Sitiu web oficial] {{Tradubot|New York Fashion Week}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Eventos de moda]] [[Categoría:Nueva York]] pdxuvbe1zzvbx9dr34o8v6dlzuefsw6 0 129661 4493753 4399835 2026-05-18T05:29:57Z Limotecariu 735 4493753 wikitext text/x-wiki {{Competición deportiva}} El '''Campeonatu de la FIA de Sport Prototipos''' ye una competición d'[[automovilismu de velocidá]] entamada pola [[Federación Internacional del Automóvil]] (FIA) que s'apostó principalmente n'[[Europa]] ente los años 1997 y 2003. Los automóviles que participaron d'ella yera [[sport prototipu|sport prototipos]] descapotados, a diferencia del [[Campeonatu FIA GT]], nel cual compiten [[gran turismu (automóvil)|gran turismos]]. Les dos clases llamábense SR1 y SR2 y yeren idéntiques a les del certame norteamericanu Grand-Am [[Rolex Sports Car Series]]. Los SR1 yeren similares a los LMP del Automobile Club de l'Ouest; teníen motores d'hasta doce cilindros, contra un máximu de seis de los SR2. El certame foi creáu por John Mangoletsi cola denominación '''International Sports Racing Series''' en sustitución del [[Campeonatu Mundial de Resistencia]], que s'apostara per última vegada en 1992. Sacante en 1997, cada carrera duraba 150 minutos y/o 500&nbsp;km (unu o dambes llendes según la carrera), lo que nun configura como [[carrera de resistencia]]. Les escases esceiciones fueron les 500 Milles de Road America de 2000, les 250 Milles de Daytona de 2000, los [[1000 km de Monza]] de 2001, y los [[1000 km de Spa-Francorchamps]] de 2003. En 1999, la categoría pasó a llamase '''Sports Racing World Cup''' y foi reconocida oficialmente pola FIA. Esa organización pasó a entamala direutamente en 2001 y camudó-y el so nome a '''FIA Sportscar Championship'''. Depués del surdimientu de l'[[American Le Mans Series]] en 1999, la Grand-Am camudó'l so reglamentu de sport prototipos en 2003 p'acutar el desenvolvimientu teunolóxicu y baxar los costos. El Campeonatu de la FIA de Sport Prototipos perdió'l sofitu oficial de les marques y los grandes equipos, lo que motivó que la FIA abandonara la categoría y sofitara la creación de la [[Le Mans Endurance Series]], una competición europea que yá esistiera en 2001 como European Le Mans Series. == Circuitos == Nos sos siete años d'esistencia, el Campeonatu de la FIA de Sport Prototipos visitó namái tres circuitos fora d'Europa: los americanos de Daytona y Road America en 2000, compartiendo fecha cola Rolex Sports Car Series, y el sudafricano de Kyalami ente 1998 y 2000. {{Columnes}} * {{bandera|SWE}} [[Scandinavian Raceway|Anderstorp]] (1998) * {{bandera|CZE}} [[Autódromu de Brno|Brno]] (1997-2002) * {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Daytona International Speedway|Daytona]] (2000) * {{bandera|FRA}} [[Dijon-Prenois]] (2002) * {{bandera|GBR}} [[Donington Park]] (1997-2001, 2003) * {{bandera|POR}} [[Autódromu do Estoril|Estoril]] (2002-2003) * {{bandera|ESP}} [[Circuitu del Jarama|Jarama]] (1997) * {{bandera|ZAF}} [[Kyalami]] (1998-2000) {{Nueva columna}} * {{bandera|GER}} [[Lausitzring]] (2003) * {{bandera|FRA}} [[Circuitu de Bugatti|Le Mans]] (1998) * {{bandera|FRA}} [[Circuitu de Nevers Magny-Cours|Magny-Cours]] (1999-2002) * {{bandera|ITA}} [[Circuitu de Misano|Misano]] (1998) * {{bandera|IRL}} [[Mondello Park]] (2001) * {{bandera|ESP}} [[Circuitu de Cataluña|Montmeló]] (1999-2002) * {{bandera|ITA}} [[Autodromo Nazionale Monza|Monza]] (1999-2001, 2003) * {{bandera|FRA}} [[Circuitu Paul Armagnac|Nogaró]] (2003) {{Nueva columna}} * {{bandera|GER}} [[Nürburgring]] (1998-2001) * {{bandera|RFA}} [[Circuitu Paul Ricard|Paul Ricard]] (1998) * {{bandera|ITA}} [[Autódromu de Pergusa|Pergusa]] (1999) * {{bandera|GER}} [[Circuitu de Oschersleben|Oschersleben]] (2003) * {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Road America]] (2000) * {{bandera|BEL}} [[Spa-Francorchamps]] (1999-2003) * {{bandera|BEL}} [[Zolder]] (1997) {{Final columnes}} == Campeones == {| {{tablaguapa}} ! Añu !! SR1 !! SR 2 |- ! 1997 |colspan=2 align=center| ''Nun s'otorgaron títulos'' |- !rowspan=2| 1998 | {{bandera|FRA}} [[Emmanuel Collard]]<br />{{bandera|ITA}} [[Vincenzo Sospiri]] | {{bandera|FRA}} Jean-Claude de Castelli |- | [[JMB Racing|JB]] Giesse Team [[Ferrari]] | Waterair Sport |- !rowspan=2| 1999 | {{bandera|FRA}} [[Emmanuel Collard]]<br />{{bandera|ITA}} [[Vincenzo Sospiri]] | {{bandera|ITA}} Angelo Lancelotti |- | [[JMB Racing|JB]] Giesse Team [[Ferrari]] | Cauduro Tampolli Team |- !rowspan=2| 2000 | {{bandera|ITA}} [[Christian Pescatori]]<br />{{bandera|FRA}} David Terrien | {{bandera|GBR}} Peter Owen<br />{{bandera|GBR}} Mark Smithson |- | [[JMB Racing|JMB]] Giesse Team [[Ferrari]] | Redman Bright |- !rowspan=2| 2001 | {{bandera|ITA}} Marcu Zadra | {{bandera|Estaos Xuníos}} Larry Oberto<br />{{bandera|SWE}} Thed Björk |- | [[BMS Scuderia Italia]] | SportsRacing Team Sweden |- !rowspan=2| 2002 | {{bandera|NED}} [[Jan Lammers]]<br />{{bandera|NED}} Val Hillebrand] | {{bandera|ITA}} Mirko Savoldi<br />{{bandera|ITA}} Piergiuseppe Peroni |- | Racing for Holland | Lucchini Engineering |- !rowspan=2| 2003 | {{bandera|NED}} [[Jan Lammers]]<br />{{bandera|NED}} John Bosch | {{bandera|ITA}} Mirko Savoldi<br />{{bandera|ITA}} Piergiuseppe Peroni |- | Racing for Holland | Lucchini Engineering |} {{Tradubot|Campeonatu de la FIA de Sport Prototipos}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Competiciones de grandes turismos]] fq0uq8ir0rhre0ls1lnrrb75dtr5g6b 0 129752 4493811 4467268 2026-05-18T05:56:03Z Limotecariu 735 4493811 wikitext text/x-wiki {{Correxir}} {{equipu | nome = {{bandera|Xapón}} Honda | nome completu = Honda R & D Company. (1964-1968)<br /> Honda Racing F1 Team (2006-2008 | imaxe = Logo Honda F1.png | pie = | fundador = | llocalidá = [[Brackley]], [[Reinu Xuníu]] | direutor = {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Nick Fry]] | direutor téunicu = {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Ross Brawn]] | pilotos = En ([[2008]])<br /> 16. {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jenson Button]]<br />17. {{bandera|Brasil}} [[Rubens Barrichello]] | pilotos de prueba = {{bandera|Austria}} [[Alexander Wurz]]<br />{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Mike Conway]]<br />{{bandera|Italia}} [[Luca Filippi]] | chasis = Honda RA108 | motor = [[Honda]] RA808Y | neumáticos = {{Neumáticu|D}} (En {{F1|1964}}) {{Neumáticu|G}} (En {{F1|1965}}, {{F1|1966}} y {{F1|1968}}) {{Neumáticu|F}} (En {{F1|1967}} y {{F1|1968}}) {{Neumáticu|M}} (En {{F1|2006}}) {{Neumáticu|B}} (En {{F1|2007}} y {{F1|2008}}) | patrocinadores = {{bandera|JPN}} [[Honda]] | debut = {{bandera|GER}} [[Gran Premiu d'Alemaña de 1964]] | carreres apostaes = 95 | grandes premios = 88 | campeonatos constructor = 0 | campeonatos pilotos = 0 | victories = 3 | podios = 9 | poles = 2 | vueltes rápides = 2 | última temporada = 2008 | última posición = 9º (14 puntos) }} '''Honda''' participó en [[Fórmula 1]] como constructor en dos periodos (1964-1968 y 2006-2008), esti postreru formáu dempués de l'alquisición del equipu [[British American Racing|BAR]] en [[2005]], y como provisor de motores en delles oportunidaes. == Como constructor == === Ingresu na Fórmula 1 (1964-68) === [[Ficheru:2006 SAG - F1 Honda RA272 1965 -01.JPG|left|200px|thumb|Honda RA272, primer coche [[Xapón|xaponés]] en ganar en [[Fórmula 1]].]] '''[[Honda]]''' participó per primer vegada en [[Fórmula 1]] nel añu [[1963]], trés años dempués de fabricar el primer vehículu de cai. Empezaron a trabayar na monoplaza nel añu [[1962]], al cual punxéron-y el nome de RA271. Honda foi unu de los primeros fabricantes que participaron na categoría qu'hasta aquel momentu namái taba compuesta por equipos [[Europa|europeos]], mientres tol equipu d'Honda yera [[Xapón|xaponés]], quitando a los dos pilotos d'[[Estaos Xuníos]] [[Ronnie Bucknum]] y [[Richie Ginther]]. Yera unu de los pocos equipos amás de Ferrari y BRM que construian chasises propios y motor. Nel segundu añu de participación llograron la so primer victoria gracies a Ginther nel [[Gran Premiu de Méxicu de 1965]]. La siguiente victoria del equipu foi de la mano de [[John Surtees]] nel [[Gran Premiu d'Italia de 1967]]. En 1968. l'Honda RA301 namái algamó'l podiu dos veces. L'equipu xaponés desenvolvimientu l'Honda RA302 que'l so motor yera esfrecíu per aire. Solo apaeció nel [[Gran Premiu de Francia de 1968|Gran Premiu de Francia]] onde'l pilotu francés [[Jo Schlesser|Jo Schelesser]] finó a bordu d'esi auto na segunda vuelta. esta traxedia más la negativa de Surtees de remanar el RA302 motivaron el retiru de Honda a finales d'esi añu. === Regresu a la categoría (2006-08) === En setiembre de 2005, [[Honda]] mercó'l 55% restante del equipu pa remanalo al so gustu y coles mires de conquistar el campeonatu.<ref>{{cita web|url=http://origin.formula1.com/news/headlines/2005/10/3673.html|títulu=Honda acquire BAR team|idioma=inglés|fecha=4 d'ochobre de 2005|editorial=[[Fórmula 1]]}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD02/PUB/2005/10/05/mdp0290510.pdf|títulu=Honda compra a BAR la so parte na escudería|publicación=[[Mundo Deportivo]]|fecha=5 d'ochobre de 2005|páxina=29|formatu=PDF}}</ref> Anque la [[British American Tobacco]], hasta esi momentu dueña del equipu, siguió patrocinando l'equipu en [[Temporada 2006 de Fórmula 1|2006]]. Finalmente, decidióse que l'equipu llamaríase '''Honda Racing F1 Team'''. ==== 2006: Torna esitosa ==== {{VT|Temporada 2006 de Fórmula 1}} [[Ficheru:Rubens Barrichello 2006 USA.jpg|left|thumb|220px|L'[[Honda RA106|Honda]] de [[Rubens Barrichello]] nel [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 2006|Gran Premiu d'EEXX de 2006]], nel qu'acabó sestu.]] Na [[Temporada 2006 de Fórmula 1|temporada 2006]], les sos resultaos nun fueron del tou satisfactorios nel empiezu de la temporada. Sicasí, adulces l'equipu foi ameyorando y nel [[Gran Premiu d'Hungría de 2006]] llegó de nuevu una victoria llograda por [[Jenson Button]], nuna carrera llena d'incidentes.<ref>{{cita web|url=http://motor.as.com/motor/2006/08/07/mas_motor/1154965818_850215.html|títulu=Una tuerca robónos la gloria|nome=Carlos|apellíu=Miquel|obra=[[As (periódicu)|AS]]|fecha=7 d'agostu de 2006}}</ref> Aquella temporada, nuna brillosa recta final, l'equipu consiguió un total de tres podios, p'acabar con 86 puntos na cuarta posición nel [[Temporada 2006 de Fórmula 1#Constructores|Mundial de Constructores]]. Honda paecía tar nel bon camín pa volver al ésitu. ==== 2007: Añu complicáu ==== {{VT|Temporada 2007 de Fórmula 1}} [[Ficheru:Jenson Button 2007 Belgium.jpg|thumb|250px|[[Jenson Button]] nel [[Gran Premiu de Bélxica de 2007]], nel cual abandonó na vuelta 36.]] A pesar del regresu positivu, en [[Temporada 2007 de Fórmula 1|2007]] les coses nun salieron bien. El [[Honda RA107|RA107]] nun foi nada competitivu y sufrió una primer metá d'añu llamentable. A partir del [[Gran Premiu de Francia de 2007|GP de Francia]], l'equipu estrenó una versión ameyorada del coche,<ref>{{cita web|url=http://motor.as.com/motor/2007/06/17/mas_motor/1182095421_850215.html|títulu=Honda va estrenar evolución la selmana próxima en Xerez|nome=Carlos|apellíu=Miquel|obra=[[As (periódicu)|AS]]|fecha=17 de xunu de 2007}}</ref> que'l so rendimientu ameyoró y dexó sumar el so primer puntu del añu de la mano de [[Jenson Button]] nesa carrera. Pero [[Rubens Barrichello]] completó la so primer temporada ensin puntuar; ente que l'equipu satélite d'Honda, [[Super Aguri F1 Team|Super Aguri]], tuvo a puntu de quedar per delantre d'él. Namái na recta final d'un campeonatu pa escaecer pudo superase a la escudería d'[[Aguri Suzuki]]. Finalmente, Honda acabó n'octavu puestu nel mundial de constructores, con solamente 6 puntos nel so haber. ==== 2008: Otru añu decepcionante ==== {{VT|Temporada 2008 de Fórmula 1}} En [[Temporada 2008 de Fórmula 1|2008]], cola incorporación del ex [[inxenieru]] de [[Michael Schumacher]] en [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ross Brawn]] al equipu, esperábense grandes coses,<ref>{{cita web|url=http://motor.as.com/motor/2008/01/30/mas_motor/1201711819_850215.html|títulu=El plan de Honda pal futuru ye'l RA108|apellíu=Payá|nome=Rafa|obra=[[As (periódicu)|AS]]|fecha=30 de xineru de 2008}}</ref> pero l'entamu del campeonatu nun foi nada alentador. Honda sumó los sos primeros puntos en [[Gran Premiu d'España de 2008|Montmeló]], por aciu del 6ᵘ puestu de [[Jenson Button]]. Depués, en [[Gran Premiu de Mónacu de 2008|Mónacu]] y [[Gran Premiu de Canadá de 2008|Canadá]], [[Rubens Barrichello]] consigue puntuar dempués de la so seca en [[Temporada 2007 de Fórmula 1|2007]]. [[Ficheru:Jenson Button 2008 China.jpg|left|thumb|220px|[[Jenson Button]] nel [[Gran Premiu de China de 2008]], penúltimu GP pa Honda na [[Fórmula 1|F1]], y onde el pilotu británicu acabó 16º.]] Nel caóticu [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 2008|Gran Premiu de Gran Bretaña]], [[Rubens Barrichello|Barrichello]] consigue un podiu pa la escudería, el primeru dende'l [[Gran Premiu de Brasil de 2006]], gracies al talentu del pilotu brasilanu en moyáu y la xenial estratexa de [[Ross Brawn]]. Sicasí, esos fueron los últimos puntos pal equipu, una y bones el probe rendimientu del [[Honda RA108]] nun dio pa más resultaos y Honda completó otru añu decepcionante (9º posición con 14 puntos). ==== Venta del equipu ==== El [[5 d'avientu]] de [[2008]], [[Honda|Honda Motor Co. Ltd]] anuncia por sorpresa'l so inminente retirada de la [[Fórmula 1|F1]] por causa de la [[Crisis económica de 2008|crisis económica]] y la busca d'un posible comprador pa la escudería.<ref>{{cita web|url=http://www.gpupdate.net/es/noticias-f1/204240/oficial-honda-retirar de-formular-unu/|títulu=Oficial: Honda retirar de la Fórmula Unu|editorial=GPUpdate|fecha=5 d'avientu de 2008}}</ref><ref>{{cita publicación|url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE05/PUB/2008/12/06/LVG200812060471LB.pdf|títulu=La fuga de Honda alarma a la F-1|nome=Ramon|apellíu=Balmes|publicación=[[La Vanguardia]]|fecha=6 d'avientu de 2008|formatu=PDF|páxina=47}}</ref> Les distintes partes implicaes nel procesu ([[Nick Fry]], [[Ross Brawn]], [[Bernie Ecclestone]]...) amosábense optimistes sobre'l futuru de la escudería y creíen que taríen na parrilla de salida d'[[Gran Premiu d'Australia de 2009|Australia]] magar la incertidume esistente dempués del aciar anunciu. Finalmente, tres incontables rumores, l'equipu ye adquiríu por [[Ross Brawn]] el [[6 de marzu]] de [[2009]], renomándose como [[Brawn GP]].<ref>{{cita web|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/03/06/motor/1236331393.html|títulu=Ross Brawn sale al rescate de Honda|autor=[[DPA]]|obra=[[El Mundo (periódicu)|El Mundo]]|fecha=6 de marzu de 2009}}</ref> Asina, la mayoría de miembros del ex-equipu Honda siguió na [[Fórmula 1]] en [[Temporada 2009 de Fórmula 1|2009]] so la denominación [[Brawn GP]]. A la fin de la temporada, [[Brawn GP]] coronaríase Campeón del Mundu en Constructores y en Pilotos col que diba ser el [[Honda RA109]] (el [[Brawn BGP 001]], forníu con motor [[Mercedes-Benz]]). == Como provisor de motores == Dempués de que [[Honda]] abandonara la categoría, volvió en marzu de [[1983]] col anunciu del motor de [[Fórmula 1]] de 1.500 c.c. con doble turbocompresor que forniría a la escudería [[Williams F1|Williams]]. En [[xunetu]], el [[Spirit]]-Honda (con xasis y motor fabricaos por [[Honda]], pero de manera non oficial) debuta nel [[circuitu de Silverstone]]. N'[[ochobre]], el [[Williams F1|Williams]]-Honda debuta nel [[Gran Premiu de Sudáfrica]] y termina quintu. En [[1984]] llega la so primer victoria nel Gran Premiu de Dallas y escontra finales de la temporada siguiente llogren tres trunfos consecutivos (Europa, Sudáfrica y Australia) y perfílense como favoritos para [[1986]], temporada en que llogren el títulu de constructores que se repitiría al añu siguiente, onde del primeru al tercer pilotu na clasificación del mundial tuvieron impulsaos con motor Honda. [[1988]] foi la so temporada más esitosa con 15 trunfos sobre de 16 pruebes del cameonato mundial. Ente los equipos qu'usaron motores Honda atópense [[Team Lotus|Lotus]], [[Spirit]], [[McLaren]], [[Tyrrell]] y Williams. En total, estos equipos llograron seis [[Campeonatu Mundial de Constructores de Fórmula 1|campeonatos de constructores]], y cinco de [[Campeonatu Mundial de Pilotos de Fórmula 1|pilotos]], primero que [[Honda]] volviera colase de la [[Fórmula 1|F1]] en [[1992]] ante la crisis del sector automotor y l'incipiente dominiu del equipu [[Williams F1|Williams]] [[Renault]]. De les primeres temporaes yera un comentariu xeneralizáu la rocea con que los xaponeses vixilaben tolos secretos que guardaba'l so revolucionariu motor turbo. Inclusive na fábrica Williams había un sector d'ensamblaxe de motores nel que namái podíen entrar los nipones y por contratu, los británicos taben torgaos de preguntar detalles téunicos.<ref>[[Revista Corsa]], númberu 1032, páxina 25, abril de 1986</ref> Depués del abandonu de 1992, la fábrica xaponesa aprovió de motores a los equipos [[Jordan Grand Prix|Jordan]], [[Ligier]], [[Prost Grand Prix|Prost]] y [[British American Racing]], ensin l'ésitu espectacular del pasáu. === Participación con British American Racing === [[Honda]] volvió de nuevu nel añu [[Temporada 2000 de Fórmula 1|2000]] como provisor de motores pal equipu [[British American Racing|BAR]].<ref>{{cita publicación|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD02/PUB/2000/01/11/EMD20000111041MDP.pdf|títulu=El gran desembarcu de BMW, Jaguar y Honda|nome=Raymond|apellíu=Blancafort|publicación=[[Mundo Deportivo]]|fecha=11 de xineru de 2000|páxina=41|formatu=PDF}}</ref> Amás, apurrió motores al equipu [[Jordan Grand Prix]] mientres los años [[Temporada 2001 de Fórmula 1|2001]] y [[Temporada 2002 de Fórmula 1|2002]]. Finalmente, [[Honda]] quixo volver a la categoría parcialmente, mercando'l 45% del equipu [[British American Racing|BAR]] nel añu [[temporada 2004 de Fórmula 1|2004]], cuando llograron la segunda plaza nel campeonatu de constructores.<ref>{{cita web|url=http://www.emol.com/noticias/deportes/2004/11/19/164485/f1-honda-compra-45-de-escuderia-chigre.html|títulu=F1: Honda compra 45% d'escudería BAR|autor=[[ANSA]]|obra=[[EMOL]]|fecha=19 de payares de 2004}}</ref> == Monoplaces == La siguiente galería amuesa los distintos modelos utilizaos por Honda na Fórmula 1. * 1964-1968 {{Imaxe múltiple| posición_tabla = center| semeya1 = Honda RA271 - Mondial de l'Automobile de Paris 2014 - 005.jpg| anchu1 = 200| testu1 = Honda RA271 (1964)| semeya2 = Honda RA272 at Goodwood 2014 001.jpg| anchu2 = 200| testu2 = Honda RA272 (1965)| semeya3 = Honda RA273 front-left Honda Collection Hall.jpg | anchu3 = 200| testu3 = Honda RA273 (1966-67)| semeya4 = Honda RA300 front-left Honda Collection Hall.jpg | anchu4 = 200| testu4 = Honda RA300 (1967-68)| semeya5 = Honda RA301 1968 Mexico Honda Collection Hall.jpg | anchu5 = 200| testu5 = Honda RA301 (1968)}} * 1968-2008 {{Imaxe múltiple| posición_tabla = center| semeya1 = Honda RA302 left Honda Collection Hall.jpg| anchu1 = 200| testu1 = Honda RA302 (1968)| semeya2 = Jenson Button 2006 Canada 2.jpg| anchu2 = 200| testu2 = Honda RA106 (2006)| semeya3 = Rubens Barrichello 2007 USA.jpg | anchu3 = 200| testu3 = Honda RA107 (2007)| semeya4 = Jenson Button 2008 Canada.jpg | anchu4 = 200| testu4 = Honda RA108 (2008)}} == Resultaos == {{AP|Resultaos de Honda en Fórmula 1}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[British American Racing]] * [[Brawn GP]] == Enllaces esternos == {{commons|Honda F1}} * [http://www.hondaracingf1.com/ Páxina web oficial d'Honda Racing F1 Team] * [http://www.clubf1alonso.com/ Páxina web de Fernando Alonso] * {{Enllaz rotu|1=Venta material Honda F1 |2=http://www.thebestial.com/es/honda-m-20.html?language=es |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Honda en Fórmula 1}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de Fórmula 1]] [[Categoría:Honda|Racing F1]] [[Categoría:Equipos d'automovilismu de Xapón]] ke0mso4xjioia7a2kro3xuvzwld9do0 0 129828 4493870 4467150 2026-05-18T11:28:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493870 wikitext text/x-wiki {{persona}} [[Ficheru:James Hunt British GP 1976.jpg|miniaturadeimagen|James Hunt nel [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1976|GP de Gran Bretaña de 1976]].]][[Ficheru:James Hunt 1978.jpg|miniaturadeimagen|James en 1978, última temporada con [[McLaren F1 Team|McLaren]].]] '''James Simon Wallis Hunt''' {{nym}}<ref>{{cita web|url=http://www.pilotos-muertos.com/2013/Hunt%20James.html|títulu=Nun Mirando A El nuesu Dañu ToLos Pilotos Muertos - James Hunt|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|sitiuweb=www.pilotos-muertos.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180529040610/http://pilotos-muertos.com/2013/Hunt%20James.html|fechaarchivu=2018-05-29}}</ref> foi un pilotu de [[Carrera (competición)|carreres]] y comentarista d'automovilismu en [[televisión]]. Compitió en [[Fórmula 1]] mientres siete temporaes, onde resultó campeón del mundu en [[Temporada 1976 de Fórmula 1|1976]], cuartu en [[Temporada 1975 de Fórmula 1|1975]] y quintu en [[Temporada 1977 de Fórmula 1|1977]], amás de llograr 10 victories, 23 podios y 14 pole positions. == Entamos == Fíu d'un esitosu corredor de valores bursátiles, Hunt estudió en [[Wellington College]] en [[Berkshire]], empecipiándose na medicina.<ref>{{cita publicación |títulu=McLaren Formula 1 - 13 things you never knew about James Hunt|url=http://www.mclaren.com/formula1/heritage/driver/james-hunt/13-things-you-never-knew-about-james-hunt/|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016}}</ref> Sicasí poco primero de cumplir 18 años foi con un amigu a ver una carrera de coches y quedó esteláu col deporte de los cuatro ruedes. Empezó corriendo na categoría [[Mini (automóvil)|Mini]] col so propiu automóvil, llegando depués a la [[Fórmula Ford]] y a la [[Fórmula 3]].<ref>{{cita web |url=http://es.mclaren.com/formula1/mandáu/pilotos/james-hunt/|títulu=McLaren Fórmula 1 - Legado - James Hunt|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|sitiuweb=ye.mclaren.com}}</ref> Hunt llueu foi reconocíu como un corredor rápido y espectacular, pero propensu a espaxaraos accidentes, lo que -y valio el llamatu de "Hunt the Shunt" ( Shunt ye un términu británicu que significa "accidente"). Nuna carrera de Fórmula 3 apostada en [[Crystal Palace]], en 1970, tuvo un polémicu accidente con Dave Morgan, onde Hunt tocar cuando ésti intentaba superalo pa faese cola segunda posición, quedando dambos fora de carrera. Hunt, bien enoxáu, baxar del coche y balancióse sobre Morgan, solmenándo-y una puñada. Morgan recibió una suspensión de 12 meses de la so llicencia de competición. En 1972 Hunt conoz al aristocráticu Lord Hesketh, quien lo vía como un espíritu allegáu, y xúnese al so equipu. L'equipu Hesketh empecipió a Hunt na Fórmula Dos, pero con poco ésitu. Lord Hesketh anunció entós qu'entraríen a la Fórmula 1 al añu siguiente, teniendo en cuenta que los costos d'operar un equipu de [[Formula 2]] y unu de Fórmula 1 nun yeren tan desemeyaes. == Fórmula 1 == Hunt debutó en [[Temporada 1973 de Fórmula 1|1973]] col equipu de Lord Alexander Hesketh, Hesketh Racing, tres el volante d'un [[March 73|March 731]]. Foi un equipu gayolero y risondero, el monu de Hunt d'esi añu llevaba un parche nel que podía lleese "Sexu, l'almuerzu de los campeones".<ref>{{cita web |url=http://procompeticion.blogspot.com.ar/2011/02/james-hunt-el sexu-ye-l'almuerzu-de.html|títulu=procompeticion: JAMES HUNT: EL SEXU YE L'ALMUERZU DE LOS CAMPEONES.|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|apellíu=Luis|nome=Juan|fecha=27 de febreru de 2011|sitiuweb=procompeticion}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Frases de James Hunt|url=http://www.frasesypensamientos.com.ar/autor/james-hunt.html|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|periódicu=Frases y pensamientos}}</ref> Llogrando dalgunos impresionantes resultaos, especialmente'l segundu llugar nel [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1973|Gran Premiu de los EE.UU]].<ref name=":0" /> La so primer victoria foi nel [[circuitu de Zandvoort]] mientres el [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1975]].<ref name=":0" /> A pesar d'esa resultancia, la falta de financiamiento del so equipu obligó al so dueñu a retiralo pal campeonatu siguiente. Cuando [[Emerson Fittipaldi]] abandonó l'equipu [[McLaren]], esti equipu rápido contrató a Hunt. [[Temporada 1976 de Fórmula 1|1976]] foi'l meyor añu de Hunt, al ganar seis grandes premios.<ref name=":0" /> Foi un campeonatu aturbolináu. Primero foi descalificáu (por conducir un coche 18 milímetros más anchu de lo debío) y depués declaráu ganador del [[Gran Premiu d'España de 1976|Gran Premiu d'España]].<ref name=":0" /> Una séptima victoria foi anulada por cuenta de una penalización por un accidente nel que Hunt viose arreyáu na primer curva. Nel [[Gran Premiu d'Italia de 1976|Gran Premiu d'Italia]] por cuenta de duldes sobre la llegalidá del combustible usáu por Hunt, foi obligáu a salir dende la última posición de la parrilla de salida.<ref name=":0" /> L'accidente casi mortal de [[Niki Lauda]] dexó a Hunt averase a Lauda na puntuación, llegando a la última carrera del campeonatu 3 puntos por detrás del [[Austria|austriacu]]. Les agües enchentes del [[Gran Premiu de Xapón de 1976|GP de Xapón]] mientres la carrera convencieron a Lauda de retirase, aludiendo que les condiciones yeren bien peligroses pa correr. Hunt siguió na pista, tando al frente mientres casi tola carrera, y magar sufrir la pinchada d'un neumáticu, llogró llegar terceru y consiguió el campeonatu d'esi añu cola mínima ventaya d'un puntu.<ref name=":0" /> Na temporada 1977, Hunt ganó trés grandes premios. Sicasí [[Temporada 1978 de Fórmula 1|1978]] foi una temporada gris: de les 16 carreres del campeonatu tan solo terminó seis. El pilotu rescató a [[Ronnie Peterson]] del so automóvil en llapaes nel [[Gran Premiu d'Italia de 1978|Gran Premiu d'Italia]] en estrellándose contra les barreres de proteición al entamu de la carrera, anque Peterson finaría a otru día nel hospital.<ref>{{cita publicación|apellíos=Viso|nome=Esteban|títulu=Gran Premiu d'Italia 1978. Historia de lo que nun tuvo qu'asoceder|url=http://www.motorpasion.com/formula1/gran-premiu-de-italia-1978-historia-de-lo-que-nun tuvo-que-asoceder|fecha=20 de xunu de 2011|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016}}</ref> En [[Temporada 1979 de Fórmula 1|1979]] corrió pal equipu [[Walter Wolf Racing|Wolf]], pero los decepcionantes resultaos llograes (un 8ᵘ puestu y 6 abandonos en 7 carreres) provocaron la so retirada tres el [[Gran Premiu de Mónacu de 1979|Gran Premiu de Mónacu]].<ref name=":0" /><ref>{{cita web |url=http://www.f1aldia.com/20075/1976-anu-destináu-james-hunt/|títulu=1976: Un añu destináu a James Hunt - F1 al día|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|sitiuweb=www.f1aldia.com}}</ref> == Los años siguientes == === Periodista de la BBC === Hunt desempeñóse como comentarista de les tresmisiones de Fórmula 1 pa la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] n'Inglaterra dende finales de 1979 hasta 1993, al llau de la comentarista [[Murray Walker]].<ref>{{cita publicación |títulu=James Hunt, la historia del playboy de les pistes {{!}} Guioteca.com|url=https://www.guioteca.com/formula-1/james-hunt-la historia-del-playboy-de-les pistes/|fecha=21 de marzu de 2012|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|periódicu=Guioteca.com {{!}} Fórmula 1}}</ref> === Muerte === Hunt finó a los 45 años d'un [[Infartu agudu de miocardiu|infartu de miocardiu]] na so casa en [[Wimbledon]]. Inda cuando nos sos últimos años bebía muncho menos y practicaba deporte regularmente, el dañu yá taba fechu y el so cuerpu nun pudo recuperase de los escesos anteriores.<ref>{{cita web |url=https://elvestuariorevista.wordpress.com/2014/06/13/niki-lauda-vs-james-hunt-una rivalidá-de-leyenda/|títulu=Niki Lauda vs. James Hunt, una rivalidá de lleenda|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|fecha=13 de xunu de 2014|sitiuweb=El vestuariu}}</ref> == Película "Rush" (2013) == En [[2013]] estrenóse la so película biográfica, [[Rush (película 2013)|Rush]], y foi interpretáu pol actor australianu [[Chris Hemsworth]]. Amosóse principalmente la so rivalidá col pilotu [[Austria|austriacu]] [[Niki Lauda]] na [[Temporada 1976 de Fórmula 1|temporada 1976]].<ref>{{cita web |url=https://revistapantallas.com/2013/07/18/rush-biografia-del-campeon-de-formula-1/|títulu=“Rush”: Biografía Del Campeón De Fórmula 1|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|apellíu=Kirchman|nome=Enrique|fecha=18 de xunetu de 2013|sitiuweb=Revista Pantalles}}</ref><ref name=":0">{{cita publicación |títulu=El polémicu ex-pilotu de F1 James Hunt finó en 1993|url=http://www.mundodeportivo.com/20130615/hemeroteca/el-polemico-ex-pilotu-de-f1-james-hunt-fallecio-en-1993_54375613220.html|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016|periódicu=Mundo Deportivo}}</ref> == Resultaos completes == === Fórmula 1 === ([[Plantiya:Lleenda de resultaos de carreres de Fórmula 1|Clave]]) ('''negrina''' indica [[pole position]]) (''cursiva'' indica [[vuelta rápida]]) {| {{tablaguapa}} style="text-align:center; font-size:95%" ! Añu !Escudería !1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! Pos. ! Puntos |- | [[Temporada 1973 de Fórmula 1|1973]] ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] || [[Gran Premiu d'Arxentina de 1973|ARG]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu de Brasil de 1973|BRA]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu de Suráfrica de 1973|RSA]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu d'España de 1973|ESP]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu de Bélxica de 1973|BEL]]<br /><small></small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de Mónacu de 1973|MON]]<br /><small>9</small> || [[Gran Premiu de Suecia de 1973|SUE]]<br /><small></small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu de Francia de 1973|FRA]]<br /><small>6</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1973|''GBR'']]<br /><small>4</small> | bgcolor="#FFDF9F" | [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1973|NED]]<br /><small>3</small> || [[Gran Premiu d'Alemaña de 1973|ALE]]<br /><small></small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Austria de 1973|AUT]]<br /><small>Ret</small> || [[Gran Premiu d'Italia de 1973|ITA]]<br /><small></small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de Canadá de 1973|CAN]]<br /><small>7</small> | bgcolor="#DFDFDF" | [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1973|''USA'']]<br /><small>2</small> | | ! 8º ! 14 |- | rowspan="2" | [[Temporada 1974 de Fórmula 1|1974]] ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Arxentina de 1974|ARG]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de Brasil de 1974|BRA]]<br /><small>9</small> | | | | | | | | | | | | | | | ! rowspan="2" | 8º ! rowspan="2" | 15 |- ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | | | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Suráfrica de 1974|RSA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu d'España de 1974|ESP]]<br /><small>10</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Bélxica de 1974|BEL]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Mónacu de 1974|MON]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#FFDF9F" | [[Gran Premiu de Suecia de 1974|SUE]]<br /><small>3</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1974|NED]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Francia de 1974|FRA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1974|GBR]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Alemaña de 1974|ALE]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#FFDF9F" | [[Gran Premiu d'Austria de 1974|AUT]]<br /><small>3</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Italia de 1974|ITA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu de Canadá de 1974|CAN]]<br /><small>4</small> | bgcolor="#FFDF9F" | [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1974|USA]]<br /><small>3</small> | | |- | [[Temporada 1975 de Fórmula 1|1975]] ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Gran Premiu d'Arxentina de 1975|''ARG'']]<br /><small>2</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu de Brasil de 1975|BRA]]<br /><small>6</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Suráfrica de 1975|RSA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'España de 1975|ESP]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Mónacu de 1975|MON]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Bélxica de 1975|BEL]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Suecia de 1975|SUE]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#FFFFBF" | [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1975|NED]]<br /><small>1</small> | bgcolor="#DFDFDF" | [[Gran Premiu de Francia de 1975|FRA]]<br /><small>2</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1975|GBR]]<br /><small>4</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Alemaña de 1975|ALE]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#DFDFDF" | [[Gran Premiu d'Austria de 1975|AUT]]<br /><small>2</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu d'Italia de 1975|ITA]]<br /><small>5</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1975|USA]]<br /><small>4</small> | | | ! 4º ! 33 |- | [[Temporada 1976 de Fórmula 1|1976]] ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | bgcolor="#EFCFFF" | '''[[Gran Premiu de Brasil de 1976|BRA]]'''<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''[[Gran Premiu de Suráfrica de 1976|RSA]]'''<br /><small>2</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu del oeste de los Estaos Xuníos de 1976|USW]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''[[Gran Premiu d'España de 1976|ESP]]'''<br /><small>1</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Bélxica de 1976|BEL]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Mónacu de 1976|MON]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu de Suecia de 1976|SUE]]<br /><small>5</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''[[Gran Premiu de Francia de 1976|FRA]]'''<br /><small>1</small> | bgcolor="#000000" style="color: #ffffff" | [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1976|<span style="color:white">GBR</span>]]<br /><small>DSQ</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''[[Gran Premiu d'Alemaña de 1976|ALE]]'''<br /><small>1</small> | bgcolor="#DFFFDF" | '''[[Gran Premiu d'Austria de 1976|''AUT'']]'''<br /><small>4</small> | bgcolor="#FFFFBF" | [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1976|NED]]<br /><small>1</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Italia de 1976|ITA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''[[Gran Premiu de Canadá de 1976|CAN]]'''<br /><small>1</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''[[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1976|''USA'']]'''<br /><small>1</small> | bgcolor="#FFDF9F" | [[Gran Premiu de Xapón de 1976|JAP]]<br /><small>3</small> | | bgcolor="#FFFFBF" | '''1º''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''69''' |- | [[Temporada 1977 de Fórmula 1|1977]] ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | bgcolor="#EFCFFF" | '''[[Gran Premiu d'Arxentina de 1977|''ARG'']]'''<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''[[Gran Premiu de Brasil de 1977|''BRA'']]'''<br /><small>2</small> | bgcolor="#DFFFDF" | '''[[Gran Premiu de Suráfrica de 1977|RSA]]'''<br /><small>4</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu del oeste de los Estaos Xuníos de 1977|USW]]<br /><small>7</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'España de 1977|ESP]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Mónacu de 1977|MON]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de Bélxica de 1977|BEL]]<br /><small>7</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de Suecia de 1977|SUE]]<br /><small>12</small> | bgcolor="#FFDF9F" | [[Gran Premiu de Francia de 1977|FRA]]<br /><small>3</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''[[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1977|''GBR'']]'''<br /><small>1</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Alemaña de 1977|ALE]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Austria de 1977|AUT]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1977|NED]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | '''[[Gran Premiu d'Italia de 1977|ITA]]'''<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''[[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1977|USA]]'''<br /><small>1</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Canadá de 1977|CAN]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#FFFFBF" | [[Gran Premiu de Xapón de 1977|JAP]]<br /><small>1</small> ! 5º ! 40 |- | [[Temporada 1978 de Fórmula 1|1978]] ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu d'Arxentina de 1978|ARG]]<br /><small>4</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Brasil de 1978|BRA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Suráfrica de 1978|RSA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu del oeste de los Estaos Xuníos de 1978|USW]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Mónacu de 1978|MON]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Bélxica de 1978|BEL]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#DFFFDF" | [[Gran Premiu d'España de 1978|ESP]]<br /><small>6</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de Suecia de 1978|SUE]]<br /><small>8</small> | bgcolor="#FFDF9F" | [[Gran Premiu de Francia de 1978|FRA]]<br /><small>3</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1978|GBR]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Alemaña de 1978|ALE]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Austria de 1978|AUT]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1978|NED]]<br /><small>10</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Italia de 1978|ITA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1978|USA]]<br /><small>7</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Canadá de 1978|CAN]]<br /><small>Ret</small> | ! 13º ! 8 |- | [[Temporada 1979 de Fórmula 1|1979]] ! {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'Arxentina de 1979|ARG]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Brasil de 1979|BRA]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#CFCFFF" | [[Gran Premiu de Suráfrica de 1979|RSA]]<br /><small>8</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu del oeste de los Estaos Xuníos de 1979|USW]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu d'España de 1979|ESP]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Bélxica de 1979|BEL]]<br /><small>Ret</small> | bgcolor="#EFCFFF" | [[Gran Premiu de Mónacu de 1979|MON]]<br /><small>Ret</small> || [[Gran Premiu de Francia de 1979|FRA]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu de Gran Bretaña de 1979|GBR]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu d'Alemaña de 1979|GER]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu d'Austria de 1979|AUT]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu de los Países Baxos de 1979|NED]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu d'Italia de 1979|ITA]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu de Canadá de 1979|CAN]]<br /><small></small> || [[Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 1979|USA]]<br /><small></small> | | ! NC ! 0 |} {{Socesión|títulu=[[Campeonatu Mundial de Pilotos de Fórmula 1|Campeón de la Fórmula 1]] |predecesor={{Bandera|Austria}} [[Niki Lauda]] |socesor={{Bandera|Austria}} [[Niki Lauda]] |periodu=[[Temporada 1976 de Fórmula 1|1976]] }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikiquote}} * [https://elpais.com/diario/1976/10/26/deportes/215132407_850215.html Hunt, campeón por un puntu] * [http://www.grandprix.com/gpe/drv-hunjam.html GrandPrix.com biography] * [http://bodieofci5.tripod.com/jameshunt/ James Hunt appreciation website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102400/http://bodieofci5.tripod.com/jameshunt/ |date=2011-07-17 }} * [http://www.champ76.co.uk/ Fan website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912045527/http://www.champ76.co.uk/ |date=2011-09-12 }} * {{Enllaz rotu|1=so-titulo-8529 McLaren recuerda a Guillermo Hunt |2=http://formula1.autobild.es/noticias/mclaren-recuerda-james-hunt-40-anos-despues-de-el |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|James Hunt}} {{NF|1947|1993|Hunt, James}} [[Categoría:Pilotos de Fórmula 1 d'Inglaterra]] [[Categoría:Pilotos de Hesketh Racing en Fórmula 1]] [[Categoría:Pilotos de McLaren]] [[Categoría:Pilotos de Walter Wolf Racing]] [[Categoría:Campeones del Mundu de Fórmula 1]] 3vfmhutemvgpz94o0sca5j3j8xghj08 0 130585 4493665 4253696 2026-05-17T20:03:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493665 wikitext text/x-wiki {{idioma}} El '''joloano''' (''Bahasa Sūg'') ye una [[Llingües bisayes|llingua bisaya]] falada na [[Provincies de Filipines|provincia]] de [[Sulú]] en [[Filipines]]. Tamién se fala en [[Malasia]] ya [[Indonesia]]. == Alfabetu == === Consonantes === Tolos consonantes non glotales puédese geminar. * p, t, k * - (dacuando escríbese como ''’'') * b – Pronúnciase como [b] al entamu de la pallabra y como [β] en toles otres posiciones.<ref name=jawali>[[Hamsali Jawali|Jawali, Hamsali S.]] 2006. ''[[Ta’o-sug–English–Tagalog Dictionary]]''. [[National Bookstore]]: [[Mandaluyong]].</ref> * d * g – Pronúnciase como [g] al entamu de la pallabra y como [ɣ] en toles otres posiciones.<ref name=jawali> </ref> * d * j – Pronúnciase como [dʒ]. * s * h * l * m * n * (ny) * ng * l * r * w * y === Vocales === * a/ā * i/ī * o/ū Diptongos: aw, uy, ai, iw == Exemplu: [[Lupang Hinirang|Himnu nacional filipín]] en joloano == Hula ensin bangsa,<br /> Filipines pagnganan<br /> Kalasahan ta,<br /> Mutsa hai Subangan Maharga katu in mga kamaasan<br /> Yasag in dugu ba't hula b'yaugbugan Dayn hai uttara sampay pa saytan<br /> Dayn hai bud pa dagat<br /> Kamahardikaan kakitaan<br /> Baugbugan da ensin raayat Bituun-suga hai panji n'yá<br /> In sinag pangdaugan<br /> Bang man di' maka' in sahaya n'yá<br /> Sampay pa kasaumulan Malingkat ing hula ta diben limaya<br /> Marayaw tuud paghulaan<br /> Tantu, bang gubatun ensin dugaing bangsa<br /> Pa kamatay, subay baugbugan! == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Incubator|code= tsg}} * [http://www.sil.org/asia/philippines/plb_download.html Publicaciones en joloano y otres llingües filipines] {{PDF}} * [http://members.aol.com/linggwistik In Bahasa Sug: An Introduction to Tausug] by Christopher Sundita * [http://iloko.tripod.com/Tausug.htm Tausug Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716223216/http://iloko.tripod.com/Tausug.htm |date=2015-07-16 }} by Dr. Carl G. Rubino * [http://www.bansa.org/?q=dictionaries/cmd&dict_lang=Tausug Bansa.org Tausug Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303170010/http://www.bansa.org/?q=dictionaries%2Fcmd&dict_lang=Tausug |date=2016-03-03 }} * [http://www.languagelinks.org/lessons/tausug/tausug.html Tausug Lessons] by Languagelinks.og * [http://www.languagelinks.org Tausug English Glossary] Search for common Tausug Words {{ORDENAR:Joloano}} {{Tradubot|Idioma joloano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Filipines]] [[Categoría:Llingües d'Indonesia]] [[Categoría:Llingües de Malasia]] [[Categoría:Llingües bisayes]] 5j2yik4bbqobcwbc65fo3klvqhoyplh 0 130591 4493595 4480267 2026-05-17T17:18:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493595 wikitext text/x-wiki {{títulu minúscula}} {{Ficha de software}} '''iPad''' ye una llinia de [[tableta (computadora)|tabletas]] diseñaes y comercializaes por [[Apple Inc.]] La primer xeneración foi anunciada'l 27 de xineru de 2010, ente que el 2 de marzu de 2011 (última presentación de [[Steve Jobs]]) apaeció la segunda xeneración. Asitiar nuna categoría ente un [[teléfonu intelixente]] y un [[ordenador portátil]], enfocáu más al accesu qu'a la creación d'aplicaciones y temes.<ref>{{cita web |títulu=Initial iPad Demand Greater Than Initial iPhone Demand |url=http://digitaldaily.allthingsd.com/20100223/initial-ipad-demand-greater-than-initial-iphone-demand/ |nome=John |apellíu=Paczkowski |autor=John Paczkowski |fecha=23 de febreru de 2010 |fechaaccesu=7 de marzu de 2010 |obra=All Things Digital |idioma=inglés}}</ref> La tercer versión del dispositivu, que pasó a llamase de nuevu iPad,<ref>{{cita publicación |títulu=¿Por qué se llama 'nuevu iPad' y non iPad 3 o HD? |url=https://www.rtve.es/noticias/20120308/llámase-nuevu-ipad-non-ipad-3-hd/505822.shtml |axencia=[[Europa Press]] | |fecha=8 de marzu de 2012 |obra=RTVE.es}}</ref> foi presentada'l 7 de marzu de 2012. Esta foi la primer presentación de productos del direutor executivu de la compañía, [[Tim Cook]], tres el fallecimientu de Steve Jobs. Les funciones son similares al restu de dispositivos portátiles d'Apple, como ye'l casu del [[iPhone]] o [[iPod touch]], anque la pantalla ye más grande y la so ''[[hardware]]'' más potente. Funciona al traviés d'una NUI ([[Interfaz natural d'usuariu]]) sobre una versión afecha del [[sistema operativu]] [[iOS (sistema operativu)|iOS]].<ref>{{cita web |títulu=Apple releases iPhone OS SDK 3.2 beta 2 for iPad |url=http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10450636-233.html |nome=David |apellíu=Martin |fecha=10 de febreru de 2010 |fechaaccesu=13 de febreru de 2010 |obra=[[CNET Networks|CNET]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100212064247/http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-10450636-233.html |fechaarchivu=2010-02-12 }}</ref><ref name="FastCompany-price">{{cita web |títulu=The iPad's Biggest Innovation: Its $500 Price |url=http://www.fastcompany.com/article/apples-tablet-introduced?page=0%2C0 |nome=Kit |apellíu=Eaton |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=7 de marzu de 2010 |obra=[[Fast Company (magacín)|Fast Company]] |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100201050610/http://www.fastcompany.com/article/apples-tablet-introduced?page=0%2C0 |fechaarchivu=1 de febreru de 2010 }}</ref> Esta [[interfaz d'usuariu]] ta rediseñada p'aprovechar el mayor tamañu del dispositivu y la capacidá d'utilizar ''software'' pa llectura de [[llibru electrónicu|llibros electrónicos]] y [[prensa escrita|periódicos]], [[Navegador web|navegación web]] y [[corréu electrónicu]], amás de dexar l'accesu al usuariu a otres actividaes d'entretenimientu como películes, música y [[videoxuegu|videoxuegos]].<ref>{{cita web |títulu=Apple iPad: The definitive guide (so far) |url=http://www.engadget.com/2010/01/29/apple-ipad-the-definitive-guide-so-far/ |nome=Joshua |apellíu=Topolsky |fecha=29 de xineru de 2010 |fechaaccesu=7 de marzu de 2010 |obra=[[Engadget]] |idioma=inglés}}</ref> Tien una pantalla con [[retroiluminación]] [[Diodu emisor de lluz|LED]] y capacidaes [[multitáctil]]es de 9.7 pulgaes, de 16 a 128 [[gigabyte|''gigabytes'']] (GB) d'espaciu en [[memoria flash|memoria ''flash'']], (anguaño les capacidaes van dende los 32 hasta los 256 GB) [[Bluetooth]] y un puertu de conexón periférica de 30 pines o conector [[Lightning (conector)|Lightning]] (iPad (cuarta xeneración) d'equí p'arriba) que dexa la sincronización col ''software'' [[iTunes]] amás d'apurrir conexón pa diversos accesorios.<ref name="Apple PR">{{cita publicación |url=http://www.apple.com/pr/library/2010/01/27ipad.html |títulu=Apple Launches iPad |editor=[[Apple Inc.|Apple]] |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> Esisten dos modelos: unu con conectividad a redes inalámbriques [[wifi]] [[802.11n]] y otru con capacidaes adicionales de [[GPS Asistíu|GPS]] y ye compatible con redes [[3G]] (puede conectase a [[rede de celdes|redes de telefonía móvil]] HSDPA y LTE). Dambos modelos pueden ser adquiríos en tres capacidad d'almacenamientu distintes, Amás pueden adquirise en cuatro colores distintos: blancu, negru, oru y oru rosa; toles versiones tán disponibles con 64, 256, 512 GB a partir del iPad Pro de 10.5 y 12.9 pulgaes (segunda xeneración). == Modelos == === iPad 1 === {{AP|iPad 1}} La primer versión del iPad, llamáu a cencielles iPad o iPad 1G (de primer xeneración), presentóse'l [[27 de xineru]] de [[2010]] dos modelos: la versión Wifi con un pesu de 680 gramos y la versión wifi más 3G (solo pa datos) con un pesu de 730 gramos. cada unu d'estos dos modelos disponible namái en color negru, con una memoria flash de 16, 32 y 64 GB. Tien una grosez de 13.4 mm, un altor de 24.28 cm y 18.97 cm d'anchu. El so procesador ye un Apple A4 a 1 GHz. La so pantalla panorámica brillosa multitáctil de 9 pulgaes (en diagonal) retroiluminada por LED con teunoloxía IPS, y una resolución de 1024 × 768 píxeles a 132 píxeles por pulgada (p/p). Dispón de acelerómetro y sensor de lluz ambiental, amás d'una brúxula dixital. Dispón d'una batería recargable integrada de polímeros de litiu a 25 Wh. Pa la entrada y salida dispón d'un conector de 30 pines, toma d'auriculares estéreo de 3.5 mm, altavoz integráu, micrófonu, y ranura pa una tarxeta micro-SIM (namái nel modelu wifi más 3G). === iPad 2 === {{AP|iPad 2}} Apple presentó la segunda versión del iPad, llamada iPad 2, el [[2 de marzu]] de [[2011]] en Yerba Bona Center, California. iPad 2 ye enforma mas delgáu y llixeru que'l primera iPad, tien una grosez de 8.8 mm lo que lo fai entá más delgáu que l'[[iPhone 4]] de 9.9 mm. Tien un procesador más potente, l'Apple A5 Dual Core chip de 900 MHz, qu'ufierta'l doble de rendimientu y gráficos hasta 9 vegaes más rápidos que la versión anterior. Amás, inclúi dos cámares (una frontera y una trasera), que dexen tomar semeyes, grabar videos n'alta definición y realizar videollamadas al traviés de [[Facetime]], un xiroscopiu y salida de videu d'alta definición. La duración envalorada de la so batería, sigue siendo la mesma que la del primer iPad. El [[11 de marzu]] de [[2011]] salió a la venta n'[[Estaos Xuníos]] y el [[25 de marzu]] a nivel mundial. El so preciu ye'l mesmu que'l de la primer xeneración, empezando en $499.00 USD. Coles mesmes qu'anunció'l iPad 2, Apple presentó los [[Smart Covers]]: proteutores de pantalla pal tableta qu'apaguen la so pantalla automáticamente al cubrir y encender al afayalo. Los Smart Covers pueden tamién doblar y sirvir como base pa inclinar el iPad. Nel intre del añu 2013 entá siguía a la venta pa competir con otres tabletas de muncha aceptación como yeren la Galaxy Tab 2 de Samsung y la Transformer TF300 de ASUS. === iPad 3 === {{AP|IPad (3ª xeneración)}} La tecera xeneración del iPad foi anunciáu a cencielles como ''el nuevu iPad''<ref>{{cita web |url=http://www.clarin.com/internet/hardware/titulo_0_659934093.html |títulu=Presentaron el nuevu iPad y trai una pantalla de gran resolución |fechaaccesu=15 de marzu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308170731/http://www.clarin.com/internet/hardware/titulo_0_659934093.html |fechaarchivu=2012-03-08 }}</ref>, pero conocíu coloquialmente como'l iPad 3. Esta tercer xeneración de iPad llegó primeramente con iOS 5.1, una pantalla Retina, un procesador Apple A5X de doble nucleu na CPU y cuádruple nucleu na GPU, una cámara de 5 megapíxeles con grabación de videu a 1080p, dictáu por voz y Siri (cola llegada de iOS 6 nel tercer trimestre de 2012). Taba empobináu principalmente como plataforma pa consumir conteníos audiovisuales incluyendo llibros electrónicos, periódicos, películes, música, xuegos, presentaciones y conteníos web. Esti modelu foi dexáu de fabricar a los pocos meses y sustituyíu pol siguiente modelu, con procesador actualizáu ya idéntica imaxe esterior, salvu pol nuevu conector Lightning que sustitúi al [[Conector dock|conector de 30 pines]]. === iPad 4 === {{AP|iPad (4ª xeneración)}} El iPad de cuarta xeneración siguió'l mesmu modelu de precios que'l so predecesor.<ref>[http://reviews.cnet.com/tablets/apple-ipad-4th-generation/4505-3126_7-35440704.html Apple's new fourth-generation iPad. Apple's new fourth-generation iPad costs the same as the third-generation iPad.] // CNET, 23 d'ochobre de 2012</ref> La tercer xeneración suspender tres l'anunciu de la cuarta xeneración.<ref>{{cita web |url=http://www.theverge.com/2012/10/23/3544002/3rd-generation-ipad-discontinued-refurbished-models-available |títulu=3rd Generation iPad discontinued, refurbished models available starting at $379 |editorial=[[The Verge]] |fecha=23 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012 |autor=D'Orazio, Dante}}</ref> Incluyía'l procesador [[Apple A6X|A6X]] (doble nucleu a 1.6Ghz con cuatro nucleos de GPU), pantalla Retina con una resolución de 2048 × 1536 píxeles, conector Lightning, una batería de mayor capacidá (12.560 mAh), una conectividad inalámbrica wifi de doble banda nos 2.5 GHz y 5 GHz, algamando velocidaes teóriques de 150 Mb/s.<ref>{{cita web |url=http://www.apple.com/mx/ipad/features/ |títulu=Funcionalidades iPad |editorial=[[Apple Inc]] |fecha=23 d'ochobre de 2012 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2012 |autor=D'Orazio, Dante}}</ref> El iPad 4 foi unu de los iPad más rápidos una y bones, el día de la so salida superaba nun 12 % al iPhone 5.{{ensin referencies}} === iPad Air 1 === {{AP|iPad Air}} El iPad Air ye la quinta xeneración de la llinia iPad, y foi presentada na conferencia del día 22 d'ochobre de 2013. Incluyó un procesador A7 al igual que l'[[iPhone 5S]], pantalla Retina con una resolución de 2048 × 1536 píxeles, conector Lightning, conectividad inalámbrica wifi de doble banda 2.5G Hz y 5 GHz y opcionalmente 4G LTE. El diseñu del iPad Air coincidía col del iPad Mini, con cantos más estrechos y más delgáu con solu 7.5mm, y yera más llixera que les xeneraciones anteriores pesando solamente 453 g. Tuvo disponible en colores blancu y gris espacial. === iPad Air 2 === {{AP|iPad Air 2}} El iPad Air 2 ye la sesta xeneración de la llinia iPad, llanzada'l 16 d'ochobre de 2014. Incluyía un procesador A8X con coprocesador de movimientu M8. La pantalla Retina tenía una resolución de 2048 × 1536 píxeles a 264 PPP, conector Lightning, TouchID y batería de polímeru de litiu de 27.3 Wh pa una autonomía d'hasta 10 hores. Tien un pesu de 437 g pa la versión wifi y de 444 g pa la versión con conectividad wifi y móvil. === iPad Mini 1 === {{AP|iPad Mini}} iPad mini foi presentáu xunto con al iPad de cuarta xeneración el 23 d'ochobre de 2012 pa EE. XX. y otros países d'Europa. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes, un procesador A5 (el mesmu que'l iPad 2), una cámara FaceTime con 1.2 Mpx (cámara fronteru), una [[ISight|cámara iSight]] con grabación de videos a 1080p de 5 Mpx (cámara trasera), teunoloxía de redes móviles [[Telefonía móvil 4G|4G LTE]], amás de tener equivalencia a un procesador de doble nucleu y más de 275 000 aplicaciones llistes pa descargar dende la App Store por cuenta de que tien el mesma resolución que l'[[iPad 2]], 1024 × 768 [[pixeles]] con una densidá de 163 ppp. === iPad Mini 2 (con pantalla Retina) === El iPad Mini con pantalla Retina foi presentáu xunto al [[iPad Air]] el 22 d'ochobre de 2013. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes con una resolución de 2048 × 1536 pixeles con una densidá de 326 ppp. El procesador ye un A7 (el mesmu que'l iPhone 5S pero según munches fontes vien a 1.33 GHz, la velocidá de reló del iPhone 5s ye de 1.40 GHz){{ensin referencies}}, una cámara [[FaceTime]] con 1.2 Mpx (cámara fronteru), una cámara iSight con grabación de videos a 1080p y con óptica de 5 Mpx (cámara trasera), teunoloxía de redes móviles 4G LTE, y más de 500000 aplicaciones disponibles nel App Store. === iPad Mini 3 === iPad Mini 3 foi llanzáu n'ochobre de 2014. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes con una resolución de 2048 × 1536 pixeles con una densidá de 326 ppp. El procesador ye un A7, con una cámara FaceTime con 1.2 MP (cámara fronteru), una cámara iSight con grabación de videos en HD de 1080p y con 5MP (cámara trasera), teunoloxía de redes móviles 4G LTE ya incorpora el Touch ID que ye un sensor de buelgues dactilar. === iPad Mini 4 === iPad Mini 4 foi llanzáu'l 9 de setiembre de 2015. Tien una pantalla de 7.9 pulgaes con una resolución de 2048 × 1536 pixeles con una densidá de 326 ppp. El procesador ye un A8, una cámara iSight de 8 Mpx con grabación de videos a 1080p, una cámara FaceTime de 1.2 Mpx (cámara fronteru) y Touch ID. === iPad Pro === El 9 de setiembre de 2015, nun eventu especial d'Apple, foi presentáu'l iPad Pro xunto col iPad Mini 4, y taba enfocáu al usu profesional. Esisten dos tamaños, unu con pantalla de 10.5 pulgaes (este foi presentáu en marzu de 2017) y el más grande con 12.9 pulgaes y resolución de 2732 × 2048 PPP. Son los iPads más grandes hasta la fecha, siendo presentaos colos iPhones 6s y 6s Plus, el nuevu Apple TV y dos versiones nueves del Apple Watch. Tamién foi presentáu un llapiceru dixital llamáu Apple Pencil y un nuevu tecláu pa esta nueva versión de la popular tableta. Respectu al almacenamientu pueden llograse con 64, 256 y 512 GB respeutivamente. == ''Software'' == * [[App Store]]: ye una aplicación que de la mesma dexa adquirir otres aplicaciones tantu les del [[iPhone]] —que se van ver al tamañu de pantalla orixinal d'un iPhone o al doble del tamañu—, como les mesmes del iPad. Los propietarios d'aplicaciones pa iPhone pueden utilizales na so iPad ensin necesidá de volver mercales. El paquete ofimático [[iWork]] tien la so propia versión pa iPad, que puede adquirise por 10 dólares l'aplicación (7.99 euros cada unu), y ta compuestu poles aplicaciones [[Pages]], [[Numbers (software)|Numbers]] y [[Keynote]]. Tamién, l'aplicación [[iBooks]] ta disponible pa descarga gratuita, pero nun vien incluyida nel dispositivu por defectu. * [[Safari (navegador)|Safari]]: navegador d'[[Internet]] con soporte pa [[HTML 5]]. * [[Mail]]: pa xestionar [[Corréu electrónicu|correos electrónicos]] con [[Microsoft Exchange Server|Microsoft Exchange]], ICloud, [[Gmail]], [[Yahoo! Mail]] y [[AOL]]. * [[YouTube]]: navegador y visualizador de [[YouTube]], (Retirada dende la versión beta 4 d'[[IOS]]6, solo pa usuarios de iPad de segunda xeneración o posterior y disponible nel [[App Store]], versión pa iPad dende empiezos d'[[avientu]] de [[2012]]). * [[iPod]]: función equivalente al so análogu reproductor multimedia [[iPod]]. (Sustituyida pola App Música dende [[IOS]]5). * [[iTunes Store]]: pa mercar música, videos, descargar [[Podcasting|Podcast]] y visualizar conteníos. * Mapes: pa visualizar mapes y establecer rutes; utiliza la teunoloxía de [[Google Maps]], incluyíu'l serviciu de [[Street View]]. A partir de iOS 6, Apple dexa d'utilizar los mapes de Google y utiliza los suyos mesmos<ref name="apple-maps">{{cita web |url=http://www.apple.com/ios/ios6/maps/ |idioma=inglés |fechaaccesu=27 de xunetu de 2012 |títulu=iOS6 Preview}}</ref>; aun así el vicepresidente de Google, Jef Huber, confirmó que iOS 6 va cuntar con una aplicación pa Google Maps.<ref name="jef_huber_g+">{{cita web |url=https://plus.google.com/111164095920889813531/posts/7aPJrDsk1DA |idioma=inglés |títulu=Jef Huber - Google+ |fecha=23 de xunu de 2012 |fechaaccesu=27 de xunetu de 2012 |nome=Jef |apellíu=Huber}}</ref> * Notes: un bloc de notes pa tomar apuntes y pegar testu nél. * Calendariu: un calendariu pa xestionar cites y feches especiales. * Contactos: pa xestionar contactos. * FaceTime (namái a partir del iPad 2). * Photo Booth (namái a partir del iPad 2). Dende la fecha|27|01|2010}} tamién tuvo disponible de manera gratuita'l kit de desenvolvimientu de ''software'' ([[SDK]]), por que los desarrolladores pudieren programar (o afaer) les sos propies aplicaciones al iPad.<ref>{{cita web |url=http://developer.apple.com |títulu=Apple Developer Connection |editorial=Apple |fechaaccesu=29 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> == Distribución == En dellos países vienden les versiones con conectividad móvil abiertes, ensin subrogarse a la prestación de servicios por una compañía concreta de comunicaciones. Sicasí, n'España, [[Telefónica Móviles España|Movistar]], [[Vodafone]] y [[Grupo Orange|Orange]] tamién distribúin el iPad con paquetes de datos a precios especiales{{ensin referencies}}, de forma análoga a los qu'ufierten colos terminales iPhone venceyaos a les sos redes.<ref>{{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2010/01/27/navegante/1264622895.html |títulu=Steve Jobs presenta'l iPad, el nuevu 'tablet PC' d'Apple |autor=Ángel J. de Luis y Sergio Rodríguez |editorial=El Mundo |fecha=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=29 de xineru de 2010}}</ref><ref>{{cita publicación |url=https://www.elmundo.esblogselmundo/el-gadgetoblog/2010/01/28/una-curtia-dosis-de-ipad.html |títulu=Una curtia dosis de iPad |editorial=El Mundo |fecha=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=29 de xineru de 2010 }}</ref> Por ello la distribución y venta faise al traviés de les tiendes Apple físiques y la tienda n'Internet ([[Apple Store]]), según el distribuidores habituales de producto Apple. == Reaiciones == Les reaiciones de los medios escontra'l iPad fueron delles primeramente, el iPad convertir nun Gran ésitu al vender más de 20 millones d'unidaes nos primeres 60 díes.<ref>{{cita web |url=http://www.ipadizate.es/2010/05/31/apple-viende-2-millones-de-ipad-en-menos-de-60-dias/ |títulu=Apple viende 2 millones de ipad en menos de 60 díes |autor=Daniel Peris |fecha=31 de mayu de 2010 |fechaaccesu=25 de xunu de 2011 }}</ref> == Receición == === Estaos Xuníos === El blogue de teunoloxía ''[[Gizmodo]]'' numberó los siguientes elementos como fallos nel dispositivu: ausencia de compatibilidá con [[Adobe Flash Player|Flash]] y nun ser compatible cola rede [[3G]] de [[T-Mobile USA|T-Mobile]] nos Estaos Xuníos. Darréu sí tuvo disponible na rede 4G LTE de la compañía.<ref>{{cita web |url=http://i.gizmodo.com/5458382/ |títulu=8 Things That Suck About the iPad |autor=Adam Frucci |obra=[[Gizmodo]] |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100130105352/http://i.gizmodo.com/5458382 |fechaarchivu=30 de xineru de 2010 }}</ref> En comparanza, Walt Mossberg fixo referencia a les carauterístiques de ''hardware'' que tienen menor relevancia que'l ''software'' y la interfaz d'usuariu. Walt resaltó'l baxu costu del dispositivu considerando les sos especificaciones. Tamién fixo énfasis na duración de 10 hores de la batería.<ref>{{cita publicación |url=http://mossblog.allthingsd.com/20100127/apple-ipad-impressions/ |títulu=First Impressions of the New Apple iPad |autor=Walter S. Mossberg |enllaceautor=Walter Mossberg |obra=All Things Digital |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2010 }}</ref> Leo Laporte (reporteru de The Tech Guy) escribió un analís mistu, aponderando la velocidá del iPad y de la mesma criticando l'ausencia de cámara, salida de videu, puertos USB o Firewire, la imposibilidá d'executar delles aplicaciones al empar, especialmente les de mensaxería instantánea.<ref>{{Cita web |url=http://www.ustream.tv/leolaporte |títulu=Leo Laporte's ustream page |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180322233602/http://www.ustream.tv/leolaporte |fechaarchivu=2018-03-22 }}</ref> Tamién mentó la naturaleza zarrada del sistema operativu del dispositivu y el control total que tenía Apple sobre'l ''software''. Remató concluyendo que'l iPad tenía de ser vistu como un dispositivu pa consumidores de conteníu, y non un ordenador nel sentíu tradicional. Yair Reiner afirmó que'l iPad diba competir contra los llectores de llibros electrónicos como'l [[Amazon Kindle|Kindle]] de Amazon, al empar qu'ufiertaba un 70 % de ganancies pa les cases editoriales, siendo igual pa los desarrolladores que vendíen les sos aplicaciones al traviés de la App Store.<ref name="electronista">{{cita web |url=http://www.electronista.com/articles/09/12/09/apple.device.at.1m.a.month.70.30.revenue.split/ |títulu=Apple tablet due March, to get Kindle-killer book deal? |obra=Electronista |fecha=9 d'avientu de 2009 |fechaaccesu=24 de xineru de 2010}}</ref> (Una selmana antes del anunciu oficial de la salida del iPad, la tienda de llibros del Kindle amontaría les ganancies pa les editoriales al 70 %).<ref>{{cita web |url=http://arstechnica.com/gadgets/news/2010/01/some-authors-still-split-on-amazons-70-royalty-offer.ars |títulu=Amazon hikes Kindle royalties to 70%, with a catch |autor=Jacqui Cheng |editorial=[[Condé Nast Publications|Condé Nast]] |obra=[[Ars Technica]] |fecha=20 de xineru de 2010 |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> Otros aseguraron que'l iPad competiría tamién colos [[netbook|''netbooks'']], qu'usaben principalmente'l sistema operativu [[Microsoft Windows|Windows]].<ref>{{cita web |url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?newsid=3211316 |títulu=Apple iPad versus netbook: features compared: We compare design, functionality and storage |autor=Eric Lai |obra=PC Advisor |fecha=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=28 de xineru de 2010}}</ref> [[CNET]] fixo una llista de desventaxes del iPad al ser comparáu con un ''netbook'', incluyendo l'ausencia de cámara pa videochat, l'ausencia de Flash y la dificultá pa escribir na pantalla.<ref>{{cita publicación |url=http://news.cnet.com/8301-17938_105-10443246.html |títulu=10 things Netbooks still do better than an iPad |autor=Scott Stein |fecha=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=31 de xineru de 2010 |obra=[[CNET Networks|CNET]]}}</ref> Adicionalmente el iPad solo funcionaba con ''software'' proveniente de la App Store.<ref>{{cita publicación |url=http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp |títulu=iPad's downside is Microsoft's upside: third-party apps |obra=[[Seattle Post-Intelligencer]] |fechaaccesu=1 de febreru de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131235122/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/192642.asp |archivedate=2010-01-31 }}</ref> Dellos díes dempués del llanzamientu, Stephen Fry afirmó que la xente tenía d'usar el iPad p'apreciar de verdá el so propósitu y comentó que les crítiques escontra'l dispositivu seríen escaecíes dempués d'usalo. Fry aprofió la velocidá del dispositivu, la respuesta, la forma nidia d'esmucise, la calidá de la pantalla, el so llixeru pesu y lo bien pensaes que taben les aiciones y xestos utilizaos nel dispositivu.<ref>{{cita publicación |url=http://www.guardian.co.uk/technology/2010/jan/29/stephen-fry-apple-ipad |títulu=Stephen Fry: Why the Apple iPad is Here to Stay |autor=Stephen Fry |obra=[[The Guardian]] |fecha=29 de xineru de 2010 |fechaaccesu=31 de xineru de 2010}}</ref> === Iberoamérica === N'Iberoamérica l'eventu de la presentación del iPad foi tresmitíu por blogues especializaos como MuyMac, Applesfera, Engadet n'español y Applecol. Les quexes fueron similares a les d'otros países: l'ausencia de cámara, la non inclusión de teunoloxía Flash, ente otros. {{cita|''Como fiel usuariu Macintosh dende hai aproximao diez años, tengo de dicir que'l iPad nun me convence. Seique esperaba muncho más, eso suel pasar. Lo que m'estraña ye qu'Apple siempres supera les nueses mires o a lo menos les míes, y esti productu nun lu fixo.'' ''Dempués de ver tol videu de la conferencia de Steve Jobs, la primer impresión que me quedó foi que'l iPad ye un iPod Touch xigante. Yo imaxinaba correr una versión modificada de Mac OS X Snow Leopard onde unu tuviera'l dock, archivos y carpetes según nun Mac. Qu'aplicaciones llixeres pa Mac, pudieren executase nel iPad. Enxamás llegué a pensar que seria casi'l mesmu OS del iPhone y iPod Touch.'' ''Otra cosa que me dexó aburríu del iPad ye que nun trai cámara. Anguaño hasta'l móvil más básicu trai una, y tou imaxiné menos qu'esti aparatu nun lu tuviera. ¿Qué los pasó? ¿Escaecióse-yos? Toi seguro que les futures versiones del iPad van traer una.'' ''La tercer razón pola que'l iPad nun me convenció del tou, ye pola so pantalla. Resulta que les sos dimensiones son de 1024 × 768 pixeles, nuna proporción de 4:3. Les nueses televisiones de plasma y LCD tienen una proporción de 16:9. Ye dicir que ver una película en manera widescreen daríanos barres negres enriba y embaxo de la imaxe...'' ''...La mayoría de películes son filmaes en manera widescreen, esto ye, les de proporción 2:35:1, solo podríen vese en parte. Entá peor, nun pueden vese videos na más alta definición 1080p porque a cencielles los píxeles nun algamar.''|Applecol.<ref>{{cita web |url = http://applecol.com/2010/01/28/lo-malo-del-ipad/ |títulu = Lo malo del iPad |editor = Applecol |fechaaccesu = 2 de febreru de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100202005834/http://applecol.com/2010/01/28/lo-malo-del-ipad/ |fechaarchivu = 2 de febreru de 2010 }}</ref>}} === Crítiques === ==== Nome ==== En munchos [[blogue]]s non teunolóxicos, amás de [[Twitter]], la primer atención nun se centró tantu nes carauterístiques del productu, sinón nel nome. Pa munchos estauxunidenses, la primer acepción de la pallabra ''[[:wikt:pad|pad]]'' ye "[[toalla hixénica]]". El graciosu ''iTampon'' devasó al iPad como tema de moda'l día del anunciu oficial.<ref>{{cita publicación |autor=John D. Sutter |fecha=27 de xineru de 2010 |url=https://www.cnn.com/2010/TECH/01/27/apple.ipad.reaction/index.html |títulu=iPad name draws feminine hygiene jokes |editorial=CNN Tech |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.pcworld.com/article/187966/um_apple_about_that_ipad_name.html |títulu=Um, Apple — About That 'iPad' Name |editorial=PCWorld |idioma=inglés}}</ref> Tamién la empresa Apple en China tuvo que pagar 60 millones de dólares a la empresa taiwanesa Shenzhen Proview Technology la cual rexistró'l nome ''iPad'' en 2001, concretando'l nome como so nun país que ta convirtiéndose cada vez más nun enorme mercáu pa la electrónica.<ref>{{cita publicación |url=http://www.minutoaldia.com/?p=12698 |títulu=Por fin Apple apoderar del nome iPad en China}}</ref> Otra tema de discutiniu ye la facilidá de confundir los nomes iPad y iPod, dada la so pronunciación similar n'inglés.<ref>{{cita web |autor=Scott Fulton y Carmi Levy |fecha=27 de xineru de 2010 |url=http://www.betanews.com/article/Live-from-the-real-world-Its-the-iPad/1264610234 |títulu=Live from the real world: It's the iPad |fechaaccesu=29 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> ==== Utilidaes ==== Otres crítiques tán dirixíes al baxa resolución de la pantalla (1024 x 768), el poder executar namái [[monotarea|un programa al empar]] (anque anguaño esto haise solucionáu cola llegada del [[iOS (sistema operativu)|iOS 4.2]]), tener namái 256 MB de memoria RAM (el iPad 2 tien 512 MB), l'ausencia de [[cámara web]] (iPad 2 tien frontera y trasera), el nun tener puertos [[USB]], nun tener salida de videu d'[[alta definición]] ya incompatibilidá col software [[Adobe Flash]]{{ensin referencies}} anque Adobe detuvo'l desenvolvimientu d'esti complementu pa dispositivos móviles.<ref>{{cita web |autor=Danny Winokur, Vice President & Xeneral Manager, Iteractive Development At Adobe |fecha=9 de payares de 2011 |url=http://blogs.adobe.com/conversations/2011/11/flash-focus.html |títulu=Flash to Focus on PC Browsing and Mobile Apps; Adobe to More Aggressively Contribute to HTML5 |idioma=inglés}}</ref> Aparte, tanto'l llector como la tienda de [[llibru|llibros]] sería una utilidá pocu aprovechada, una y bones la pantalla ye [[LED]] y non de [[tinta electrónica]], provocando mayor fatiga nuna llectura enllargada.<ref>{{cita web |autor=La Vanguardia |url=https://www.lavanguardia.com/salud/oftalmologia/20140121/54399373016/salú-dolencies-comunes-oftalmologia-efeuto-pantalles-sobre-vision.html |títulu=Los efeutos de les pantalles sobre la visión editorial=Lavanguardia.com |fecha=21 de xineru de 2014 |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 }}</ref> ==== Memoria del dispositivu ==== A diferencia de los dispositivos tablet d'otros fabricantes, el iPad nun dispón d'una ranura de memoria p'ampliación de la mesma (con tarxetes [[microSD]], por casu) de forma que se dispón namái de la memoria física que tenga'l dispositivu nel momentu de la compra, ensin posibilidá d'ampliación posterior. Esisten soluciones esternes de terceros fabricantes pero suponen inxertar adaptadores o dispositivos nel conector Lightning o bien vía WiFi, non de memoria interna instalada nin d'una ranura d'ampliación. Esto siempres ye un aspeutu revesosu de los productos d'Apple, sobre'l que los usuarios gustaríen disponer de mayor flexibilidá. ==== DRM ==== La [[Free Software Foundation]] fixo públicu un comunicáu onde alvierte sobre l'aplicación de la [[xestión de derechos dixitales]] o DRM (poles sos sigles n'inglés ''Dixital Restriction Management''), lo que podría dexar qu'editoriales, discográfiques y otros puedan controlar los conteníos que son utilizaos y descargaos nel iPad, facer# posible potencialmente a llograr control sobre esti tipu de conteníos.<ref>{{cita publicación |url=http://www.defectivebydesign.org/ipad |títulu=iPad DRM endangers our rights |editorial=Defective by design |idioma=inglés |fechaaccesu=29 de xineru de 2010}}</ref> == El iPad na educación == [[Andorra]] asítiase en 2013 como'l primer país del mundu n'usar un iPad como material escolar.<ref name="europapress1">{{cita web |url=https://www.europapress.es/portaltic/gadgets/noticia-colexos-publicos-andorra-imponen-usu-ipad-aules-20130603171200.html |títulu=Los colexos públicos d'Andorra imponen l'usu del iPad nes aules editorial=Europapress.es |fechaaccesu=31 de marzu de 2016}}</ref> El gobiernu andorranu decidió obligar a los alumnos de secundaria a mercase un iPad 2.<ref name="diariandorra1">{{cita web |url=http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&id=25530&view=item&Itemid=380 |títulu=Diari d'Andorra - L'iPad 2 serà material obligatori a segona ensenyança |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160412191024/http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&id=25530&view=item&Itemid=380 |fechaarchivu=2016-04-12 }}</ref> La decisión tomar con tal d'evitar que los alumnos cargaren con mochiles llenes de llibros pesaos que perxudiquen claramente la so salú,<ref name="diariandorra1"/> magar nun sustituyilos por completu. Según declaraciones feches na radio pública andorrana, Ràdio Nacional d'Andorra, el Gobiernu indició qu'escoyó esta marca por ser la única que presenta condiciones didáctiques ideales pal aprendizaxe amás de ser una tableta perfecta pal control, esto ye, gracies a Apple'l colexu puede asegurase de manera efeutiva que la tableta tien puramente material escolar y non otru tipu de conteníu. D'esta forma, al entamu del ciclu escolar en 2013, les families tuvieron que gastar unos 339,00 €. Sicasí, esta cantidá venía acompañada d'una garantía de 1 años n'arreglos, con funda, bolígrafu dixital y una tarxeta de 25 euros pa gastar nel App Store.<ref name="diariandorra1"/> Esto provocó discutiniu al considerase como un luxu mercase un iPad.<ref name="europapress1"/> Amás, criticóse'l fechu de ser material altamente sensible en manes d'un neñu que puede dexalo cayer fácilmente y estropialo.<ref>{{cita web |url=http://diariandorra.ad/blocs/gvaldes/2013/06/05/ipad-2/ |títulu=Guillem Valdés » iPad 2 |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160412163434/http://diariandorra.ad/blocs/gvaldes/2013/06/05/ipad-2/ |fechaarchivu=2016-04-12 }}</ref> A estes afirmaciones, el Gobiernu respondió que toa familia con dificultaes pa paga-y lo podría faelo por plazos y cola ayuda de gobiernu. El profesoráu nun s'opunxo a la decisión, fueron formaos pola mesma marca nun viaxe pagu pol gobiernu escontra los Estaos Xuníos. Ende Apple formar de forma que pudieren retomar les clases ensin problemes.<ref>{{cita web |url=http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&view=item&id=25772&Itemid=380 |títulu=Diari d'Andorra - Cap queixa dels mestres pel projecte de l'iPad 2 |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160412184134/http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&view=item&id=25772&Itemid=380 |fechaarchivu=2016-04-12 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.diariandorra.ad/index.php?option=com_k2&id=25632&view=item&Itemid=380 |títulu=Diari d'Andorra - Els professors s'hauran de pagar l'iPad obligatori |editorial=Diariandorra.ad |fechaaccesu=31 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160410092334/http://www.diariandorra.ad/index.php?id=25632&itemid=380&option=com_k2&view=item |fechaarchivu=2016-04-10 }}</ref> En 2011, la Escuela Cimera d'Estudios d'Empresa ESESA de Málaga, convertir na primer Escuela de Negocios del mundu qu'usa de manera esclusiva'l iPad nes sos aules. Pa ello, creóse la campaña "Nun sabemos qué faer col papel"<ref>{{cita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=5i6QeG88wRQ |títulu=Nun sabemos que faer col Papel - 06/07/2011 - Informativa Canal Sur |editorial=YouTube |fecha=28 de febreru de 1989 |fechaaccesu=31 de marzu de 2016}}</ref> qu'afató la cai Larios (principal cai comercial de Málaga) con tarabiques de papel. == El iPad nel sector de la publicidá == La rápida espansión del iPad en tol planeta obligó a marques y anunciantes a afaese a esti nuevu dispositivu. Los primeros en faelo consiguieron un gran impacto gracies al usu de nuevos formatos multimedia que dexen la interaición del usuariu<ref>{{cita publicación |títulu=La publicidá del iPad, conquista a los consumidores y aumenta la so intención de compra |url=http://www.puromarketing.com/30/8837/publicidad-ipad-conquista-consumidores-aumenta-intencion-compra.html |fechaaccesu=1 de marzu de 2017|periódicu=PuroMarketing}}</ref>Darréu, l'apaición de los bloquiadores d'anuncios pa iPad frenó en gran midida l'apaición de nuevos formatos especiales pa ver nesti dispositivu. Otru camín siguíu por anunciantes y marques foi'l desenvolvimientu d'aplicaciones específiques Nel sector del ''[[merchandising]]'' y los eventos, pela so parte convirtióse nuna ferramienta casi imprescindible. La so llixereza y versatilidad abrióse un mundu de posibilidaes a la d'amosar catálogos, por casu. En congresos, esposiciones y eventos dexa estremase de la competencia, ampliar la información al visitante, faer encuestes o recoyer datos de los nuevos contactos. Esto llevó a l'apaición d'otres empreses<ref>{{cita web |url=http://www.alquilaripad.com/arriendu_pads_evento_empreses.html |títulu=Arriendu Atriles iPad - Alquiler Teclado pa iPad |fechaaccesu=1 de marzu de 2017 |sitiuweb=ARRIENDU IPADS y TABLETS PA EVENTOS }}</ref> que, más allá de dedicase a la venta de los dispositivos, arrendar por un tiempu determináu. == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Amazon Kindle Fire]] * [[aPad]] * [[iPhone]] * [[iPod touch]] * [[iFreeTablet]] * [[Samsung Galaxy Tab]] == Enllaces esternos == {{Commonscat|IPad}} * [http://www.apple.com/la/ipad/ Sitiu web oficial Llatinoamérica] * [http://www.apple.com.mx/ipad Sitiu web oficial de Mesoamérica] * [http://www.apple.com/es/ipad/ Sitiu web oficial n'España] * [http://latam20.com/el-ipad-existio-antes-del-ipad-pero-foi-un-ipad-hasta-que-apple-llanzar/ Intentos de Tablets que fracasaron antes del iPad (cronoloxía)] * {{YouTube|yU6isGR3PaM|Steve Jobs presentando'l iPad}} * {{Enllaz rotu|1=Informe d'amenaces y vulnerabilidaes en Ipad y iPhone por INTECO-CERT |2=http://cert.inteco.es/extfrontinteco/img/File/intecocert/EstudiosInformes/inteco_informe_vulnerabilidaes__y_amenaces_iphone_ipad.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|iPad}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Apple Inc.]] [[Categoría:Ordenadores portátiles]] k1mqckxwjvd9j9sme7ghlwmqopoj4px 0 130593 4493597 4407680 2026-05-17T17:29:45Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493597 wikitext text/x-wiki {{títulu en minúscula}} {{referencies|t=20110711}} {{Ficha de software}} El '''iPod Touch''' ye un [[Reproductor multimedia dixital|reproductor multimedia]], [[PDA]], [[videoconsola portátil]] y plataforma móvil [[Wi-Fi]] diseñáu y distribuyíu por [[Apple Inc]]. A marzu de 2011, Apple vendió más de 130 millones de iPod Touch; bien similar al [[iPhone 5]] o [[IPhone 4s|4s]].<ref>{{cita web |url=http://www.appleinsider.com/articles/11/04/19/apples_samsung_lawsuit_notes_over_60_million_ipod_touch_sold.html |títulu=Apple's Samsung lawsuit reveals over 60 million iPod touch sold |editorial=AppleInsider |fecha=19 d'abril de 2011 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://thisismynext.com/2011/04/19/apple-sues-samsung-analysis/ |títulu=Apple sues Samsung: a complete lawsuit analysis |editorial=This is my next... |fecha=19 d'abril de 2011 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110728074528/http://thisismynext.com/2011/04/19/apple-sues-samsung-analysis/ |fechaarchivu=28 de xunetu de 2011 }}</ref> Foi presentáu'l 5 de setiembre de 2007 nel eventu empobináu por [[Steve Jobs]] «The Beat Goes On». Nesi mesmu eventu dar a conocer el so nuevu usu, el «Cover Flow». El iPod Touch utiliza una memoria flash de 16, 32 o 64 [[Gibibyte|GiB]] dependiendo del modelu. Inclúi'l navegador web [[Safari (navegador)|Safari]] y l'aplicación Mail d'Apple. Ye la primer xeneración de iPods n'incluyir conexón inalámbrica p'aportar a la [[iTunes Store]]. Amás, el iPod tien la capacidá de mercar el cantar que se tea reproduciendo nesi mesmu momentu o cualesquier de les 10 últimos cantares reproducíos nel establecimientu. Tamién puede conectase inalámbricamente vía [[Wi-Fi]] y navegar na [[iTunes Store]] o na [[App Store]] (que ta disponible a partir de la versión d'[[iOS]] 2.0) pa descargar cualquier cantar mientres la estancia nel llocal, o en cualquier llugar que disponga de conexón inalámbrica a Internet. El iPod foi distribuyíu nes tiendes d'Apple d'Estaos Xuníos mientres el mes de setiembre de [[2007]]. Fixéronse pidíos na tienda online d'Apple dende dellos países y les entregues empezaron en tol mundu'l 28 de setiembre de 2007, pero pa ingleses y americanos los sos pidíos empezaron a apurrise a partir del 17 de [[setiembre]] de [[2007]]. Los pidíos d'Australia apurrir a partir del 22 de setiembre de 2007. El iPod touch ta forníu con conexón [[Wi-Fi]] [[IEEE 802.11|802.11b/g/n]], y al igual que l'[[iPhone]] tien una versión pa dispositivos móviles del navegador [[Safari]]. Tamién puede comprobase la bandexa d'entrada del e-mail cola aplicación Mail d'[[Apple]]. El Wi-Fi puede utilizase pa descargar música del [[iTunes Store]] y miles d'aplicaciones de l'[[App Store]], usar aplicaciones que rican accesu a Internet, etc. Con iOS 9, la última versión disponible pal iPod Touch 5G, inclúyense toles funcionalidades qu'esta ufierta, estrumir al máximu'l chip A5 y los gráficos (y xuegos) ameyoren notablemente. La tan rumoreada y silenciosa actualización del hardware del nuevu iPod Touch fai'l so debú faciéndolo 6 vegaes más rápidu que'l so antecesor, otorgando'l poder del yá conocíu procesador A8 del [[iPhone]] que gocia d'enforma potencial sobremanera en xuegos, yá que ye compatible cola [[API]] Metal. Distribúyese anguaño con iOS 8.4.1, y de xacíu, recibe la nueva versión de iOS 9 (al igual que'l so antecesor el iPod Touch 5G). == Aplicaciones == Orixinalmente, el iPod Touch nun incluyía dalgunes de les aplicaciones del iPhone, tales como: Tiempu, Mapes, Mail, Notes y Bolsa. Pero dende l'actualización 1.1.3, estes aplicaciones podíen ser añadíes con previu pagu de $20 dólares (17,99 €) ya incluyiríase de serie nos nuevos iPods del mes de xineru de 2008.{{ensin referencies}} Apple anunció en marzu de 2008 el [[SDK]] pal iPod Touch y el [[iPhone]], que dexaría instalar aplicaciones de terceros nos dispositivos, que tendrán de ser distribuyíes al traviés de iTunes. Esta función vendría incluyida nuna actualización disponible a partir de xunu del 2008, que sería gratuita pal iPhone y de pagu pal iPod Touch (9,95 dólares), anque hai otra alternativa a esta actualización de pagu, como ye'l firmware 1.1.5.{{ensin referencies}} Nel firmware 2.0 incluyóse una aplicación que dexa l'ingresu a la App Store, según aplicaciones qu'hasta esi momentu namái taben incluyíes nel iPhone. Na 3.0, amestóse Spotlight (un buscador que dexa atopar aplicaciones, contactos, cantares y otros de manera rápida); tamién s'añader les funciones copiar, cortar y pegar, autorrelleno de formularios, una aplicación de serie pa grabar notes de voz, y control per voz (esta postrera ye namái na tercera y cuarta xeneración). Ente que na versión 4.0 (tamién llamada iOS 4) añadióse la capacidá p'arrexuntar les aplicaciones en carpetes, la multitarea y el fondu de pantalla. Estes últimes dos prestaciones solo tán disponibles oficialmente pa la tercera y cuarta xeneración. Na actualización iOS 4.1, añadióse l'aplicación "Game Center" (namái en iPod 2G, 3G, 4G y 5G, iPhone 3GS, 4, 4S y 5); esta app dexa xugar coles apps descargaes y competir online con otros xugadores sobre esto El Jailbreak del [[iPhone]]/'''iPod touch'''/[[iPad]] dexa "lliberar" de cualquier tipu de llimitación a estos aparatos, pudiendo dende añader temes, camudar la fonte de les lletres, descargar aplicaciones ensin pagar, hasta amestar un videu como fondu de pantalla. Tou esto ye descargable por aciu una tienda llamada [[Cydia]]. Anque [[Apple]] tuvo munches disputes con estes temes, cada vez intenta faer versiones de software y aparatos más seguros tocantes a esti tipu de "hacks". Por cuenta de la demanda que se tuvo de Jailbreak escontra'l iOS 4.0, creóse una manera senciella de desbloquiar ensin equipos alternos, [[Jailbreakme]]. Esti hack realizábase aportando a una páxina web, que solo yera accesible dende'l dispositivu que se-y deseyaba aplicar solamente "desbloquiando" una barra de desplazamientu. Esta web utilizaba un furacu de seguridá, que dexaba la execución del códigu maliciosu al abrir un documentu [[.pdf]] nel navegador d'Internet nativu [[Safari (navegador)|Safari]]. Dichu procesu sollertó a munchos usuarios de iPhone y iPod touch, por cuenta de la falta seguridá del navegador de dichos dispositivos. [[Apple Inc|Apple]], por esa razón, y p'amenorgar el Jailbreak nos sos productos, llanzó una actualización del [[IOS 4]] iguando dichu defectu. Apocayá apaeció una forma de faer [[Jailbreak|Jabreak]] a la versión 8.1.2, cola ayuda d'una ferramienta llamada "Taig" nesti casu ye una aplicación pa == Especificaciones == Les especificaciones van d'alcuerdu al sitio web d'[[Apple]]: {| {{tablaguapa}} |+ Lleenda |- | style="background:#red;"| | Descontinuado | style="background:#3d4;"| | Actual |} {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- !style="background:#red;width:10%;"|Modelu !style="background:#red|1ᵉʳ xeneración !style="background:#red|2ª xeneración !style="background:#red|3ᵉʳ xeneración !style="background:#red|4ª xeneración !style="background:#red|5ª xeneración !style="background:#3d4;width:15%;"|6ª xeneración |- ![[Sistema operativu]] inicial |iPod OS 1.1 |iPod iOS 2.1.1 |iPod OS 3.1.1 |Primeramente iOS 4/iOS 5/ iOS 6 |iOS 6.1.3 |iOS 8.4 |- !Máxima versión soportada |iOS 3.1.3 |iOS 4.2.1 |iOS 5.1.1 |iOS 6.1.6 |iOS 9.3.5 |iOS 11.2.1 |- !Pantalla |colspan=3 | 3,5 pulgaes (89&nbsp;mm); [[rellación d'aspeutu]] 2:3, 262.144 colores ([[Fondura de color|18-bit]]), pantalla [[LCD]] cubierta de cristal brillosu con retroiluminación LCD, 480×320 [[Pixel|px]] (HVGA), 163 [[Puntos per pulgada|ppp]] |3,5 pulgaes (89&nbsp;mm); rellación d'aspeutu 2:3; 24-bit color, pantalla LED cubierta de cristal brillosu con retroiluminación LED, 960×640 px, 326 ppp |colspan="2" | 4 pulgaes (100&nbsp;mm); rellación d'aspeutu 16:9; 24-bit color, pantalla LED con teunoloxía IPS cubierta de cristal brillosu con retroiluminación LED, 1136×640 px, 326 ppp |- !Chip | [[Samsung]] S5L8900 | Samsung S5L8720 | Samsung S5L8920 | [[Apple A4|A4]]<ref name="iFixit">{{cita web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPod-Touch-4th-Generation-Teardown/3562/3 |títulu=iPod Touch 4th Generation Teardown – Page 3 |editorial=iFixit |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011}}</ref> (S5L8930) | [[Apple A5|A5]] (S5L8942) | [[Apple TSMC A8|A8]] |- ![[Unidá central de procesamientu|CPU]] |620 [[Herciu|MHz]] ([[Underclock|downclocked]] a 412&nbsp;MHz, orixinalmente 400&nbsp;MHz)<br />[[Arquiteutura ARM|ARM 1176JZ(F)-S]]<ref name=PCworldARM>{{cita web |url=http://www.pcworld.com/article/154518/that_ipod_touch_runs_at_533_mhz.html |títulu=That iPod Touch runs at 533 MHz |editorial=[[PC World]] |fecha=25 de payares de 2008 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2011 }}</ref> |620 [[Herciu|MHz]] (downclocked a 533&nbsp;MHz)<br />ARM 1176JZ(F)-S<ref name=PCworldARM /> |833&nbsp;MHz (downclocked a 600&nbsp;MHz)<br />ARM Cortex-A8<ref name="anandtech-3579">{{cita web |url=http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2 |títulu=The iPhone 3GS Hardware Exposed & Analyzed |editorial=AnandTech |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100308085851/http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2 |fechaarchivu=2010-03-08 }}</ref> |1&nbsp;GHz <br />ARM Cortex-A8 Pro |1&nbsp;GHz ARM Cortex- A9 Dual-Core Pro |1.10 GHz doble nucleu ARMv8-A 64-bit con coprocesador M8 |- ![[Unidá de procesamientu gráficu|GPU]] |colspan=2 | [[PowerVR]] [[PowerVR#MBX|MBX Lite]]<ref>{{cita web |url=http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=3&cp=6 |títulu=The iPhone 3GS Hardware Exposed & Analyzed |editorial=AnandTech |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090731195303/http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=3&cp=6 |fechaarchivu=2009-07-31 }}</ref> |colspan=2 | [[PowerVR]] [[PowerVR#Series5 (SGX)|SGX535]]<ref>{{cita web |url=http://glbenchmark.com/phonedetails.jsp?benchmark=glpro11&D=Apple%20iPhone%203G%20S&testgroup=gl |títulu=Apple iPhone 3G S – OpenGL ES performance and system information |editorial=Glbenchmark.com |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130116152317/http://glbenchmark.com/phonedetails.jsp?benchmark=glpro11&D=Apple%20iPhone%203G%20S&testgroup=gl |fechaarchivu=16 de xineru de 2013 }}</ref> |PowerVR SGX543MP2 |PowerVR G6430 (quad-core) GPU |- ![[Dispositivu d'almacenamientu de dato|Almacenamiento]] |colspan=2 | 8, 16 y 32 [[Gibibyte|GiB]] |32 y 64 GB | 8, 16, 32 y 64 GB |16, 32 y 64 GB |16, 32, 64 y 128 GB |- ![[Memoria d'accesu aleatoriu|Memoria RAM]] |colspan=2 | 128 [[Mebibyte|MiB]] [[DRAM]]<ref>{{cita web |url=http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=1 |títulu=The iPhone 3GS Hardware Exposed & Analyzed |editorial=AnandTech |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091004231812/http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=1 |fechaarchivu=2009-10-04 }}</ref> |colspan=2 | 256 MiB DRAM<ref name="iFixit"/><ref>{{cita web |url=http://www.electronista.com/articles/09/06/10/ipgone.3gs.gets.gpu.ram/ |títulu=iPhone 3GS gets PowerVR SGX GPU core, double the RAM |editorial=Electronista |fecha=10 de xunu de 2009 |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.anandtech.com/show/3903/apples-ipod-touch-2010-review-not-a-poor-mans-iphone-4 |títulu=Apple's iPod Touch (2010) Review, Not a Poor Man's iPhone 4 |editorial=AnandTech |fecha=8 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100911043100/http://www.anandtech.com/show/3903/apples-ipod-touch-2010-review-not-a-poor-mans-iphone-4 |fechaarchivu=2010-09-11 }}</ref> |512 MiB |1 GiB |- ![[Conectividad]] |[[Wi-Fi]] ([[IEEE 802.11|802.11b/g]]),<br />[[Universal Serial Bus|USB]] 2.0/Conector dock |Amás de lo anterior:<br />[[Bluetooth|Bluetooth 2.1 + EDR]] (riqui [[iPhone OS]] 3.0),<br />Altavoz incorporáu, controles de volume físicu |Amás de lo anterior:<br />control de voz, <br />Inclúi audífonos |Amás de lo anterior:<br />[[IEEE 802.11|802.11n]] (namái 2,4&nbsp;GHz)<br />[[Xiroscopiu]] de 3 exes<br />Micrófonu |Amás de lo anterior: Bluetooth 4.0 802.11n con MIMU (2.4&nbsp;GHz y 5.0&nbsp;GHz) Lightning remplaza el conector Dock de 30 pins |Wi-Fi 802.11a/b/g/n/ac Teunoloxía Bluetooth 4.1 Serviciu de llocalización en Mapes |- ![[Cámara fotográfica|Cámara]] |colspan=3 |Non, dende la primer versión hasta la cuarta versión, Apple nun incluyó cámara de semeyes nin de grabación de videu nos iPod Touch |Trasera: [[Sensor CMOS]] con [[camcorder|videu]] ([[720p|720p HD]] a 30 [[Imáxenes per segundu|fps]]);<br />Delantrera: semeyes con calidá [[VGA]] y videu a 30 fps. |Trasera (sacante'l modelu de 16GB): -Cámara iSight de 5 megapíxeles con enfoque automáticu, -Detección facial -Llume posterior -Lente de cinco elementos -Filtru d'infrarroxos híbridu -Apertura de ƒ/2,4 con Función HDR (altu rangu dinámicu) -Grabación de videu 1080p (Full HD) .-Cámara delantera: Cámara FaceTime HD de 1.2 megapíxeles y grabación de videu a 720p (HD). |Cámara iSight: -Semeyes de 8 MP -Autoenfoque -Apertura ƒ/2,4 -Lente de cinco elementos -Filtru híbridu DIR -Llume posterior -Detección de cares ameyorada -Control d'exposición -Fotos panorámiques (hasta 43 MP) -Modo ráfaga -Enfoque con un toque -Geoetiquetado de semeyes y videos con Wi–Fi -Manera temporizador Cámara FaceTime HD: -Semeyes de 1,2 MP -Apertura ƒ/2.2 -Grabación de videos en HD de 720p -Sensor de llume posterior -HDR automáticu pa semeyes y videos -Detección de cares ameyorada -Modo ráfaga -Control d'exposición -Modo temporizadortemporizador -Grabación de vWi-Fi -Grabación de videu en HD de 1080p (30 fps) -Enfoque con un toque mientres graba -Videu en cámara lenta (120 fps) -Videu en cámara rápida -Estabilización cinemática de videu -Detección de cares ameyorada -Zoom de 3x -Geoetiquetado de semeyes y videos con Wi–Fi |- ![[Procesamientu dixital d'audiu|Procesador d'audiu]] |[[Wolfson Microelectronics]] WM8758BG<ref>{{cita web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPod-Touch-1st-Generation-Teardown/596/3 |títulu=iPod Touch 1st Generation Teardown – Page 3 |editorial=iFixit |fechaaccesu=25 de xunu de 2010}}</ref> |[[Cirrus Logic]] CS4398{{ensin referencies}} |Cirrus Logic CS4398<ref>{{cita web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPod-touch-3rd-Generation/1158/1 |títulu=iPod Touch 3rd Generation Teardown – Page 1 |editorial=iFixit |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011}}</ref> |Cirrus Logic CS42L61 |Cirrus Logic 338S1077<ref>http://www.ifixit.com/Teardown/iPod+Touch+5th+Generation+Teardown/10803/1?singlePage#s38843</ref> |Cirrus Logic 338S1116 |- !Materiales |Pantalla de cristal, aceru inoxidable traseru y bisel d'aluminiu; plásticu p'antena Wi-Fi |colspan=2 | Pantalla de cristal, aceru inoxidable traseru y bisel d'aluminiu; plásticu p'antena Wi-Fi y Bluetooth |Pantalla de cristal, aceru inoxidable traseru y bisel d'aluminio |Pantalla de cristal, aluminiu en 5 colores traseru; plásticu pa Wi-Fi |Pantalla de cristal, aluminiu en 6 colores traseru; plásticu pa Wi-Fi |- ! rowspan=2 | Alimentación |colspan=5 | Batería recargable de [[Batería d'ión de litiu|polímeru d'iones de litiu]]<ref name=Touch1G_battery>{{cita web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPod-Touch-1st-Generation/596/2 |títulu=iPod Touch 1st Generation Teardown – Page 2 |editorial=iFixit |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011}}</ref><ref name=Touch2G_battery>{{cita web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPod-Touch-2nd-Generation/586/2 |títulu=iPod Touch 2nd Generation Teardown – Page 2 |editorial=iFixit |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011}}</ref><ref name=Touch3G_battery>{{cita web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPod-touch-3rd-Generation/1158/2 |títulu=iPod touch 3rd Generation Teardown – Page 2 |editorial=iFixit |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011}}</ref> |- |3,7 [[Voltios|V]] <br />2.15 [[Kilovatio-hora|W·h]] (580 [[Amperio-hora|mA·h]]){{ensin referencies}} |3,7 V <br />2,73 W·h (739 mA·h)<ref name="Touch2G_battery"/><ref name="Touch2GBattery-2">{{cita web |url=http://certificates.iecee.org/cbtestcert/cbtestcert.nsf/NCBPUB/0abf13f1341397b0c12574ab0023f32y |títulu=IECEE – Public information. Model: 616-0404 DAP284864PA |editorial=IEC |fechaaccesu=31 d'agostu de 2011}}</ref> |3,7 V <br />2,92 W·h (789 mA·h)<ref name="Touch3G_battery" /> |3,7 V <br />3,44 W·h (930 mA·h) |3,7 V <br />(1030 mAH) |3,7 V <br />(1040 mAH) |- !Conector |colspan=4 |30-pin |colspan=2 |Lightning |- !Duración de la batería (hores) |''audiu'': 22<br />''videu'': 5 |''audiu'': 36<br />''videu'': 6 |''audiu'': 30<br />''videu'': 6 |''audiu'': 40<br />''videu'': 7 |colspan=2 |''audiu'': 40<br />''videu'': 8 |- !Dimensiones |110×61,8×8&nbsp;mm |colspan=2 | 110×61,8×8,5&nbsp;mm |111×58,9×7,2&nbsp;mm |colspan=2 |123,4x58,6x6,1&nbsp;mm |- !Pesu |120 [[Gramu|g]] |colspan=2 | 115 g |101 g |88 g y 86 g (16 GB) |88 g |- !Llanzamientu |8 y 16 GB: 14 de setiembre de 2007<br />32 GB: 5 de febreru de 2008 |9 de setiembre de 2008 |9 de setiembre de 2009 |8GB, 32GB y 64GB en negru y blancu: 6 de setiembre de 2010 (WWDC 2010) 16GB: 8 d'avientu de 2010 |32GB y 64GB: 12 de setiembre de 2012 16GB: 30 de mayu de 2013 |16, 32, 64 y 128GB: 15 de xunetu de 2015 |- !Descontinuado |9 de setiembre de 2008 |16 y 32 GB: 9 de setiembre de 2009<br />8 GB: 1 de setiembre de 2010 |12 de setiembre de 2010 |8GB y 64GB: 12 de setiembre de 2012 16GB y 32GB: 30 de mayu de 2013 |16, 32 y 64GB: 15 de xunetu de 2015 |Modelu actual |- !Imaxe |[[Ficheru:IPod Touch 1G.svg|140px]] |[[Ficheru:IPod Touch 2G.svg|140px]] |[[Ficheru:IPod Touch 2G.svg|140px]] |[[Ficheru:4th Generation iPod touch.png|120px]] |[[Ficheru:5th Generation iPod Touch.svg|120px]] |[[Ficheru:5th Generation iPod Touch.svg|120px]] |} === Formatos aceptaos === El iPod touch puede reproducir los siguientes formatos d'audiu y videu: <ref>{{cita web |url=http://www.apple.com/ipodtouch/specs.html |títulu=Technical specifications for iPod touch |editorial=Apple |fechaaccesu=21 d'agostu de 2011}}</ref> ;Formatos d'audiu: * AAC (8 – 320 [[kbit]]/s) * AAC protexíu * HE-AAC, * MP3 (8 – 320 kbit/s) * Oyible (formatos 2, 3, 4, Oyible Enhanced Audiu, AAX, AAX+) * Apple Lossless * AIFF * WAV ;Formatos de videu: * H.264: 720p, 30 [[Imáxenes per segundu|fps]], Main Profile level 3.1, AAC-LC audiu 160 kbps hasta 48&nbsp;kHz, formatos d'archivu m4v, mp4, mov. * MPEG-4, hasta 2,5 [[Mbit]]/s, 640×480 [[px]], 30 fps, Simple Profile, AAC-LC audiu hasta 160 kbit/s por canal, 48&nbsp;kHz, formatos d'archivu m4v, mp4, mov. * Motion JPEG (M-JPEG) hasta 35 Mbit/s, 1280×720 px, 30 fps, soníu en ulaw, audiu estéreo PCM en formatu d'archivu avi. * Soporte pa 1024×768 px por aciu l'adaptador de conector Dock a VGA; 576p y 480p col cable de AV por componente; 576i y 480i col cable de AV compuestu. ;Formatos Adicionales: Ye posible visualizar otros tipos de formatos de videu cola instalación d'aplicaciones de terceros que lu dexen. Anque esto fuerza'l harware del reproductor, produciéndose munches vegaes un altu consumu de la batería y que'l videu nun seya proyeutáu eficientemente. Un exemplu d'una aplicación d'esti tipu ye "OPlayer" que reproduz nel iPod formatos como wmv., aac., flv., real media y avi. Más apocayá surdieron nueves aplicaciones d'apariencia prestosa y aparente bon funcionamientu, una d'elles ye "Buzz Player" que facilita al iPod nueves funcionalidades y meyor manexu pol usuariu. == Idiomes == Ta disponible n'[[idioma alemán|alemán]], [[idioma árabe|árabe]], [[idioma catalán|catalán]], [[idioma coreanu|coreanu]], [[chinu simplificáu]], [[chinu tradicional]], [[Idioma danés|danés]], [[Idioma español|español]], [[idioma finés|finés]], [[idioma francés|francés]], [[idioma inglés|inglés]], [[idioma italianu|italianu]], [[idioma xaponés|xaponés]], [[idioma neerlandés|neerlandés]] o [[holandés]], [[idioma noruegu|noruegu]], [[idioma polacu|polacu]], [[idioma portugués|portugués]], [[idioma rusu|rusu]] y [[idioma suecu|suecu]].{{ensin referencies}} Ye compatible con tecláu internacional p'alemán, árabe, cherokee, coreanu, danés, español, finés, francés, francés canadiense, inglés británicu, inglés americanu, italianu, xaponés, neerlandés, noruegu, polacu, portugués y suecu, y compatible con diccionariu, francés canadiense, inglés británicu, inglés americanu, italianu y neerlandés.{{ensin referencies}} == Crítiques == {{referencies|t=20110711}} Hubo una serie de iPods que salieron defectuosos tantu na pantalla como nel soníu de los auriculares, pero esti desperfecto namái se presentó nos iPods que'l so númberu de serie empezaba por 9C736 o 9C737.{{ensin referencies}} Amás, Apple llindara'l iPod Touch d'una forma innecesaria, esaniciando la opción d'amestar eventos al calendariu, pero cola actualización a iOS 2.1, amestóse esta opción y la App Store, que dexa descargar aplicaciones direutamente dende'l iPod Touch. Otres diferencies son que'l iPhone inclúi botones físicos p'aumentar o menguar el volume del dispositivu, cosa que'l iPod Touch nun incorporó hasta la segunda xeneración del mesmu. El primer iPod Touch nun incluyía [[Bluetooth]], micrófonu nin altavoces, como sí ye'l casu del iPhone. La segunda xeneración inclúi altavoces y un dispositivu Bluetooth, que creíase namái yera usáu pa Nike+iPod. Apple anunció nel 2009, que cola actualización del [[firmware]] iPhone OS 3.0 pal iPhone y iPod Touch activaríase'l Bluetooth pal iPod Touch. Y aun así tamién s'afayó que'l iPod Touch inclúi un chip capaz de recibir radio FM. La funcionalidad Bluetooth ta llindada, nun dexa unviada nin receición de ficheros; solo úsase pa comunicación con sistemes Mac OS X y pal usu d'una manes llibres. Amás d'esto nun anovar el iPod mientres 2 años y nun presentar el de sesta xeneración d'una forma oficial como se fixera enantes, pero al empar Apple foi abandonando'l iPod mientres los últimos años quitar de la tienda online. Cuando delles persones dicen que puede dar gran potencial como tener soníu beats audiu y un gran potencial pal usu de xuegos de gran potencia. == Cronoloxía del iPod == {{Cronoloxía iPod}} [[Ficheru:Lightning to USB Cable.jpg|thumb|[[Lightning (conector)]], el nuevu conector de iPod Touch que sustitúi al [[conector dock]]]] [[Ficheru:Apple Lightning Dock Digitized.png|thumb|[[Conector dock]] (derecha), el primer cargador y [[cable de datos]] de iPod Touch el cual foi reemplazáu pol [[conector lightning]]. Nótese que'l [[conector dock]] cuenta con 30 [[pines]] y el lightning tan solo con 8]] == Ver tamién == * [[iPod shuffle]] * [[iPod nano]] * [[iPod classic]] * [[iPhone]] * [[Apple Inc.]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commons|iPod touch}} * {{Web oficial|http://www.apple.com/ipodtouch/}} (n'inglés) * {{Web oficial|http://www.apple.com/la/ipodtouch/}} * [http://support.apple.com/specs/#ipodtouch Especificaciones téuniques (tolos modelos)] * [http://geeknologia.com/ipod-touch-5g-de-apple-con-conectividad-3g-celular/ Detalles iPod Touch 5G] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817165954/http://geeknologia.com/ipod-touch-5g-de-apple-con-conectividad-3g-celular/ |date=2019-08-17 }} {{Tradubot|IPod touch}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Reproductores d'audiu dixital]] [[Categoría:Apple Inc.]] [[Categoría:Multitáctil]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] jcytkcltkb0zf7i3huk88t1fkl7aub1 0 130594 4493596 4305355 2026-05-17T17:21:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493596 wikitext text/x-wiki {{títulu minúscula}} {{Ficha de software}} El '''iPhone 5''' ye un [[teléfonu intelixente]] desenvueltu por [[Apple|Apple Inc]]. Foi presentáu como la sesta xeneración d'[[iPhone]] el [[12 de setiembre]] de [[2012]],<ref>{{cita web|url=http://pvieito.com/2012/09/10/keynote-itsalmosthere-2012|títulu=Keynote Eventu “''It's almost here''” 2012: Presentación del iPhone 5 y nuevos iPods|fechaaccesu=22 de setiembre de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203043409/http://pvieito.com/2012/09/10/keynote-itsalmosthere-2012|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013}}</ref> siendo'l socesor del ''[[iPhone 4s]]''. Presenta un sistema operativu [[IOS 6]], pantalla táctil de 4" (101,6 mm), un procesador Apple A6 de doble nucleu de 1.3 GHz d'arquiteutura de 32 bits, 8 Mpx de cámara trasera y 1.2 Mpx de cámara fronteru, 1 GB de RAM, y presentáu con 16, 32 y 64 GB d'almacenamientu internu. Fueron llanzaos trés modelos: ''modelu GSM A1428'' pa Estaos Xuníos y Canadá, ''modelu CDMA A1429'' pa Estaos Xuníos y Xapón, y ''modelu GSM A1429'' pal restu del mundu,<ref>{{cita web |url=http://arstechnica.com/apple/2012/09/want-global-lte-roaming-on-iphone-5-dont-buy-it-from-att/ |títulu=''Want global LTE roaming on iPhone 5? Don't buy it from AT&amp;T'' | Ars Technica |fechaaccesu=4 d'ochobre de 2012}}</ref> que s'estremen ente sigo poles redes soportaes. [[Apple]] celebró un eventu en [[San Francisco (California)]] el 12 de setiembre de 2012, que constituyó'l llanzamientu oficial del ''iPhone 5''.<ref name="Llanzamientu 12 sept">{{cita noticia|nome=José Carlos |apellíu=García R. |títulu=Apple llanzó'l iPhone 5; cumpliéronse los rumores y les filtraciones |url=http://www.eltiempo.com/tecnologia/actualidad/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-12215888.html |editorial= |fechaaccesu=26 d'avientu de 2012}}</ref> Dos díes depués tomáronse los pidíos antemanaos d'esti dispositivu, recibiendo más de dos millones de solicitúes de reserva nes primeres 24 hores, superando por más del doble al ''[[iPhone 4s]]'' nel mesmu periodu y retrasando la distribución inicial por cuenta de que la demanda entepasó les esistencies de la ufierta que fuera programada pal 21 de setiembre.<ref name="Reserves">{{cita noticia |nome=Sophie |apellíu=Estienne |títulu=Apple: más de 2 millones de iPhone 5 reservaos en 24 hores |url=http://es-us.noticias.yahoo.com/millones-iphone-5-reservaos-24-horas-130549504.html |editorial= |fechaaccesu=26 d'avientu de 2012 }}</ref> La última versión de software compatible col iPhone 5 ye iOS 10.3.3, traduciéndose en cinco años completos de soporte, siendo'l primera iPhone y el segundu dispositivu iOS con más tiempu de soporte hasta la fecha, namái por detrás del [[iPad 2]]. == Datos téunicos == [[Ficheru:IPhone 5 keynote cropped.jpg|thumb|left|Apple presentó'l nuevu iPhone 5 el 12 de setiembre de 2012. Celebrar nel [[Centru pa les Artes Yerba Bona|Yerba Bona Center for the Arts]], na ciudá de [[San Francisco (California)|San Francisco]].]] El iPhone 5 tien una pantalla más grande, qu'acepta cinco files d'iconos más la fila d'iconos del ''dock''. Ta construyíu en [[aluminiu]]. El iPhone 5 incorpora [[Long Term Evolution|LTE]], según nueva teunoloxía [[Wi-Fi]], que dexa usar la banda de 5&nbsp;GHz y algamar velocidaes de 100&nbsp;Mbits/s. Ta forníu col procesador A6 de doble nucleu, dos veces más rápidu que'l A5 presente nel iPhone 4s, y un 22% más pequeñu. Tamién ameyoró la batería. Agora dura 10 hores de navegación con Wi-Fi y 8 hores con LTE. El sensor de la cámara ye de 8 megapíxeles y cuenta con una resolución de 3&nbsp;364 x 2&nbsp;448 píxeles. El módulu de la cámara ye un 25 % más pequeñu que nel modelu anterior. Puede tomar semeyes panorámiques d'hasta 28 megapíxeles. La lente de la cámara ta construyida en cristal de zafiru, lo que non solo -y confier una gran resistencia, sinón tamién una mayor claridá,<ref>{{cita web |url=http://www.infonucleo.com/2012/09/12/iphone-5-caracteristicas-oficiales-y-especificaciones-tecnicas/ |títulu=iPhone 5 carauterístiques y especificaciones oficiales |fechaaccesu=24 de setiembre de 2012 }}</ref> anque un halo de tonu magenta apaez cuando una fonte direuta de lluz ta presente nos cantos de la imaxe.<ref>{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2012/10/02/tech/mobile/iphone-5-purple-photos/ |títulu=''iPhone 5 users complain about purple photos - CNN.com'' |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2012 |idioma=inglés}}</ref> Sicasí, según determinaos analises les meyores de la cámara del iPhone 5 son insignificantes frente a la cámara del [[iPhone 4S]],<ref>{{cita web |url=http://www.bgr.com/2012/09/25/iphone-5-iphone-4s-camera-comparison-apple/ |títulu=''iPhone 5, iPhone 4S comparison: shoot-out showdown, little improvement'' |fechaaccesu=26 de setiembre de 2012 |idioma=inglés}}</ref> pero per otru llau, comparando les cámares de tolos modelos de iPhone hasta la fecha, la del iPhone 5 presenta en dellos test semeyes con mayor suavidá y con un nivel más exactu tantu de balance de blancos como de contraste y saturación.<ref>{{cita web|url=http://iphonedigital.es/camara-test-calidá-iphone-aplicacion/|títulu=Cámares de tolos iPhone Test calidable|fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}</ref> Puede usase [[FaceTime]] al traviés de la conexón de datos. Dispón de trés [[micrófonu|micrófonos]]. Inclúi'l sistema operativu iOS 6. El terminal ta disponible en colores blancu y negru y con capacidá de 16 GB, 32 GB o 64 GB. Fai usu de tarxeta [[Tarxeta SIM|nano-SIM]].<ref>{{cita web |url=https://www.abc.es/20120912/tecnologia/abci-direutu-apple-iphone-201209121614.html |títulu=Direutu: Güei llega'l iPhone 5 |fechaaccesu=12 de setiembre de 2012 |apellíu= |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}</ref>dempués del llanzamientu del 5c y el 5s el iPhone 5 yá nun s'atopa en venta na páxina oficial d'Apple.com == Diseñu == El iPhone 5 incorpora la primer pantalla Retina con teunoloxía táctil integrada; esto significa que, en llugar d'una capa separada d'electrodos táctiles ente los píxeles de la pantalla, los píxeles tienen una doble xera: funcionen como electrodos sensibles al tactu mientres amuesen les imáxenes, tou coles mesmes. Asina se llogra un 18&nbsp;% más de píxeles, resultando nun resolución de 1136 x 640 a 326 píxeles por pulgada, un 44 % más de saturación de color. El iPhone 5 dexa visualizar videos en HD en pantalla ''widescreen'' ensin distracciones. La pantalla ye un 30&nbsp;% más delgada que la so predecesora. Mientres el procesu d'ensamblaxe, cada estructura d'aluminiu del iPhone 5 ye fotografiada por dos cámares d'alta potencia de 29&nbsp;Mpx. Depués, una máquina compara les imáxenes con 725 incrustantes de corte únicu p'atopar la combinación más precisa. Anque la superficie de la cámara iSight ye igual de clara qu'un cristal, nun ta fecha de cristal, sinón de cristal de zafiru, que la so durez solo ye superada pol diamante na escala de materiales tresparentes, y esto significa que la superficie de la lente ye muncho menos propensa a rascuños. Pa cortar los biseles del iPhone 5 utilízase un diamante cristalín, y esti procesu dalu en cantu biselado un aspeutu brillosu. La parte posterior del iPhone 5 ta fecha d'aluminiu anodizado serie 6000 (el mesmu material que s'usa nos MacBooks d'Apple), con incrustantes a lo llargo de la parte cimera ya inferior fechos de cristal cerámicu (nel modelu blancu y plateado), o de cristal pigmentado (nel modelu negru y gris escuru).{{ensin referencies}} == Distribución == Apple vendió 5 millones del so iPhone 5 nos primeros díes nel mercáu. El dispositivu foi distribuyíu progresivamente a nivel mundial dende'l 21 de setiembre hasta finales de 2012.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1511282-apple-viende-5-millones-de-su-iphone-5-en-el so primeres-dias-en-el mercáu |títulu=Apple viende 5 millones del so iPhone 5 nos sos primeros díes nel mercáu |fechaaccesu=26 de setiembre de 2012 }}</ref> Na entrada d'esti iPhone al mercáu, constatóse que'l nuevu iPhone de color negru ye abondo sensible a los arañazos na so parte trasera, onde s'atopa asitiada la pieza d'aluminiu, y sobremanera, nos cantos biselados.<ref>{{cita web |url=http://es.finance.yahoo.com/noticias/iphone-5-prueba-llabra%C3%B1azos-141518713.html |títulu=El iPhone 5 nun ta fechu a prueba d'arañazos |fechaaccesu=30 de setiembre de 2012 }}</ref> == Imáxenes == <gallery> Ficheru:Apple A6 Chip.jpg|Procesador A6 Ficheru:Earpods.jpg|Nuevos auriculares EarPods na so funda Ficheru:EarPods derecho.JPG|Nuevos auriculares EarPods Ficheru:Lightning connector.svg|Nuevu conector ''Lightning'' Ficheru:Iphone5-intro.jpg|iPhone 5 de dambos colores </gallery> == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[iPhone]] * [[iOS (sistema operativu)]] * [[Samsung Galaxy S IV]] * [[HTC One]] * [[Nexus 4]] * [[Nokia Lumia 920]] == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.apple.com/es/iphone/ Web oficial] {{socesión | títulu = [[Ficheru:Apple logo black.svg|25px]]<br />[[Teléfonu intelixente]]<br />parte de la familia [[Apple]] [[iPhone]] | periodu = [[12 de setiembre]] de [[2012]] - [[19 de setiembre]] de [[2017]] | predecesor = [[iPhone 4s]]<br /><small>2011</small> | socesor = [[iPhone 5c]] / [[iPhone 5s]]<br /><small>2013</small> }} {{Tradubot|iPhone 5}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:IPhone]] [[Categoría:Multitáctil]] s3rrjgoupfaokgk9gtrbctiiqnlmurx 0 130668 4493831 4467080 2026-05-18T07:31:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 10 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493831 wikitext text/x-wiki {{xeografía}} [[Archivu:Tabarca NWW.png|thumb|290px|Fotografía dende satélite del [[cabu de Santa Pola]]; Tabarca apaez na esquina inferior derecha.]] La '''islla de Tabarca''', '''de Nueva Tabarca''' o '''Plana''',<ref name=civis>[http://www.civis.gva.es/pls/civisc/p_civis.detalle1?ent=0301406&codigo=nucleo&codcat=0301406&tabla=NUCLIS&opcion=1&categoria=Nucl.+de+Poblaci%F3&escudu=&bandera=&denominacion=Isla+Plana+O+Nueva+Tabarca&tit= CIVIS (Sistema d'Información Municipal de la Generalitat Valenciana)]</ref> oficialmente '''Islla Plana o Nueva Tabarca''', ye una [[islla]] del [[mar Mediterraneu]] que s'atopa a unos 22 quilómetros de la ciudá d'[[Alicante]], a unos 8&nbsp;km del puertu de [[Santa Pola]] y a pocu más de 4300 metros (2,35 [[milla náutica|milles náutiques]]) del [[cabu de Santa Pola]].<ref name=tabarcenci>{{Cita llibru |editorial= Editorial Prensa Valenciana |títulu= Gran Enciclopedia Temática de la Comunidá Valenciana |añu= 2009 |volumen= Geografía |capítulu= Tabarca, islla de}}</ref> Tratar de la islla más grande de la [[Comunidá Valenciana]] y la única habitada.<ref name=tabarresenci>{{Cita llibru |editorial= Editorial Prensa Valenciana |títulu= Gran Enciclopedia Temática de la Comunidá Valenciana |añu= 2009 |volumen= Geografía |capítulu= Reserva marina de la Islla de Tabarca}}</ref> Alministrativamente ta considerada como [[Organización político-alministrativa d'Alicante|partida rural d'Alicante]],<ref name=tabarcenci/> y nella topa la [[ciudá#El títulu de ciudá|ciudá]]<!-- El nucleu de Tabarca tien la considerancia de ciudá dende'l momentu de la so población, anque seya una pedanía d'Alicante --><ref name=coacv/><ref name=alicgen/><ref name=madoz>{{cita llibru |títulu=[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]] d'Alicante, Castellón y Valencia (edición facsímil de la de 1845-50) |apellíos=Madoz |nome=Pascual |enllaceautor=Pascual Madoz |volume= I |añu= 1982 |páxines=155-156 |editorial= Institució Alfons el Magnànim |allugamientu= Valencia |isbn=84-500-5413-5}}</ref> de Tabarca, que cuntaba con 59 habitantes en [[2013]].<ref name=ine>[http://www.ine.es/nomen2/index.do INE - Rellación d'unidaes poblacionales]</ref> == Toponimia == La islla recibió diverses denominaciones a lo llargo de la historia. Probablemente los [[antigua Grecia|griegos]] conocer como ''[[Planesia]]'',<ref name=tabarcenci/><ref name=planesenci>{{Cita llibru |editorial= Editorial Prensa Valenciana |títulu= Gran Enciclopedia Temática de la Comunidá Valenciana |añu= 2009 |volume= Historia |capítulu= Planesia}}</ref> ente que los [[imperiu romanu|romanos]] diéron-y el nome de ''Planaria''. El xeógrafu [[ceutí]] [[Al-Idrisi]] mentar col nome de {{lang|ar|ابلناصة}} (''ablanāșa''),<ref>{{Cita web |url=http://www.shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3492_%D9%86%D8%B2%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D9%82-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A2%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%B3%D9%8A-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_36 |títulu=نزهة المشتاق في اختراق الآفاق |autor=[[Al-Idrisi]] |páxina=500 |idioma=árabe |obra=shiaonlinelibrary.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304083301/http://www.shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3492_%D9%86%D8%B2%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D9%82-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A2%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%B3%D9%8A-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_36 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> clara derivación de ''Planesia''.<ref name=planesenci/> En dómina medieval recibió principalmente'l nome de ''San Pablo'', yá que según la tradición esti foi'l llugar onde desembarcó l'apóstol,<ref name=tabarcenci/> anque quiciabes el topónimu seya una derivación d'[[Apolo]] o [[Palas Atenea]],<ref name=nombresp/> o inclusive, una [[etimoloxía popular]] proveniente del llatín ''palus'' ("güelga", en referencia a l'[[Albufera d'Elx]]), que por [[metátesis]] pasaría a ''pauls'' y d'ende a ''pol''.<ref name=marisma>{{Cita publicación |títulu=Les marismas diéron-y el so nombre |publicación=Diariu Información |autor=Juan Luis Román del Cuetu |fecha=27 de xunu de 2004}}</ref> Sicasí, tamién recibía'l nome de ''Plana'', dada'l so principal carauterística física.<ref name=alicgen/> En [[llatín medieval]] conocer como ''Aliones [insula]'', pola creencia de que l'antigua [[Alonis]] asitiar n'Alicante y non en [[La Vila Joiosa]] como agora créese.<ref name=nombresp/> Anque foi xeneralmente considerada como ''islla'', tamién se-y llamó ''castru de Santa Pola'' poles sos amenorgaes dimensiones. Cola llegada de los refuxaos [[República de Xénova|xenoveses]] de la islla [[Tunicia|tunecina]] de [[Tabarka]] en [[1770]], camudó'l so nome pol de ''Nueva Tabarca''.<ref name=alicgen/> Este provién del [[idioma árabe|árabe]] {{lang|ar|طبرقة}} (''ṭabarqa^{el to}''), que de la mesma deriva de ''Thabraca'', nome del asentamientu [[Numidia|númida]] orixinal.<ref>{{Cita web |url=http://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_%281913%29/Thabraca |títulu=Thabraca |obra=Catholic Encyclopedia |idioma=inglés |añu=1913 |editorial=Robert Appleton Company |allugamientu=Nueva York}}</ref> La ciudá fortificada referir n'ocasiones como ''San Pablo'' (en [[Idioma valencianu|valencianu]] ''Sant Pau'').<ref name=tabarcenci/> == Xeografía física == La islla toma una [[área|superficie]] total de 30 [[hectárea|ha]], con un llargor máximu de 1.800 m de NO a SE y un anchor máximo de 450 m.<ref name=tabarcenci/> Presenta un importante estrechamientu nel so terciu oeste, onde s'asitien el puertu y les dos sableres, lo cual crea un [[ismu]] que dixebra la ciudá del restu de la islla.<ref name=fisico>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca.html#ITEM1 |títulu=Mediu físicu |obra=Conceyu d'Alicante: Reserva Marina de Tabarca |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050613003553/http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca.html#ITEM1 |fechaarchivu=13 de xunu de 2005 }}</ref> El so relieve tiende al planu, con una altitú máxima de 15 [[msnm]]. Cerca de la islla principal atópense los castros de la Nao (''Nau''), la Galera y la Cantera. Otros peñascos más pequeños arrodien la islla: l'Escull Roig, la Sabata, l'Escull Negre y Cap del Moro.<ref name=tabarcenci/> Tola mariña ye accidentada y na parte sur de mariña isleño ta la cueva de Llop Marí. [[xeoloxía|Xeolóxicamente]] ye posible que formara parte del puexu de [[Santa Pola]] y la plataforma continental asina la suxer cola so meyora escontra'l SE. La superficie de la islla ta formada por un conglomeráu [[miocénico]] [[fosil]]ífero, calcoarenitas, y un gran calvero [[basaltu|basálticu]] al N y Y, que probablemente yá foi esplotáu polos antiguos [[Elx|ilicitanos]] y que s'enllarga por estorbises y farallones. Tola islla foi barrida pola erosión del mar nel [[Cuaternariu]], que produció l'actual llanura. Escarez d'[[árbol|arboláu]] y la [[vexetación]] ye escasa.<ref name=tabarcenci/> La ciudá atópase na parte oeste de la islla, xeográficamente una pequeña [[península]] de la mesma. Na parte este solamente atópense la torre de San José, el faru, el campusantu y unos campos de cultivu.<ref name=alicurb/> === Clima === El clima ye [[clima mediterraneu|mediterraneu]] secu, con una temperatura medio añal de 18&nbsp;°C, máximes de 34-35&nbsp;°C n'agostu y mínimes de 7-8&nbsp;°C en xineru.<ref name=fisico/> Les [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitaciones]] son bien irregulares a lo llargo del añu, y nun lleguen a superar los 300&nbsp;mm. Los [[vientu|vientos]] dominantes en primavera-branu son el [[vientu de llevante|llevante]] y el [[lebeche]]; ente que mientres seronda-iviernu predominen los vientos del primer y cuartu cuadrante ([[tramontana|norte]], [[maestral]] y [[vientu de poniente|poniente]]).<ref name=fisico/> La velocidá media del vientu nun ye bien alta, 21&nbsp;km/h mientres el día y 17&nbsp;km/h pela nueche, qu'indiquen la bondá del réxime de vientos imperante na zona, anque dacuando rexistrárense velocidaes de 167&nbsp;km/h, como asocedió'l [[20 de xineru]] de [[1978]].<ref name=fisico/> == Historia == [[Archivu:1772~. Tabarca. Plano del Archivo Histórico Nacional.jpg|thumb|Planu orixinal de la fortificación tal que se proyeutó, que se caltién nel [[Archivu Históricu Nacional]].]] Na islla recuperáronse materiales de dómina romana, que evidencian que yá entós tuvo de tar poblada, anque nun s'alcontraron restos de construcciones que dean fe d'un poblamientu estable.<ref name=alicgen>{{cita llibru |títulu=Alicante / Alacant, Tabarca: Rutes d'aproximamientu al patrimoniu cultural valencianu / Rutes d'aproximació al patrimoni cultural valencià|apellíos=Varela |nome=Santiago|autor2=Juan Calduch |añu=1983|otros=Joaquín Lara (diseñu gráficu) |editorial=Serviciu de patrimoniu arquiteutónicu: Conselleria de Cultura, Educación y Ciencia: Xeneralidá Valenciana |capítulu=Nueva Tabarca / Nova Tabarca: 1. Xeneralidaes / 1. Generalitats}}</ref> Sicasí, esisten restos d'una [[necrópolis]] y de [[pecios]] con [[ánfora|ánfores]],<ref name=historia>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca.html#ITEM2 |títulu=Historia y usos |obra=Conceyu d'Alicante: Reserva Marina de Tabarca |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050613003553/http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca.html#ITEM2 |fechaarchivu=13 de xunu de 2005 }}</ref> según edificaciones quiciabes industriales.<ref name=coacv>{{Cita web |url=http://www.ctaa.net/publio/Nueva%20Tabarca.pdf |títulu=Viaxe a Nueva Tabarca: El territoriu y l'arquiteutura: Curtia descripción d'una construcción que sobrevive a la utopía |apellíu=Varela Botella |nome=Santiago |fecha=16 de xunu de 2007 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010 |editorial=Col·legi d'Arquitectes de la Comunitat Valenciana y Colexu Territorial d'Arquiteutos d'Alicante |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140604192611/http://www.ctaa.net/publio/Nueva%20Tabarca.pdf |fechaarchivu=4 de xunu de 2014 }}</ref> Probablemente identifícase cola ''[[Planesia]]'' de los [[Antigua Grecia|antiguos griegos]],<ref name=tabarcenci/> que [[Estrabón]] describió como una islla peligrosa pola bayura d'estorbises, fechu que podría confirmase polos diversos naufraxos de naves romanes que se toparon nes cercaníes de la islla.<ref name=cron7/> Otru argumentu a favor d'esta hipótesis ye que'l xeógrafu ceutí [[al-Idrisi]] menta la islla como {{lang|ar|بلناسية}} (''Blanāsīa''), clara derivación del nome griegu.<ref name=planesenci/> Les primeres noticies sobre la necesidá d'establecer dalguna fortificación daten del [[sieglu XIII]]. En [[1337]] autorizóse la construcción d'una torre, pero desconoz si llegó a realizase. Comoquiera que fora, en [[1427]] propúnxose entamar un bon sistema defensivu pa torgar que fuera ocupada polos [[corsariu|corsarios]] [[berberiscos]] veníos d'[[Arxel]], que la usaben como base de les sos aiciones contra'l [[Campu d'Alicante]] y el [[Baxu Vinalopó]].<ref name=alicgen/> Mientres esta dómina conocer popularmente como Islla de San Pablo (''Illa de Sant Pau''), yá que según la tradición ésti foi'l llugar onde desembarcó'l [[Pablo de Tarsu|apóstol]].<ref name=tabarcenci/> Foi conocida tamién como Islla Plana (''Illa Plana''), anque los cronistes persisten nes denominaciones ''Aliones Insula'' y ''Castru de Santa Pola''. En dómina de [[Felipe III d'España|Felipe III]] consideróse la idea de construyir una fortificación de grandes dimensiones, pero esta refugóse polos gastos que entrañaría el so caltenimientu. Magar tou, en [[1760]] empezaron a construyise les primeres edificaciones de la islla,<ref name=alicgen/> de la mano del [[conde d'Aranda]], qu'había promovíu tamién la [[colonización de Sierra Morena]].<ref name=cron2>{{Cita web |url=http://www.alicantevivo.org/2008/01/cronicas-tabarquinas-ii.html |títulu=Cróniques tabarquinas (II) |obra=Alicante Vivu |fecha=20 de xineru de 2008 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010 |autor=Armando Parodi}}</ref> La historia de l'actual Tabarca empieza en [[1768]], cuando [[Carlos III d'España|Carlos III]], encamentáu pol [[Orde de la Mercé|mercedario]] fray Juan de la Virxe,<ref name=tabarcenci/> consiguió la redención d'un grupu de sesenta y nueve families d'orixe [[Ligures|ligur]] que, sol gobiernu de la [[República de Xénova]] instalárense na islla [[Tunicia|tunecina]] de [[Tabarka]]. Esta islla, que faltaba unos trescientos metros de les mariñes norteafricanas, fuera sometida pol [[bey]] de [[Tunicia]] en [[1741]] y amenorgara a los sos habitantes a [[esclavitú]].<ref name=alicgen/> Nesi estáu permanecieron hasta'l [[14 d'ochobre]] de [[1768]], en qu'empezó'l rescate, que s'allargar hasta'l [[8 d'avientu]] del mesmu añu.<ref name=nombresp/> Probablemente los tabarquinos llegaron per vía marítima a [[Cartaxena (España)|Cartaxena]] y, d'ellí, en carretes hasta [[Alicante]], onde quedaron provisionalmente instalaos nel Colexu de la [[Compañía de Xesús]],<ref name=cron2/> vacíu tres la espulsión de los [[xesuites]] en [[1767]].<ref name=nombresp/> La fecha tradicional de la so llegada a la ciudá ye'l [[19 de marzu]] de [[1769]]. Finalmente'l [[conde d'Aranda]] consiguió'l so treslláu a la islla de Santa Pola, con cuenta de dexa-yos recuperar l'hábitat cotidianu, según que pudieren siguir exerciendo la pesca como actividá predominante. Amás, el conde envalorara qu'una población civil estable na islla sería una gran ventaya a la de caltener la plaza.<ref name=nombresp/> Por tanto, non yá construyóse un fuerte, sinón que tamién s'edificó un pobláu con categoría de [[ciudá]],<ref name=nombresp/> que tomó'l nome de ''Nueva Tabarca''.<ref name=coacv/><ref name=alicgen/> En total, fueron 296 los tabarquinos instalaos na islla, de los cualos 31 nacieren n'[[Italia]], 137 en [[Tabarka]], 70 mientres el cautiverio en [[Tunicia]] y 58 mientres el cautiverio en [[Arxel]].<ref name=lleguen>{{Cita web |url=http://www.alicantevivo.org/2009/09/7-de-marzu-de-1769-los-tabarquinos.html |títulu=7 de marzu de 1769: Los tabarquinos lleguen a Alicante |obra=Alicante Vivu |fecha=30 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010 |autor=Armando Parodi}}</ref> Tou esti episodiu apaez recoyíu nel mesmu llibru de bautizos de la [[ilesia de San Pedro y San Pablo (Tabarca)|parroquia de San Pedro y San Pablo]] de la siguiente manera: {{cita|"Verdaderamente consta qu'ente les munches islles que pueblen el Mediterraneu, hai una bien pequeña llamada Tabarca, distante de tierra firme d'África pocu más d'un tiru de piedra. Yera ésta protexida y gobernada pola insigne República de Xénova y habitada d'inmemorial tiempu de cristianos. Foi tomada esta islla pol rei de Túnez n'añu mil setecientos cuarenta y uno, quedando toos cautivos so esti rei bárbaru. Quince años y meses tuvieron estos miserables tabarquinos llorando en Túnez el so cautiverio. Hasta que moviéndose guerra ente Túnez y Arxel, ensin dexar de ser cautivos, pasaron a selo del arxelín, de Túnez pasaron a Arxel, en que'l so tránsitu parieron munches muyeres nel camín, cola mayor penalidá y trabayu. Tuvieron estos desgraciaos tabarquinos sol xugu del arxelín dolce años y meses. Pero, sicasí de pasar la mayor parte del pueblu a Arxel, quedaron delles families tabarquinas na ciudá de Túnez, por que les sos cenices yeren delles les romeríes que fixo'l reverendu padre fray Juan Bautista Riverola, agustino, cura del pueblu, dende Arxel a Túnez y de Túnez a Arxel, pa visitar, asistir y consolar al so amáu pueblu; y cuando más se imposibilitaba el so rescate y menos pensaba na so redención, el nuesu católicu monarca, d'eterna memoria, don Carlos III, l'añu de mil setecientos sesenta y nueve, redimir con suma liberalidad y magnificencia, día de la Concepción Purísima de María Santísima, efectuóse'l preciu de la so redención, fueron conducíos a la ciudá d'Alicante, trescientos noventa y cuatro col espresáu cura. Entós que tuvieron n'Alicante, pensar en buscar un llugar proporcionáu, pa faer decentes habitaciones pa estes redimíes families, y el primer ministru gobernador y presidente del Conseyu, l'Excmo. Conde d'Aranda, influyó para col monarca, por que la islla Plana de San Pablo fuera llugar escoyíu pa la so morada y descansu."|Llibru primeru de Bautismos de la parroquia de Nueva Tabarca.<ref name=nombresp>{{Cita web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12482280880131519643846/p0000003.htm#I_18_ |obra=La islla posible |títulu=Tabarca: la islla de los nomes perdíos |apellíu=Cerdán Tato |nome=Enrique |añu=1998 |editorial=Actes del Congresu de l'Asociación Española d'Estudios Lliterarios Hispanoamericanos |allugamientu=Tabarca (Alicante)}}</ref>}} A cada familia foi-y asignada na islla una casa numberada, con actu formal y recibu regular. Amás, conceder a los colonos una serie de privilexos y exenciones, eximiéndoles del serviciu de les armes y del pagu de los impuestos direutos ya indireutos a que taben suxetos los pueblos de la monarquía.<ref name=nombresp/> La seguridá foi confiada a una galeota y pal desenvolvimientu de la pesca concedieron seis embarcaciones apareyaes.<ref name=lleguen/> L'orixe xenovés de los sos habitantes actuales ye bono de comprobar se al traviés d'un siguimientu históricu de los apellíos más comunes, dellos fonéticamente hispanizados: Buzu, Capriata, Chacopino (''Jacopino''), Colomba, Russo, etc.<ref name=tabarcenci/> [[Archivu:Tabarca (2005).jpg|thumb|Vista de la ciudá dende'l Campu.]] Les primeres cases terminar en [[1770]], añu en que se treslladó a los tabarquinos a la islla. Les obres corrieron a cargu del [[Inxeniería militar|inxenieru militar]] [[Fernando Méndez de Ras]],<ref name=coacv/> que construyó [[muralla|muralles]], [[Batería (artillería)|bateríes]], [[Bastión|baluartes]], tiñaces, puertes, [[almacen]]es y [[glacis]].<ref name=alicgen/> Les obres concluyeron cola construcción de cases pa los colonos, [[bóveda|bóvedes]] soterrañes onde almacenar los pertrechos militares, caballerizas, la ilesia, la casa del [[gobernador]] y les cases de [[Conceyu]], por si dalguna vegada llegara a tenelo (cosa que nunca asocedió). Amás, realizóse toa una serie d'instalaciones imprescindibles pa la vida isleña, como llavaderu, cisterna pa l'agua d'agua, fornos de pan, cal y yelsu, etc.<ref name=alicgen/> Nueve años dempués del empiezu de la colonización, ente'l [[24 de marzu|24]] y el [[25 de marzu]] de [[1779]], viaxó a la islla una comisión encargada d'arrexuntar un repartu de los residentes, correspondiente cola real situación residencial y llaboral de cada unu, que'l so informe suxirió una clara situación de cayente: la tierra apenes se trabayaba por cuenta de la poca calidá del terrén, les embarcaciones taben en desusu y faltes de caltenimientu, la mayoría de los colonos vivía raspiando la miseria, la fortaleza yá taba empezando a desmoronarse, faltaba agua, etc.<ref name=lleguen/> Por tanto, foi necesariu un plan específicu p'activar a la población residente, que se tradució na llegada de José Rouge como Comandante Interín de la Plaza.<ref name=lleguen/> Sicasí, la nueva situación xeopolítica de finales del [[sieglu XVIII]] y principios del [[sieglu XIX|XIX]] obligó a un cambéu nos oxetivos d'[[España]] nel [[mar Mediterraneu]], lo qu'amenorgó drásticamente la importancia militar de la islla y, poro, el númberu de la guarnición.<ref name=coacv/> Amás, en [[1835]], cola implantación del sistema constitucional retiráronse tolos privilexos y exenciones de qu'esfrutaben los tabarquinos.<ref name=nombresp/> Nel [[Diccionariu de Madoz]] ([[1845]]-[[1850]]) descríbese Tabarca yá nuna fase de ciertu cayente:{{cita|1=Pa gobiernu de la pobl[ación] y de la islla háy un alc[alde] p[edáneo] dependiente del ayunt[amiento] d'Alicante, nomáu pol Gefe Políticu, un gobernador ó comandante militar, y un alc[alde] de mar, que noma'l comandante de la marina de la prov[incia]. Ta edificada con regulares muralles y un espaciosu cast[illo] llamáu de San Pablo [...] Entiende unes 100 <span style="font-variant:small-caps">cases</span> habitables, sobresaliendo ente elles la del gobernador y la del cura; tópense toes en mala traza, y distribúyense en 2 cais principales, 6 caleyones y una plaza cuadrada [...] con un algibe á cada llau. Sirve de cárcel una torre sit[uada] á 300 vares de dist[ancia] de la c[iudad], na qu'hai ademas una igl[esia] parr[oquial] (San Pablo) [...] El <span style="font-variant:small-caps">comerciu</span> ye nulu; solo tien 7 pequeñes tiendes de comestibles qu'aproven el pueblu de lo necesario á la vida, y un fornu qu'abastez el ramu del pan. <span style="font-variant:small-caps">Pobl[ación]</span>: 100 vec[inos], 500 alm[as] [...]|2=''[[Diccionariu de Madoz]]''<ref name=madoz/>}} Finalmente, la guarnición, xunto col gobernador, abandonó la islla en [[1850]],<ref>{{Cita web |url=http://www.alicantevivo.org/2007/05/alicante-en-l'alcordanza92-la isla-de.html |títulu=La nuesa provincia na alcordanza: Tabarca 1 |obra=Alicante Vivu |fecha=4 de mayu de 2007 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010}}</ref> momentu en qu'empieza realmente'l cayente de la islla, que nun se recuperaría hasta bien entrada la [[década de 1960]].<ref name=coacv/> En [[1854]] inauguróse'l faru, que aportó a escuela de fareros.<ref name=nombresp/> Debíu per una parte al descensu siguíu de la población, y por otru a los planes especiales de proteición redactaos dende mediaos del [[sieglu XX]], les escases construcciones nueves asitiáronse nel interior del recintu cercáu y na zona del ismu, calteniendo asina la islla en xunto un aspeutu similar al que tenía nel [[sieglu XVIII]].<ref name=coacv/> Dende la [[década de 1980]] lleváronse a cabu obres de restauración na mayoría de los edificios de la islla como les muralles, el faru, la ilesia y, con mayor valumbu debíu al avanzáu estáu de ruina que presentaba, la Casa del Gobernador.<ref name=coacv/> El [[14 d'abril]] de [[1983]] declaróse la islla [[reserva marina de la Islla de Tabarca|reserva marina]], «con cuenta de caltener la fauna y flora marina de la zona y sirvir de base de repoblación en beneficiu de la riqueza ecolóxica de les agües colindantes».<ref name=nombresp/> Anque les cases orixinales fuéronse sustituyendo a lo llargo de los años, l'únicu conxuntu de vivienda específicamente nuevu constituyir un pequeñu conxuntu d'adosaos na parte suroeste del recintu cercáu, diseñaos pol arquiteutu Juan Luis Gallego.<ref name=coacv/> == Demografía == En [[1970]] Tabarca tenía una población de 242 habitantes, pero esta foi amenorgándose a bon ritmu dada la escasez de los medios de vida, que producieron una emigración empobinada principalmente escontra [[Santa Pola]] y [[Elx]].<ref name=tabarcenci/> En [[2003]] cuntaba con 111 habitantes y en [[2009]] tan solo 73.<ref name=tabarcenci/> Esti marcáu descensu poblacional ta causáu por, ente otros factores, una economía precaria, la falta de servicios y la posibilidá d'atopar meyores emplegos na península.<ref name=nombresp/> {| {{tablaguapa}} !bgcolor=black colspan=21|Evolución demográfica de Tabarca<ref name=ine /><ref name=lleguen /><ref name=toponimia>{{Cita web |url=https://books.google.es/books?id=fiW4xCTjUs4C&lpg=PA153&ots=DR8g0HnMGP&dq=tabarca%20toponimia&pg=PA154#v=onepage&q&f=false |títulu=Estudis d'onomàstica |volume=21 |idioma=catalán |editorial=L'Abadia de Montserrat |añu=2003 |isbn=9788484155263 |páxina=154}}</ref> |- ! !![[1769]] !![[1779]] !![[1876]] !! [[1920]] !![[1970]] !![[2000]] !![[2001]] !![[2002]]!![[2003]]!![[2004]]!![[2005]]!![[2006]]!![[2007]]!![[2008]]!![[2009]]!![[2010]] |- | Población||align=center| 311||align=center| 343||align=center| 634||align=center| 1055||align=center| 242||align=center|127 ||align=center|125 ||align=center|118 ||align=center|111 ||align=center| 112||align=center| 105|| align=center| 98|| align=center| 92|| align=center| 79|| align=center| 73|| align=center| 68 |} == Política == [[Archivu:Tabarca. Port Nou.JPG|thumb|Puertu de Tabarca.]] Pertenez a la ciudá d'[[Alicante]]<ref name=tabarcenci/> y, anque ye considerada una partida rural, alministrativamente ye parte del distritu sur de barrios que toma tamién el [[Palmeral]], [[Aguamarga]] y [[Urbanova]]. == Economía == Magar la economía tuvo nun principiu basada na [[pesca]],<ref name=tabarcenci/><ref name=alicgen/> según nel sofitu al destacamentu militar qu'esistía na islla,<ref name=historia/> na actualidá la principal actividá económica ye'l [[turismu]]. Nos meses de branu Tabarca puede llegar a recibir alredor de 3000 visitantes diarios.<ref name=historia/> == Servicios públicos == Hasta apocayá, Tabarca abastecer d'agua por aciu dos [[barcal|barcales]] que s'asitien na plaza de la Carolina, según al traviés de tanques que partíen dende Alicante.<ref name=tabarcenci/> Na actualidá esisten unos conductos qu'abastecen a la islla d'agua y electricidá dende la península.<ref>{{Cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/Comunidad/Valenciana/ALICANTE/ALICANTE_/MUNICIPIO/IBERDROLA/electrificacion/Tabarca/desahuciara/central/solar/construyida/isla/1988/elpepiespval/19980919elpval_18/Tes |títulu=La electrificación de Tabarca desahuciará la central solar construyida na islla en 1988 |obra=[[El País]] |fecha=19 de setiembre de 1998 |fechaaccesu=9 d'agostu de 2011}}</ref> Nel estremu este de la islla asítiase'l campusantu parroquial.<ref name=alicurb/> == Tresportes == La islla ta comunicada per llinies regulares de [[catamarán]] con [[Alicante]] y [[Santa Pola]],<ref name=aytostapola/> esistiendo tamién servicios estacionales a [[Guardamar del Segura]], Cabu Roig y [[Torrevieja]]. Por cuenta de les amenorgaes dimensiones d'islla, nel so interior nun esisten carreteres nin apenes tráficu de vehículos.<ref>{{cita llibru |títulu=Mapa Oficial de Carreteres |añu=2006 |edición=46ª |editorial=Ministeriu de Fomentu |ubicación=Madrid |isbn=84-498-0751-4}}</ref> == Patrimoniu == === Patrimoniu arquiteutónicu === [[Archivu:Tabarca. Puerta de la Trancada.jpg|thumb|Puerta de la Trancada o de San Gabriel.]] [[Archivu:Tabarca. Església 4.JPG|thumb|Ilesia de San Pedro y San Pablo en [[2010]].]] [[Archivu:Far de Tabarca cap 1865-1867, J. Laurent.jpg|thumb|Faru de Tabarca na [[década de 1860]], fotografía de [[J. Laurent]].]] La totalidá de la islla foi declarada [[Conxuntu Históricu-Artísticu]] el [[27 d'agostu]] de [[1964]],<ref name=patrimoniu>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca.html#ITEM3 |títulu=Patrimoniu artísticu |obra=Conceyu d'Alicante: Reserva Marina de Tabarca |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050613003553/http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca.html#ITEM3 |fechaarchivu=13 de xunu de 2005 }}</ref><ref name=islamus>{{Cita web |títulu=La islla de Nueva Tabarca |obra=Muséu Nueva Tabarca |url=http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca_muséu.html |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> con adscripción de materiales dende la dómina [[Altu Imperiu romanu|altoimperial]] hasta'l [[sieglu XIX]].<ref>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/documento/urbanismo/plangeneralprov/03-CATALOGO%20DE%20BIENES%20Y%20ESPACIOS%20PROTEXÍOS/02-ANEXOS/ANEXO-XACIMIENTOS%20ARQ/60.%20Tabarca.pdf |títulu=Plan especial de proteición arqueolóxica del términu municipal d'Alicante: Tabarca |obra=Conceyu d'Alicante |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> * '''[[Muralla de Tabarca|Muralla]]''':<ref>{{Cita web |url=http://www.alicante.es/documento/urbanismo/plangeneralprov/03-CATALOGO%20DE%20BIENES%20Y%20ESPACIOS%20PROTEXÍOS/02-ANEXOS/ANEXO-XACIMIENTOS%20ARQ/243.%20Sistema%20defensivu%20tabarca.pdf |títulu=Plan especial de proteición arqueolóxica del términu municipal d'Alicante: Sistema defensivu de la islla de Tabarca |obra=Conceyu d'Alicante |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> El so perímetru afacer al de la islla y construyóse na so mayor parte según los planes orixinales. Ta construyida en piedra, coles cares esteriores en [[sillería]].<ref name=alicmur>{{cita llibru |títulu=Alicante / Alacant, Tabarca: Rutes d'aproximamientu al patrimoniu cultural valencianu / Rutes d'aproximació al patrimoni cultural valencià|apellíos=Varela |nome=Santiago|autor2=Juan Calduch |añu=1983|otros=Joaquín Lara (diseñu gráficu) |editorial=Serviciu de patrimoniu arquiteutónicu: Conselleria de Cultura, Educación y Ciencia: Xeneralidá Valenciana |capítulu=Nueva Tabarca / Nova Tabarca: 3. Les muralles / 3. -yos muralles}}</ref> Esisten tramos de muralla bien deterioraos ya inclusive desmoronados sobre'l mar, y les almenes casi sumieron. Sicasí, dende 1980 lleváronse a cabu delles obres de reconstrucción y rehabilitación.<ref name=alicmur/> La muralla tien tres puertes, toes d'estilu barrocu:<ref name=patrimoniu/> ** '''Puerta de Llevante o de San Rafael''' (''Porta de Llevant o de Sant Rafel''): Ta asitiada al este y trátase de la vía de comunicación ente la ciudá y el campu, onde se topa'l puertu. Ante ella tendría de construyise un antemural que dexara la vixilancia del campu y del mar a entrambos llaos.<ref name=alicurb/> ** '''Puerta de la Trancada o de San Gabriel''' (''Porta de la Trancada o de Sant Gabriel''): Ye la puerta oeste y da pasu a l'antigua cantera d'onde s'estrayxo la piedra pa realizar les construcciones de la ciudá.<ref name=alicurb/> En dichu castru prevía la construcción d'un estelleru y una torre, que nun llegaron a realizase.<ref name=alicurb/> Pela redolada de la puerta topáronse enterramientos y vertideros de dómina [[imperiu romanu|romana]].<ref>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/documento/urbanismo/plangeneralprov2/MEMORIES/CATALOGO/ANEXO-XACIMIENTOS/YÁ-68%20198.%20Tabarca%2799-Puerta%20de%20San%20Gabriel.pdf |títulu=Plan especial de proteición arqueolóxica del términu municipal d'Alicante: Puerta de San Gabriel |obra=Conceyu d'Alicante |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> ** '''Puerta de Tierra, d'Alicante o de San Miguel''' (''Porta de Terra, d'Alacant o de Sant Miquel''): Ye la menor y ábrese a una pequeña cala na que s'atopaba'l puertu,<ref name=alicmur/> del que namái queda constancia pol amenorgáu espigón formáu pola roca natural.<ref name=coacv/> * '''[[Ilesia de San Pedro y San Pablo (Tabarca)|Ilesia de San Pedro y San Pablo]]''' (''Església de Sant Pere i Sant Pau''):<ref>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/documento/urbanismo/plangeneralprov/03-CATALOGO%20DE%20BIENES%20Y%20ESPACIOS%20PROTEXÍOS/02-ANEXOS/ANEXO-XACIMIENTOS%20ARQ/347.%20Ilesia%20de%20Tabarca.pdf |títulu=Plan especial de proteición arqueolóxica del términu municipal d'Alicante: Ilesia de Tabarca |obra=Conceyu d'Alicante |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> En [[1769]] yá esistía una pequeña capiya, que s'amplió a ilesia y foi bendicida en [[1770]]. L'edificiu actual ye exentu, de nave única y [[capiya|capiyes]] llaterales.<ref name=patrimoniu/> Sol so pavimentu hai tres bóvedes con sepultures.<ref name=tabarcenci/> Cuenta con dos puertes, una na fachada de poniente y otra na fachada sur, onde empieza la exa NS que se dirixía, en principiu, al castiellu que nunca llegó a construyise.<ref name=alicigl>{{cita llibru |títulu=Alicante / Alacant, Tabarca: Rutes d'aproximamientu al patrimoniu cultural valencianu / Rutes d'aproximació al patrimoni cultural valencià|apellíos=Varela |nome=Santiago|autor2=Juan Calduch |añu=1983|otros=Joaquín Lara (diseñu gráficu) |editorial=Serviciu de patrimoniu arquiteutónicu: Conselleria de Cultura, Educación y Ciencia: Xeneralidá Valenciana |capítulu=Nueva Tabarca / Nova Tabarca: 4. La ilesia / 4. L'església}}</ref> Tanto'l [[pórticu]] como los buecos de les ventanes son d'inspiración barroca, apoderando nelles les curves y les superficies alabeadas. Allegante a la ilesia construyó un edificiu destináu a casa del cura y a escueles.<ref name=alicigl/> * '''Casa del Gobernador''' (''Casa del Governador''):<ref>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/documento/urbanismo/plangeneralprov2/MEMORIES/CATALOGO/ANEXO-XACIMIENTOS/YÁ-67%20130.%20Casa%20Gobernador%20Tabarca.pdf |títulu=Plan especial de proteición arqueolóxica del términu municipal d'Alicante: Casa del Gobernador de Tabarca |obra=Conceyu d'Alicante |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> Al nun llegase nunca a edificar el [[castiellu]], la casa del Gobernador construyir nun llateral de la plaza, sobre la casa que se construyera pa caballerizas, con cuenta d'instalar un agospiamientu decente ya interín que tien pal Gobernador y Conceyu».<ref name=aliccas>{{cita llibru |títulu=Alicante / Alacant, Tabarca: Rutes d'aproximamientu al patrimoniu cultural valencianu / Rutes d'aproximació al patrimoni cultural valencià|apellíos=Varela |nome=Santiago|autor2=Juan Calduch |añu=1983|otros=Joaquín Lara (diseñu gráficu) |editorial=Serviciu de patrimoniu arquiteutónicu: Conselleria de Cultura, Educación y Ciencia: Xeneralidá Valenciana |capítulu=Nueva Tabarca / Nova Tabarca: 5. La casa del Gobernador / 5. La casa del Governador}}</ref> En xunto trátase d'una edificación de dos plantes y cubierta a cuatro agües. Parte de la planta baxa reflexa l'usu d'almacenaxe que primeramente taba previstu, destacando sobremanera los grandes espacios llibres, sosteníos pola doble arcada entemedia.<ref name=aliccas/> Na actualidá ta totalmente restaurada y alluga un hotel.<ref name=aytostapola>{{Cita web |url=http://www.turismosantapola.es/tabarca/ye.php?lang=es |títulu=Isla de Tabarca |obra=Conceyu de Santa Pola |añu=2008 |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100625124736/http://www.turismosantapola.es/tabarca/ye.php?lang=es |fechaarchivu=25 de xunu de 2010 }}</ref> * '''Torre de San José''' (''Torre de Sant Josep''): Los sos antecedentes tán nes construcciones realizaes nos sieglos [[sieglu XIV|XIV]] y [[sieglu XV|XV]] y ta asitiada nel terciu oeste del campu. L'edificiu actual, obra de Baltasar Ricoud,<ref name=patrimoniu/> tien forma de tueru [[pirámide (xeometría)|piramidal]] con planta cuadrada y alredor d'ella proyeutóse un foso que nunca se construyó. La puerta d'accesu atopar a eleváu altor sobre'l terrén, dende onde puede aportase al traviés d'una amenorgada escalera. Nel so interior esiste un patiu cuadráu. Los paños de les [[fachada|fachades]] son llisos y les esquines taben provistes de garitones que sumieron al abandonase l'edificiu.<ref name=alictor>{{cita llibru |títulu=Alicante / Alacant, Tabarca: Rutes d'aproximamientu al patrimoniu cultural valencianu / Rutes d'aproximació al patrimoni cultural valencià|apellíos=Varela |nome=Santiago|autor2=Juan Calduch |añu=1983|otros=Joaquín Lara (diseñu gráficu) |editorial=Serviciu de patrimoniu arquiteutónicu: Conselleria de Cultura, Educación y Ciencia: Xeneralidá Valenciana |capítulu=Nueva Tabarca / Nova Tabarca: 6. La torre y el faru / 6. La torre i el far}}</ref> Mientres el [[sieglu XIX]] foi utilizáu como prisión del estáu.<ref name=tabarcasenci>{{Cita llibru |editorial= Editorial Prensa Valenciana |títulu= Gran Enciclopedia Temática de la Comunidá Valenciana |añu= 2009 |volume= Historia |capítulu= Tabarca, castiellu de}}</ref> * '''[[Faru de Tabarca|Faru]]''' (''Far''):<ref>{{Cita web |url=http://www.alicante-ayto.es/documento/urbanismo/plangeneralprov/03-CATALOGO%20DE%20BIENES%20Y%20ESPACIOS%20PROTEXÍOS/02-ANEXOS/ANEXO-XACIMIENTOS%20ARQ/348.%20Faru%20de%20Tabarca.pdf |títulu=Plan especial de proteición arqueolóxica del términu municipal d'Alicante: Faru de Tabarca |obra=Conceyu d'Alicante |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> Inaugurar en [[1854]],<ref name=patrimoniu/> según planos d'Agustín Elcoro Berocíbar,<ref name=cron7/> y trátase d'un edificiu de grandes dimensiones que sirvió d'escuela de [[fareru|fareros]]. Ta formáu por un cuerpu inferior de volume cúbico de dos plantes destinaes a vivienda. Sobre él alza la torre prismática que sostenía'l mecanismu de [[llume físico|llume]], güei esmanteláu. Estilísticamente pertenez al [[Arquiteutura neoclásica|neoclasicismu]], anque la so cronoloxía ye daqué tardía. En [[1971]] construyir al so llau un nuevu faru de [[formigón]] armáu,<ref name=alictor/> el cual foi sicasí baltáu en [[1998]] pa recuperar el faru orixinal.<ref name=cron7>{{Cita web |url=http://www.alicantevivo.org/2008/02/crnicas-tabarquinas-vii_24.html |títulu=Cróniques tabarquinas (VII) |obra=Alicante Vivu |fecha=24 de febreru de 2007 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010 |autor=Armando Parodi}}</ref> === Patrimoniu natural === * '''[[Reserva marina de la Islla de Tabarca]]''': Asitiada nes agües circundantes a la islla, foi declarada en [[1986]], lo que la convierte na primer reserva marina d'[[España]].<ref name=islamus/> Ye un auténticu abellugu tantu pa la [[flora]] como pa la [[fauna]] marina.<ref name=tabarresenci/> * '''Cueva del Llop Marí''': Asitiar na aguada meridional de la islla, so les muralles. Presenta dos boques allegantes con accesu per mar y ye visitable por embarcaciones de pequeñu [[caláu]], con un percorríu de 100 metros. Según la lleenda popular ye l'abellugu d'una horrible bisarma marina, de cuerpu llisu y mafosu con boca armada de dientes de distintos tamaños y formes, al cual escuerren los tabarquinos peles nueches.<ref name=tabarcllopenci>{{Cita llibru |editorial= Editorial Prensa Valenciana |títulu= Gran Enciclopedia Temática de la Comunidá Valenciana |añu= 2009 |volume= Historia |capítulu= Llop Marí, cueva del}}</ref> == Urbanismu == [[Archivu:Tabarca. Plànol de la ciutat.png|thumb|310px|Planu de la ciudá na [[década de 2000|primer década]], cola cortil cercada y el puertu.]] L'esquema urbanísticu de Tabarca respuende a la tradición española de creación de nueves ciudaes, de la cual esiste una llarga esperiencia n'[[América]] y, yá nel [[sieglu XVIII]], cola formación de les poblaciones de [[Sierra Morena]], según les Pías Fundaciones de la [[Vega Baxa del Segura]].<ref name=alicurb>{{cita llibru |títulu=Alicante / Alacant, Tabarca: Rutes d'aproximamientu al patrimoniu cultural valencianu / Rutes d'aproximació al patrimoni cultural valencià|apellíos=Varela |nome=Santiago|autor2=Juan Calduch |añu=1983|otros=Joaquín Lara (diseñu gráficu) |editorial=Serviciu de patrimoniu arquiteutónicu: Conselleria de Cultura, Educación y Ciencia: Xeneralidá Valenciana |capítulu=Nueva Tabarca / Nova Tabarca: 2. Urbanismu / 2. Urbanisme}}</ref> Formalmente recueye'l planteamientu [[Utopía#Les utopíes renacentistes|utópicu barrocu]], al tar cercada na llende oeste de la islla ente que'l restu, denomináu ''el campu'', taba destináu a l'[[agricultura]] que, xunto cola [[pesca]], constituyiríen les fontes de subsistencia de los habitantes.<ref name=alicurb/> El planu ta integráu por dos exes principales, unu EO y otru NS, que se crucien na gran plaza central, denomada de la Carolina n'honor al rei, y la cual proyeutóse con un pórticu periféricu que nunca llegó a realizase. La finalidá de los dos exes esprender del planu orixinal. La exa EO, de mayor llargor, ye funcional y sirve principalmente pa coneutar la ciudá col esterior, al tar nos sos estremos dos de les tres puertes de la fortificación. El so allongamientu imaxinariu sigue hasta la torre de San José y más allá, al [[faru]].<ref name=alicurb/> La exa tresversal ye más bien simbólicu, y tendría de xunir la ilesia col castiellu y la casa del gobernador que se toparía nel so interior. Estos dos últimos edificios, sicasí, nunca se construyeron.<ref name=alicurb/> Les restantes cais disponer en paralelu a los dos grandes exes, formando un treme [[ortogonal]] colos llaos de mayor llargor en direición EO. Les cais, formaes por dos files de viviendes con fachaes a cais opuestes, dexen nel so interior un patiu corríu a lo llargo de tola mazana.<ref name=alicurb/> El sistema urbanu completar por aciu una serie de places. Amás de la plaza central (la Carolina), esisten la plaza del Conde al pie de la puerta de Llevante y la de Baillecourt, al pie de la de la Trancada. Otra abre ante la ilesia, ente que la que tenía d'abrir ante'l castiellu nunca llegó a realizase.<ref name=alicurb/> == Cultura == [[Archivu:Tabarca. Almadraba i port.JPG|thumb|Edificiu de la Almadraba, sede del Muséu Nueva Tabarca.]] * '''[[Muséu Nueva Tabarca]]''': Ta asitiáu nel edificiu de la Almadraba, un antiguu almacén usáu principalmente pa la pesca del [[atún]].<ref name=islalm>{{Cita web |títulu=L'edificiu de la Almadraba |obra=Muséu Nueva Tabarca |url=http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca_muséu.html |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> El muséu, fundáu en [[2004]],<ref>{{Cita web |url=http://www.anuariosculturales.com/Museos%20CV/PDF%20museos%2009/testos%20museos%202009/005%20ALICANTE%20TABARCA.pdf |títulu=Muséu Nueva Tabarca |obra=anuariosculturales.com |fecha=20 de febreru de 2009 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010 }}</ref> centrar nel estudiu y espardimientu de les rellaciones que les poblaciones costeres establecieron, al traviés del tiempu, cola so redolada natural, emplegando como paradigma la islla de Tabarca, y con éses esponiendo'l so espaciu natural, terrestre y marín, xunto col so conxuntu históricu.<ref name=islaelm>{{Cita web |títulu=El muséu |obra=Muséu Nueva Tabarca |url=http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca_muséu.html |fechaaccesu=29 de xunu de 2010 }}</ref> * '''Fiestes mayores''': celebrar n'honor a [[Pablo de Tarsu|San Pablo]], patrón de la islla, y a [[San Pedro]].<ref name=tabarcenci/> === Llingua === Tabarca ye la única llocalidá del términu municipal d'[[Alicante]] na que se caltién l'usu cotidianu del [[valencianu]],<ref name=idioma>{{Cita web |url=http://www.avui.cat/cat/notices/2009/08/els_confins_de_la_llengua_3_illa_de_tabarca_68275.php |títulu=Els confins de la llengua (3): Illa de Tabarca |autor=Jordi Palmer |fecha=8 de setiembre de 2009 |idioma=catalán |obra=Diariu Avui |fechaaccesu=30 de xunu de 2010}}</ref> yá que dáu'l so aislamientu la sustitución llingüística a favor del [[idioma español|español]] nun foi tan acusada como na capital. Ye notable'l fechu de que n'apenes dos años el xenoveses que poblaron la islla sustituyeren l'[[idioma ligur|ligur]] pol valencianu, y que nun caltuvieren nengún rastru de la so llingua orixinal, amás de los apellíos.<ref name=idioma/> Sicasí, la sobrevivencia del dialeutu alicantín na islla ta bien amenazada por cuenta de la acusada emigración y a l'ausencia de dotaciones educatives.<ref name=idioma/> === Tabarca na lliteratura y el cine === L'escritor [[Málaga|malagueñu]] [[Salvador Rueda]], precursor del [[modernismu (lliteratura n'español)|modernismu]], instalar en Tabarca a principios del [[sieglu XX]] por iniciativa de [[Gabriel Miró]] y gracies a les xestiones del inxenieru Antonio Sanchís Pujalte, de quien dixo que convirtiera a Tabarca na ''Islla de los Poetes''.<ref name=nombresp/> Mientres la so estancia, en mayu de [[1908]], el Centru d'Escritores y Artistes y l'Atenéu Científico y Lliterario entamáron-y un homenaxe que s'enllargó mientres dos díes, nel que, ente otres coses, concedióse-y a Rueda'l títulu de fíu adoptivu d'[[Alicante]] y regalóse-y un terrén na islla, nel que'l poeta decidió construyir la so residencia.<ref name=nombresp/> L'escritor [[Tárbena|tarbení]] Miguel Signes Molines, que compartió cárcel con [[Miguel Hernández]] tres la [[Guerra Civil Española|guerra civil]], escribió la novela ''Tabarca''. Nella narra la historia d'un activista políticu [[II República Española|republicanu]] que, escorríu pol [[franquismu]], abellugar en Tabarca.<ref name=peli>{{Cita web |url=http://www.alicantevivo.org/2007/06/tabarka.html |títulu=Tabarka |obra=Alicante Vivu |fecha=24 de xunu de 2007 |fechaaccesu=30 de xunu de 2010}}</ref> La obra de Signes llevar al cine en [[1996]] col títulu de ''Tabarka'' y, so la direición de Domingo Rodes, rodóse íntegramente na islla.<ref name=peli/> En 1996 l'autor menorquín [[Ponç Pons]] escribió la novela xuvenil ''Memorial de Tabarca'', que'l so desenllaz trescurre na islla. En 2012 publicóse la [[novela negra]] ''Dos langosta pa ti… d'esta barca'', de María Jesús Toro, ambientada na Tabarca de mediaos del sieglu XX, en plenu despegue turísticu.<ref>{{Cita web |url=http://www.editorial-club-universitario.es/llibro.asp?ref=5268 |obra=Editorial Club Universitariu |títulu=Dos llagostes pa ti... d'esta barca |fechaaccesu=14 de mayu de 2010}}</ref> == Ver tamién == * [[Barcu llétricu]] * [[Sablera de Tabarca]] * [[Puerto Viejo (sablera)|Sablera del Puertu Viejo]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * {{commonscat|Tabarca}} * [https://web.archive.org/web/20050613003553/http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca.html Tabarca na web del Conceyu d'Alicante] * {{Enllaz rotu|1=Web del Muséu Nueva Tabarca |2=http://www.alicante-ayto.es/medioambiente/rmtabarca_mus%C3%A9u.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de la Comunidá Valenciana]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] sob36bwta9do4vvrzns1wfiunitkgok 0 130696 4493661 4466827 2026-05-17T19:28:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493661 wikitext text/x-wiki El '''[[idioma español|español]]''' foi'l primer [[idioma oficial]] y unitariu de [[Filipines]], dende la llegada de los españoles en 1565 hasta la segunda metá del sieglu XX. Amás d'oficial, l'español aportó a la llingua común y [[llingua vehicular|vehicular]] del país ente finales del sieglu XIX y principios del XX. En 1863 creóse un sistema d'[[educación pública]] qu'impulsó considerablemente la conocencia del español nel país. L'héroe nacional [[José Rizal]] escribió la mayoría de les sos obres n'español, al igual que la mayoría d'escritores y pensadores del sieglu XIX. La [[Revolución filipina]] articular n'idioma español, y la [[Primer República Filipina]] fundada en 1899 estableció l'español como idioma oficial. La [[Constitución de Malolos|primer Constitución de Filipines]], al igual que l'himnu nacional filipín escribir n'español. Na primer metá del sieglu XX, l'español taba bien espublizáu nes grandes ciudaes. Yera la llingua de la prensa, la cultura, el comerciu y, hasta ciertu puntu, de la política filipina. L'español caltuvo'l so estatus oficial (xunto col inglés y el tagalu) hasta [[1973]], estatus que tenía dende [[1571]].<ref>{{cita web |url=http://www.elcastellano.org/filipines.html|títulu=http://www.elcastellano.org/filipines.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111004165647/http://www.elcastellano.org/filipines.html|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2011}}</ref> La Proclamación Presidencial núm. 155 del 15 de marzu de dichu añu 1973, inda a valir, ordena que l'español va siguir siendo idioma oficial en Filipines pa toos aquellos documentos oficiales de la dómina colonial que nun fueron traducíos a la llingua nacional. Dempués de la eliminación como idioma oficial en 1973, l'español tamién foi esaniciáu como asignatura obligatoria na universidá en [[1987]]. En 2009, l'académica y ex-presidenta filipina [[Gloria Macapagal-Arroyo]] foi gallardoniada col [[Premiu Internacional Don Quixote]],<ref name="telecinco.es">{{cita web |nome=Axencia EFE|enllaceautor=telecinco.es|títulu=Gloria Macapagal y Mario Vargas Llosa, premiaos colos Don Quixote 2009|añu=2009|url=http://www.telecinco.es/informativos/cultura/noticia/956888/956888|fechaaccesu=2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110920172529/http://www.telecinco.es/informativos/cultura/noticia/956888/956888|fechaarchivu=20 de setiembre de 2011}}</ref><ref name="ntrzacatecas.com">{{cita web|nome=Gabriel Rodríguez|enllaceautor=ntrzacatecas.com|títulu=Otorguen a presidenta de Filipines premiu Don Quixote de la Mancha|añu=2009|url=http://www.ntrzacatecas.com/seiciones/cultura/2009/06/08/otorgan-a-presidenta-de-filipinas-premio-don-quixote-de-el mancha/|fechaaccesu=2009}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Vargas/Llosa/presidente/Filipinas/reciben/Premio/Don/Quixote/elpepucul/20100415elpepucul_7/Tes|títulu=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Vargas/Llosa/presidente/Filipinas/reciben/Premio/Don/Quixote/elpepucul/20100415elpepucul_7/Tes }}</ref> que reconoz la iniciativa educativa de la [[República de Filipines]] d'introducir el [[idioma español]] nos planes d'estudiu nacionales, qu'amplía l'área de collaboración política, institucional y económica que se desenvuelve en llingua castellana. Nesti sentíu, el 23 de febreru de 2010, mientres la [[V Tribuna España-Filipines]] algamóse l'alcuerdu, ente'l [[Ministeriu d'Educación de Filipines]], el [[Ministeriu d'Educación (España, 2009-2011)|Ministeriu d'Educación d'España]], l'[[Institutu Cervantes]] y l'[[Axencia Española de Cooperación Internacional pal Desenvolvimientu]] (AECID), pol que tolos alumnos de secundaria de Filipines van estudiar español en 2012.<ref>{{cita web |nome=EUROPA PRESS|sitiuweb=https://www.europapress.es|títulu Tolos alumnos de Secundaria de Filipines van tener la opción d'estudiar español|añu=2010|url=https://www.europapress.es/catalunya/noticia-toos alumnos secundaria-filipines-estudiaren-castellanu-20100223131918.html|fechaaccesu=2010}}</ref> Anguaño sicasí l'español sigue siendo namái llingua opcional na escuela filipina y ye falada pol 2% de la población del país. {{ensin referencies|<!-- payares 2016 -->}} == Historia == L'idioma español empezó a predominar sobre les munches llingües natives de [[Filipines]] a partir de [[1565]], fecha en que la espedición de [[Miguel López de Legazpi]] y [[Andrés de Urdaneta]] procedente de la [[Nueva España]], güei [[Méxicu]], llega a [[Isla de Cebú|Cebú]] y funda el primer asentamientu español nes islles. De primeres, el deprendimientu del español yera opcional, non obligatoriu. Como en dellos llugares d'[[América]], los misioneros predicaron el [[catolicismu]] a los nativos en llingües llocales. En [[1593]], fundóse la primer imprenta local. En 1595 establezse la primer institución académica del país, el Colexu de San Ildefonso, fundáu polos xesuites en Cebú y que más tarde se convertiría na Universidá de San Carlos. En Manila fúndase la [[Universidá de Santu Tomás (Filipines)|Universidá de Santu Tomás]] polos [[dominicos]] en [[1611]]. Dambes universidaes apuéstense'l reconocencia d'universidá más antigua d'Asia. [[Ficheru:Manila Walled City Destruction May 1945.jpg|thumb|200px|Fotografía de Intramuros destruyíu mientres la II Guerra Mundial.]] En 1863, la reina [[Sabela II d'España]] decreta la creación d'un [[Educación pública|sistema escolar públicu]] en tolos territorios españoles. Esto da llugar a la creación d'escueles públiques con enseñanza n'español na mayoría de pueblos y ciudaes de Filipines. A principios del sieglu XX, l'español caltiénse como la llingua franca del país y l'idioma de la educación, prensa, comerciu, política y xusticia. En Manila, l'español xeneralizárase hasta envalorase alredor del 50% la población de la capital con capacidá pa comunicase n'español a finales del sieglu XIX.<ref name="Rodríguez-Ponga"> Pero ¿cuántos falen español en Filipines? http://descargas.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/bameric/01350553135573500088680/209438_0011.pdf</ref> En 1898, calcúlase qu'alredor del 15 o 20% de la población del archipiélagu sabría falar español. Unos años antes el porcentaxe sería abondo menor, siendo en 1870 en redol al 2 o 3% según datos del estadista Agustín de la Cavada y Méndez de Vigo. Inclusive dempués de la ocupación norteamericana y la introducción del inglés como llingua d'instrucción en colexos públicos, y a pesar de la muerte d'un 15% de tola población filipina na guerra contra los Estaos Xuníos, la gran mayoría d'ellos instruyíos subversivos y antiguos militares, y, por tanto, de xuru na so mayoría capaces de falar n'español, sigui predominando nes principales ciudaes, como vehículu principal de comunicación ente filipinos, hasta a lo menos, la segunda década del sieglu XX, cuando se prohibe la educación n'otra llingua que nun seya inglés. L'idioma oficial de tolos tribunales y los sos rexistros va ser l'idioma español hasta'l [[1 de xineru]] de [[1913]]. Dempués d'esa fecha l'inglés va ser l'idioma oficial, pero n'asuntos xudiciales podrá utilizase l'idioma español, disponiéndose d'intérpretes y nos casos en que toles partes o abogaos axustar por escritu, les actuaciones van llevar a cabu n'español.<ref>{{cita web|url=http://www.gov.ph/1912/10/|títulu=MESSAGE OF THE GOVERNOR-GENERAL TO THE THIRD PHILIPPINE LEGISLATURE MANILA, October 16, 1912.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161007180022/http://www.gov.ph/1912/10/|fechaarchivu=2016-10-07}}</ref> Los argumentos yeren claros: {{Cita|"... Nun s'afirma la superioridá del idioma Inglés al traviés d'otros que tienen la lliteratura y la hestoria, cola esceición, seique, que cada vez ye tan rápido que'l llinguaxe de los negocios del mundu, sobremanera nel Alloñáu Oriente, que los países líderes nel esfuerciu comercial y científicu tienen casi universalmente fechu'l so estudiu una parte del so sistema d'escueles públiques. '''Ye l'únicu llinguaxe que yera posible enseñar xeneral en tol Archipiélagu'''. Desgraciadamente, la política de la soberanía anterior equí nun dexaba la enseñanza xeneral de la llingua española, polo que yera conocíu polos comparativamente pocos. Puesto que la capacidá d'utilizar un llinguaxe común ye unu de los elementos esenciales pa la realización de les aspiraciones polítiques del pueblu filipín, ye importante ver hasta qué puntu avancemos nesta direición..."|MESSAGE OF THE GOVERNOR-GENERAL TO THE THIRD PHILIPPINE LEGISLATURE. }} El [[31 d'avientu]] de [[1916]] créase'l Boletín Oficial (''Official Gazette'') que se va publicar selmanalmente y por separáu, tantu nos idiomes español ya inglés.<ref>{{cita web|url=http://www.gov.ph/1916/12/|títulu=ACT NON. 2657 AN ACT CONSISTING AN ADMINISTRATIVE CODE SECTION 41. ARTICLE XI Official Gazette|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102120041/http://www.gov.ph/1916/12/|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> El predominiu del español sobre l'inglés enllargar nun constante cayente hasta aproximao'l final de la [[Segunda Guerra Mundial]]. A partir d'entós, con yá dos generación educaes n'inglés, l'español pierde relevancia. Amás, la destrucción del barriu d'[[Intramuros]] y La Ermita pola aviación norteamericana mientres la [[Batalla de Manila (1945)|Batalla de Manila]] acaba col principal nucleu de cultura hispánica y llingua española de Filipines (unos 300.000 hispanofalantes tan solo en Intramuros). Anque haya delles esceiciones familiares y personales, suelse considerar a la xeneración nacida na posguerra mundial (hasta 1950 aprox.) la última xeneración hispanofalante, momentu nel cual, tres la masacre de la fallida guerra de la independencia, la represión llingüística y los bombardeos de la Segunda Guerra Mundial, la sociedá hispanofalante considérase totalmente esleida y nun vuelve haber relevu xeneracional hispanofalante. Anguaño, los filipinos hispanofalantes dafechu competentes, siquier a nivel oral, nun son monollingües españoles y namái en casos escepcionales tienen una edá inferior a los 55 años, pola non continuidá del relevu xeneracional nel usu del idioma. == Influencia nos otros idiomes == Hai aproximao 8.000 raigaños españoles en [[Idioma tagalu|tagalu]], y alredor de 6.000 raigaños españoles en [[Llingües bisayes|bisayo]] y otros dialeutos filipinos. El sistema numbéricu n'español, el calendariu, el tiempu, etc. siguen siendo usaos con leves cambeos. Miles de pallabres españoles caltuviéronse en tagalu y otres llingües llocales, tales como: * ''bapór'' (‘vapor', barcu), * ''baka'', (‘vaca'), * ''kastilà'' utilizar pa referise a los españoles (castellanos) y al so idioma. * ''kwarta'' (‘cuarta'), * ''pera'' (‘perra' o ‘monedes'), * ''relós'' (‘reló', orixinalmente col soníu francés de la ''j''), * ''sabón'', ‘xabón' (la ''j'' pronunciábase como'l francés ''je''<!-- y como 'jsh ' en portugués-->), * ''baraha'' (‘baraxa', baraxa de naipes), * ''lamesa/mesa'' (‘mesa'), * ''kaldereta'' (‘caldereta', guisu de carne), * ''tinidór'' (‘tenedor'), * ''silya'' (‘siella'), * ''baso'' (‘vasu'), * ''bankito'' (‘banqueta' siella pequeña), El [[Idioma chabacano|chabacano]], tamién llamáu zamboangueño o chavacano, ye una llingua criolla basada nel español de les Filipines. El chabacano concéntrase, sobremanera, nel sur, nes provincies de [[Zamboanga]] y Isabela - Basilán y partes de Davao, anque dalgunos falantes tamién s'atopen en Luzón (Cavite y Ternate). A principios del [[sieglu XVII]] l'imprentador tagalu [[Tomás Pinpin]] entamó la xera d'escribir un llibru en tagalu con calteres llatinos con cuenta d'enseñar l'español a los tagalos. El so llibru, publicáu pola prensa dominica onde él trabayaba, apaeció en [[1610]], el mesmu añu en que'l Padre Blanques de San José publicaba la primera ''Gramática del tagalu''. El testu de Pinpin, pela so parte, utilizaba'l tagalu pa disertar sobre l'español. Col llibru, Pinpin foi'l primer filipín nativu en ser escritor y publicista. Como tal, resulta instructivu cuando esplica l'interés que-y animaba a traducir del tagalu a principios de la dómina colonial. Pinpin ellabora la so traducción más bien refugando que nun refugando les normes d'acentuación del idioma español. == [[Falsos amigos]] == Les pallabres siguientes son engañoses. Paecen ser españoles o son les pallabres españoles que camudaron de significáu en delles llingües filipines. * ''baho'' significa 'güel mal' (paecíu a «baxu»). * ''barkada'' significa 'peada' (paecíu a «barcada»). * ''kontrabida'' significa 'malváu' (paecíu a «contra vida»). * ''sabi'' significa 'dicir' (paecíu a «sabi»). * ''siguro'' significa 'quiciabes' (paecíu a «seguru»). * ''syempre'' significa 'de xacíu' (paecíu a «siempres»). * ''pirmi'' en bisayo y chabacano significa 'siempres' (deriváu de «firme»). * ''basta'' significa 'a condición que'. * ''lente'' significa 'suelu, tierra'. * ''llutu'' significa 'cocinar'. * ''maske/maski'' significa 'entá' o 'sicasí' (paecíu a «más que»). * ''kubeta'' significa 'retrete' (deriváu de «cubeta»). * ''kasilyas'' en bisayo y chabacano significa 'retrete' (deriváu de «caxellos»). * ''lamierda/lamyerda'' significa 'salir de xordia' (paecíu a «la mierda»). * ''[[putu]]'' significa 'una torta d'arroz' (paecíu al masculín de «puta»; en dellos países de Hispanoamérica significa ‘homosexual' y n'otros "muyeriegu"). * ''sugal'' significa 'xugada con dineru'<!--;'venturera'--> (paecíu a «xugar»). * ''mamón'' significa 'pan mullío'. * ''pera'' significa "perra" o 'dineru'. * ''kasí/kasé'' significa 'porque', 'ye que' (proveniente del inglés ''because''), paecíu a «casi». * ''silbí'' significa propósitu, l'usu (paecíu a «sirvir»). * ''palengke'' significa 'mercáu' (deriváu del mexicanismo «palenque»). Sicasí, la pallabra que s'usa pa designar "caxa fuerte" tien casi'l mesmu significáu n'español, pos se diz "caxa de fierro". == [[Filipinismos]] (pallabres d'orixe filipín) == Les pallabres siguientes pueden atopase nel [[Diccionario de la lengua española]] de la [[Real Academia Española|RAE]]: * [[carabao]] * [[barangay]] * [[yoyó]] * [[abacá]] * [[cogón]] * [[sampaguita]] * [[baguio (furacán)]] * [[paipay]] * [[bolu (cuchiellu)|bolu]] (cuchiellu grande de fueya llarga, emplegáu como arma, pa cortar cañes o como preséu de llabranza). * [[dalaga]] * [[feluz]] (Trátase d'un filipinismo inda non documentáu na RAE, que'l so significáu ye ''terciopelu'', que vien del [[Idioma tagalu|tagalu]] y del bisayo "pelus", y ésti del términu [[idioma francés|francés]] "velours"). * dabuti, dabuten o la hipercorrección de buten (en filipín, mabuti) === Incorporaciones al español filipín === * [[Nahuatlismos]], estrayíu del ''[[Diccionariu de Filipinismos]]'' editáu [[1921]].<ref>[http://www.historicas.unam.mx/publicaciones/revistas/nahuatl/pdf/ecn02/021.pdf Dellos nahuatlismos nel castellán de Filipines] en: ''Estudios de Cultura Náhuatl''. [[Miguel León-Portilla]]. Consultáu'l 04-09-2012</ref> == Nacionalismu idiomático == L'español en Filipines foi vector de [[nacionalismu]] ante dos imperios: [[España]] y [[Estaos Xuníos]]. L'actitú nativista criticó l'español en Filipines como una imposición colonial. Los flaires y funcionarios esforciar n'aprender les llingües indíxenes. De toes formes, les élites natives decidieron ilustrase n'español, y éstes de la mesma fueron asonsañaes pola población urbana. Considerando esti fenómenu, faise necesariu al estudiosu de la hestoria y la [[cultura filipina]]s conocer un idioma nel que s'escribió una estensa cantidá de documentación de calter xurídicu y alministrativu en dómina colonial, amás d'un importante corpus d'interés históricu, llingüísticu y lliterariu. Nél figuren les primeres grandes obres de la lliteratura filipina, según dalgunes de les más completes y detallaes gramátiques descriptives que s'escribieron sobre munches de les llingües natives del país. Esto llevábase a cabu por clérigos de les distintes órdenes, cuantimás [[xesuites]], tal como asocediera n'[[Hispanoamérica]] con llingües como'l [[Llingües quechues|quechua]], el [[idioma guaraní|guaraní]] o'l [[Náhuatl]]). Tamién n'español escribieron la primer constitución como república independiente, el so himnu nacional, los sos proclames, los sos decretos gubernamentales, etc. [[Ficheru:La-solidaridad1.jpg|thumb|200px|left|La Solidaridá]] Mientres la [[Capitanía Xeneral de les Filipines|dómina colonial española]] y, hasta ciertu puntu, mientres la d'alministración d'Estaos Xuníos, l'español foi la [[llingua vehicular]] que sirvió al propósitu d'unificación nacional, por culpa de que el [[Idioma tagalu|tagalu]] nun tener entá'l prominente papel que dempués llogró. Cada rexón tenía la so llingua y cultura propies, y l'habitante d'elles víase a sigo mesmu como [[ilocano]], [[Idioma pampango|pampango]], [[cebuano]], etc. Esto ye, inda ensin conciencia de ser filipín. La llingua empieza a xeneralizase a partir de los decretos de modernización de los gobiernos de [[Sabela II d'España|Sabela II]] d'España, a mediaos del [[sieglu XIX]]. Los miembros del estamentu social mestizu o español que contribuyó a la estensión de la llingua y cultura hispániques yeren conocíos como los «[[Ilustraos (Filipines)|ilustraos]]». Tres el mutis d'España y so dominación d'Estaos Xuníos, ellos diéronse a sigo mesmos la misión de relevar a España nel espardimientu d'una identidá y nacionalidá de raigañu hispánicu, entá a cuenta de enfrentase a los designios d'Estaos Xuníos de destruyir toa muerte de cultura hispánica nes Islles. Nun espolletó la causa hispánica en Filipines, sobremanera en pereciendo gran parte d'aquellos «ilustraos» nel bombardéu d'Estaos Xuníos de [[1945]] sobre [[Manila]], alma y cabeza de la futura nación insular y, tres la guerra, por trate engrosada dicha ciudá por mases migrantes ayenes a tou sentíu hispanizante. A finales del [[sieglu XIX]], l'escritor nativu [[José Rizal]], coles sos noveles ''[[Noli me tangere (novela)|Noli me tangere]]'' y ''[[La tramposería]]'', publicaes en [[Bélxica]] y [[Alemaña]] respeutivamente, contribúi pela so parte a destacar la componente malaya nel sentíu nacionalista filipín, pero esixendo a España que promueva la educación y, poques gracies, la xeneralización de la llingua española como vehículu d'información. De la obra de Rizal, el grupu independentista [[Katipunan]] estraxo les conseñes más ardorosas pa combatir la dominación española. Dambes noveles yeren un alegatu contra los defectos de l'alministración colonial, cuantimás del poder conferíu a les órdenes relixoses, que según Rizal, reconocíu [[masón]], amosábense opresoras. Rizal escribió tamién en [[Idioma tagalu|tagalu]], siendo bultables les sos contribuciones a la [[llingüística]] de dichu idioma nativu. Les órdenes relixoses de les islles se enfurecieron cola publicación de les obres de Rizal, y los sos Provinciales nun agambaron hasta consiguir que les autoridaes españoles aprehendiesen y executaren a Rizal, güei consideráu mártir del colonialismu y padre de la [[patria]] filipina. == Dómina de dominación d'Estaos Xuníos == {{Ap|Ocupación de Filipines por Estaos Xuníos}} En [[1898]], la xunta constituyente de la [[Primer República Filipina]], activa en [[Malolos]], [[Bulacán]], estableció l'español como primer llingua oficial. Terminaba entós el dominiu colonial español. La mayoría de los medios de comunicación como prensa, radio, documentos y decretos gubernamentales, según la educación, utilizaben inda l'español. L'español caltuvo'l so prestíu y usu hasta bien avanzáu'l [[sieglu XX]]. Dellos investigadores afirmen que tardó más de cincuenta años n'imponese l'inglés sobre l'español, sobremanera pola dificultá que entrañaba'l deprendimientu del [[idioma inglés|inglés]] y (nun principiu) porque la posesión del español yera señal d'eleváu estatus cultural y económicu. Anque l'inglés yera promovíu ya inclusive forzáu pola alministración [[colonial americana]] como llingua de la educación y del gobiernu, gran parte de la lliteratura d'entós escribióse en llingua española. La razón ye que la mayor parte de les elites d'aquella xeneración, educaes n'español, per primer vegada esperimentaben la llibertá de disentir, esta vegada contra los intentos d'Estaos Xuníos de desmantelar la cultura hispánica del archipiélagu. Los direutorios militares d'Estaos Xuníos reprimieron duramente la resistencia, tantu la de signu nativista cuanto la de signu hispanista. Nel Octavu Informe Añal del Direutor de Educación David P. Barrows, fecháu 1 d'agostu de 1908,<ref>"Eight Annual Report" publicáu pol Bureau of Printing, 1957, Manila)</ref> atópense les siguientes observaciones sobre l'idioma español: {{cita|"... la población adulta del país, qu'inclúi a persones d'años maduros y d'influencia social, tenía al idioma español como la so llingua polo que'l mesmu idioma español siguía siendo la llingua más importante falada en tolos círculos comerciales, políticos y de prensa".}} Esta observación confirma'l datu dau pol abogáu [[Luciano de la Rosa]] sobre l'español siendo'l segundu idioma del 60 per cien de la población total de Filipines mientres les primeres cuatro décades de 1900. Otra fonte reveladora de la estensión nacional en que s'utilizaba l'idioma español en Filipines ye l'Informe de Henry Ford de 1916 al Presidente d'Estaos Xuníos. Anque'l Censu de 1903, preparáu pol gobiernu d'ocupación d'Estaos Xuníos, dio a entender que l'idioma español "falar tan solamente'l diez (10) per cientu de los filipinos", el citáu Informe de Ford desmentir coles sos observaciones. Diz: "Hai, sicasí, otru aspeutu nesti casu que se debe considerar. Esti aspeutu presentóseme al mio mesmu cuando yo diba viaxando poles isla, usando'l tresporte ordinariu y entemeciéndome con toa clase de xente de toles condiciones. Anque a base d'estadístiques escolares faise la declaración de que son más (numberosos) los filipinos que falen inglés frente a cualesquier otru llinguaxe, naide hai de tar acordies con esta declaración si hai de depender del testimoniu de lo que-y llega al escuchu. "Perdayuri l'español ye l'idioma del negociu y del intercambiu social." "Por que cualesquier pueda consiguir una puesta atención de quien sía, l'español resulta ser más útil que l'inglés. Y fora de Manila, ye casi indispensable. Los Americanos que viaxen por toles islla usar de costume."<ref>The Ford Report of 1916. #3. The Use of English. Pages 365-366.Op.cit.</ref> Anque mientres el periodu de colonización española sobresalieron dellos escritores de considerancia, cuantimás José Rizal y Alonso, allabáu por [[Miguel de Unamuno]] y lleíu güei en traducciones ingleses o natives por tolos escolares de Filipines, la verdadera Edá d'Oru del español en Filipines asocede tres la marcha d'España, cuando l'estamentu social nativu o mestizu que cooperara cola obra colonizadora algama la so mayoría d'edá social. La lliteratura hispanu-filipina qu'entós se produz, y que podríamos llamar clásica, ye obra d'escritores ilustraos» como José Rizal, [[Pedro Paternu]], [[Graciano López Jaena]], [[Jesús Balmori]], [[Antonio M. Abad]], [[Manuel Bernabé]], [[Adelina Gurrea]], [[Guillermo Gómez Windham]], [[Claro M. Rectu]]... A estos, yá entrada la segunda metá del [[sieglu XX]] añader [[Evangelina Guerrero]], [[Federico Espín Licsi]], [[Edmundo Farolán Romero]], direutor de ''[[Revista Filipina]]'' y [[Guillermo Gómez Rivera]], éstos dos últimos inda activos a principios del sieglu XXI. El nacionalismu de raigañu hispánicu de primeres arrobinábase n'español, cuantimás al traviés de los escritos de [[Marcelo H. del Pilar]] ''([[Plaridel]])'', fundador de la publicación quincenal ''[[La Solidaridá]]'', qu'apaecía en [[Barcelona]] y más tarde en [[Madrid]]. El primer periódicu n'español de [[Cebú]], tituláu ''[[El Boletín de Cebú]]'', apaez en [[1886]]. Escontra [[1915]], por presiones de los intereses d'Estaos Xuníos, los periódicos llocales empiecen a publicar seiciones n'inglés. En Cebú, onde tamién esistieron grupos de hispanizantes, l'escritor [[José del Mar]] ganó en [[1965]] cola so obra ''Perfiles'' el [[premiu Zóbel]], instituyíu pa contribuyir al caltenimientu del español como llingua cultural de les islles. Irónicamente, la mayor parte de la lliteratura filipina en llingua española publicar mientres los díes de la dominación americana. Unu de los más bultables escritores nativos n'español, [[Claro M. Rectu]], siguía escribiendo n'español hasta [[1946]]. Otros conocíos escritores qu'usaron l'español en dichu periodu fueron los poetes [[Isidro Marfori]], [[Cecilio Apóstol]] (autor de ''[[Pentelicas]]'', [[1941]]), Fernando Ma. Guerrero (''Crisalíes'', 1914), [[Flavio Zaragoza Cano]] (''Cantares a España'' y ''De Mactan a Tirái'') y otros. Ente los periódicos editaos n'español sobresalieron pola so militancia hispanizante ''La Renacencia'', ''La Democracia'', ''La Vanguardia'', ''L'Alderique'', ''El Pueblu de Iloilo'', ''El Tiempu'' y ''La Voz de Manila'' ente otros. Trés revistas, ''The Independent'', ''Philippine Free Press'' y ''Philippine Review'' publicar con seiciones tantu n'español como n'inglés. == Situación actual del español en [[Filipines]] == === Estadístiques de falantes === Na actualidá, alredor de 2 millones de filipinos falen español como segunda llingua, o con competencia partir# con base del español criollu o [[chabacano]], y habría unos 4.000 falantes nativos, casi toos descendientes de families criollas; estes cifres nun inclúin los falantes de chabacano. L'español foi idioma oficial hasta la promulgación de la [[Constitución de les Filipines de 1973|Constitución de 1973]] y asignatura obligatoria n'universidaes hasta [[1987]]. Les estadístiques oficiales del censu de 1990, indicaben que namái había 2.657 falantes d'español como llingua materna y otros 689.000 de [[chabacano]] (español criollu), pero nun especifiquen los falantes d'español como segunda o tercer llingua, nin los falantes de chabacano como segunda llingua. Les cifres sobre'l total de falantes nun son bien concretes, dalgunes d'elles cítense na siguiente tabla: {| {{tablaguapa}} |- ! Fonte !Añu !Nᵘde falantes d'español nativos ! Nᵘde falantes d'español con dominiu nativu !Nᵘtotal de falantes d'español como 1ª o 2ª llingua o con competencia llindada !Nᵘde falantes de chabacano (español criollu) ! Total falantes d'español y chabacano |- | Según l'[[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]], residentes españoles.<ref>{{cita web |url=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do?path=/t20/p85001/a2016/l0/&file=01001.px&type=pcaxis&L=0|títulu=Dato del INE }}</ref> | 2016 | 4.020 | | | | |- | Institutu Cervantes de Manila. Rafael Rodríguez-Ponga<ref>[https://www.elmundo.es/cultura/2014/04/03/533cb3y622601d76748b4586.html elmundo.es].</ref> | 2014 | 3.000 | | Más de 1 mill. | 1 mill. | 2 mill. (2%) |- | Francisco Moreno y Jaime Otero{{ensin referencies|<!-- febreru 2018 -->}} | 2007 | | 439.000 | | | |- | Real Institutu Elcano. (Jaime Otero)<ref>[http://www.anuarioasiapacifico.es/inc/visit.php?id=41 anuarioasiapacifico.es (páxina 418).</ref> | 2004 | 3.000 | | Ente 1,5 y 2 mill. | | |- | Francisco Moreno y Jaime Otero{{ensin referencies|<!-- febreru 2018 -->}} | 1998 | | | 1.816.289 | | |- | Antonio Quilis.{{ensin referencies|<!-- febreru 2018 -->}} | 1996 | | | 1.816.773 | 1.200.000 como 1ª y 2ª llingua | 3.016.773 |- | R.W.Thompson.<ref>"Pluricentric languages: differing norms in different nations" páxina 45.</ref> | 1992 | | | 2.900.000 | | |- | Censu de Filipines | 1990 | 2.657 | | | 689.000 | |- | Censu de Filipines<ref name="codex.colmex_1">{{cita web |url=http://codex.colmex.mx:8991/exlibris/aleph/a18_1/apache_media/PYG814LX4HFH3YAMN6D8BBI9YBV1VN.pdf|títulu=http://codex.colmex.mx:8991/exlibris/aleph/a18_1/apache_media/PYG814LX4HFH3YAMN6D8BBI9YBV1VN.pdf }}</ref> | 1939 | 417.375 (2,6%) | | | | |- | Censu de Filipines<ref name="codex.colmex_1"/> | 1918 | 757.463 | | | | |- | Xeografía Xeneral de Les Islles Filipines, 1908 (Padre Frai Manuel Arellano Remondo). Orixe y Connotación, Manila, 1960. Rafael Rodríguez Ponga<ref>{{cita web|url=http://mimosa.pntic.mec.es/jgomez53/llinguaxe/filipines.htm|títulu=http://mimosa.pntic.mec.es/jgomez53/llinguaxe/filipines.htm}}</ref> | 1891-1900 | Ente 900.000 (10%) y 1.260.000 (14%) | | (70%) 6.300.000 | | |- |} Sía que non munches d'estes estádísticas tán sesgadas y suelen basar en datos históricos del español, asina por casu mientres los años 50-70 falábase que'l 3% de los filipinos yera hispanofalante; per otra parte n'estadístiques antigüas solíase considerar el criollu español como español. La realidá ye que l'usu del español por persones nacíes dempués de la segunda guerra mundial ye anecdóticu, ente los nacíos antes de 1945 hai un usu significativu, pero esti ye un grupu de población que mengua d'añu n'añu fuertemente por motivos agora de muerte natural. Podría envalorase de manera quiciabes daqué optimista que tienen capacidá de comunicase n'español un 10% de la población nacida antes de 1945, magar casi tolos nacíos antes d'esa fecha son capaces de dicir delles frases n'español. Teniendo en cuenta qu'hai unos 5 millones de filipines mayores de 65 años, ye razonable pensar que los que tengan más de 71, sían 1 millón, de los cualos si'l 10% tienen capacidá de comunicase n'español con fluidez, a lo más unos 100.000 de filipinos seríen capaces de falar español, ensin cuntar los falantes d'español criollu. Si pensamos nel históricu 3-6% tendríamos de baxar la cifra a 50.000; esta cifra de xacíu nun contabiliza a los filipinos qu'aprendieron l'español académicamente, pero que nun lo usen, nin lo usaron nunca na so vida cotidiana.<ref>{{cita web |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2016/04/12/actualidad/1460464651_728256.html|títulu=diariu El País, 9 Mayu 2016. José Manuel Abad: ''Los postreros del español'' }}</ref> === Enseñanza del español === Les principales llingües filipines, tienen nel español una base importante del so vocabulariu, llegando en dalgunes en redol al 20%, polo que l'español ye consideráu como una llingua senciella d'aprender. Siquier 33.600 persones estudien español nel país, seya n'institutos privaos o n'escueles públiques, según l'[[Institutu Cervantes]]. Anguaño hai un Institutu Cervantes en Manila, pero'l llabor docente del Institutu Cervantes en Manila va ser reforzada nel archipiélagu cola apertura de tres aules Cervantes nes ciudaes de [[Zamboanga]], [[Makati]] y [[Cebú]].<ref>{{cita web |url=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2013/noticias/nuevos-aularios-filipines.htm|títulu=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2013/noticias/nuevos-aularios-filipines.htm }}</ref> Trátase de ciudaes onde se fala llargamente'l chabacano. L'[[Institutu Cervantes]] de [[Manila]] y la Conseyería d'Educación de la Embaxada d'[[España]] en Manila, l'[[Academia Filipina de la Llingua Española]], según diversos grupos d'hispanistes, empecipiaron una nueva fola qu'impulsa'l deprendimientu del idioma español nel país. Ente ellos, la ex-presidenta de [[Filipines]] [[Gloria Macapagal-Arroyo]]. L'oxetivu ye llograr que nesti país, como yá se consiguió en [[Brasil]], l'español pueda retornar a la enseñanza reglada, ya inclusive que vuelva ser llingua oficial.<ref>[http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20100223/53893960954/el-espanol-sera-ensenado-como-idioma-estranxeru-en-los colexos-de-filipines-institutu-cervantes-chigre.html lavanguardia.es] (Carmen Caffarel, presidenta del Institutu Cervantes)</ref> Sicasí, por que el español volviera a la enseñanza obligatoria nes escueles públiques habría que reformar la constitución como nel so día facer (naquella ocasión pa suprimilo) la entós presidenta [[Corazón Aquino]]. La ex-presidenta de Filipines Gloria Macapagal-Arroyo, pidió al [[Gobiernu d'España]] que collaborara nos sos esfuercios de reintroducción del idioma nes escueles d'aquel país. Tres socesivos contactos ente'l Ministru español d'Asuntos Esteriores, el titular del Ministeriu d'Educación filipín y la direición del Institutu Cervantes, en payares de 2008 el Gobiernu de Filipines anunció de gaita y tambor la reincorporación del español na enseñanza secundaria para mediaos de 2009. Esti anunciu foi interpretáu per munchos medios oficiales y de comunicación como la vuelta del español a la escuela pública en Filipines. Inclusive en medios más sensacionalistes falar d'un inusitado resurdimientu del interés pol español en Filipines y de una hipotética vuelta a la oficialidá del español en dichu país. Lo que ta claro, ye que s'abrir nueves perspectives pa la llingua española en Filipines.<ref>Rafael Rodríguez-Ponga, "Nueves perspectives pa la llingua española en Filipines", Real Institutu Elcano, 2009 [http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/conteníu?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_ye/zones_ye/asia-pacifico/ari27-2009]</ref> En 2009, l'académica y presidenta filipina [[Gloria Macapagal-Arroyo]] foi gallardoniada col [[Premiu Internacional Don Quixote]],<ref name="telecinco.es"/> <ref name="ntrzacatecas.com"/> al introducir la enseñanza de la llingua española nos planes d'estudiu nacionales. L'entamu de la restauración del español na enseñanza pública de Filipines empezó en xunu de 2009, pero'l procesu nun foi rápidu. El proyeutu empecipiar con una prueba piloto na que l'Institutu Cervantes de Manila, encargar de formar a 34 profesores nos dos meses previos con un cursu intensivu de 240 hores, pa siguir cola so formación per Internet, mientres tol cursu. Esti profesores impartieron les primeres clases a los 1.190 alumnos escoyíos pal proyeutu, en 17 centros, unu en cada provincia.<ref>[http://www.lavanguardia.es/internacional/noticias/20100223/53893960954/el-espanol-sera-ensenado-como-idioma-estranxeru-en-los colexos-de-filipines-institutu-cervantes-chigre.html lavanguardia.es], {{cita web|url=http://lacomunidad.elpais.com/horasur/2009/4/13/filipines-intenta-alicar-espanol|títulu=La Comunidá» HoraSur» Filipines intenta alicar l'español}}</ref> El programa estender a 8.000 estudiantes en 75 centros públicos, amás de los 6.000 estudiantes qu'hai nel Institutu Cervantes.<ref>{{cita web|url=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=2390|títulu=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=2390|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140705185542/http://elcastellano.org/noticia.php?id=2390|fechaarchivu=2014-07-05}}</ref> Anguaño l'español ye la segunda llingua europea más estudiada en Filipines,<ref>{{cita web |títulu=el paulatín regresu del español a la enseñanza filipina|url=https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1162285}}</ref> habiendo nel cursu escolar 2014-2015, un total de 77 centros escolares públicos nes 17 rexones alministratives de Filipines qu'imparten español,<ref>{{cita web|url=http://www.mecd.gob.es/filipines/estudiar/en-filipines.html|títulu=http://www.mecd.gob.es/filipines/estudiar/en-filipines.html}}</ref> amás de 4 centros rexonales, y la Universidá Normal de Manila.<ref>{{cita web|url=http://www.mecd.gob.es/filipines/dms/consejerias-esteriores/filipines/formacion/PH_curso_branu_2013.pdf|títulu=mecd.gob.es}}</ref>Na enseñanza secundaria impartir l'asignatura d'español nel tercer y cuartu cursu. El [[11 de setiembre]] de 2012, el secretariu filipín del Departamentu d'Educación, [[Armin Luistro]] anunció un alcuerdu col gobiernu [[chile|chilenu]] pa enseñar español a profesores d'escuela filipinos.<ref>{{cita web |url=http://globalnation.inquirer.net/49782/deped-mulls-spanish-for-students|títulu=DepEd mulls Spanish for students|apellíu=Mangunay |nome=Kristine |fechaaccesu=13 de setiembre de 2012}}</ref> === L'español que s'utiliza nes Filipines === Por cuenta de que Filipines foi alministráu pol virreinatu de Nueva España en llugar de la mesma España mientres el periodu colonial, l'español filipín tenía una mayor afinidá col español de Méxicu que col español européu (el que se fala n'España). Por casu, el [[seséu]] yera mayoritariu.<ref>Antonio Quilis, "Lo que queda de la llingua española en Filipines [https://web.archive.org/web/20120520170239/http://www.uned.es/sel/pdf/II%20Congresu/Quilis%202002.pdf]".</ref> Anguaño, sicasí, hai un fuerte enclín ente les nueves xeneraciones de falantes (esto ye, aquellos que tán aprendiendo l'idioma) a emplegar una gramática, fonoloxía y vocabulariu más cercana al español européu (usu de vós como segunda forma del plural, pronunciación de la Z y C nidiu como [θ], la distinción ente la LL y Y,...), por cuenta de la fuerte presencia de la prensa española y l'Institutu Cervantes. A pesar d'ello, les variaciones sobremanera na pronunciación y l'entonación abonden. === Rellaciones hispanu culturales === Na actualidá, la cultura del idioma español en Filipines ta abanderada pol [[Institutu Cervantes]]. Una de les sos iniciatives a la llectura fizo que, mientres marzu y agostu de 2009, el [[metro de Manila]] llevara impresu nos trenes los poemes n'inglés y español de quince poetes españoles, filipinos y llatinoamericanos.<ref>{{cita web |nome = EFE |enllaceautor = EFE - telecinco.es |títulu = La poesía n'español viaxa al traviés del metro de Manila |añu = 2009 |url = http://www.telecinco.es/informativos/cultura/noticia/844597/844597 |fechaaccesu = 2009 }}</ref> Una importante meyora nes rellaciones ente Filipines y el restu de países hispanos, foi la participación de Filipines nes [[Cume Iberoamericana|cumes iberoamericanos]] dende [[2009]], como miembru asociáu. Dientro de la cultura popular, esisten dellos cantantes y grupos musicales d'ésitu n'español{{ensin referencies}}, como: [[Luis Eduardo Aute]], [[Josh Santana]], [[Antonio Morales]], [[Conchita Panadés]], [[Bambú (banda)|Bambú]], [[Isabel Granada]], [[Imago (banda)|Imago]], [[Miguel Morales Barretto|Miguel Morales]], [[Pilita Corrales]], [[Asin (banda)|Asin]], [[Pupil (banda)|Pupil]], [[Yano]] y [[Sponge Cola]]. Cada [[30 de xunu]] celébrase'l [[Día de l'Amistá Hispanofilipina]], que pretende rescatar los nexos históricu y sociocultural esistentes ente España y les Filipines, ente ellos, l'idioma. ==== Premios Lliterarios n'español en Filipines ==== * [[Premiu Zóbel]], fundáu en 1920, ye'l más antiguu premiu lliterariu instituyíu en Filipines. Unu de los centros sociales más activos, como recen los sos estatutos: {{cita|"fortalecer y caltener les rellaciones hispanu-filipines pa caltener la cultura española esistente y los ideales de la [[hispanidá]] en Filipines".}} ye'l [[Casín Español de Manila]], creáu en 1844,<ref>{{cita web|enllaceautor=casinoespanoldemanila.com|títulu=Casín Español Estatutos|url=http://www.casinoespanoldemanila.com/es/membership/casín-espanol-by-laws/|fechaaccesu=2010}}</ref> onde se conceden los [[Premiu Zóbel]]. === Medios de comunicación n'español === Mientres la primer década del sieglu XXI esistió un programa de radio de la emisora estatal filipina ''BBS'', llamáu ''[[Filipines, Agora Mesmu]]'' qu'emitía 1 hora diaria n'español (de llunes a vienres), en 6 emisores llocales, dende marzu de 2007.<ref>{{cita web |nome=rtve|enllaceautor=rtve.es|títulu=Los postreros de Filipines caltienen vivu l'español en radiar|añu=2008|url=https://www.rtve.es/noticias/20080904/los-ultimos-filipines-caltienen-vivu-espanol-radio/150308.shtml|fechaaccesu=2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150215233053/https://www.rtve.es/noticias/20080904/los-ultimos-filipines-caltienen-vivu-espanol-radio/150308.shtml|fechaarchivu=15 de febreru de 2015}}</ref> Tamién esistió mientres dellos años del sieglu XXI un periódicu dixital n'español llamáu [[y-dyario]].,<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2010/12/10/comunicacion/1291981979.html elmundo.es], [http://e-dyario.com/ y-dyario.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710161108/http://e-dyario.com/ |date=2011-07-10 }}</ref> que finalmente anguaño nun s'edita. Sí esisten noticies televisives diaries en [[idioma chabacano]].<ref>{{cita publicación |autor=Atahualpa Amerise|títulu=L'idioma chabacano, última muerte del español en Filipines|url=http://www.laregion.es/articulo/mundo/idioma-chabacano-ultimo-muerte-espanol-filipines/20170609130840714905.html|fecha=9 de xunu de 2017|fechaaccesu=7 de xunetu de 2017|periódicu=La Crónica}}</ref> == Ver tamién == * [[Academia Filipina de la Llingua Española]] * [[Filipinismo]] * [[Idioma chabacano]] * [[Idiomes de Filipines]] * [[Idioma samareño]] * [[Inmigración española en Filipines]] * [[Inmigración mexicana en Filipines]] * [[Lliteratura n'español de les Filipines]] * [[Revista Filipina]] * [[Grupu d'Investigación Humanismo-Europa]] * [[Premiu José Rizal de les Lletres Filipines]] == Nota == García Castellón, Manuel. ''Estampes y cuentos de la Filipines Hispánica'' (Una antoloxía de prosa filipina en castellán). Madrid: Editorial Cla, 2002. {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://manila.cervantes.es/ Institutu Cervantes de Manila] * {{Enllaz rotu|1=llingua-espanola Academia Filipina de la Llingua Española |2=http://asale.org/academias/academia-filipina-de-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.casamerica.es/?q=cine/el-idioma-espanol-en-filipines/ Documental "L'Idioma Español en Filipines"] * [http://www.galeondemanila.org/index.php?option=com_content&view=article&id=218:documental-sobre-el-idioma-espanol-en-filipines&catid=36:conteníos-de-la web Documental - Asociación Cultural Galeón de Manila] * [http://semanario-filipinas.blogspot.com/2010/02/alcuerdu-pa-consiguir-que-el-espanol.html Robla d'alcuerdu pa consiguir que l'español seya llingua co-oficial en Filipines (2010)] * [http://alasfilipinas.blogspot.com/ Ala Filipines. Blogue Filipín en y sobre l'español] * [https://web.archive.org/web/20111004165647/http://www.elcastellano.org/filipines.html El Castellán. Web del Idioma Español] * [http://www.arbil.org/119fili.htm La persecución del usu oficial del idioma español en Filipines] * [https://web.archive.org/web/20041214013018/http://www.iespana.es/revista-arbil/(46)cire.htm Reivindicación del español nes Filipines] * {{Enllaz rotu|1=Estadístiques del Idioma Español en Filipines |2=http://mimosa.pntic.mec.es/jgomez53/llinguaxe/filipines.htm/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://filipinokastila.tripod.com/hispani.html Pallabres en tagalu d'orixe español] * [http://descargas.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/bameric/01350553135573500088680/209438_0011.pdf Pero ¿cuántos falen español en Filipines?] * [http://unesdoc.unesco.org/images/0000/000086/008662EB.pdf The Teaching of Spanish] {{en}} * [http://kumusta.es Web n'español sobre actualidá en Filipines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528094743/http://kumusta.es/ |date=2017-05-28 }} * [http://revista.carayanpress.com/ Revista Filipina] {{Tradubot|Idioma español en Filipinas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma castellanu|Filipines]] [[Categoría:Llingües de Filipines|Espanol]] [[Categoría:Presencia española en Filipines]] 7ssh3lr68a4agq2uopt5cyy738fm61p 0 130814 4493808 4483462 2026-05-18T05:55:07Z Limotecariu 735 4493808 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Sandra Raluca Izbașa''' {{nym}} ye una [[Ximnasia|ximnasta]] [[Rumanía|rumana]] ganadora de la medaya d'oru en suelu nos [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]], onde tamién foi bronce na competición por equipos y campeona en saltu nos [[Xuegos Olímpicos de Londres 2012]], dexando en segundu llugar a la gran favorita y campeona mundial McKayla Maroney. Amás de llograr la medaya de bronce por equipos. Empezó a prauticar la ximnasia con solu cuatro años, nel CSA Steaua de Bucarest. En 2002 entró a formar parte del equipu nacional rumanu, y en [[2002|2003]] debutó internacionalmente nel Campeonatu Européu de la categoría Junior, ganando una medaya de plata en suelu, el so meyor aparatu. En [[2006]] debutó como ximnasta en categoría senior, siendo una de les grandes revelaciones d'esi añu, yá que ganó tres medayes (oru en suelu, plata por equipos y bronce en barra d'equilibrios) nos Campeonatos Europeos de Volos y dos (bronce na xeneral individual y plata en barra d'equilibrios) nos Campeonatos Mundiales de Aarhus d'esi mesmu añu. Nos [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]] yera una de les principales figures del equipu rumnano, al pie de Steliana Nistor. Na competición por equipos [[Rumanía]] consiguió la medaya de bronce, por detrás de [[República Popular China|China]] (oru) y [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] (plata) Izbașa clasificóse p'apostar la final xeneral individual y la final de suelu. Na final xeneral individual concluyó n'octava posición con una puntuación total de 60.750 Na final de suelu, Sandra Izbașa llogró una puntuación de 15.650 que lu sirvió pa llograr la medaya d'oru, per delantre de les americanes Shawn Johnson (plata con 15.500) y Nastia Liukin (bronce con 15.425) Mide 1.64 m. y pesa 51 kg. == Resultancos == {| style="border-collapse: collapse; font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" class="" cellspacing="3" cellpadding="5" border="1" !Añu !Competición !Llugar !Resultancia |- |[[2006]] |Campeonatu d'Europa |[[Volos]] | 1ª en Suelu2ª por Equipos3ª en Barra7ª en Saltu<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> |- |[[2006]] |Campeonatu del Mundu |[[Aarhus]] | 2ª en Barra3ª n'Individual4ª por Equipos6ª en Suelu8ª en Saltu<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> |- |[[2007]] |Campeonatu d'Europa |[[Ámsterdam]] | 2ª n'Individual2ª en Barra8ª en Suelu8ª en Saltu<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> |- |[[2007]] |Campeonatu del Mundu |[[Stuttgart]] | 3ª por Equipos8ª en Suelu 9ª n'Individual<br /> <br /> <br /> <br /> |- |[[2007]] |Campeonatu d'Europa |Clermont | 1ª por Equipos1ª en Suelu2ª en Barra<br /> <br /> <br /> <br /> |- |[[2008]] |[[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Xuegos Olímpicos]] |[[Beixín]] | 1ª en Suelu3ª por Equipos8ª n'Individual<br /> <br /> <br /> <br /> |- |[[2012]] |[[Xuegos Olímpicos de Londres 2012|Xuegos Olímpicos]] |[[Londres]] | 1ª en Saltu3ª por Equipos5ª n'Individual<br /> <br /> <br /> <br /> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{Socesión |predecesor=[[Catalina Ponor]]<br />{{ROM}} |títulu=Campeona Olímpica en [[suelu (ximnasia)|suelu]] |periodu=[[ximnasia Pekín 2008|Pekín 2008]] }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] [[Categoría:Persones de Bucarest]] tac3u5gat8cxv9lsdbd5iqjhmpriu49 0 131135 4493728 4353920 2026-05-18T05:11:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493728 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Isabel de Valois''', '''Isabel de Francia''' o '''Isabel de la Paz''' (Fontainebleau, [[Francia]]; [[13 d'abril]] de [[1546]] - Aranjuez, España; [[3 d'ochobre]] de [[1568]]), foi la tercer [[España|esposa]] del [[Monarca|rei]] Felipe II d'[[España]] —frutu del Tratáu de Cateau-Cambresis qu'estableció la paz ente España y [[Francia|Francia—]] y reina consorte d'España. == Biografía == {{Imaxe múltiple}}Isabel de Valois foi fía del rei [[Enrique II de Francia]] y [[Catalina de Médici|Catalina de Médicis.]] La so infancia ye daqué incierta. Pero créese que tuvo marcada pola #rellación del so padre con Diana de Poitiers, quien nunca despintó los sos amoríos reales. El primer pretendiente d'Isabel foi [[Eduardu VI d'Inglaterra|Eduardo VI d'Inglaterra]], pero finó en [[1553]]. El so sustitutu foi'l príncipe Carlos, pero al quedar vilbu per segunda vegada'l so padre, [[Felipe II d'España]], los planes modificáronse y Felipe #convertir nel maríu de la moza Isabel. La boda por poderes tuvo llugar el [[22 de xunu]] de [[1559]] en [[París]]. El rei Felipe II foi representáu por Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel, el Gran Duque d'Alba. Isabel trió territoriu español per primer vegada'l [[6 de xineru]] de [[1560]] al llegar a [[Roncesvalles]]. El [[2 de febreru]] d'esi mesmu añu celebró la misa de velaciones en [[Guadalajara|Guadalaxara]] con Isabel y Felipe presentes. Yera la primer vegada que dambos maríos víense de frente. #Casar nel Palaciu del Infantado d'esta ciudá. En [[mayu]] de [[1564]] anuncióse'l primer embaranzu de la reina. #Tres meses dempués, Isabel albortó un par de ximielgues. Ante la tardanza d'un nuevu embaranzu, la reina mandó traer a [[Madrid]] los restos de [[Eugenio de Toledo|San Eugenio]], primer obispu de [[París]] y [[Mártir|mártir.]] Yá fora por ayuda divina o poles lleis de la naturaleza, el [[12 d'agostu]] de [[1566]] llegó al mundu la primer fía de Felipe ya Isabel que recibió'l nome d'Isabel Clara Eugenia: Isabel pola so madre, Clara pola onomástica del día y Eugenia pol santu al que clamió la so madre. El [[10 d'ochobre]] de [[1567]] nació la segunda fía que se llamó Catalina Micaela. Dempués del partu, a Isabel sobreviénolu la fiebre.<ref name="Usó">{{Cita web |url=http://repositori.uji.es/xmlui/bitstream/handle/10234/78028/forum_2008_12.pdf?sequence=1 |títulu=Paula Usó: ''Isabel De Valois - El Gran Amor de Felipe II'', p. 10. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304194442/http://repositori.uji.es/xmlui/bitstream/handle/10234/78028/forum_2008_12.pdf?sequence=1 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> En mayu de [[1568]] la salú de la reina resintióse. Un nuevu embaranzu provocó nella vultures, vértigos, mareos que trataron de ser solliviaos polos galenos de la corte. El [[3 d'ochobre]] d'esi mesmu añu sufría l'albuertu d'una neña de cinco meses de xestación, que vivió lo suficiente p'aplica-y l'agua de socorru (recibiendo'l nome de Juana), finando una hora y media dempués de nacer.<ref>{{Cita web |url=http://forum.alexanderpalace.org/index.php?topic=4043.30;wap2 |títulu=''Isabel de Valois (Elisabeth de Valois), Queen of Spain'' en: forum.alexanderpalace.org |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180904052451/http://forum.alexanderpalace.org/index.php?topic=4043.30;wap2 |fechaarchivu=2018-09-04 }}</ref> Los médicos pensaron que cola espulsión del fetu la salú de la reina ameyoraría, pero equivocáronse, yá que solo unes hores dempués del albuertu, Isabel de Valois finó. Foi soterrada nel Panteón de los Infantes de la [[Cripta Real del Monesteriu d'El Escorial]], non al pie del so maríu y otres reines, pos nun #aportar# a la madre d'un rei d'España. == Descendencia == Isabel de Valois y el rei [[Felipe II d'España|Felipe II]] tuvieron cinco fíos: ** Dos neñes ximielgues ([[agostu]] de [[1564]]), albuertu bonal. ** Isabel Clara Eugenia (1566-1633), casada col so primu hermanu, l'archiduque Alberto d'Austria. ** Catalina Micaela (1567-1597), casada con Carlos Manuel I, [[Casa de Saboya|Duque de Saboya]]. ** Juana ([[3 d'ochobre]] de [[1568]]), morrió a les poques hores de nacer. == Ancestros == <div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame"> <div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">'''Ancestros d'Isabel de Valois''' </div> <div style="display:none;" class="NavContent"> <center>{{Ahnentafel-compact5|Isabel de Valois|2. [[Enrique II de Francia]]|3. [[Catalina de Médici]]|4. [[Francisco I de Francia]]|5. [[Claudia de Francia, reina de Francia|Claudia de Francia]]|6. [[Lorenzo II de Médici]]|7. [[Magdalena de la Tour de Auvernia]]|8. [[Carlos I d'Orleans]]|9. [[Luisa de Saboya]]|10. [[Luis XII de Francia]]|11. [[Ana de Bretaña]]|12. [[Pedro II de Médici]]|13. [[Alfonsina Orsini]]|14. [[Xuan IV, conde de Auvernia]]|15. [[Juana de Bourbon-Vendome]]|16. [[Xuan d'Orleans]]|17. [[Margarita de Rohan]]|18. [[Felipe II de Saboya]]|19. [[Margarita de Borbón (1438-1483)|Margarita de Borbón]]|20. [[Carlos I d'Orleans]]|21. [[María de Kleve]]|22. [[Francisco II de Bretaña]]|23. [[Margarita de Foix, infanta de Navarra|Margarita de Foix]]|24. [[Lorenzo de Médici]]|25. [[Clarisa Orsini]]|26. [[Roberto Orsini]]|27. [[Catalina Sanseverino]]|28. [[Bertrand VI de La Tour de Auvernia]]|29. [[Louise de La Trémoille]]|30. [[Juan VIII de Vendôme]]|31. [[Isabelle de La Roche-sur-Yon]]|style=font-size: 90%; line-height: 110%;|border=1|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;|boxstyle_5=background-color: #9fe;|boxstyle_4=background-color: #bfc;|boxstyle_3=background-color: #ffc;|boxstyle_2=background-color: #fb9;|boxstyle_1=background-color: #fcc;}}</center> </div></div> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Traducíu ref|en|Elisabeth of Valois|trad=parcial|Inglés}}{{Socesión|predecesor=[[María I de Inglaterra|María Tudor]]|títulu=[[Archivu:Coat of Arms of Elisabeth of France (1545-1568), Queen Consort of Spain.svg|90px]]<br /></p>[[Reinas y reyes consortes de España|Reina consorte de España]]|periodu=[[1559]] - [[1568]]}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Persones finaes en 1568]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] [[Categoría:Persones de Fontainebleau]] 1hxztjer0ycodjco2iam6ztfexk3uce 0 131506 4493761 3996299 2026-05-18T05:33:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493761 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Isla Lang Fisher''' {{nym}} ye una [[actriz]] y [[Escritor|escritora]] australiana. Empezó la so carrera como actriz na serie de televisión australiana ''Home and Away'' col papel de Shannon Reed, y ye conocida polos sos papeles en películes como ''Wedding Crashers'' (2005) y ''Confessions of a Shopaholic'' (2009). == Biografía == Nacida n'[[Omán]], anque los sos padres son de nacionalidá británica. El so padre, Brian, yera un banqueru escocés que taba trabayando ellí pa la ONX. Fisher vivió la so infancia en Bathgate ([[Escocia]]), antes de treslladase cola so familia a Perth (Australia) a la edá de seis años. Empezó a apaecer n'anuncios de televisión d'Australia a la edá de nueve años; a los 18 años, escribió dos noveles de gran ésitu, ''Abruxada'' y Seducida pola #fama, cola ayuda de la so madre, antes de pasar a consiguir papeles importantes en [[Serie de televisión|series de televisión]] infantiles como ''Bay City'' y Paradise Beach. == Trayeutoria == De 1994 a 1997, desempeñó'l papel de Shannon Reed na popular telenovela australiana ''Entamu y fora.'' Dempués de salir de la popular telenovela, Fisher, matriculada nun prestixosu [[teatru]] y nes artes na escuela de formación de [[París]], llegó a apaecer na Pantomima nel [[Reinu Xuníu]]. Tamién percorrió con Darren Day les ''vacaciones de branu'' de música, y apaeció na obra de teatru llamada Cosi, en [[Londres]]. En 2002, Fisher fixo un papel de sofitu na película ''Scooby-Doo'', interpretando a Mary Jane, la namorada de Shaggy Rogers. Dempués tuvo un papel menor na película de 2004 ''Estrañes coincidencies'', onde actuó como Heather. Depués interpretó a la fía d'un secretariu d'estáu personificáu por [[Christopher Walken]] na película ''Wedding Crashers'', el so papel más importante hasta'l momentu, xunto colos actores [[Vince Vaughn]] y [[Owen Wilson]]. En 2005 ganó un MTV Movie Awards a la meyor meyora de resultaos. Magar la promoción de ''Wedding Crashers'', foi oficialmente coronada con 1000 invitaos nel [[talk show]] australianu ''Rove'', el [[2 d'agostu]] de 2005. En 2006 interpretó a Becca na película ''London'', xunto colos actores [[Jessica Biel]], Chris Evans y Jason Statham. En 2007, Fisher apaeció na película ''The Lookout'', un [[Suspensu|thriller]] co-protagonizáu por [[Joseph Gordon-Levitt]] y Matthew Goode, y actuó en ''Hot Rod'', xunto con [[Andy Samberg]]. Fisher foi programada p'apaecer en The Simpsons Movie, anque la so apaición #amenorgar a partir de la versión final. En 2008 protagonizó la película ''Wedding Daze'', col actor [[Jason Biggs]]; Definitely, Maybe onde actuó colos sos co-estrelles [[Ryan Reynolds]], [[Elizabeth Banks]] y [[Abigail Breslin]]; emprestó la so voz pa la película animada ''Dr. Seuss' Horton hears a Who''!. Fisher hai co-escritu un guión tituláu ''Groupies'' con Amy Poehler, según otru proyeutu tituláu ''The Cookie Queen.'' Más apocayá protagonizó la película ''Confessions of a Shopaholic'', onde interpretó a Rebecca Bloomwood, una graduada universitaria que trabaya como una periodista financiera na [[Nueva York|Ciudá de Nueva York]], actuando xunto con Hugh Dancy y Krysten Ritter. == Vida personal == La so familia ta dixebrada porque la so madre y los sos hermanos viven y trabayen n'Atenes, [[Grecia]], ente que'l so padre vive en [[Frankfurt|Frankfurt del Main]], [[Alemaña]]. Anguaño vive en [[Los Angeles]] y [[Londres]] col so home l'actor y cómicu británicu Sacha Baron Cohen, con quien se casó en convirtiéndose al [[xudaísmu]]; la pareya #conocer nuna fiesta en [[Sydney]], [[Australia]]. El 19 d'ochobre de 2007 Fisher dio a lluz a la so primer fía, llamada Olive, en [[Los Angeles]]. La so segunda fía, llamada Elula, nació en 2010. El 17 de marzu de 2015 dio a lluz al so primer fíu llamáu Montgomery Moses Brian. == Filmografía == {| style="margin: 1em 1em 10px 0px; background: rgb(249, 249, 249); border: 1px solid rgb(170, 170, 170); border-collapse: collapse; font-size: 95%;" class="" cellspacing="0" cellpadding="4" border="2" ! Añu ! Títulu ! Personaxe ! Notes |- | 1994–1997 | ''Home and Away'' | Shannon Reed | Nominación - Actriz más popular |- | 1999 | ''Oliver Twist'' | Bet |- | 2001 | ''Swimming Pool - Der Tod feiert mit'' | Kim |- | 2002 | ''Scooby-Doo'' | Mary Jane |- | rowspan="3" | 2003 | ''The Wannabes'' | Kirsty |- | ''Dallas 362'' | Pelirroxa |- | ''Spyz'' | - | Un curtiumetraxe de ''Da Ali G Show'' |- | 2004 | ''I Heart Huckabees'' | Heather |- | rowspan="2" | 2005 | ''Wedding Crashers'' | Gloria Cleary |- | ''London'' | Rebecca |- | rowspan="2" | 2007 | ''Wedding Daze'' | Katie |- | ''Hot Rod'' | Denisse |- | rowspan="2" | 2008 | Definitely, Maybe | April Hoffman |- | ''Dr. Seuss' Horton Hears a Who''! | Dra. Mary Lou Larue | Voz |- | 2009 | ''Confessions of a Shopaholic'' | Rebecca Bloomwood |- | 2010 | ''Burke and Hare'' | Ginny Hawkins |- | 2011 | ''Rangu'' | Beans | Voz |- | rowspan="2" | 2012 | ''Rise of the Guardians'' | Fada de los dientes | Voz |- | ''[[:en:Bachelorette (film)|Bachelorette]]'' | Katie |- | rowspan="2" | 2013 | ''Now You See Me'' | Henley Reeves |- | ''The Great Gatsby'' | Myrtle Wilson |- | 2014 | ''Life of Crime'' | Melanie Ralston |- | 2015 | ''Visions'' | Eveleigh Maddox |- | 2016 | ''Grimsby'' | Jodie Figgs |- | 2016 | ''Keeping Up with the Joneses'' | Karen Gaffney |- | 2016 | ''Nocturnal Animals'' | Laura Hastings |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.islafisher.net Páxina web oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180331053448/http://www.islafisher.net/ |date=2018-03-31 }} (n'inglés) {{NF|1976||Fisher, Isla}} [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Escritores d'Australia]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 1pbqgb9no4ws0pc6ddng0m5eh9nrh1z 0 131651 4493744 4467996 2026-05-18T05:22:52Z Limotecariu 735 4493744 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20170623202533}} {{organización}} El '''Deutsches Afrikakorps''' ('''DAK''') foi una fuercia [[Serviciu militar|militar]] [[Alemaña|alemana]] unviada al norte d'[[África]] en [[1941]] como respaldu de les tropes italianes que taben siendo ganaes polos británicos mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Los sos comandantes fueron el ''[[Generalfeldmarschall]]'' [[Erwin Rommel]], conocíu como ''el Foín del Desiertu'' y [[Hans- Jürgen von Arnim]]. Tres una serie de victories, finalmente fueron ganaos na [[Segunda Batalla d'El Alamein]] (del [[23 d'ochobre]] al [[3 de payares]] de [[1942]]) poles tropes britániques comandadas pol xeneral [[Bernard Law Montgomery]]. == Escenariu bélicu: África == [[Ficheru:Rommel with his aides.jpg|thumb|200px|[[Erwin Rommel]], comandante del ''Deutsches Afrikakorps'' nel Norte d'África.]] El norte d'África ufiertaba una zona de combate inmensa, pos el desiertu de [[Libia]] estender a lo llargo de miles de quilómetros de sable hasta [[Exiptu]], ensin práuticamente torgues. Esti cuasi ilimitáu escenariu dexaba a les fuercies mecanizadas poner en práutica de la forma más pura posible'l combate por aciu maniobres operacionales de gran movilidá, lliberaos de llombes, poblaciones o puntos nos qu'establecer un fuerte bloquéu. Esti arte de la guerra precisamente yera la mayor de les habilidaes de la [[Wehrmacht]]. La franxa de mar que dixebraba [[África]] d'[[Italia]] yera curtia pero nun taba exenta de grandes peligros, tantu per aire como per agua, gracies a una efectiva fuercia aeronaval permanente nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] que los británicos nun dexaben d'alimentar pa evitar la espansión del [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|Exa]] n'[[África]]. A esti peligru había qu'añader la presencia colonial de los británicos en [[Malta]]. == Antecedentes y primeros pasos == La invasión de [[Grecia]] debilitara tamién la posición británica nel norte d'[[África]]. El 12 de febreru de [[1941]], [[Adolf Hitler]] unvió en sofitu a los [[italia]]nos al acabante formar Afrika Korps so les órdenes del teniente xeneral [[Erwin Rommel]]. Rommel sería segundu xefe del Exércitu del Norte d'África, mandáu pol xeneral italianu [[Italo Gariboldi]]. [[Erwin Rommel|Rommel]] llegó a [[Trípoli]] llevando consigo un arte de la guerra totalmente desenvueltu y asimiláu. Tenía la misión de caltener la llinia del frente y dar sofitu a los [[italia]]nos, nun dexando que los británicos espulsaren a les fuercies de la Exa d'[[África]] pa evitar abrir otru posible frente nel sur d'[[Europa]]. Sicasí, nun pasaría enforma tiempu por que Rommel poner al ataque. A los pocos díes de llegar col so exércitu, Rommel tomó una posición ofensiva y llevó a les tropes de la Exa a una serie de socesives victories, ganando a les tropes britániques nes batalles de [[Batalla de Gazala|Gazala]], [[Tobruk]] y [[Marsa Matruh]]. En tou momentu, l'exércitu xermanu-italianu atópase en clara inferioridá, tantu en tropes como en suministros. Sicasí, la mala organización del exércitu británicu dexó que la inigualable esperiencia del exércitu alemán na batalla de movimientos llevara a trunfos aplastantes de la mano de Rommel. Asina foi como'l mariscal alemán conocióse como ''El Foín del Desiertu'', convirtiéndose nuna lleenda y siendo tarrecíu ya inclusive almiráu polos sos enemigos, creando un aura d'invencibilidad al so alredor. == Tobruk == [[Ficheru:Advance of the Panzerjager-Abteilung 39-AC1942.jpg|thumb|300px|Meyora de la 39ª seición Panzerjäger del Afrika Korps, 1942.]] A finales de marzu, el Afrika Korps atacó les desguarnecidas tropes britániques presentes en [[Libia]], al mandu del xeneral [[Archibald Wavell]]. La audacia de [[Erwin Rommel|Rommel]] y la so pervalible esperiencia nel usu de los [[Carru de combate|tanques]] sorprendió dafechu a les tropes britániques. A mediaos d'abril, los alemanes algamaron la frontera d'[[Exiptu]], prindaron al xeneral O'Connor y aisllaron el puertu de [[Tobruk]], onde una guarnición [[Australia|australiana]] trató d'aguantar. Wavell pidió urxentemente refuerzos y en mayu creyó tar en condiciones d'entamar un contraataque. A pesar del ésitu inicial, resultó un fracasu. En xunu trató d'entamar una nueva ofensiva, que tampoco cuayó. En xunetu, Wavell foi releváu y tomó el mandu'l xeneral sir [[Claude Auchinleck]]. Mientres los seis meses siguientes, Auchinleck concentró y entamó les sos tropes britániques y de la [[Commonwealth]] y empezó a preparar una campaña que'l so oxetivu yera lliberar [[Tobruk]] y recuperar [[Libia]]. Tres un intentu fallíu de romper el cercu de [[Tobruk]] en payares, les tropes de Auchinleck consiguieron el so oxetivu'l [[10 d'avientu]] nel [[Sitiu de Tobruk]], pero con un peraltu preciu n'homes y material. Lliberada la plaza, los ingleses prosiguieron hasta la ciudá de [[Bengasi]], qu'ocuparon el 24 del mesmu mes. Sicasí, l'ésitu de los británicos foi transitoriu. El [[21 de xineru]] de [[1942]], Rommel volvió al ataque, reconquistando Tobruk, replegándose'l día 28 les fuercies britániques escontra l'oeste. Tres un periodu d'aselu de cuasi cuatro meses, Rommel volvió a entamar la ofensiva'l [[27 de mayu]], llegando a finales de xunu a les cercaníes d'[[El Alamein]]. Gracies a la victoria en Tobruk, Rommel xubió nel escalafón militar y recibió el cayáu de [[mariscal de campu|Generalfeldmarschall]]. == Les batalles d'El Alamein == {{AP|Primer Batalla d'El Alamein|Segunda Batalla d'El Alamein}} [[Imaxe:Alamein2.jpg|300px|thumb|Campusantu militar n'El Alamein.]] [[El Alamein]] ye una ciudá que falta 106 [[quilómetru|km]] d'[[Alexandría]] y del Delta del [[Nilu]], oxetivu de les fuercies xermanu-italianes. Sicasí, la puesta en marcha de la [[Fall Blau|Operación Azul]] na [[XRSS]] provocó que'l centru d'atención abandonara África, y con ello los suministros alemanes. Asina, l'exércitu de Rommel empezó a sufrir enormes problemes de suministru. Amás, el [[16 de xunu]] un convói angloamericanu llegó a [[Malta]] y punxo fin a los ataques aéreos alemanes sobre la isla. A finales de mes, los aliaos empezaron dende la islla una ofensiva contra los convóis de suministru de la Exa que se dirixíen al norte d'África, dexando a les tropes de Rommel práuticamente abandonaes, ensin suministros nin gasolina. Les tropes de Rommel llograron caltener les sos posiciones y el [[10 de xunetu]] empecipiaron una serie de pequeños contraataques. Auchinleck reorganizó a les sos tropes, agora muncho más numberoses y práuticamente con ilimitaos recursos, en redol a El Alamein, planiando l'ataque contra'l yá maltrecho Afrika Korps, exhausto y bien debilitáu de tantu combatir ensin fuelgu. El [[1 de xunetu]], Rommel, sabedor de qu'en poco tiempu un gran contingente de tropes d'Estaos Xuníos llegaría a Exiptu como refuerzu de les tropes britániques, aprovechó la última oportunidá que tenía nes sos manes pa vencer a los británicos y atacó n'El Alamein na [[Primer Batalla d'El Alamein]]. Sicasí, nun llogró refugar a los británicos y la ofensiva quedó estancada'l [[27 de xunetu]]. N'agostu, Auchinleck foi sustituyíu como comandante en xefe pol xeneral [[Harold Alexander]], y el [[teniente xeneral]] [[Bernard Law Montgomery]] tomó'l mandu en calidá de xefe d'operaciones de les fuercies del Desiertu Occidental, arrexuntaes en redol al [[Octavu Exércitu Británicu]] (conocíu como ''Los Aguarones del Desiertu''). Asina, Montgomery entamó un gran ataque contra la fráxil llinia defensiva de la Exa siguiendo'l patrón de «guerra de gastadura», llanzándolo'l [[23 d'ochobre]] empezando la [[Segunda Batalla d'El Alamein]]. El [[3 de payares]] Rommel ordenó lo que quedaba de les sos tropes y retiróse d'El Alamein. == Campaña de Tunicia == Tres la so decisiva victoria n'El Alamein, l'exércitu británicu de Bernard Montgomery, emburrió escontra l'oeste a les tropes alemanes; el 23 de xineru de 1943 el 8º Exércitu Británicu de Montgomery tomó Trípoli, la capital de la Libia italiana y principal base de suministros de Rommel. Esta eventualidá yá fuera prevista pol altu mandu alemán, qu'estableciera la ciudá de Túnez como la so base de suministros, ya intentar bloquiar a los británicos na Llinia Mareth nel sureste del país. Les fuercies angloamericanes desembarcaes n'Arxelia y Marruecos enfusaren en Túnez ente payares y avientu de 1942 cola idea d'ocupar el norte del país primero que les fuercies de la Exa, en retirada dende Libia, reagrupar na zona. Dempués de fracasar nel intentu, los Aliaos dirixeron los sos esfuercios a intentar cortar la retirada escontra Túnez que l'exércitu alemán habíase vistu obligáu a entamar. Pel oeste la 1ᵉʳ División d'Infantería norteamericana estableciera una fuerte llinia defensiva, ente que el 8º exércitu británicu siguía la meyora dende'l sur. === Batalla de Kasserine === El 19 de febreru, Rommel recibió'l control de les divisiones Panzer 10ª y 21ª tresferíes del 5º Exércitu Panzer de von Arnim y atacaría al traviés de los pasos de Kasserine y Sbiba escontra Thala y el norte, estenando la zona y amenaciando los lladrales del I Exércitu Británicu. El combate principal desenvolver nel [[batalla del pasu de Kasserine|escobiu de Kasserine]] contra les tropes d'Estaos Xuníos dirixíes pol xeneral [[Lloyd Fredendall|Fredendall]]. Kesserine foi la primer operación importante de los inda inespertos d'Estaos Xuníos mientres la guerra, sufriendo graves perdes y reculando 50 km dende les sos posiciones orixinales. Magar el so ésitu inicial, la debilidá de les fuercies italo-alemanes en Túnez torgó-yos sacar provechu d'esta victoria, teniendo que volver rápido a les sos bases de partida. == Final == El 6 de marzu de 1943, Rommel foi sacupáu por cuenta de una enfermedá y Hitler refugó la torna al Norte d'África polo que'l 23 de febreru de 1943 foi releváu por [[Hans Jürgen von Arnim|von Arnim]] como comandante Supremu del Afrika Korps. Les tropes del Afrika Korps sobrevivientes, sol mandu del von Arnim, capitularon en Túnez el 12 de mayu de 1943. Fueron prindaos 130 000 soldaos que consideraos prisioneros de guerres fueron treslladaos a campos de prisioneros n'Estaos Xuníos y Canadá. == Himnu == Somos el Afrika Korps alemán Les valientes tropes del Führer Truñamos como la nube del diañu Enzancamos el camín a los Tommys (soldaos ingleses) Nun tarrecemos nin al calor nin al sable del desiertu Combatimos la sede y l'encesu sol Colamos a golpe de tambor Avanzamos Avanzamos Avanzamos xunto al nuesu Rommel Avanzamos xunto al nuesu Rommel Los británicos tarrécennos como a la peste Siéntense quemaos como'l carbón Vengamos pola Alemaña Oriental y pol Suroeste Que nos fueron robaes cobardemente Churchhill y Roosevelt monten en roxura Ganando a los nuesos enemigos en cada país Los tambores retumben mientres colamos Avanzamos Avanzamos Avanzamos xunto al nuesu Rommel Avanzamos xunto al nuesu Rommel Con nós, xuníos na batalla y na victoria Colen les tropes italianes Hasta que'l sol de la paz rellume sobre nós Y tornemos a Alemaña Pero si la bala enemiga algámame Entós déxame folgar nel sable del desiertu Y que suene'l tambor una vegada más Avanzamos Avanzamos Avanzamos xunto al nuesu Rommel Avanzamos xunto al nuesu Rommel == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[https://www.youtube.com/watch?v=_SVlYJe_Lb0] Videu Himnu subtituláu al Español{{Commons|Afrika Korps}} *[http://cultura.elpais.com/cultura/2012/06/02/actualidad/1338662071_268243.html Keith Douglas, un poeta frente a los 'pánzer', diariu El País, 3 de xunu de 2012] {{Tradubot|Afrika Korps}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Afrika Korps]] [[Categoría:Heer (Wehrmacht)]] [[Categoría:Cuerpos d'exércitu alemanes de la Segunda Guerra Mundial]] [[Categoría:Batalles de la Segunda Guerra Mundial]] dtzv6gvnxt8kqgs7vyw2vrec14i26au 0 132200 4493606 4492492 2026-05-17T18:03:03Z Omarete 35 4493606 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Circunnavegación}} {{ficha xenérica}} [[Ficheru:Ocean currents 1911.jpg|thumb|300px|Les corrientes oceániques.]] '''Circunnavegar''' (deriváu de navegar una circunferencia), ye viaxar alredor d'un llugar, seya una [[islla]], un [[continente]], o la [[Tierra]]. El términu suelse referir al navegación marítima alredor del mundu nun [[barcu]] o [[Navío|nave]], anque más apocayá, tamién s'utilizó pa referise a [[vuelu|vuelos]] (n'avión) o viaxes a cuerpu o en cualquier vehículu a motor, alredor del mundu. La primer circunnavegación de la Tierra foi la [[Espedición de Magallanes-Elcano]] que salió d'España en 1519 y tornó en 1522 dempués cruciar los océanos [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]], [[Pacíficu]] y [[Índicu]]. Anguaño, realícense frecuentes viaxes de circunnavegación de la Tierra pa intentar bater récores o realizar nueves proezas, seya por faer les en solitariu, ensin escales, per ciertes rutes peligroses, según el tipu d'embarcación o pola edá o sexu de los tripulantes. Tamién se realicen competiciones deportives como carreres de velocidá. En 2012, el [[trimarán]] de la [[Banque Populaire V]] llogró dar la vuelta'l mundu en 45 díes, 13 hores y 42 minutos, con una velocidá media de 26,51 nuedos, en saleando un total de 29&nbsp;002&nbsp;km. En 2017 esti récor foi abrasáu pol sofisticáu trimarán IDEC Sport y la so tripulación formada pol navegante español [[Alex Pella]], los franceses Francis Joyon, Clément Surtel, Gwénolé Gahinet, Sébastien Audigane y el suizu Bernard Stamm. Consiguieron el récor de velocidá absolutu de vuelta al mundu a vela, conocíu como [[Trofeo Jules Verne]]; circunnavegando el planeta en 40 díes, 23 hores, 30 minutos y 30 segundos. La tripulación fixo asina hestoria, cola circunnavegación más rápida del planeta. == Circunnavegación de la Tierra == En principiu, si una persona camina por completu alredor de cada polu, cruciaría tolos meridianos, pero esto nun se considera xeneralmente una circunnavegación». Una definición básica d'una circunnavegación del mundu, o circunnavegación del globu o global, sería una ruta que cubre a lo menos un [[gran círculu]], ysobremanera, unu que pase al traviés de siquier un par de puntos [[antípodes|antipodales]] unu del otru.<ref>{{cita web|url=http://www.expedition360.com/home/circumnavigation.htm |títulu=''Definition of a Circumnavigation'' |editorial=Expedition360.com |fecha=28 de setiembre de 1924 |fechaaccesu=2 de xunetu de 2012}}</ref> Na práutica, p'axudicar récores y premios dependiendo de cada métodu de viaxe, utilícense diverses definiciones de lo que ye una circunnavegación del mundu. Puesto que el planeta ye una esfera, un viaxe d'un polu al otru, y de vuelta, téunicamente, sería una circunnavegación, pero les dificultaes práutiques xeneralmente esclúin esta travesía. Pa los ricos, los llargos viaxes alredor del mundu, tal como fixo [[Ulysses S. Grant]], fixéronse posible nel sieglu XIX y mientres la [[Primer Guerra Mundial]] treslladar a un gran númberu de tropes per tol planeta. Sicasí, fueron les meyores na teunoloxía y l'aumentu de los ingresos los que más tarde fixeron estos viaxes relativamente comunes. == Circunnavegaciones náutiques == [[Ficheru:CircumnavigationByTrades.png|thumb|300px|right|La ruta d'una moderna circunnavegación típica de vela, vía [[canal de Suez]] y [[canal de Panamá]] amosar en colloráu; les sos antípodes amosar en mariellu]][[Ficheru:CircumnavigationByCapes.png|thumb|right|300px|En colloráu, la ruta típica d'una regata de yates de circunnavegación; les sos antípodes amosar en mariellu.]] El récor de circunnavegación náuticu ta anguaño en manes d'un buque impulsáu pol vientu; el IDEC Sport, que xunto colos navegantes: [[Alex Pella]], Francis Joyon, Clément Surtel, Gwénolé Gahinet, Sébastien Audigane y Bernard Stamm, establecer el 26 de xineru de 2017 en 40 díes, 23 hores, 30 minutos y 30 segundos.<ref>{{cita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SXFrKaotu-8 |títulu= TVE - Récor Troféu Jules Verne|editorial=RTVE |fecha=26 de xineru de 2017 |fechaaccesu=26 de xineru de 2017}}</ref> === Circunnavegaciones a vela === El mapa a la derecha amuesa, en colloráu, una ruta non competitiva de circunnavegación típica del mundu propulsada polos [[vientos alisios]] al traviés de les canales de [[Canal de Suez|Suez]] y de [[Canal de Panamá|Panamá]]; el resalte en mariellu son los puntos antipodales de tolos puntos de la ruta. Puede trate que la ruta averar a un gran círculu y que pasa por dos pares de puntos antipodales. Esta ye una ruta siguida por munchos de los cruceros marítimos, diendo en direición oeste; l'usu de los vientos alisios fai'l navegación a vela relativamente fácil, anque traviesa delles zones d'aselu o de vientos llixeros. Nuna regata a vela, una ruta alredor del mundu que s'averara a un gran círculu sería absolutamente impracticable, particularmente nuna ruta ensin escales que nun podría usar les canales de Panamá y de Suez. Les principales regatas de circunnavegación son: * [[Volvo Ocean Race]] (escontra l'este, per etapes) * [[Trofeo Jules Verne]] (escontra l'este, ensin escales nin asistencia) * [[Regata 5 Océanos]] (escontra l'este, en solitariu per etapes) * [[Vendée Globe]] (escontra l'este, en solitariu ensin escales nin asistencia) * Global Challenge (escontra l'oeste, per etapes) Los yates que compiten nuna regata de circunnavegación tienen de realizar un percorríu d'a lo menos 21&nbsp;600 [[milla|milles]] náutiques (40&nbsp;000&nbsp;[[quilómetru|km]]) de llargor que tien de cruciar l'[[ecuador]] y tolos [[meridianu|meridianos]] na mesma direición y acabar nel mesmu puertu en qu'empezó.<ref>{{cita web|url=http://sailspeedrecords.com/the-courses-offshore.html|títulu=''ISAF/World Sailing Speed Record Rules for individually attempted Passage Records or Performances Offshore, sec. 26.1.a, Record Courses''|editorial=Sailspeedrecords.com|fecha=|fechaaccesu=2 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120717063258/http://www.sailspeedrecords.com/the-courses-offshore.html|fechaarchivu=17 de xunetu de 2012}}</ref> El mapa a la izquierda amuesa la ruta de la regata [[Vendée Globe]] alredor del mundu en colloráu; la sobreimpresión en mariellu son los puntos antipodales de tolos puntos na ruta. Puede vese que la ruta nun pasa por nengún par de puntos antipodales. Puesto que los vientos predominantes de les llatitúes más altes soplen d'oeste a este, cuando se circunnavega a vela hai una ruta más fácil (d'oeste a este) y una ruta más difícil (esti oeste); esta dificultá ye mayor pa navíos de veles cuadraes. Pa los [[récores de circunnavegación a vela]], hai una regla qu'establez que la duración tien de ser de siquier de 21&nbsp;600 milles marines calculaes a lo llargo de la ruta más curtia posible dende'l puertu de partida y de regresu, que non encruz per tierra y que non vaya per debaxo de los 63°S. Déxase tener un únicu puntu de control p'allargar la ruta calculada y débese cruciar l'ecuador.<ref>{{cita web|url=http://www.sailspeedrecords.com/the-courses-offshore.html|títulu=ISAF/World Sailing Speed Record Rules for individually attempted Passage Records or Performances Offshore|editorial=Sailspeedrecords.com|fecha=|fechaaccesu=2 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120717063258/http://www.sailspeedrecords.com/the-courses-offshore.html|fechaarchivu=17 de xunetu de 2012}}</ref> Nel récor de 2012 la circunnavegación a vela foi de 45 díes, 13 hores, 42 minutos y 53 segundos y foi establecíu por [[Loïck Peyron]] y 13 navegantes, nel Banque Populaire V, terminando'l 6 de xineru de 2012. El récor actual de la circunnavegación a vela ye de 40 díes, 23 hores, 30 minutos y 30 segundos; foi establecíu'l 26 de xineru de 2017 pol trimarán IDEC Sport. La tripulación taba compuesta namái por seis navegantes; l'español [[Alex Pella]], los franceses Francis Joyon, Clément Surtel, Gwénolé Gahinet, Sébastien Audigane y el suizu Bernard Stamm. El viaxe siguió una ruta en direición este pel océanu Atlánticu Norte, l'Ecuador, l'océanu Atlánticu Sur, l'océanu Austral, l'océanu Atlánticu Sur, l'Ecuador y l'océanu Atlánticu Norte. === Circunnavegaciones propulsadas mecánicamente === Dende la llegada de los cruceros mundiales en 1922, col [[RMS Laconia (1921)|Laconia]] de [[Cunard Line]], miles de persones completaron vueltes al mundu a un ritmu más pausáu. Polo xeneral, estos viaxes empiecen na [[ciudá de Nueva York]] o [[Southampton]] y diríxense escontra l'oeste. Les rutes varien, yá seya viaxando pol Caribe y l'océanu Pacíficu al traviés de la canal de Panamá, o alredor del cabu de Fornos. A partir d'ende los buques polo xeneral emponer a Ḥawai, les islles del Pacíficu Sur, Australia, Nueva Zelanda, y depués escontra'l norte a Hong Kong, el sureste d'Asia y la India. Nesi momentu, una vegada más, les rutes pueden variar: una forma ye al traviés de la canal de Suez y el Mediterraneu, y la otra ye d'alredor del cabu de Bona Esperanza y depués pola mariña oeste d'África. Estos cruceros rematen nel puertu onde s'empezó. El récor actual de circunnavegación de traición mecánica ye de 60 díes, 23 hores y 49 minutos y foi establecíu pol [[trimarán]] [[Earthrace]] que se completó'l 27 de xunu de 2008. El viaxe, en direición oeste, crució l'océanu Atlánticu Norte, canal de Panamá, océanu Pacíficu, océanu Índicu, canal de Suez y el mar Mediterraneu. == Circunnavegaciones aérees == Dende'l desenvolvimientu de l'aviación comercial munchos miles de persones viaxaron alredor del mundu. Delles rutes regulares, como l'antiguu Flight One de la [[Pan American World Airways|Pan American]] (y más tarde, anque de volao, el Flight One d'[[United Airlines]]), circunnavegan el mundu y, anguaño, planiar un viaxe similar con distintes conexones ye abondo simple. La [[primer circunnavegación aérea]] producir en 1924 por un grupu de pilotos de les [[Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos]] nun cuartetu de biplanos [[Douglas World Cruiser]] . La primera [[aerostato|aeronave más llixera que l'aire]] de cualquier tipu en circunnavegar la Tierra pelos sos propios medios foi'l [[dirixible ríxidu]] [[Graf Zeppelin LZ 127]] , que lo fixo en 1929. Los récores d'aviación tomen en cuenta los patrones de circulación del vientu nel mundusobremanera les [[corriente en remexu corrientes en remexu]], que circulen nos hemisferios norte y sur, ensin cruciar la llinia ecuatorial. Polo tanto nun hai necesidá de cruciar l'Ecuador, o pasar al traviés de dos puntos antípodes, nel cursu d'afitar un récor mundial alredor del mundu d'aviación. Asina, por casu, la circunnavegación global de [[Steve Fosset]] tuvo circunscrita dafechu dientro del hemisferiu meridional. Pa l'aviación impulsada mecánicamente, el cursu d'un récor alredor del mundu tien d'empezar y terminar nel mesmu puntu y cruciar tolos meridianos; el cursu tien de tener siquier 36,787.559 de llargu (que ye'l llargor del [[Trópicu de Cáncer]]) y tien d'incluyir puntos de control establecíos en llatitúes fora de los círculos [[Círculu polar|árticu]] y del [[Círculu polar|antárticu]].<ref>{{cita web |url=http://www.fai.org/xeneral_aviation/documents |títulu=''FAI Sporting Code Section 2: Powered Aerodynes: Speed around the world non-stop and non-refuelled'' |editorial=Fai.org |fecha= |fechaaccesu=2 de xunetu de 2012 }}</ref> Nel casu de los globos aerostáticos, nos que se ta totalmente a mercé de los vientos, los requisitos reláxense entá más. El cursu tien de cruciar tolos meridianos, y tien d'incluyir un conxuntu de puntos de control que tean toos fora de dos círculos, escoyíos pol pilotu, con radios de 3335,85&nbsp;km y zarrando los polos (anque non necesariamente centraos nellos).<ref>[https://web.archive.org/web/20081021152244/http://www.fai.org/documents/sportingcode/sc1 ''FAI Sporting Code Section&nbsp;1: Aerostats: Around-the-World Records'']</ref> Túvose apocayá cerca posible d'algamar la tentativa de faer una circunnavegación polar, remontando un gran círculu alredor del globu 'verticalmente' ye dicir al traviés de dambos polos, que ye de xacíu solamente posible pel aire. == Circunnavegaciones astronáutiques == La primer persona en volar al espaciu, [[Yuri Gagarin]], convirtióse tamién na primera en completar un [[vuelu orbital]] na nave espacial [[Vostok 1]], en 1961, con una duración de 108 minutos. Les primeres misiones espaciales de la NASA incluyíen namái [[vuelu suborbital|vuelos suborbitales]]. == Circunnavegaciones con propulsión humana == Según AdventureStats, [[Jason Lewis (aventureru)|Jason Lewis]] foi'l que primero completó la primera verdadera circunnavegación del globu con traición humana,<ref>{{cita web|url=http://www.adventurestats.com/tables/hpc.shtml |títulu=by Explorersweb |editorial=AdventureStats |fecha= |fechaaccesu=2 de xunetu de 2012}}</ref> anque la [[National Geographic]] recueye a Colin Angus como'l primeru en faelo.<ref>{{cita web |url=http://www.nationalgeographic.com/adventure/best-of-adventure-2007/achievements/colin-angus-julie-wafaei.html |títulu=Colin Angus + Julie Wafaei - National Geographic Adventure Magacín |editorial=Nationalgeographic.com |fecha=20 de mayu de 2006 |fechaaccesu=2 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704000831/http://www.nationalgeographic.com/adventure/best-of-adventure-2007/achievements/colin-angus-julie-wafaei.html |fechaarchivu=4 de xunetu de 2012 }}</ref> Nin Lewis nin Angus cumplen los criterios del [[Guinness World Records]], yá que anque cada unu terminó un viaxe continuu alredor del planeta con desplazamientos impulsaos por aición humana, nun cruciaron un par d'antípodes nin percorrieron la distancia del Trópicu de Cáncer.<ref>{{cita web|apellíu=AdventureStats by Explorersweb|títulu=Global HPC - Human Powered Circumnavigations|url=http://www.adventurestats.com/tables/hpc.shtml|editorial=Explorersweb}}</ref> [[David Kunst]] foi la primer persona verificada que caminó alredor del mundu ente'l 20 de xunu de 1970 y el 10 d'ochobre de 1974. Les directrices emitíes en marzu de 2007 por Guinness World Records establecieron qu'una circunnavegación con propulsión humana tien de percorrer un mínimu de 36,787,559&nbsp;km (la distancia del Trópicu de Cáncer), cruciar l'Ecuador, y que cada pierna tien d'empezar nel puntu exactu onde'l postreru remató. Hasta la fecha nun se completó nenguna circunnavegación de propulsión humana acordies coles directrices establecíes por Guinness.<ref>{{cita web |autor=Julie Wafaei, Colin Angus |url=http://www.angusadventures.com/circumnavigations.html |títulu=''Colin Angus version of circumnavigation'' |editorial=Angusadventures.com |fecha= |fechaaccesu=2 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130120223059/http://www.angusadventures.com/circumnavigations.html |fechaarchivu=2013-01-20 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.around-n-over.org/circumnavigation.htm |títulu=''Erden Eruc version of circumnavigation'' |editorial=Around-n-over.org |fecha= |fechaaccesu=2 de xunetu de 2012}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.expedition360.com/home/circumnavigation.htm |títulu=''Jason Lewis version of circumnavigation'' |editorial=Expedition360.com |fecha=28 de setiembre de 1924 |fechaaccesu=2 de xunetu de 2012}}</ref> Delles persones, tantu en bicicleta como caminando, percorrieron el mundu, pero los océanos tuvieron que ser devasaos por aciu tresporte aereu o marítimu, polo que la distancia percorrida ye más curtia que les directrices del Guinness. Pasar a cuerpu d'Asia a América del Norte ye teóricamente posible, pero bien difícil, yá que s'hai de cruciar l'[[estrechu de Bering]] xeláu, amás de percorrer alredor de 3000 km de zones fríes, ensin caminos, anubiertes o conxelaes, n'Alaska y Rusia oriental. Naide hasta agora percorrió tou esi camín a cuerpu. == Circunnavegaciones destacaes == [[Ficheru:NaoVictoria.JPG|thumb|200px|Retruque de la nao Victoria, la primer embarcación en dar la vuelta al mundu]] * Circunnavegaciones marítimes: :* La espedición española de 1519-1522 de [[Fernando de Magallanes]] y [[Juan Sebastián Elcano]] foi la primer circunnavegación del mundu documentada. A instancies de la [[Corona española]], Magallanes, un navegante portugués, encabezó la primer espedición que circunnavegó el mundu, saleando ente agostu de 1519 y abril de 1521. Sicasí, foi asesináu nuna batalla na islla filipina de Cebú'l 27 d'abril de 1521. El so segundu al mandu, el vascu Juan Sebastián Elcano, de Getaria, completó'l viaxe de regresu al traviés del océanu Índicu y alredor del cabu de Bona Esperanza tornando a España en 1522. Los 18 sobrevivientes de la espedición, incluyendo Elcano, completaron la circunnavegación al volver a Sanlúcar de Barrameda nel buque Victoria'l 8 de setiembre de 1522, dempués d'un viaxe de trés años y un mes. Estos fueron los primeros navegantes conocíos que dieron la vuelta al mundu.<ref>Magellan's Voyage: A Narrative Account of the First Circumnavigation.'Magellan's Voyage', d'Antonio Pigafetta, Raleigh Ashlin Skelton. Publicáu por Courier Dover Publications, 1994. ISBN 0-486-28099-3, ISBN 978-0-486-28099-8.</ref> [[Sanlúcar de Barrameda 2019-2022]] ye una iniciativa que se ta preparando pa celebrar el quintu centenariu de la primer circunnavegación de la Tierra, que va partir y va retornar a [[Sanlúcar de Barrameda]], [[provincia de Cádiz]]. :* En 1577, Elizabeth I unvió a [[Francis Drake]] a empecipiar una espedición contra los españoles a lo llargo de la mariña del Pacíficu de les Amériques. Drake salió de Plymouth, Inglaterra en payares de 1577, a bordu del Pelican, que Drake rebautizó como Golden Hind a mediaos del viaxe. En setiembre de 1578, pasó pel estremu sur d'América del Sur, llamáu Drake Passage, que coneuta la parte suroeste del Océanu Atlánticu cola parte sureste del Océanu Pacíficu. En xunu de 1579, Drake desembarcó en dalgún llugar al norte de la reclamación más septentrional d'España n'Alta California, que se conoz como Drakes Bay, California. Drake completó la segunda circunnavegación del mundu en setiembre de 1580, convirtiéndose nel primer comandante pa dirixir una circunnavegación completa. (J. A. Froude, 1893)<ref>{{cita llibru|apellíos=Froude|nome=James Anthony|títulu=English seamen in the sixteenth century. Lectures delivered at Oxford, Easter terms, 1893-4|url=http://archive.org/details/englishseamenins00frouiala|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|fecha=1 de xineru de 1895|editorial=New York : C. Scribner's Sons}}</ref> :* La fragata española Numancia, con Juan Bautista Antequera y Bobadilla, ente 1865-1867; primer circunnavegación nun buque de guerra acorazáu; "Enloricata navis que primu terram circuivit". :* [[Joshua Slocum]], 1895-1898, primer circunnavegación en solitariu. :* [[Vito Dumas]], 1942-1943, primer circunnavegación en solitariu d'Oeste a Este, vía Cabo de Hornos. :* Trimarán IDEC Sport, 2017, circunnavegación del planeta más rápida de la hestoria; navegantes: [[Alex Pella]], Francis Joyon, Clément Surtel, Gwénolé Gahinet, Sébastien Audigane y Bernard Stamm. Tiempu establecíu: 40 díes, 23 hores, 30 minutos y 30 segundos. * Circunnavegaciones aérees: :* en 1924, pilotos de les [[Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos]], realizaron la [[primer circunnavegación aérea]] con biplanos [[Douglas World Cruiser]] percorriendo 44&nbsp;360&nbsp;km. :* en 1949, el [[Lucky Lady II]], un [[Boeing B-50 Superfortress]] de la Fuercia Aérea de los EE.&nbsp;UU., al mandu del capitán James Gallagher, convertir nel primer avión en dar la vuelta al mundu ensin escales. Esto llogróse recargando l'avión en vuelu. * Circunnavegaciones terrestres: :* en 1841-1842, ''sir'' [[George Simpson (alministrador)]] fixo la primera ''circunnavegación terrestre'', travesando Canadá y Siberia al tornar a Londres. == Ver tamién == * [[Circunnavegaciones del mundu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * Steven Dutch, [http://www.uwgb.edu/dutchs/WestTech/circumn.HTM Circunnavegaciones del globu terráqueo hasta 1800] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023160813/http://www.uwgb.edu/dutchs/westtech/circumn.htm |date=2014-10-23 }} * [http://www.sailing.org/events/major_oceanic_events.php Principales regatas oceániques] - Sitiu oficial de la Federación Internacional de Vela] {{Traducíu ref|en|Circumnavigation}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Viaxe]] dycei952v5oy3n7f60sn6e4ajylxctg 0 136563 4493727 4462044 2026-05-18T05:08:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493727 wikitext text/x-wiki {{referencies|biografíes|t=20111225}} {{persona}} '''Isabel Tocino Biscarolasaga''' {{nym}} ye una [[abogada]], [[empresariu|empresaria]], [[profesor universitariu|profesora universitaria]] y [[políticu|política]] [[España|española]] del [[Partíu Popular]] qu'ocupó'l cargu de [[Ministeriu de Mediu Ambiente d'España|ministra de Mediu Ambiente]] ente [[1996]] y [[2000]], siendo la primer muyer que desempeñó esti cargu n'[[España]]. Amás foi diputada nacional de forma ininterrumpida ente 1986 y 2002 (III, IV, V, VI y VII llexislatures) poles circunscripciones de [[Circunscripción eleutoral de Madrid|Madrid]], [[Circunscripción eleutoral de Cantabria|Cantabria]] y [[Circunscripción eleutoral de Toledo|Toledo]]. A pesar de dexar la primer llinia de la política, sigue siendo vocal electa de la [[Partíu Popular|Xunta Directiva del Partíu Popular]] (cargu ratificáu nel XVIII Congresu Nacional del PP el 11 de febreru de 2017).<ref>{{cita web||títulu=José Manuel Igual, Isabel Tocino, María José Sáenz de Buruaga ya Iñigo de la Serna formen parte de la Xunta Directiva Nacional|url=http://www.eldiariocantabria.es/articulo/politica/25-marzo-congreso-regional-pp-rajoy-pide-dexar-fuera-enfrentamientu/20170212174652025656.html}}</ref> Na actualidá forma parte del [[Conseyu d'Alministración]] d'[[ENCE Enerxía y Celulosa, S.A.|Ence]] y [[Enagás]]. Amás forma parte del Conseyu d'Estáu como conseyera electiva. Dende 2007 hasta payares de 2017 foi conseyera esterna independiente [[Conseyu d'Alministración]] del [[Banco Santander]], sicasí dexó esti cargu pa pasar a ocupar la vicepresidencia del conseyu de Santander España y la presidencia del [[Banco Pastor]].<ref>{{cita web||títulu=Isabel Tocino nueva presidenta del Bancu Pastor y vicepresidenta de Santander España|url=https://www.elmundo.es/economia/empresas/2017/11/28/5a1de399y5fdea5a058b4618.html}}</ref> Ye miembru de la Sociedá Internacional de Derechu Nuclear y de la Sociedá Nuclear Española, según miembru supernumerario de la Real Academia de Doctores. Amás foi vicepresidenta de l'Asociación Internacional de Muyeres Xuristes; y presidenta y vicepresidenta del Conseyu Federal del Movimientu Européu.<ref>{{cita web|1=|títulu=Biografía d'Isabel Tocino|url=http://www.consejo-estado.es/pdf/MEMORIA%202008.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180821075647/http://www.consejo-estado.es/pdf/MEMORIA%202008.pdf|fechaarchivu=2018-08-21}}</ref> == Biografía == === Datos biográficos === Isabel Tocino Biscarolasaga nació en Cantabria'l 9 de marzu de 1949. Ye la tercera de siete hermanos. Estudió nel colexu de Les Esclaves de Santander y dende pequeña tuvo venceyada al [[Opus Dei]], institución perteneciente a la ilesia católica, onde ye una reconocida.<ref>{{cita web||títulu=Isabel Tocino ente los 74 caras más influyentes del Opus Dei|url=https://www.publico.es/sociedad/74-cares-influyentes-opus-dei.html}}</ref> === Formación académica === Llicenciada en [[Derechu]] pola [[Universidá Complutense]] de [[Madrid]] y la Universidá [[Compañía de Xesús|xesuita]] de [[Universidá de Deusto|Deusto]] ([[Bilbao]]). Llogró'l doctoráu nesa mesma Universidá en Derechu Nuclear en 1973. === Carrera alministrativa === Trayeutoria profesional: * La so primer esperiencia profesional foi na Asociación d'Enerxía Nuclear pa la que trabayó como esperta xurídica ente [[1972]] y [[1976]]. * Profesora Titular de Derechu Civil na Universidá Complutense de Madrid mientres catorce años. * Profesora Titular de Derechu Civil nel Colexu Universitariu "Domingo de Soto", de Segovia. * Grupu d'Espertos Xurídicos Gubernamentales de l'Asociación d'Enerxía Nuclear (AEN), ente xineru de [[1972]] y avientu de [[1976]] (compatibilizando esti cargu cola docencia universitaria). * Miembru del Grupu d'Espertos Xurídicos Gubernamentales de l'Axencia Europea de la Enerxía. * En [[1974]] convertir na segunda muyer académica de la Real Academia de Doctores. * Fundadora de l'Asociación Celiaca España en [[1979]] y Presidenta de la mesma hasta [[1985]]. === Carrera política (1983-2002) === ==== Ingresu n'Alianza Popular ==== Los sos entamos na política remontar a [[1983]], añu nel qu'ingresó n'[[Alianza Popular (España)|Alianza Popular]], entós dirixida por [[Manuel Fraga]]. Tres años dempués, alzar con un puestu nel comité executivu y yéra-y asignada la Secretaría del Área de Condición Femenina nel partíu. En 1985 foi presidenta nacional de l'Asociación Democrática Conservadora (ADEC). Foi escoyida miembru del Comité Executivu Nacional, encargada de la Secretaría d'Área de la Condición Femenina. ==== Diputada nes Cortes Xenerales (1986-2002) ==== * [[1986]]: [[Congresu de los Diputaos Diputada]] por [[Circunscripción eleutoral de Madrid|Madrid]] ([[III Llexislatura d'España|III Llexislatura]]). * [[1989]]: [[Congresu de los Diputaos Diputada]] por [[Circunscripción eleutoral de Cantabria|Cantabria]] ([[IV Llexislatura d'España|IV Llexislatura]]). * [[1993]]: [[Congresu de los Diputaos Diputada]] por [[Circunscripción eleutoral de Toledo|Toledo]] ([[V Llexislatura d'España|V Llexislatura]]). * [[1996]]: [[Congresu de los Diputaos Diputada]] por [[Circunscripción eleutoral de Toledo|Toledo]] ([[VI Llexislatura d'España|VI Llexislatura]]). * [[2000]]: [[Congresu de los Diputaos Diputada]] por [[Circunscripción eleutoral de Toledo|Toledo]] ([[VII Llexislatura d'España|VII Llexislatura]]). Nes [[Eleiciones xenerales españoles de 1986|eleiciones xenerales]] del 22 de xunu de [[1986]] llogró un escañu nel [[Congresu de los Diputaos]] por [[Circunscripción eleutoral de Madrid|Madrid]]. Un añu más tarde, tres la retirada temporal de Fraga de la presidencia del partíu, allegó como vicepresidenta nes llistes de [[Miguel Herrero y Rodríguez de Miñón]] frente a la candidatura finalmente vencedora d'[[Antonio Hernández Mancha]]. Tres el regresu de [[Manuel Fraga|Fraga]] a la direición del partíu, nel IX Congresu d'[[Alianza Popular]] celebráu en xineru de [[1989]], foi escoyida pa ocupar una de les seis vicepresidencies creaes, encargándose del Área Sectorial. Nes [[Eleiciones xenerales españoles de 1989|eleiciones xenerales]] del 29 d'ochobre de [[1989]] anovaría la so acta de diputada, esta vegada pola circunscripición de [[Circunscripción eleutoral de Cantabria|Cantabria]]. Nel X Congresu del [[Partíu Popular]] ([[1990]]) llograría un puestu de vocal nel nuevu Comité Executivu y nel XI Congresu ([[1993]]) foi reelixida miembru de la Executiva Nacional. Nes [[Eleiciones xenerales españoles de 1993|eleiciones xenerales]] del 6 de xunu de [[1993]] foi reelixida diputada popular por [[Circunscripción eleutoral de Toledo|Toledo]]. Nesta V Llexislatura foi presidenta de la Comisión Mista Congresu-Senáu pa les Comunidaes Europees. El 19 de xineru de 1996 presidió'l XII Congresu Nacional popular onde foi reelixida miembru de la Comisión Executiva Nacional. El 3 de marzu de [[1996]] celebráronse [[Eleiciones xenerales españoles de 1996|eleiciones xenerales]], onde foi reelixida diputada popular pola provincia de [[Circunscripción eleutoral de Toledo|Toledo]]. Volvería anovar la so acta nes [[Eleiciones xenerales españoles de 2000|eleiciones xenerales]] del 12 de marzu de [[2000]] pa la [[VII Llexislatura d'España|VII Llexislatura]], onde sería nomada Presidenta de la Comisión d'Asuntos Esteriores, calteniéndose nel cargu hasta xunetu de 2002 cuando arrenunció al so escañu de diputada pa dedicase a la empresa privada. ==== Firme candidata p'asoceder a Fraga (1989) ==== [[Manuel Fraga]] tornó a la presidencia del partíu en xineru de 1989, básicamente pa tutelar una transición más ordenada del lideralgu que la que se produció en 1987. L'adelantu eleutoral decidíu por [[Felipe González]], que convocó eleiciones pa la vuelta del branu de 1989, obligó a [[Manuel Fraga|Fraga]] a deliberar a toa priesa un nome por que fuera candidatu del [[Partíu Popular]] a la presidencia del gobiernu nes xenerales.<ref>{{cita web||títulu=Manuel Fraga designa a José María Aznar candidatu del Partíu Popular a la presidencia del Gobiernu refugando a Isabel Tocino|url=http://www.eldiariocantabria.es/articulo/politica/25-marzo-congreso-regional-pp-rajoy-pide-dexar-fuera-enfrentamientu/20170212174652025656.html}}</ref> El 26 d'agostu de 1989, los cuatro secretarios del PP –[[Rodrigo Rato]], [[Francisco Álvarez Cascos]], [[Juan José Lucas]] y [[Federico Trillo]]- axuntar con Manuel Fraga na so casa de Perbes (La Coruña), al envís de decidir quién sería'l candidatu del partíu a la presidencia del Gobiernu. Aznar cuntaba colos sofitos de Juan José Lucas, la so mano derecha en Castiella-Lleón, y de Federico Trillo y, sobremanera, d'Álvarez Cascos. Rato optaba por Herrero de Miñón. Sicasí, la favorita de Fraga yera Isabel Tocino. L'entá presidente del PP tarrecía que fuera demasiáu puestu pa esponer al so valor más puxante, col que tenía un activu importante na comunidá castellanu lleonesa y, per otra parte consideraba qu'Isabel Tocino tenía un tirón popular muncho más potente, considerar una especie de "[[Margaret Thatcher]]" española. Amás, él establecía nuna diferencia de 500.000 votos más que si'l candidatu fora Aznar. Fueron les presiones de Lucas y Trillo, amás del inmeyorable conceutu que Fraga tenía del so delfín, les qu'acabaron inclinando la balanza a favor d'Aznar.<ref>{{cita web||títulu=Manuel Fraga designa a José María Aznar candidatu del Partíu Popular a la presidencia del Gobiernu refugando a Isabel Tocino|url=http://www.libertaddigital.com/nacional/2012-01-14/nin-tuteles-nin-tutias-1276446858/}}</ref> ==== Ministra de Mediu Ambiente (1996-2000) ==== El 5 de mayu de [[1996]] foi nomada [[Ministeriu de Mediu Ambiente d'España|Ministra de Mediu Ambiente]] d'[[España]] nel primer Gobiernu del [[Partíu Popular (España)|Partíu Popular]], convirtiéndose nuna de les cuatro muyeres n'ocupar una cartera ministerial nel primer gabinete de [[José María Aznar]], xunto con [[Margarita Mariscal de Gante]], qu'ocupó la cartera de Xusticia, [[Loyola de Palacio]], que foi ministra d'Agricultura, y [[Esperanza Aguirre]] que se fixo coles riendes d'Educación, Cultura y Deporte. Ocupó'l cargu a lo llargo de tola [[VI Llexislatura d'España|VI Llexislatura]] anque nun lo revalidaría tres la mayoría absoluta de José María Aznar nel añu 2000, cuando foi sustituyida por [[Jaume Matas]]. Tocantes a la so xestión como ministra, cabo destacar que foi la encargada d'axustar el [[Protocolu de Kyoto]], nel que figura como firmante en representación del Gobiernu d'España, ya impulsó la Llei d'Agües, el Plan Hidrolóxicu Nacional, la Llei de Residuos o la de Parques Nacionales. ==== Retirada de la vida política (2002) ==== En xunetu de 2002 arrenunció a la so acta de diputada nel Congresu de los Diputaos y anunció la so retirada de la vida política. === Carrera empresarial (2002-actualidá) === Dende la so retirada de la vida política dedicóse a los negocios privaos. El mesmu añu que dexó'l so escañu foi nomada presidenta pa España y Portugal del provisor de software [[Siebel Systems]], onde tamién s'integró dientro del Conseyu de Direición Européu de la compañía norteamericana. La función d'esti organismu yera asesorar sobre les posibilidaes de negociu n'Europa, llabor pa la que cuntaron un repartu d'influyentes actores políticos del más altu nivel como Helmut Kohl (canciller alemán ente 1982 y 1998), John Major (primer ministru británicu ente 1990 y1997) o Giuliano Amato (xefe del Executivu italianu ente 1992 y 1993). En 2006, la exministra conservadora dio'l so primer pasu dientro de la élite empresarial española col so nomamientu como vocal del Conseyu d'Alministración de [[Banif]], entidá de banca privada perteneciente al Santander, al que tamién va entrar como conseyera independiente en 2007. Esi añu resultó ser especialmente granible pa Tocino, qu'amás d'entrar nel Conseyu d'Alministración de la entidá entós presidida por Emilio Botín, foi nomada [[Telemadrid|conseyera de Telemadrid]] cola aprobación del Plenu de l'Asamblea de la Comunidá de Madrid a propuesta del Grupu Popular. Un añu más tarde llegaría pa Tocino otru cargu consultivu de designación política; nos últimos meses del primer mandatu de [[José Luís Rodríguez Zapatero]] foi nomada [[Conseyu d'Estáu (España)|Conseyera electiva d'Estáu]], cargu que caltién na actualidá. El ritmu de nomamientos frenar nos años posteriores a 2008 pa retomar un notable impulsu en 2013, cola entrada de Tocino nel Conseyu d'Alministración de la papelera [[ENCE Enerxía y Celulosa, S.A.|Ence]], y en 2014, col so ingresu en [[Naturhouse]] y [[Enagás]], esta postrera controlada al 5% pola Sociedá Española de Participaciones Industriales (SEPI). En xunetu de 2017 arrenunció al so puestu en [[Naturhouse]] dempués de conocer que'l presidente del grupu, Félix Revuelta, punxera en marcha una plataforma d'accionistes minoritarios del [[Banco Popular Español|Banco Popular]] coles mires d'entamar midíes llegales pola forma na que se realizó la so venta a [[Banco Santander]].<ref>{{cita web|títulu=Isabel Tocino arrenuncia como conseyera de Naturhouse |url=https://www.europapress.es/economia/noticia-isabel-tocino-arrenuncia-conseyera-naturhouse-conocer-revuelta-tien-acciones-popular-20170615183011.html}}</ref> En payares de 2017 Isabel Tocino foi nomada presidenta del [[Banco Pastor]] y vicepresidenta del [[Banco Santander]], cesando como conseyera independiente del mesmu (cargu qu'ocupaba dende 2007).<ref>{{cita web |1= |títulu=La exministra Isabel Tocino, nueva presidenta del Bancu Pastor |url=https://www.iwfspain.es/isabel-tocino-nomada-presidenta-del bancu pregueru-y-vicepresidenta-del bancu-santander/ }}</ref> La presencia d'Isabel Tocino en toos estos conseyos d'alministración llévalu a ingresar cerca de 800.000 euros al añu.<ref>{{cita web||títulu=Isabel Tocino, la expolítica que más cobra como conseyera: 794.000 euros por tar en cuatro cotizaes |url=http://www.eldiario.es/economia/Ence-exministra-Isabel-Tocino-Pontevedra_0_495550691.html}}</ref> Anguaño ye miembru electivu del [[Conseyu d'Estáu]], miembru de la [[Real Academia de Doctores]] y conseyera non executiva d'[[ENCE Enerxía y Celulosa, S.A.|Ence]] y [[Enagás]]. Amás ye presidenta del [[Banco Pastor]] y vicepresidenta del [[Banco Santander]]. === Especulaciones col so regresu a la política activa === A pesar de dexar la política en 2002, el so nome siempres tuvo en boca de munchos y nunca se refugó que pudiera tornar en cualquier momentu a la que fora'l so oficiu mientres 20 años. Nel añu 2011 Rajoy llegó a la Moncloa y, a pesar de recuperar a dellos ministros de la "época Aznar" como [[Ana Pastor]], [[Miguel Arias Cañete]] o [[Cristóbal Montoro]], Isabel Tocino quedóse finalmente fuera del Gobiernu. En setiembre de 2014 [[Ana Botella]] anunció que nun allegaría a les eleiciones municipales de 2015 y fontes del Partíu Popular afirmaron que la exministra figuraba n'encuestes internes alrodiu de la persona qu'encabezaría la llista al Conceyu de Madrid.<ref>{{cita web |1= |títulu=El PP inclúi a Isabel Tocino nes sos encuestes pa l'alcaldía de Madrid |url=http://www.vozpopuli.com/actualidad/nacional/Esperanza_Aguirre-Alcaldes-Eleiciones_24M_0_740026025.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250119100811/https://www.vozpopuli.com/actualidad/nacional/Esperanza_Aguirre-Alcaldes-Eleiciones_24M_0_740026025.html |fechaarchivu=2025-01-19 }}</ref> Finalmente, la escoyida sería [[Esperanza Aguirre]]. En 2016 Rajoy revalidó gobiernu y una vegada más Isabel Tocino quedóse fora. == Familia == Casada col inxenieru d'Obres Públiques José Manuel Bartolomé Gutiérrez, tuvo siete fíos. Arriendes de qu'a la so primoxénita diagnosticárase-y intolerancia al gluten -enfermedá celiaca-, en 1979 fundó l'Asociación Celiaca España, que presidió hasta 1985. El 1 de xunetu de 1988, Valeria, la so séptima fía, finó afogada na piscina del chalé familiar de La Moraleja mientres xugaba colos sos hermanos cuando cuntaba con 16 meses. Na actualidá tien más de venti nietos. == Publicaciones == * [[1975]]: "Aspeutos llegales del Riesgu y Dañu Nuclear de les Centrales Nucleares." * [[1981]]: "Enerxía Nuclear y Mediu Ambiente." * [[1981]]: "Centrales Nucleares y Mediu Ambiente" * [[2008]]: "La to fía ye [[celiaca]]", llibru nel que cunta cómo s'emplegó a xeitu en dir curiando la salú de la so fía, narrando'l día ente día d'una [[enfermedá crónica]]. == Premios y condecoraciones == * [[1974]]: Cruz de San Raimundo de Peñafort. * [[2000]]: Gran Cruz de la Orde de Carlos III.<ref>{{cita web||títulu=REAL DECRETU 774/2000, de 12 de mayu, pol que se concede la Gran Cruz de la Real y Bien Distinguida Orde de Carlos III a doña Isabel Tocino Biscarolasaga|url=https://boe.es/boe/dias/2000/05/13/pdfs/A17721-17721.pdf}}</ref> {{Socesión | títulu = [[Ficheru:Escudo de España (mazonado).svg|25px]]<br/>[[Ministeriu de Mediu Ambiente d'España|Ministra de Mediu Ambiente d'España]] | periodu = [[1996]]-[[2000]] | predecesor = [[José Borrell]]<br /><small>([[Ministeriu d'Obres Públiques, Tresportes y Mediu Ambiente d'España|Obres Públiques, Tresportes y Mediu Ambiente]])</small> | socesor = [[Jaume Matas]] }} == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1949||Tocino Biscarolasaga, Isabel}} {{Tradubot|Isabel Tocino}} [[Categoría:Xuristes d'España]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Cantabria]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Popular]] [[Categoría:Diputaos y diputaes d'España]] [[Categoría:Ministros y ministres d'España]] [[Categoría:Ministros y ministres de Mediu Ambiente, Mediu Rural y Marín d'España]] [[Categoría:Ministros y ministres d'España del Partíu Popular]] bchna7ui26eflxawfh9wrr2cqdmlwr6 0 136600 4493705 4445148 2026-05-18T00:39:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493705 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Indra Krishnamurthy Nooyi''' ({{lang-ta|இந்திரா கிருஷ்ணமூர்த்தி நூயி}}) ([[Chennai]], [[India]] [[28 d'ochobre]] de [[1955]]), ye una [[empresaria]] d'[[Estaos Xuníos]] nacida na [[India]]. Ye l'actual Presidenta y [[Direutor executivu|Direutora executivu]] de [[PepsiCo]] nel cargu dende 2001 y 2006 respeutivamente, el segundu mayor negociu d'alimentos y bebíes nel mundu polos ingresos netos.<ref name="pepsize">{{cita publicación|títulu=PepsiCo, Inc. (NYSE:PEP): Second Quarter 2010 Earnings Preview|publicación=IStock Analyst|fecha=15 de xunetu de 2010|url=http://www.istockanalyst.com/article/viewarticle/articleid/4311403|fechaaccesu=11 d'avientu de 2010|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100717190805/http://www.istockanalyst.com/article/viewarticle/articleid/4311403|fechaarchivu=17 de xunetu de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717190805/http://www.istockanalyst.com/article/viewarticle/articleid/4311403|archivedate=2010-07-17}}</ref> == Biografía == === Primeros años === Nooyi nació en Madrasca (agora conocida como [[Chennai]]), [[Tamil Nadu]], [[India]].<ref>{{cita web|url=http://www.itzchennai.com/pride-of-chennai.html|títulu=Pride of Chennai|editorial=ITZChennai|fecha=2015}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-02-07/news/28471801_1_indra-nooyi-nandan-nilekani-personal-side|títulu=Personal side of Indra Nooyi|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|sitiuweb=timesofindia-economictimes|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150511193510/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-02-07/news/28471801_1_indra-nooyi-nandan-nilekani-personal-side|fechaarchivu=2015-05-11}}</ref> Ye d'una familia de fala [[Idioma tamil|tamil]]. Educar en Holy Angels Anglo Indian School la secundaria más alta en [[Chennai|Madras]]. Recibió una llicenciatura en Física, Química y Matemátiques de Madras Christian College en 1974 y un Diploma de Posgráu en Xestión (MBA) del Institutu Indiu de Xestión de Calcuta en 1976.<ref>{{Cita web|url=http://www.notablebiographies.com/newsmakers2/2004-Ko-Pr/Nooyi-Indra.html|títulu=Indra Nooyi Biography|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|idioma=en|sitiuweb=notablebiographies.com}}</ref> === Carrera === Empezando la so carrera na India, Nooyi ocupó cargos direutor de productu de [[Johnson & Johnson]] y la firma testil [[Mettur Beardsell]]. Foi almitida na Escuela d'Alministración de Yale en 1978 y llogró'l grau de maestría en xestión pública y privada. Ente que na [[Universidá Yale|Universidá de Yale]], completó'l so internáu de branu con [[Booz Allen Hamilton]].<ref>{{Cita web|url=http://money.cnn.com/2006/09/29/magazines/fortune/mpw.femaleCEOs.intro.fortune/index.htm|títulu=It's good to be the boss|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|idioma=en|sitiuweb=money.cnn.com|suscripción=29 de setiembre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110807144510/http://money.cnn.com/2006/09/29/magazines/fortune/mpw.femaleCEOs.intro.fortune/index.htm|fechaarchivu=2011-08-07}}</ref> Graduóse en 1980, Nooyi xunir a la [[Boston Consulting Group]] (BCG), y dempués caltúvose posiciones d'estratexa en [[Motorola]] y [[Asea Brown Boveri]].<ref>{{Cita web|url=http://mba.yale.edu/alumni/alumni_leaders/nooyii.shtml|títulu=Alumni Leaders - Indra Nooyi '80|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|fecha=8 de marzu de 2008|sitiuweb=mba.yale.edu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100308161445/http://mba.yale.edu/alumni/alumni_leaders/nooyii.shtml|fechaarchivu=8 de marzu de 2010}}</ref> Nooyi xunir a [[PepsiCo]] en 1994 y foi nomada presidente y direutora financiera (más non CEO) en 2001. Nooyi dirixó la estratexa global de la empresa mientres más d'una década y condució a la reestructuración de PepsiCo, incluyida la venta de 1997, de los sos restoranes en Tricon, agora conocida como [[Yum! Brands]]. Nooyi tamién tomó la delantrera na alquisición de ''Tropicana'' en 1998,<ref>{{Cita web|url=http://www.forbes.com/2006/08/14/pepsi-nooyi-ceo-cx_gl_0814autofacescan10.html|títulu='Power Women' Member Nooyi To Lead 'Platinum' Pepsi|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|apellíu=Levine|nome=Greg|fecha=17 d'agostu de 2006|sitiuweb=Forbes}}</ref> y la fusión con [[Quaker Oats Company]], que tamién traxo [[Gatorade]] de PepsiCo. Desque empezó como direutora financieru en 2001, el beneficiu netu añal de la compañía aumentó de $ 2.7 mil millones a $ 6.5 mil millones.<ref>{{Cita web|url=http://www.bloomberg.com/bw/stories/2007-06-10/indra-nooyi-keeping-cool-in-hot-water|títulu=Indra Nooyi: Keeping Cool In Hot Water|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|autor=Diane Brady|fecha=10 de xunu de 2010|idioma=en|sitiuweb=BloombergView}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://fortune.com/2015/06/05/pepsico-ceo-indra-nooyi/|títulu=PepsiCo's CEO was right. Now what?|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|autor=Jennifer Reingold|fecha=5 de xunu de 2015|idioma=en|sitiuweb=fortune.com}}</ref> En 2006 convertir nel quintu Direutor executivu en 44 años d'historia de PepsiCo. Mientres yera CEO de PepsiCo en 2011, Nooyi llogró una compensación total de $17 de millones de dólares qu'incluyó un salariu base de $1,6 millones, un bonu n'efectivu de $2,5 millones, valor de la pensión y compensación diferida de $3 millones.<ref>{{Cita web|url=http://www.ndtv.com/article/world/pepsico-ceo-nooyi-gets-17-mn-in-compensation-189522?pfrom=home-lateststories|títulu=PepsiCo CEO Nooyi gets $17 mn in compensation|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|sitiuweb=NDTV.com}}</ref> En 2014, la so compensación total creciera a $19.087.832, incluyendo $5.5 millones de dólares de compensación n'aiciones.<ref>{{Cita web|url=http://www1.salary.com/Pepsico-Inc-Executive-Salaries.html|títulu=PEPSICO INC Executive Salaries & Other Compensation|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|sitiuweb=Salary.com}}</ref> === Vida personal === Tien dos fíos. El so maríu ye Raj K. Nooyi. Mora en [[Greenwich Village|Greenwich]], [[Connecticut]]. Ye vexetariana. La so hermana mayor, Chandrika Krishnamurthy Tandon, ye cantante. == Reconocencies == Ye considerada una de les cien muyeres más influyentes del mundu.<ref>{{cita web |url =http://www.forbes.com.mx/sites/les-100-muyeres-mas-poderoses-del mundu-en-2013/ |títulu =Les muyeres más poderoses del mundu en 2013 |autor =Forbes |fecha =24 d'avientu de 2013 |fechaaccesu =23 d'abril de 2014 }}</ref> En 2014, ocupó'l puestu 13 na llista de les 100 muyeres más poderoses del mundu de [[Forbes]], mientres en 2015 el puestu 15.<ref>{{Cita web|url=http://www.forbes.com/profile/indra-nooyi/|títulu=Indra Nooyi|fechaaccesu=10 de marzu de 2016|idioma=en|sitiuweb=Forbes}}</ref> Recibió'l títulu de Doctor Honoris Causa de Derechu (Lleis) pol [[Babson College]] en 2004, y pola [[Universidá de Warwick]] y la [[Universidá de Miami]] en 2011; Grau honoríficu pola [[Universidá de Nueva York]] en 2008, la [[Universidá de Duke]] en 2009 y la [[Universidá Estatal de Carolina del Norte]] en 2013; Doctoráu Honorariu n'Humanidaes pola [[Universidá Estatal de Pennsylvania]] en 2010, y [[Universidá Estatal de Nueva York en Purchase]] en 2015; Doctoráu Honorariu de Derechu pola Universidá de Miami en 2011. [[Pratibha Patil]], ex-presidenta de la India (2007-2012), condecorar cola [[Padma Bhushan]] en 2007. Y recibió la Medaya d'Honor de Barnard College en 2009. Foi nomada como la tercer muyer más poderosa nos negocios por [[Fortune (revista)|Fortune]] nel añu 2014. == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Indra Nooyi}} {{Commons category|Indra Nooyi}} * {{nndb name|id=000118437|name=Indra Nooyi}} * [http://pepsico.com/Company/Leadership.aspx#indra.page_1 PepsiCo corporate biography.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627112841/http://www.pepsico.com/Company/Leadership.aspx#indra.page_1 |date=2009-06-27 }} * [http://www.forbes.com/profile/indra-nooyi/# Forbes Profile: Indra Nooyi.] * [http://money.cnn.com/2008/02/18/news/companies/morris_nooyi.fortune/index.htm?postversion=2008021904: The Pepsi Challenge, profile Indra Nooyi (Fortune).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216081910/http://money.cnn.com/2008/02/18/news/companies/morris_nooyi.fortune/index.htm?postversion=2008021904: |date=2013-12-16 }} * [http://www.referenceforbusiness.com/biography/M-R/Nooyi-Indra-K-1955.html Reference for Business: Indra Nooho Leadership Biography.] * [https://web.archive.org/web/20090520010105/http://www.asiasociety.org/resources/090414_indra_nooyi.html Video of discussion with Indra Nooyi at the Asia Society, New York, 4/14/2009.] {{NF|1955||Nooyi, Indra}} {{Tradubot|Indra Nooyi}} [[Categoría:Persones de Chennai]] [[Categoría:Empresarios y empresaries de la India]] [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:PepsiCo]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] bk4aegzuakx1ej82o1vaimhumoxdnqi 0 137028 4493807 3813022 2026-05-18T05:54:51Z Limotecariu 735 4493807 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:2017 Professional Soccer Teams in USA Canada.png|thumb|450px|Equipos profesionales de fútbol n'Estaos Xuníos y Canadá (2017).]] El '''Sistema de lligues de fútbol de los Estaos Xuníos''' ye'l sistema de competiciones ente clubes de fútbol profesional y amateur nos [[Estaos Xuníos]]. Trátase de lligues zarraes, onde nun hai ascensos nin descensos y, poro, nun tienen rellación direuta ente elles. Nun esiste una ''Primer División'' o ''Segunda División''. La considerancia de cada lliga como lliga principal o secundaria vien dada pola importancia del so siguimientu a nivel de públicu o movimientu económicu. Anque les lligues que conformen el sistema tán compuestes na so gran mayoría por clubes d'Estaos Xuníos, delles lligues de los niveles más altos tamién tienen como miembros a equipos de [[Canadá]]. Cada lliga profesional ye entamada pol so ente rector particular y toes elles supervisaes pola [[Federación de Fútbol de los Estaos Xuníos|Federación de Fútbol de los Estaos Xuníos (USSF)]]. Les lligues [[amateur]] son entamaes pola [[United States Adult Soccer Association|United States Adult Soccer Association (USASA)]], únicu ente rector pa estes lligues aprobáu pola USSF. == Masculín == La [[Major League Soccer|Major League Soccer (MLS)]] considérase, na actualidá, la lliga más importante, siguida pola [[United Soccer League|United Soccer League (USL)]], que ye, básicamente, la lliga de los equipos filiales de la MLS. Hasta'l 2017 consideróse como segunda importante la [[North American Soccer League (2011)|North American Soccer League (NASL)]], sicasí perdió dichu rangu y la gran mayoría de los sos equipos migraron a la USL. De siguío hai dos lligues semi-profesionales, la [[Premier Development League|Premier Development League (PDL)]] y la [[National Premier Soccer League|National Premier Soccer League (NPSL)]]. Por detrás, y yá a nivel amateur, la [[United States Adult Soccer Association]] entama les [[USASA Elite Amateur Leagues]] qu'inclúin les 13 lligues de nivel amateur más importantes (Buffalo District Soccer League, Coast Soccer League, Cosmopolitan Soccer League, Evergreen Premier League, Luisiana Premier League, Long Island Soccer Football League, Maryland Major Soccer League, Michigan Premier Soccer League, Rochester District Soccer League, San Francisco Soccer Football League, United Soccer League of Pennsylvania, United Premier Soccer League y Washington Premier League). {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |-south !colspan="1" width="4%" | Nivel !colspan="7" width="96%" | Copa y Lligues |- |colspan="1" width="4%" | Copa Nacional |colspan="7" width="96%" | '''[[Lamar Hunt U.S. Open Cup]]''' <br /> ''Los equipos de toles siguientes lligues.'' |- |colspan="1" width="4%" | 1 |colspan="7" width="96%" | '''[[Major League Soccer]]''' <br />(MLS)<br /> ''23 equipos (20 d'Estaos Xuníos y 3 de Canadá)'' |- |colspan="1" width="4%" | 2 |colspan="7" width="96%" | '''[[United Soccer League]]'''<br />(USL)<br />''33 equipos (31 d'Estaos Xuníos y 2 de Canadá)'' |- |colspan="1" width="4%" | 3 |colspan="7" width="96%" | '''[[Premier Development League]]'''<br />(PDL)<br />''74 equipos'' |- |colspan="1" width="4%" | 4 |colspan="7" width="96%" | '''[[National Premier Soccer League]]'''<br />(NPSL)<br />''98 equipos'' |- |colspan="1" width="4%" | 5 |colspan="6" width="96%" | '''[[USASA Elite Amateur Leagues]] '''<br />(USASA)<br /> |} == Femenín == {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |-south !colspan="1" width="4%" | Categoría !colspan="7" width="96%" | Lligues o divisiones |- |colspan="1" width="4%" | 1 |colspan="7" width="96%" | '''[[National Women's Soccer League]]'''<br /> (NWSL)<br /> ''9 equipos'' |- |colspan="1" width="4%" | 2 |colspan="7" width="96%" | '''[[W-League]]'''<br /> (W-League)<br /> ''25 equipos (en 4 conferencies)'' |- |colspan="1" width="4%" | 3 |colspan="2" width="50%" | '''[[Women's Premier Soccer League]]'''<br /> (WPSL)<br /> ''108 equipos (en 4 conferencies)'' |colspan="2" width="50%" | '''[[United States Adult Soccer Association]] '''<br /> (USASA)<br /> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ussoccer.com Sitiu web oficial] {{Tradubot|Sistema de ligas de fútbol de los Estaos Xuníos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Campeonatos de fútbol ente clubes d'Estaos Xuníos| ]] [[Categoría:Sistema de lligues de fútbol|Estaos Xuníos]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] 8zp5ew7aljsmkez2qp8x3d3b902f0y8 0 137387 4493574 4483272 2026-05-17T15:00:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493574 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''Hulu''' ye un serviciu de suscripción de videos so demanda d'Estaos Xuníos propiedá de Hulu LLC, una empresa formada por [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney]] (al traviés del grupu televisivu de Disney–ABC)<ref>{{cita web |url=http://digitaldaily.allthingsd.com/20090430/finally-disney-hulu-deal-announced/ |títulu=Finally: Disney, Hulu Deal Announced |fechaaccesu=24 de marzu de 2010 |autor=John Paczkowski |fecha=30 d'abril de 2009 |editorial=All Things Digital |idioma=inglés |cita= }}</ref> nun 30%, [[21st Century Fox]] (al traviés de [[Fox Entertainment Group|Fox Entertaintment Group]]) n'otru 30% y [[Comcast]] (al traviés de [[NBCUniversal]])<ref>{{cita press release |url=http://www.hulu.com/press/new_video_venture.html |títulu=NBC Universal and News Corp. Accounce New Online Videu Venture |work=[http://www.hulu.com/about/press_room Press Room] |publisher=Hulu |fechaaccesu=28 de marzu de 2008 |date=22 de marzu de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325022723/http://www.hulu.com/press/new_video_venture.html |archivedate=25 de marzu de 2008 }} </ref> en tamién 30% y dende el 10 d'agostu de 2016, [[Warner Bros.|Warner Bros]] (al traviés de [[Turner Broadcasting System]]) nel restante 10%. Ye un [[sitiu web]] de pagu, sofitáu por publicidá, ''[[streaming]]'' de programes de televisión y películes de [[National Broadcasting Company|NBC]], [[Fox Broadcasting Company|FOX]], y munches otres redes y estudios.<ref> {{Cita web |url=http://www.hulu.com/r/MAkUTg |editorial=Hulu |títulu=Hulu.com Account signup page |fechaaccesu=3 d'abril de 2008 }} </ref> Hulu ufierta videos en formatu [[Flash Video]] nun resolución más altu que [[YouTube]], pero inferior a la de [[definición estándar]] de televisión, anque munches películes y otros espectáculos tán disponibles en [[480p]]. Ta empobináu principalmente a la ufierta de series televisives, arrexuntando tolos episodios de les series de televisión que los sos socios producen. Nun primer momentu, Hulu estremar en dos partes: una gratuita, que contenía una serie de conteníos llindaos namái accesibles por PC, y una de pagu, que contenía una biblioteca muncho más grande que dexaba'l so accesu al traviés d'aplicaciones móvil y otros dispositivos. Aun así, en 2016, Hulu treslladó tol so conteníu gratuito a [[Yahoo!]] y Yahoo! Vista y estrenó un serviciu de televisión en direutu'l 3 de mayu de 2017. Hulu namái s'ufierta a usuarios dientro de [[Xapón]] y [[Estaos Xuníos]], y los sos territorios estranxeros. El nome de Hulu provién de dos pallabres del [[mandarín]], húlú (葫芦/葫蘆), "calabaza", y hùlù (互录/互錄), "grabación interactiva".<ref name='ew'>{{cita publicación |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20185419,00.html |títulu=Hulu: Five Burning Questions |fechaaccesu=27 de marzu de 2008 |fecha=28 de marzu de 2008 |autor=Tim Stack |publicación=[[Entertainment Weekly]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209204455/http://www.ew.com/ew/article/0,,20185419,00.html |archivedate=2014-02-09 }}</ref><ref name="calabash"> {{Cita web | url = http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Lagenaria.html | títulu= M.M.P.N.D. - Sorting Lagenaria names }} </ref> Nel blogue de la empresa esplica'l por qué:<blockquote>En mandarí, Hulu tien dos significaos interesantes, cada unu de los dos altamente pertinentes a la nuesa misión. El significáu primariu de la pallabra interesónos enforma porque Hulu ye bien utilizáu en China como un proverbiu antiguu que significa "el sofitu de coses precioses". Trátase d'una traducción lliteral de "calabaza", cuidao qu'en tiempos antiguos, los hulus yeren baleraos y emplegaos darréu pa soportar coses precioses. El significáu secundariu de la pallabres ye "grabación interactiva". Vimos dambes definiciones bien apropiaes y altamente pertinentes cola actividá de Hulu.</blockquote>Los executivos instrumentales clave na fundación de Hulu fueron Bruce Campbell, Peter Chernin, JB Perrette, Michael Lang, Beth Comstock y Jason Kilar. La creación de la empresa foi anunciada en marzu de 2006 con [[AOL]], [[Comcast]], [[Facebook]], [[MSN]], [[Myspace]], y [[Yahoo!]] como principales socios de distribución anunciaos.<ref>{{cita publicación |url=http://www.thestreet.com/s/googles-still-on-top/newsanalysis/technet/10346071.html |títulu=Google's Still on Top |fechaaccesu=29 d'agostu de 2007 |fecha=22 de marzu de 2007 |autor=Nat Worden |publicación=[[TheStreet.com]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930180547/http://www.thestreet.com/s/googles-still-on-top/newsanalysis/technet/10346071.html |fechaarchivu=30 de setiembre de 2007 }} </ref> Ello ye que Kilar foi denomináu'l CEO de la empresa a xunu de 2006.<ref>{{cita press release |url=http://www.hulu.com/press/jason_kilar_ceo.html |títulu=Jason Kilar Named Chief Executive Officer |work=[http://www.hulu.com/about/press_room Press Room] |publisher=Hulu |fechaaccesu=28 de marzu de 2008 |date=28 de xunu de 2007 }}</ref> El nome de Hulu foi escoyíu a finales d'agostu de 2007, cuando la páxina web estrenóse, con un únicu anunciu y nengún tipu de conteníu. El sitiu web pidió a distintos usuarios les sos direiciones de corréu electrónicu pa convida-yos darréu a una prueba beta.<ref>{{cita publicación |url=http://www.thestreet.com/s/googles-new-foe-hulu/newsanalysis/mediaentertainment/10376991.html |títulu=Google's New Foe: Hulu |fechaaccesu=29 d'agostu de 2007 |fecha=29 d'agostu de 2007 |autor=Nat Worden |publicación=[[TheStreet.com]] |idioma=inglés Hulu presenta dellos tipos de programes, de les distintes cadenes yá mentaes, tamién puede atopase material de WWE. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070904013423/http://www.thestreet.com/s/googles-new-foe-hulu/newsanalysis/mediaentertainment/10376991.html |fechaarchivu=4 de setiembre de 2007 }} </ref> N'ochobre, Hulu unvió distintes invitaciones privaes a munchos usuarios pa probar la versión beta, y más tarde dexó que los usuarios convidaren a más amigos. Hulu estrenar nos Estaos Xuníos el 12 de marzu de 2008. El primer productu que llanzaron foi'l ''HULU Syndication Network'', diseñáu y desenvueltu pola ''NBC Universal Team'' de [[Nueva York]], el 29 d'ochobre de 2007, que vieno siguíu de la páxina oficial ''Hulu.com''.<ref>{{cita publicación |1= |url=http://www.hulu.com/press/private_beta.html |títulu=Hulu Debúes Via Private Beta |publicación=[http://www.hulu.com/about/press_room Press Room] |editorial=Hulu |fechaaccesu=28 de marzu de 2008 |fecha=29 d'ochobre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080608153839/http://www.hulu.com/press/private_beta.html |fechaarchivu=8 de xunu de 2008 }}</ref> Hulu empezó la so campaña publicitaria cola emisión d'un anunciu de la NBC na [[Super Bowl XLIII]], protagonizáu por [[Alec Baldwin]] y tituláu como "''Alec a Huluwood''". L'anunciu intentaba revelar de forma risible "l'impresionante secretu detrás de Hulu", diciendo que se trataba d'un llugar en que se taba entamando un plan pa destruyir el mundu, y que Baldwin realmente yera unu alien amarutáu. De magar, el restu d'anuncios que salieron fueron protagonizaos por actores o celebridaes como [[Eliza Dushku]], [[Seth MacFarlane]], [[Denis Leary]] y [[Will Arnett]]. En xunetu de 2007, Providence Equity Partners, el propietariu de Newport Television, convertir n'unu de los primeros inversores "esteriores" al adquirir una décima parte del porcentaxe total de la empresa por 100 millones de dólares, primero que la empresa fuera conocida como "Hulu". Col so inversión añadió un nuevu asientu na xunta direutiva de Hulu, onde se dixo que Providence tenía qu'actuar como una "voz independiente nel tableru". N'ochobre de 2012, Providence vendió'l capital qu'adquiriera enantes a los propietarios de medios de comunicación de Hulu, y dexó por rematada la so participación nel tableru. A entamos del 2010, la cabeza executiva de Hulu, Jason Kilar, dixo que'l serviciu consiguiera un beneficiu de dos cuartos del total, y que la empresa podría consiguir ganar 100 millones de dólares n'ingresos per branu del mesmu añu (más del que consiguiera nel 2009).<ref>, Hulu tamién ufierta material de WWE. {{cita publicación |url=http://www.cable360.net/competition/web/25376.html |títulu=NBC and Fox Jump Through Hulu Hoop |fechaaccesu=29 d'agostu de 2007 |fecha=29 d'agostu de 2007 |autor=Shirley Brady |publicación=Cable360.net |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927190524/http://www.cable360.net/competition/web/25376.html |fechaarchivu=27 de setiembre de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927190524/http://www.cable360.net/competition/web/25376.html |archivedate=2007-09-27 }}</ref> [[ComScore]] reportó que les visualizaciones mensuales de videu llegaron a 903 millones en xineru de 2010, tres veces percima del que consiguieren l'añu pasáu, socediendo la segunda rede más visitada por detrás de [[YouTube]]. El 16 d'agostu de 2010, un informe reveló que Hulu entamaba un ''Initial Public Offering'' (IPO), que podría valorar la empresa en más de 2 billones de dólares. El 21 de xunu de 2011, ''[[The Wall Street Journal]]'' informó qu'una "ufierta ensin solicitar" propunxera a Hulu vender la empresa. Aun así, el 13 d'ochobre de 2011, Hulu y los sos propietarios anunciaron que nun venderíen la empresa, yá que nengún de los licitadores ufiertara una cantidá de dineru satisfactorio a los sos propietarios. Nel añu 2011, Hulu consiguió 420 millones de dólares. La cifra foi de 80 millones de dólares menos que los ingresos previstos. La tabla vacante de CEO foi oficialmente sustituyíu pol ex-presidente de Fox Networks Mike Hopkins el 17 d'ochobre de 2013. == Historia empresarial == Siguiendo los entamos del so serviciu, Hulu robló alcuerdos con diversos provisores nuevos de conteníu, creando asina material adicional disponible pa los consumidores. El 30 d'abril de 2009, [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney]] anunció que formaría parte de Hulu, adquiriendo'l 27% de la empresa nun intentu d'embrivir les perdes de la crisis que ta travesando'l conglomeráu multimedia. Sicasí, esti alcuerdu nun inclúi dellos esitosos programes de Disney y ABC. El 15 d'agostu de 2011, los espectadores de Fox y otres networks similares fueron informaos que podíen visionar los episodios de la cadena, xusto dempués de les sos respeutives emisiones al traviés del serviciu pagu de cable o de Hulu. Los ensin abonar namái podríen ver aquellos episodios una selmana más tarde de la so emisión. El 28 d'ochobre de 2011, Hulu anunció que realizara un contratu de cinco años cola cadena [[The CW]], dexando a la plataforma l'accesu al so conteníu a otru día de la emisión. El 18 de setiembre de 2013, Hulu anunció un contratu cola [[BBC]] pa ufiertar 2,000 episodios de 144 títulos distintos nos primeros 12 meses. En 2015, Hulu empezó ufiertar conteníu de [[Showtime (canal de televisión)|Showtime]] por unos 8.99$ más al mes, que yera más baratu que'l mesmu serviciu de streaming de [[Showtime (canal de televisión)|Showtime]]. El 16 de xunu de 2016, Hulu anunció un contratu con Disney-ABC Television Group polos derechos esclusivos del conteníu de les series de [[Disney Channel]], [[Disney Junior]] y [[Disney XD]], y de 20 películes orixinales de Disney Channel. Depués d'esti alcuerdu con Disney/ABC, [[CBS]] ye la única cadena importante que nun participa en Hulu.<ref>{{cita web |url=http://www.businessinsider.com/2008/3/why-cbs-doesn-t-need-hulu |títulu=Why CBS Keeps Dissing Hulu--And Why This Reveals Hulu's Achilles Heel |fechaaccesu=24 de marzu de 2010 |autor=Michael Learmonth |fecha=10 de marzu de 2008 |editorial=Business Insider |idioma=inglés |cita= }} </ref> El 18 de setiembre de 2016, tol conteníu de [[The CW]] sumió de Hulu, yá que la mesma páxina web de la cadena estrenara un serviciu de streaming personalizáu, cola esceición de [[Netflix]] como únicu serviciu de streaming provisor del conteníu de [[The CW]]. Dende xineru 2017, una cantidá llindada del conteníu de la biblioteca de [[CBS]] ta disponible so demanda, mayoritariamente llindáu a aquella serie de productos de la cual yá nun emiten nuevos episodios. El 4 de xineru de 2017, informóse que se llegara a un alcuerdu pa ufiertar emisiones direutes de [[CBS]] y otres canales afiliaes al serviciu en direuto de la plataforma. == Productos == === Serviciu de suscripción de Hulu === Nuna conferencia que se produció'l 21 d'ochobre de 2009, l'ayudante del presidente de [[News Corporation]], [[Chase Carey]], declaró que Hulu "precisa evolucionar pa tener un modelu de suscripción significativu nel mercáu" y que probablemente empezaría a cobrar un mínimu pol conteníu de 2010. El comentariu de Carey burllar de los otros direutores de News Corp., ente ellos Rupert Murdoch quien espresó'l so deséu de cargar conteníu con un númberu d'unidaes oline.<ref>{{Cita noticia|títulu=More signs Hulu subscription service is coming|url=https://www.cnet.com/news/more-signs-hulu-subscription-service-is-coming/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=CNET|idioma=en}}</ref> El serviciu de suscripción mensual de Hulu, denomináu Hulu Plus, estrenar en formáu beta'l 29 de xunu de 2010 y foi oficialmente estrenáu'l 17 de payares de 2010.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Stelter|nome=Brian|títulu=Hulu Drops Prices to Pertenez With Netflix|url=http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/11/17/hulu-drops-prices-to-pertenez-with-netflix/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Media Decoder Blogue|idioma=en}}</ref> Como la versión gratis de Hulu, el conteníu disponible a la plataforma de suscripción tamién contién anuncios. Aun así, ufierta una biblioteca de conteníu muncho más grande qu'inclúi temporaes enteres, accesu nel conteníu del día dempués de distintes cadenes y más episodios respeuto los espectáculos disponibles al traviés del serviciu gratis de Hulu. L'accesu gratuitu a Hulu namái taba disponible en PCs y portátiles, ente que la suscripción por pagu dexa aportar a los espectadores a Hulu al traviés de tolos dispositivos soportaos qu'inclúin set-top boxes, smart TVS, videoconsoles, dispositivos móviles y más. Al poco de cumplise l'añu d'estrenu del serviciu de suscripción de Hulu, el númberu d'abonaos llegó a 1.5 millones. En mayu de 2016, Hulu informó que llograra 12 millones d'abonaos.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Stelter|nome=Brian|títulu=Hulu closes in on 12 million subscribers; plans cable-like TV option|url=http://money.cnn.com/2016/05/04/media/hulu-subscribers-cable-bundle/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=CNNMoney|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161103234634/http://money.cnn.com/2016/05/04/media/hulu-subscribers-cable-bundle/|archivedate=2016-11-03}}</ref> El 29 d'abril de 2015, Hulu anunció a la prensa que sacaríen el nome de "Plus" a "Hulu Plus" pa menguar el tracamundiu ente los servicios gratuitos y de pagu. El ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' informó en xunetu de 2015 que Hulu taba esplorando una opción de suscripción llibre de publicidá p'alredor de 12$ a 14$ al mes.<ref>{{Cita web|url=http://www.wsj.com/articles/hulu-explores-adding-ad-free-option-to-its-service-1437103682|títulu=Hulu Explores Adding Ad-Free Option to Its Service|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|apellíu=Ramachandran|nome=Mike Shields and Shalini|sitiuweb=WSJ}}</ref> Esto foi confirmáu escontra'l 2 de setiembre, 2015, con un plan "ensin anuncios" a un preciu de 11,99$, 4$ más de la tarifa mensual de 7,99$ pa una suscripción de "anuncios llindaos", anque delles series de networks más destacaes (menos de 10) retendríen anuncios ''pre-roll'' y ''post-roll''.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Wallenstein|nome=Andrew|títulu=Hulu Adds (Mostly) Ad-Free Subscription Service|url=https://variety.com/2015/digital/news/hulu-adds-mostly-ad-free-subscription-service-1201583375/|fecha=2 de setiembre de 2015|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Variety|idioma=en-US}}</ref> El 8 d'agostu de 2016, Hulu anunció que pondría fin a la disponibilidad del so serviciu de streaming gratuitu al traviés de la so propia plataforma, faciendo que s'empobinara puramente a los servicios de suscripción. De la mesma, la compañía anunció una asociación con [[Yahoo!]] pa mover esti conteníu llibre, que consiste principalmente n'episodios recién d'[[American Broadcasting Company|ABC]], [[FOX|Fox]], y [[NBC|NBC series]], a un nuevu sitiu web conocíu como Yahoo! View.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Fung|nome=Brian|títulu=This is the end of Hulu as we know it|url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2016/08/08/hulu-is-getting-rid-of-what-made-it-famous/|fecha=8 d'agostu de 2016|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódico=Washington Post|issn=0190-8286|idioma=en-US}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu to End Free TV Service|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/hulu-end-free-tv-service-917917|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Hollywood Reporter|idioma=en}}</ref> === Hulu con TV en Direutu === En mayu de 2016, Hulu anunció qu'entamaba empezar a ufiertar un serviciu de IPTV over-the-top con "programación en direutu de les marques de broadcast y cable" en dalgún momentu del 2017. A finales de 2016, los copropietarios de la [[21st Century Fox]] y la compañía [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney]] alcordaron abastecer les sos canales al serviciu de streaming, xuniéndose tamién [[Time Warner]], que primeramente algamó un alcuerdu con Hulu.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Lieberman|nome=David|títulu=Disney And Fox Agree To Provide Sports And Broadcast Channels To Hulu|url=http://deadline.com/2016/11/disney-fox-agree-provide-sports-other-channels-hulu-1201846186/|fecha=1 de payares de 2016|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Deadline|idioma=en-US}}</ref> El serviciu, comercializáu namái como "Hulu con TV en Direutu", que s'acopla a les ufiertes de televisión en direutu cola biblioteca esistente de Hulu de la serie de televisión y películes, llanzar en beta'l 3 de mayu de 2017. El serviciu consiste en pagar 39,99$ per mes y apurre soporte pa [[Xbox One]], [[Apple TV]], [[Google Chromecast|Chromecast]], [[iOS]] y dispositivos [[Android]]. Ufierta secuencies en direutu de más de 50 canales d'espardimientu y cable d'orixe, incluyíos los noticiarios de les cinco principales cadenes d'espardimientu – [[American Broadcasting Company|ABC]], [[CBS]], [[NBC]], [[FOX|Fox]] y el [[The CW|CW]]– según canales de cable propiedá de Hulu Co-Parents, NBCUniversal, 21st Century Fox y la Walt Disney Company , xunto con [[CBS Corporation]], [[Turner Broadcasting System]], Scripps Networks Interactive y [[A+E Networks]] (que toma redes como CNN, Food Network, Disney Channel, [[A&Y (canal de televisión)|A&Y]], MSNBC y ESPN), col serviciu OTT de [[Showtime]] disponible como complementu por un suplementu. Na actualidá, el conteníu en direutu de les principales cadenes de televisión llindar a les estaciones de propiedá y operaes y afiliaos con sede en [[Nueva York]], [[Los Angeles]], [[Chicago]], [[San Francisco (California)|San Francisco]] y [[Filadelfia|Philadelphia]]; los representantes de Hulu afirmaron que se propón axustar alcuerdos de tresporte con grupos de radiodifusión de propiedá independiente pa llograr derechos de distribución a les estaciones locales d'otros mercaos.<ref>{{Cita noticia|títulu=You can now watch 50-plus channels of live TV on Hulu with $39.99 upgrade|url=https://www.usatoday.com/story/tech/news/2017/05/03/net-videu-streamer-hulu-gets-3999-live-tv-upgrade/101218510/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=USA TODAY|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu Live TV launches in beta: What you need to know|url=http://www.techhive.com/article/3193912/streaming-services/hulu-live-tv-launches-in-beta-what-you-need-to-know.html|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=TechHive|idioma=en}}</ref> Les carauterístiques inclúin la capacidá de crear seis perfiles de cuentes d'usuariu por una sola suscripción (con encamientos personalizaos del programa basaes nos programes favoritos d'un usuariu y distintes secuencies simultánees dependiendo del paquete)Audiència, deportes personalizaos, encamientos y una nube DVR con ente 50 y 200 hores d'almacenamientu dependiendo del nivel de serviciu (el DVR de nivel inferior nun tien funcionalidad de saltase los anuncios).<ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu just launched its $40-a-month cable-TV competitor — here are all the details|url=http://www.businessinsider.com/hulu-live-tv-package-details-pricing-channels-features-2017-5|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Business Insider|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita noticia|apellíos=Gonzalez|nome=Sandra|títulu=Hulu launches live TV service|url=http://money.cnn.com/2017/05/03/media/hulu-live-tv-service/index.html|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=CNNMoney|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503203436/http://money.cnn.com/2017/05/03/media/hulu-live-tv-service/index.html|archivedate=2017-05-03}}</ref><ref>{{Cita noticia|apellíos=Spangler|nome=Todd|títulu=Hulu Live TV Bundle: Full Channel Lineup|url=https://variety.com/2017/digital/news/hulu-live-tv-full-channel-lineup-1202407833/|fecha=3 de mayu de 2017|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Variety|idioma=en-US}}</ref> == Audiencia == Los númberos d'audiencia pal sitiu son rastrexaos por empreses de midida como [[ComScore]], [[Nielsen Ratings|Nielsen ratings]] y [[Quantcast]]. En collaboración con ComScore, Hulu ye la primer empresa dixital en recibir midíes multiplataforma a un nivel individual qu'inclúi la co-visión de los dispositivos de los salones. Al factorizar esto, l'algame de Hulu ente los adultos (ente 18 y 49 años) aumenta un 50%. Sicasí, la fiabilidá d'estes métriques foi cuestionada, en parte por cuenta de les estimaciones llargamente diverxentes. Por casu, ente mayu y xunu de 2010, ComScore actualizó la so metodoloxía de puntuación y les sos estimaciones pa Hulu cayeron de 43,5 millones d'espectadores a 24 millones nun solu mes.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Chmielewski|nome=Dawn C.|títulu=Hulu's sharp torne in viewership underscores inconsistency in measuring size of online audience|url=http://articles.latimes.com/2010/jul/26/business/la-fi-ct-hulu-20100721|fecha=26 de xunetu de 2010|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Los Angeles Times|issn=0458-3035|idioma=en-US}}</ref> Nun informe de ComScore d'enclinos dixitales en 2010, l'informe de la ComScore ''Dixital Year in Review'' atopó que Hulu foi vistu'l doble de vegaes que los sitios web de los cinco redes principales de televisión combinaes.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Schonfeld|nome=Erick|títulu=ComScore: Hulu Is Watched Twice As Much As The 5 Major TV Networks Online Combined|url=https://techcrunch.com/2011/02/07/comscore-hulu-tv-networks/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=TechCrunch|idioma=en}}</ref> A partir del 2016, el 69% de les visualizaciones de Hulu tienen llugar en televisiones regulares al traviés de dispositivos coneutaos.<ref>{{Cita publicación|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Broadcasting_%26_Cable&oldid=812480486|títulu=Broadcasting &amp; Cable|fecha=28 de payares de 2017|publicación=Wikipedia|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|idioma=en}}</ref> == Programación == === Socios de conteníu === Hulu distribúi videu nel so propiu sitiu web y sindica el so agospiamientu a otros sitios web,<ref>{{Cita noticia|apellíu=Dana|nome=Rebecca|títulu=Can Hulu Find Its Mueyo With Viewers?|url=http://www.wsj.com/articles/SB120519822483125987|fecha=11 de marzu de 2008|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Wall Street Journal|issn=0099-9660|idioma=en-US}}</ref> y dexa a los usuarios encuallar clips de Hulu nos sos sitios web.<ref>{{Cita web|url=http://www.hulu.com/press/launch_press_release.html|títulu=hulu: Hulu.com Opens to Public Offers Free Streams of Hit TV Shows, Movies and Clips|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|fecha=18 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080318113552/http://www.hulu.com/press/launch_press_release.html|fechaarchivu=18 de marzu de 2008}}</ref> Amás del NBC, programes y películes de la ABC y la Fox, Hulu lleva programes de networks tales como [[A&Y (canal de televisión)|A&Y]], Big Ten Network, [[Bravo]], [[Y!]], [[Fox Sports 2 (Estaos Xuníos)|Fox Sports 2]], [[FX (canal de televisión)|FX]], [[PBS]], [[NFL Network]], Oxygen, [[RT America]], [[Fox Sports 1 (Estaos Xuníos)|Fox Sports 1]], Esquire Network, [[Sundance TV (España)|SundanceTV]], [[Syfy]], [[USA Network]], [[NBCSN]], y fontes de comedia online como Onion News Network.<ref>{{Cita noticia|títulu=TV Show News and Ratings - Live Feed|url=http://www.thrfeed.com/2009/04/abc-to-offer-shows-on-hulu.html|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Hollywood Reporter|idioma=en}}</ref> Hulu retién ente'l trenta y el cincuenta per cientu de los ingresos publicitarios xeneraos polos programes que distribúi.<ref>{{Cita web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2011517934_bthulufuture05.html?syndication=rss|títulu=Business & Technology {{!}} Hulu, the online-videu hub, contemplates its future {{!}} Seattle Times Newspaper|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|sitiuweb=seattletimes.nwsource.com}}</ref> En payares de 2009, Hulu tamién empezó a establecer aliances con sellos discográficos p'allugar videos musicales y actuaciones de conciertos nel sitiu web, incluyendo [[EMI]] en payares de 2009,<ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu, EMI Strike Deal for Music Videos, Concerts|url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2356071,00.asp|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=PCMAG|idioma=en}}</ref> y [[Warner Music Group]] n'avientu de 2009.<ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu, Warner Music Sign Deal for Music Content|url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2357529,00.asp|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=PCMAG|idioma=en}}</ref> A principios de marzu de 2010, [[Viacom]] anunció que taba llanzando dos de los espectáculos más populares del sitiu web, ''[[The Colbert Report]]'' y ''[[The Daily Show]]'', fora de Hulu.<ref>{{Cita noticia|títulu=Comedy Central yanks 'The Daily Show,' 'The Colbert Report' off Hulu|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/2010/03/03/2010-03-03_comedy_central_pulls_daily_show_and_colbert_off_hulu.html|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=NY Daily News|idioma=en}}</ref> Los programes tuvieren emitiéndose en Hulu dende finales de 2008. Un voceru de Viacom señaló que "nel modelu económicu actual, nun hai enforma por que sigamos nestos momentos. Si pueden llegar al puntu onde'l modelu de monetización seya meyor, entós podríamos volver." En febreru de 2011, dambos programes fueron disponibles para [[streaming]] en Hulu de nuevu. ''The Daily Show'' foi retiráu de Hulu en marzu de 2017 col fin d'emburriar a los espectadores a ver el programa nes aplicaciones de Viacom y [[Comedy Central]]. === Conteníu orixinal === Dende'l 17 de xineru de 2011 hasta'l 24 d'abril de 2014, Hulu tresmitió la so propia serie ''The Morning After'', un espectáculu de noticies de la cultura pop. Foi producíu por Hulu en conxunción col HDFilms de Jace Hall y les estrelles Brian Kimmet y Ginger Gonzaga. Producir el programa foi un primer pasu pa la empresa, que nel pasáu foi principalmente una distribuidora de conteníu.<ref>{{Cita web|url=http://gigaom.com/videu/new-series-the-morning-after-nudges-hulu-into-production/|títulu=WebCite query result|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|sitiuweb=www.webcitation.org|idioma=en|urlarchivu=https://www.webcitation.org/query?url=http://gigaom.com/videu/new-series-the-morning-after-nudges-hulu-into-production/&date=2011-07-21|fechaarchivu=21 de xunetu de 2011}}</ref> El 16 de xineru de 2012, Hulu anunció que se tresmitiría'l so primer programa orixinal basáu en guiones, tituláu ''Battleground'', que s'estrenó en febreru de 2012. El programa emitir nel serviciu web gratuitu de Hulu en llugar d'en la suscripción basada en Hulu Plus. ''Battleground'' descríbese como un drama políticu al estilu documental.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Rohter|nome=Larry|títulu=Hulu Commissions Its First Original Scripted Programming|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2012/01/16/hulu-announces-first-original-script-based-program/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=ArtsBeat|idioma=en}}</ref> Más tarde esi mesmu mes, Hulu anunció qu'emitiría ''The Fashion Fund'', una serie [[Telerrealidad|reality]] de seis partes, y el ganador del espectáculu recibiría 300.000$ pa empezar la so carrera.<ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu Adds Unscripted Series 'The Fashion Fund,' Accelerating Orixinal Content Effort|url=http://adage.com/article/mediaworks/hulu-introduces-fashion-fund-original-reality-series/232384/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|idioma=en}}</ref> Pa siguir col so movimientu de programación orixinal, Hulu anunció qu'habría un total de siete programes orixinales que s'entamaron pa emitir nel so serviciu:''Battleground'', ''Day in the Life'', y ''Up to Speed'' fueron mentaos primeramente; y el 19 d'abril, Hulu amestó cuatro espectáculo más a la so llista: ''Don't Quit Your Daydream'', ''Flow'', ''The Awesomes'', y ''We Got Next''. Dalgunos d'estos programes empezaron a emitise en 2012, ente qu'otros estrenáronse nos próximos años.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Perez|nome=Sarah|títulu=Hulu Announces Four More Original Series, Bringing Total Lineup To Seven|url=https://techcrunch.com/2012/04/19/hulu-announces-four-more-original-series-will-feature-snl-vets-adrian-grenier-of-hbos-entourage-others/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=TechCrunch|idioma=en}}</ref> El 21 de mayu de 2012, Hulu anunció que traería a [[Kevin Smith]] a la so llinia de programación orixinal. Smith presenta un programa de discutiniu sobre películes tituláu ''Spoilers'', que s'empezó a emitir a mediaos de 2012.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Wasserman|nome=Todd|títulu=Hulu to Launch New Show With Kevin Smith Plus 9 Other Titles|url=http://mashable.com/2012/05/21/hulu-new-shows-kevin-smith/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Mashable|idioma=en}}</ref> En marzu de 2016, Lionsgate Premiere y Hulu adquirieron conxuntamente los derechos de distribución de la película ''Joshy'',<ref>{{Cita noticia|apellíos=Busch|nome=Anita|títulu=Lionsgate, Hulu Acquire Comedy 'Joshy'|url=http://deadline.com/2016/03/lionsgate-hulu-joshy-1201712664/|fecha=2 de marzu de 2016|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Deadline|idioma=en-US}}</ref> que foi llanzada más palantre el 12 d'agostu de 2016.<ref>{{Cita noticia|títulu=[Sundance Review] Joshy|url=https://thefilmstage.com/reviews/sundance-review-joshy/|fecha=26 de xineru de 2016|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Film Stage|idioma=en-US}}</ref> El 4 de mayu de 2016, Hulu adquirió ''The Beatles: Eight Days a Week'', como la so primer alquisición documental, como parte d'una coleición de películes documentales de Hulu.<ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu is getting into documentaries, starting with Ron Howard's Beatles filme|url=https://www.theverge.com/2016/5/4/11589950/hulu-documentaries-ron-howard-the-beatles-eight-days-a-week|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Verge}}</ref> La película estrenóse teatralmente el 15 de setiembre, antes de debutar nel serviciu de streaming el 17 de setiembre.<ref>{{Cita noticia|títulu=WATCH THE TRAILER FOR 'THE BEATLES: EIGHT DAYS A WEEK - THE TOURING YEARS'|url=http://www.thebeatles.com/news/watch-trailer-beatles-eight-days-week-touring-years|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Beatles|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624042652/http://www.thebeatles.com/news/watch-trailer-beatles-eight-days-week-touring-years|archivedate=2016-06-24}}</ref> === South Park === El 12 de xunetu de 2014, anuncióse que Hulu roblara un contratu de trés años de compra de derechos de tresmisión en llinia esclusivos de la biblioteca [[South Park]]. Al traviés del alcuerdu, el sitiu web de South Park Studios foi alimentáu por Hulu videu y la publicidá destacao.<ref>{{Cita web|url=http://www.businesswire.com/news/pecom/20140712005015/en|títulu=Hulu and South Park Announce Exclusive Multi-Year Content Licensing Deal at 2014 Television Critics Association Summer Press Tour {{!}} Business Wire|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|sitiuweb=www.businesswire.com|idioma=en}}</ref> Xunto con esto, el nome del dominiu camudó de "SouthParkStudios.com" a "southpark.cc.com".<ref>{{Obra citada|títulu=South Park - Watch Full Episodes, Clips & More|url=http://southparkstudios.com/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017}}</ref><ref>{{Obra citada|títulu=South Park - Watch Full Episodes, Clips & More|url=http://southpark.cc.com/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017}}</ref> Enantes, el programa había estáu disponible en Netflix.<ref>{{Cita noticia|títulu=Netflix removes South Park and other titles from its library|url=http://www.knowyourmobile.com/apps/20082/netflix-removes-south-park-and-other-titles-its-library|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Know Your Mobile|idioma=en}}</ref> El llanzamientu del nuevu sitiu causó dellos problemes téunicos, que fueron resueltos dexando que los fans vieren episodios y clips ensin censura<ref>{{Cita web|url=http://www.maxim.com/gadgets/all-uncensored-south-park-episodes-available-legally-free-online|títulu=All Uncensored South Park Episodes Available (Legally) Free Online {{!}} Maxim|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|fecha=19 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141019085802/http://www.maxim.com/gadgets/all-uncensored-south-park-episodes-available-legally-free-online|fechaarchivu=19 d'ochobre de 2014}}</ref>. Pa los espectadores fora de los Estaos Xuníos, dellos episodios y clips inda circulen al traviés de los "clásicos" xugadores de South Park y nada camudó aparte del nuevu diseñu del sitiu. Un puñáu de países tamién tienen les sos propies versiones alcontraes de sitios de South Park, cola antigua esperiencia.<ref>{{Obra citada|títulu=South Park – New Site FAQs|url=http://southpark.cc.com/blogue/2014/07/28/south-park-new-site-faqs|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017}}</ref> Anuncióse qu'a partir de setiembre de 2014, dempués del estrenu de la temporada 18, namái 30 episodios escoyíos ufiertar pa la visualización gratuita nun momentu nel sitiu web, con nuevos episodios que taríen disponibles pa un mes enteru a partir del día siguiente a la so emisión orixinal. Tola serie ta disponible pa ver nel serviciu de suscripción de Hulu. === AT&T === El 14 de mayu de 2015, [[AT&T]] dio con un alcuerdu con Hulu que daría a los sos veceros accesu al serviciu de streaming tantu en graes regulares como Premium.<ref>{{Cita noticia|títulu=AT&T strikes deal with Hulu to offer subscription service to its customers|url=http://www.thedrum.com/news/2015/05/14/att-strikes-deal-hulu-offer-subscription-service-its-customers|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Drum|idioma=en}}</ref> El 22 d'ochobre de 2016, AT&T anunció un alcuerdu pa mercar [[Time Warner]], que tien el 10% de Hulu, por 108,7 mil millones de dólares.<ref>{{Cita noticia|títulu=AT&T agrees to buy Time Warner for $85.4 billion|url=https://www.usatoday.com/story/money/2016/10/22/reports-t-agrees-buy-time-warner-more-than-80b/92589816/|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=USA TODAY|idioma=en}}</ref><ref>{{Cita noticia|apellíos=Gryta|nome=Thomas|títulu=AT&T Reaches Deal to Buy Time Warner for $85.4 Billion|url=http://www.wsj.com/articles/at-t-reaches-deal-to-buy-time-warner-for-more-than-80-billion-1477157084|fecha=23 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Wall Street Journal|issn=0099-9660|idioma=en-US}}</ref><ref>{{Cita noticia|apellíos=Littleton|nome=Cynthia|títulu=AT&T Sets $85.4 Billion Time Warner Deal, CEOs Talk 'Unique' Potential of Combination|url=https://variety.com/2016/biz/news/att-time-warner-deal-1201897938/|fecha=22 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Variety|idioma=en-US}}</ref> === Neon Alley === Al entamu d'abril de 2014, [[Neon Alley]], un serviciu de streaming empobináu al anime 24/7 de [[VIZ Media|Viz Media]] qu'empezó'l 2 d'ochobre de 2012,<ref>{{Cita noticia|títulu=Viz Debúes Neon Alley|url=http://www.animenewsnetwork.com/press-release/2012-10-02/viz-debúes-neon-alley|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Anime News Network|idioma=en}}</ref> coles mesmes nos mercaos d'[[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]] (similar a Æsir Media Group LLC y Valkyrie Media Partners LLC ' s, [[Anime Network]], The Chernin Group y el [[Crunchyroll|CrunchyRoll]] de [[TV Tokyo]] y el [[Aniplex of America]] del Aniplex Channel), descontinuó el so formatu de rede web y rellanzóse como un serviciu gratuitu de videu en demanda (FVOD) en streaming d'anime al mercáu d'Estaos Xuníos al traviés del so sitiu web o dispositivos coneutaos a Internet al traviés de Hulu. Como resultancia, con Hulu siendo incapaz de tresmitir al mercáu canadiense, Neon Alley dexó de tresmitir a esi mercáu y acutó el so serviciu al mercáu d'Estaos Xuníos solamente. Esto dexa a [[Anime Network]], [[Crunchyroll|CrunchyRoll]], [[Daisuki]] y Aniplex Channel como los únicos servicios de streaming centraos nel anime que tresmiten al mercáu canadiense coles mesmes que'l mercáu d'Estaos Xuníos, anque estos cuatro siguen güei. El 21 de xunetu de 2016, Tubi TV anunció qu'empezaren a tresmitir ciertos títulos viz en Canadá.<ref>{{Cita web|url=http://tubitv.com/blogue/2016/07/21/stream-naruto-sailor-moon-viz-media-partners-tubi-tv-deliver-free-anime/|títulu=Stream Naruto, Sailor Moon & More: VIZ Media Partners with Tubi TV to Deliver Free Anime {{!}} Tubi|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|sitiuweb=tubitv.com|idioma=en-US}}</ref> Tien De tenese en cuenta que Hulu ye conocíu por streaming de títulos d'anime de munchos distribuidores, incluyendo [[Funimation]], [[TMS Entertainment]], y [[Bandai Visual]], amás de [[VIZ Media|Viz Media]]. === Networks === * [[A+E Networks]]: [[A&Y (canal de televisión)|A&Y]], [[FYI]], [[History (canal de televisión)|History]], [[Lifetime (canal de televisión)|Lifetime]], [[Military History]], Viceland * [[AMC Networks International|AMC Networks]]: [[AMC (canal de televisión)|AMC]], [[Sundance TV (España)|SundanceTV]], WE tv, BBC America * ANU TV-Novosti: [[RT America]] * Conteníu de la [[CBS]] en Xapón y los Estaos Xuníos: [[CBS]], CBS Sports Network * [[Discovery Communications]]: [[Animal Planet]], [[Discovery Channel]], [[Discovery n'Español]], [[Discovery Dixital Networks]], [[Destination America]], [[Investigation Discovery]], [[TLC (canal de televisión)|TLC]], [[Hub Network|Discovery Family]] * [[21st Century Fox]]: [[FOX|Fox]], [[Fox News Channel]], Fox Business Network, [[FX]], [[FX Movie Channel]], [[FXX]], [[National Geographic Channel]], Big Ten Network, [[Fox Sports 1 (Estaos Xuníos)|Fox Sports 1]], [[Fox Sports 2 (Estaos Xuníos)|Fox Sports 2]] * [[NBCUniversal]]: [[CNBC]], [[MSNBC]], [[NBC]], [[NBCSN]], Oxygen, [[Syfy]], [[USA Network]], [[Bravo (canal de televisión)|Bravo]], [[Y!]], Universal Kids * [[HBO]] (por 14.99$ extra al mes) * [[Cinemax]] (por 9.99$ extra al mes) * [[Showtime (canal de televisión)|Showtime]] (por 8.99$ extra al mes) * [[Time Warner]]: [[Adult Swim]], [[Cartoon Network]], [[The CW]], [[TNT (canal de televisión)|TNT]], [[TBS (canal de television)|TBS]] * [[Viacom Media Networks]]: [[Black Entertainment Television|BET]], [[Comedy Central]], [[MTV]], [[Nickelodeon]], [[TV Land]], [[VH1]], [[Spike TV|Spike]], [[CMM TV|CMT]], Logo TV * [[The Walt Disney Company|Disney]]: [[ABC Studios|ABC]], [[Disney Channel]], [[Disney XD]], [[Disney Junior]], [[Freeform]] * [[ION Television|Ion Television]] * [[PBS]] * [[Starz Inc|Starz Inc.: Starz]] * [[Univision|Univision: Fusion]] * [[Televisión Azteca|Azteca International Corporation: Azteca]] === Productores y distribuidores === * [[20th Century Fox|20th Television]], 20th Century Fox Television * [[Aniplex of America]] * Annapurna Pictures * Cinedigm * [[Cablevision (Estaos Xuníos)|Cablevision]] * [[CBS Corporation]], [[CBS Television Studios]] * Discotek Media * [[Disney-ABC Domestic Television]], [[ABC Studios]] * [[DreamWorks Pictures]] * [[Endemol]] * [[Funimation]] * [[FremantleMedia|Fremantle Media]] * Green Apple Entertainment * [[Lions Gate Entertainment|Lionsgate]] * [[Maiden Japan]] * [[MGM]] * [[Media Blasters]] * [[NBCUniversal]], [[Universal Television]] * [[NIS America]] * Nutri Ventures Corporation * Right Stuf * [[Sentai Filmworks]] * [[Sony Pictures Entertainment]] * [[Time Warner|TimeWarner]] * [[Univision]] * [[Viacom]] * [[VIZ Media|Viz Media]] * [[Warner Bros.|Warner Bros. Television Distribution]], [[Warner Bros. Television]] * Wise Entertainment === Plataformes internacionales === * DramaFever (programes asiáticos y llatinos) * Viki (programes asiáticos) === Hulu Esclusivu === * ''[[Please Like Me]]'' (TBA) (US Only, Season 4–Onwards) * ''The Dam Keeper'' (TBA) (Xapón solo) * ''Marvel's Runaways'' (2017-presente) * ''There's...Johnny! (TV series)'' (2017-presente) * ''[[Dimensión 404|Dimension 404]]'' (2017-presente) * ''[[The Handmaid's Tale]]'' (2017) * ''Shut Eye'' (2016) * ''[[Chance (serie de televisión)|Chance]]'' (2016) * ''Freakish'' (2016) * ''The Path'' (2016) * ''[[11.22.63]]'' (2016) * ''All My Children'' (2013) * ''[[The Booth at the End]]'' (2011 US y Xapón) * ''Casual'' (2015–presente) * ''[[Coronation Street]]'' (2013–presente) * ''[[Deadbeat]]'' (2014–presente) * ''[[Difficult People]]'' (2015–Presente) * ''East Los High'' (2013–presente) * ''Endgame'' (2011) * ''[[Freshmeat|Fresh Meat]]'' (2012 US namái * ''Filthy Rich'' (2016 US namái<ref>{{cita web|url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/80309995/Local-drama-Filthy-Rich-sold-to-US-streaming-giant-Hulu|títulu=Local drama Filthy Rich sold to US streaming giant Hulu|publisher=Stuff.co.nz|date=24 de mayu de 2016|fechaaccesu=5 de xineru de 2017}}</ref> * ''[[Home and Away]]'' (2015–presente) * ''The Hotwives'' (2014–presente) * ''[[Line of Duty]]'' (2012–2014) * ''Little Mosque on the Prairie'' (2007–2012) * ''[[The Mindy Project]]'' (2015–2017) (Season 4–en cursu) * ''[[Misfits (serie de televisión)|Misfits]]'' (2011 US namái * ''Mongrels'' (2011 US namái * ''Moone Boy'' (2013–presente) * ''Mother Up!'' (2013–presente) * ''[[Neighbors|Neighbours]]'' (2014–presente) * ''One Life to Live'' (2013) * ''The Only Way Is Essex'' (2010–presente) * ''[[Pramface (serie de televisión)|Pramface]]'' (2012 US namái * ''Prisoners of War'' (2010–presente) * ''[[The Promise]]'' (2013) * ''Rev.'' (2011 US namái * ''[[Spy]]'' (2011 US namái * ''[[The Straits]]'' (2012) * ''The Thick of It'' (2012 US namái * ''Whites'' (2011 US namái * ''The Yard'' (2011 US namái == Disponibilidad == A partir de xunu de 2015, l'accesu a Hulu nun ta disponible internacionalmente fuera de los Estaos Xuníos y Xapón. === Espansión internacional === En xunetu de 2010, el [[Financial Times]] reveló que Hulu tuviera trabayando en planes pa un llanzamientu internacional de Hulu Plus mientres dellos meses, ya identificara al [[Reinu Xuníu]] y [[Xapón]] como mercaos onde la so páxina web gratuita y modelu de suscripción podría funcionar.<ref>{{Cita web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/f01d42b0-8ade-11df-bead-00144feab49a.html|títulu=Subscribe to read|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|sitiuweb=Financial Times}}</ref> El direutor executivu de Hulu, Jason Kilar, espresó'l so convencimientu de que'l modelu de los Estaos Xuníos podría retrucar en cualesquier parte, diciendo: "Nun vamos conformar hasta qu'esti seya un serviciu global".<ref>{{Cita noticia|títulu=Hulu 'puts UK launch back on axenda'|url=http://www.digitalspy.co.uk/digitaltv/news/a240992/hulu-puts-uk-launch-back-on-axenda.html|fecha=9 de xunetu de 2010|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Digital Spy|idioma=en}}</ref> La primer espansión de Hulu nun mercáu internacional tuvo llugar col llanzamientu d'un serviciu en Xapón el 1 de setiembre de 2011.<ref>{{Cita web|url=http://www.washingtonpost.com/business/summary-box-hulu-launches-videu-subscription-service-in-japan/2011/09/01/gIQAyExOuJ_story.html|títulu=- The Washington Post|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|sitiuweb=Washington Post}}</ref> ==== Nippon TV adquier el serviciu xaponés de Hulu ==== El 27 de febreru de 2014, Nippon Television Network Corporation ([[Nippon TV]]) adquirió'l negociu xaponés de Hulu. La transaición, que ta suxeta a ciertes condiciones regulatorias, marcó la entrada de Nippon TV nel negociu SVOD (Subscription Videu On Demand). Al traviés de l'alquisición, el serviciu de Hulu sigue ufiertando a los consumidores xaponeses conteníu premium, qu'inclúi películes de [[Hollywood]] y xaponeses, drames y programes de televisión populares. Amás, los populares programes de Nippon TV y el so conteníu orixinal esclusivu llanzar nel serviciu Hulu en Xapón, ampliando la so ufierta de conteníu.<ref>{{Cita web|url=http://www.businesswire.com/news/home/20140227006802/en/Nippon-TV-Acquires-Hulu-Service-Japan#.VDgcsdTF9_0Hi|títulu=Nippon TV Acquires Hulu Service in Japan|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|sitiuweb=www.businesswire.com|idioma=en}}</ref> Los usuarios xaponeses tienen accesu a una biblioteca de populares programes de televisión como la franquicia de ''[[CSI]]'', ''[[Grey's Anatomy]]'', ''[[Prison Break]]'' y ''[[Ugly Betty]]'', y tamién películes como ''[[Armageddon (película)|Armageddon]]'', ''[[Men in black (pelicula)|Men in Black]]'' y ''[[Pirates of the Caribbean]]''. === Ausencia nel mercáu canadiense === Hulu nun puede llanzase en Canadá debíu al tamañu relativamente pequeñu del mercáu publicitariu online<ref>{{Cita noticia|apellíos=Mudhar|nome=Raju|títulu=Why these five well-known online services snub Canada|url=https://www.thestar.com/business/2016/01/04/why-are-these-five-well-known-online-services-snubbing-canada.html|fecha=4 de xineru de 2016|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Toronto Star|issn=0319-0781|idioma=en-CA}}</ref> de Canadá y porque les cadenes de televisión yá tienen los derechos esclusivos de tresmisión online en Canadá con dellos títulos ufiertaos en Hulu, incluyíos munchos programes de la rede de televisión d'Estaos Xuníos.<ref>{{Cita noticia|títulu=Answerman - Life Is Just A Game|url=https://www.animenewsnetwork.com/answerman/2015-02-20/.85204|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=Anime News Network|idioma=en}}</ref> L'ausencia de Hulu nel mercáu canadiense xeneró esmolición ente los fanáticos de la serie ''[[The Mindy Project]]'' cuando foi atayada por Fox na primavera de 2015 y darréu recoyíu por Hulu; la emisora canadiense del programa, [[City]], darréu anunció que siguiría tresmitiendo la serie en Canadá.<ref>{{Cita noticia|títulu=Mindy Project staying on City despite being dropped by Fox|url=https://www.thestar.com/entertainment/television/2015/05/25/mindy-project-staying-on-city-despite-being-dropped-by-fox.html|fecha=25 de mayu de 2015|fechaaccesu=11 d'avientu de 2017|periódicu=The Toronto Star|issn=0319-0781|idioma=en-CA}}</ref> Na actualidá, los consumidores canadienses tienen accesu a dellos sistemes de tresmisión, incluyida una versión canadiense de [[Netflix]], Amazon Prime Videu, CraveTV y [[Crackle]], pero con CraveTV tresmitiendo dellos programes de plataformes inaccesibles pa espectadores canadienses como Hulu. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Hulu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Web 2.0]] [[Categoría:Comunidaes virtuales]] [[Categoría:Sitios web d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:NBC]] [[Categoría:Hulu]] l3gyh48cl1dwyxt7t35ry3d2sxg40z4 0 137881 4493696 4481602 2026-05-17T23:49:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493696 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu | nome_oficial = ''Tawantinsuyu'' | nome_completu = Imperiu incaicu | nome_común = Tahuantinsuyo | continente = América | status = | yera = América precolombina | fecha_empecipio = | añu_empecipio = 1438 | añu_fin = 1533 | eventu_empecipio = Creación del imperiu con [[Pachacútec]] | eventu_fin = [[Conquista de Perú|Conquista española]] | eventu1 = [[Guerra civil inca|Guerra civil]] ente [[Huáscar]] y [[Atahualpa]] | fecha_eventu1 = 1527-1532 | p1 = Curacazgo del Cuzco | p2 = Cañari | p3 = Reinu chimú | p4 = Reinos aimaras | p5 = Cultura Mollo | s1 = Gobernación de Nueva Castiella | s2 = Gobernación de Nueva Toledo | s3 = Inques de Vilcabamba | bandera_p1 = | bandera_p2 = | bandera_p3 = | bandera_p4 = | bandera_p5 = | bandera_p6 = | bandera_p7 = | bandera_p8 = | bandera_s1 = Flag of Cross of Burgundy.svg | bandera_s2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | bandera_s3 =|10px | añu_p1 = 1438 | añu_p2 = 500 d.C. | añu_p3 = 1470 | añu_p4 = 1438 | añu_s1 = 1533 | añu_s2 = 1533 | añu_s3 = 1533 | imaxe_escudu = |imaxe_bandera = |bandera = | símbolu = | símbolu_tipu = Inca | mapa = Tawantinsuyu (orthographic projection).svg | aclaración_mapa = Máxima estensión del imperiu incaicu al rematar el gobiernu del inca [[Huayna Cápac]] | capital = [[Cuzco]] | latd = 13 | latm = 31 | lats = 0 | latNS = S | longd = 71 | longm = 59 |longs = 0 | longEW = W | forma_de_gobiernu = Monarquía<br /><small>(dalgunos consideren una [[diarquía]])</small> | títulu_líder = [[Inca]] | líder1 = [[Pachacútec Inca Yupanqui]] | añu_líder1 = [[1438]]-[[1472]] | líder2 = [[Túpac Inca Yupanqui]] | añu_líder2 = [[1472]]-[[1493]] | líder3 = [[Huayna Cápac]] | añu_líder3 = [[1493]]-[[1525]] | líder4 = [[Huáscar]] | añu_líder4 = [[1525]]-[[1532]] | líder5 = [[Atahualpa]] | añu_líder5 = [[1532]]-[[1533]] | idioma_principal = [[Quechua clásicu|Quechua]] | idioma_non_oficial = [[Idioma aimara|Aimara]], [[idioma puquina|puquina]], [[Idioma quingnam|quingnam]], [[Llingües preincaiques de la cuenca del Marañón|chacha]], [[cacán]], [[Idioma caranqui|caranqui]], [[Idioma pastio|campera]], [[Idioma esmeraldeño|esmeraldeño]], [[Llingües tallán-sechura|tallen]], [[Idioma culli|culli]], [[Idioma mochica|muchik]], [[Idioma chipaya|chipaya]], [[Idioma uru|uru]], [[kunza]], [[Idioma cañar|cañari]], otres [[llingües preincaiques]] | relixón = [[Relixón incaica]] | lema_nacional = | himnu_nacional = | dato_año1 = [[1530]] | dato_superficie1 = 2500000 | dato_población1 = 15000000 | dato_año2 = | dato_población2 = | dato_año3 = | dato_población3 = | miembru_de = | notes = [[Xentiliciu]]: incaicu(a). o [[Hatunruna]] }} [[Ficheru:The state management system of economy of Inka Empire esp.png|thumb|300px|right|El sistema de l'alministración estatal de la economía del imperiu incaicu (reconstrucción de S. Kupriienko).<ref>* {{cita llibru |autor=Kupriienko, Serhii |títulu=The social and economic system of the Inca Empire Tawantinsuyu |editorial=Taras Shevchenko National University of Kyiv, Ministry of Education and Science of Ukraine |añu=2013 |allugamientu=Kyiv |url=http://kuprienko.info/kupriyenko-s-suspil-non-gospodars-kij-ustrij-imperiyi-inkiv-tavantinsuju-disertatsiya/}}</ref>]] [[Ficheru:Tawantinsuyo.gif|thumb|300px|right|Espansión del imperiu incaicu o quechua]] L''''Imperiu incaicu''' o '''inca''' foi l'[[Estáu]] [[América del Sur|suramericanu]] col dominiu más estensu na historia de l'[[América precolombina]].<ref>Terence D'Altroy, The Inques, páxs. 2–3.</ref> Al territoriu del mesmu denominóse '''Tahuantinsuyo''' (del [[quechua clásicu|quechua]] ''tawantin suyu'', «les cuatro rexones o divisiones») y al periodu del so dominiu conózse-y, amás, como '''incanato''' y/o '''incario'''. Florió na [[Andes|rexón andina]] del subcontinente ente los sieglos [[sieglu XV|{{versalitas|xv}}]] y [[sieglu XVI|{{versalitas|xvi}}]], de resultes del apoxéu de la [[civilización incaica]].{{ensin referencies}} Tomó cerca de dos millones de quilómetros cuadraos ente l'[[océanu Pacíficu]] y la [[selva amazónica]], dende les cercaníes de [[San Juan de Pasto|Pasto]] (Colombia) nel norte hasta'l [[ríu Maule]] (Chile) pel sur. Los oríxenes del imperiu remóntense a la victoria de les [[Quechua (etnia)|etnies cuzqueñas]] (Región Sur del actual [[Perú]]), lideraes por [[Pachacútec]], frente a la confederación d'estaos [[chancas]] en [[1438]]. Depués de la victoria, el [[curacazgo incaicu]] foi reorganizáu por Pachacútec, con quien l'Imperiu incaicu empecipió una etapa de continua espansión, que prosiguió col so hermanu Cápac Yupanqui, depués per parte del décimu inca [[Túpac Yupanqui]], y finalmente del oncenu inca [[Huayna Cápac]], quien consolidó los territorios. Nesta etapa la civilización incaica llogró la máxima espansión de la so cultura, teunoloxía y ciencia, desenvolviendo les conocencies propies y los de la rexón andina, según foren asimilando los d'otros estaos conquistaos. Depués d'esti periodu d'apoxéu l'imperiu entró en cayente por diversos problemes, siendo'l principal la confrontación pol tronu ente los fíos de Huayna Cápac: los hermanos [[Huáscar]] y [[Atahualpa]], que derivó inclusive nuna [[guerra civil]]. Ente los [[inques]] la viruela acabó col monarca [[Huayna Capac]], provocó la guerra civil previa a l'apaición hispana y causó un desastre demográficu nel [[Tahuantinsuyo]]. Finalmente Atahualpa vencería en [[1532]]. Sicasí'l so ascensu al poder coincidió col apuerto de les tropes españoles al mandu de [[Francisco Pizarro]], que prindaron al [[inca]] y depués executar. Cola muerte de Atahualpa en [[1533]] remató l'Imperiu incaicu. Sicasí, dellos inques rebalbos, conocíos como los «[[Inques de Vilcabamba]]», remontaron contra los españoles hasta [[1572]], cuando foi prindáu y degolláu el postreru d'ellos: [[Túpac Amaru I]]. L'Imperiu incaicu tomó los actuales territorios correspondientes al estremu suroccidental de [[Colombia]] na frontera, pasando por [[Ecuador]], principalmente por [[Perú]], l'oeste de [[Bolivia]], la metá norte de [[Chile]] y el norte, noroeste y oeste d'[[Arxentina]]. L'imperiu tuvo subdividíu en cuatro [[sos del Imperiu incaicu|sos]]: el [[Chinchaysuyo]] (''Chinchay Suyu'') al norte, el [[Collasuyo]] (''Qulla Suyu'') al sur, el [[Antisuyo]] (''Anti Suyu'') al este y [[Contisuyo]] (''Kunti Suyu'') al oeste. La capital del imperiu foi la ciudá de [[Cuzco]], nel actual Perú. == Historia == [[Ficheru:Capitulo-XXXVIII.jpg|thumb|300px|right|La primer imaxe del Inca n'Europa. [[Pedro Cieza de León]]. Crónica de Perú, [[1553]].]] [[Ficheru:Los emperadores del Perú Parte1 - AHG.jpg|thumb|Detalle d'una galería de semeyes de los soberanos inques que foi publicada en 1744 na obra ''Rellación del Viaxe a a l'América Meridional'' na que [[Jorge Juan]] y [[Antonio de Ulloa]] fueron los sos autores.]] === Fontes históriques === ==== Les cróniques europees sobre l'imperiu incaicu ==== Les primeres muertes escrites sobre l'imperiu incaicu constituyir les cróniques rexistraes por dellos autores europeos (darréu esistieron cronistes [[mestizu|mestizos]] y [[indíxena|indíxenes]] que tamién arrexuntaron la historia de los inques); estos autores arrexuntaron la historia incaica» basándose en rellatos recoyíos por tol imperiu.<ref name="inques-rostw-hist">{{cita llibru |apellíu=Rostworowski Tovar |nome=María |fecha=ochobre del 2010 |títulu=Inques |serie=Biblioteca Imprescindibles Peruanos |páxines=17-25 |capítulu=1. La historia de los inques|llugar-publicación=Perú |editorial=Empresa Editora El Comercio S.&nbsp;A. - Producción Cantabria S.A.C.|isbn=978-612-4069-47-5 |fechaaccesu=29 de febreru de 2012}}</ref> Los primeros cronistes tuvieron qu'enfrentar delles dificultaes pa poder traducir la historia incaica yá que, amás d'esistir una barrera idiomática, enfrentar al problema d'interpretar una manera de ver el mundu totalmente distinta a la que taben avezaos.<ref name="inques-rostw-hist"/> Esto traxo a qu'esistan delles contradicciones ente los testos coloniales y un exemplu d'ello representar les [[cronoloxía|cronoloxíes]] sobre los gobernantes inques; asina, en munches cróniques atribúyense les mesmes fazañes, fechos y episodios a distintos gobernantes.<ref name="inques-rostw-hist"/> Sobre les cróniques del imperiu incaicu, ye importante acutar que los sos diversos autores tuvieron ciertos intereses al escribiles. Nel casu de los cronistes españoles, el so interés foi «legitimar la conquista al traviés de la historia», pa esto en munches cróniques señálase que los inques conquistaron usando dafechu la violencia y polo tanto nun teníen derechos sobre los territorios conquistaos. N'otru casu los cronistes amestaos a la [[Ilesia católica]] buscaron llexitimar la evanxelización describiendo a la relixón incaica como obra del demoniu, a los inques como fíos de Noé y tratando d'identificar a les deidaes incaiques coles creencies bíbliques o'l folclor européu.<ref name="inques-rostw-hist"/> Igualmente esistieron otros cronistes mestizos ya indíxenes que tamién tuvieron un interés d'eponderar l'imperiu o dalguna de les panacas coles cualos se emparentaban, como'l casu del [[Inca Garcilaso de la Vega Inca Garcilaso]], quien amosaba un imperiu incaicu idealizáu onde nun esistía la probeza, partíase la riqueza y los recursos esplotábense racionalmente.<ref name="inques-rostw-2"/> ==== Les fontes históriques incaiques ==== Los [[ayllu|ayllos]] y [[panaca|panaques]] teníen cantares especiales por aciu los cualos narraben la so historia. Estos cantares executar en determinaes ceremonies frente al Inca. Estos rellatos, a manera de memoria coleutiva, constitúin los primeros rexistros históricos recoyíos nes cróniques.<ref name="inques-rostw-hist"/> Otru recursu utilizáu pa rexistrar la historia fueron unos mantos y tables que conteníen pintures representando pasaxes heroicos. Estos documentos fueron guardaos nun llugar denomináu [[Poquen Cancha]]. Sábese que'l [[Virréi Toledo]] unvió al [[Felipe II d'España|rei Felipe II]] cuatro paño qu'ilustraben la vida de los inques añadiendo coles sos propies pallabres que «los yndios pintores nun teníen l'interés de los d'allá».<ref name="inques-rostw-hist"/> Amás, dellos fechos pasaos fueron almacenaos nos [[quipus]], anque nun se sabe cómo pudieron utilizar estos sistemes de cordeles y nuedos p'almacenar fechos históricos esisten delles cróniques que describen que los quipus sirvíen pa remembrar les fazañes de los gobernantes.<ref name="inques-rostw-hist"/> Polo xeneral, nel imperiu incaicu recordábense los fechos que-yos paecíen importantes de recordar y nun yera necesaria la precisión. Amás, los gobernantes podíen ordenar escluyir intencionalmente de los rexistros históricos dellos fechos que pudieren fadia-yos. [[María Rostworowski]] denomina a esta cualidá de la historia incaica una amnesia política» que yera asumida por tol vulgo pero que yera recordada poles panacas o ayllus afeutaos, siendo este un factor que contribuyó a les futures contradicciones nes cróniques europees sobre los inques.<ref name="inques-rostw-hist"/> ==== La reinvención de tradiciones ==== Depués del alcuentru de la cultura [[Imperiu español|hispana]] y l'andina, establecióse la escritura como mediu de tresmisión y rexistru d'información; amás empecipióse un procesu de mestizaje y [[sincretismu]] que dieron llugar a la recreación de tradiciones y la invención d'otres.<ref name="inques-rostw-hist"/> L'apurra pa esta recreación ya invención de tradiciones foi tanto hispanu como andín; esto s'evidencia nes cróniques del sieglu XVI onde se describen personaxes como'l casu de Tunupa y Huiracocha colos apóstoles Tomás y Bartolomé, describiéndolos como homes blancos y barbaos qu'impartieron enseñances. Igualmente l'imaxinariu européu buscó, ya inclusive creyeron atopar, «[[El Dorado]]» y «el país de les amazones» nel nuevu mundu. N'otros casos, afirmaben que'l Cuzco tenía'l perfil d'un lleón americanu ([[puma]]), poniendo semeyances con delles ciudaes de la renacencia europea que teníen perfil alleonáu.<ref name="inques-rostw-hist"/> Más apocayá, nel sieglu XX, apaecen otros elementos d'esta reinvención de tradiciones, como son los casos de la bandera del imperiu incaicu y la ceremonia cuzqueña del [[Inti Raymi]].<ref name="inques-rostw-citaband">{{cita llibru |apellíu=Rostworowski Tovar |nome=María |fecha=ochobre del 2010 |títulu=Inques |serie=Biblioteca Imprescindibles Peruanos |páxina=25|capítulu=1. La historia de los inques|llugar-publicación=Perú |editorial=Empresa Editora El Comercio S.&nbsp;A. - Producción Cantabria S.A.C.|isbn=978-612-4069-47-5 |fechaaccesu=29 de febreru de 2012 |cita=... asina apaecen como productos del sieglu XX elementos como la famosa bandera del Tahuantinsuyu y la celebración del Inti Raymi, que realmente nun atopen asidero en nenguna fonte prehispánica o colonial temprana. La fiesta más importante de los inques sábese que foi'l Cápac Raymi, que se celebraba alredor del solsticiu d'avientu; ente que l'arcu iris, magar foi un elementu alegóricu típicu de los inques, nun foi utilizáu en forma de bandera so nenguna circunstancia.}}</ref> Cabo indicar que toes estes reinvenciones, son parte d'un procesu natural en toles cultures, pero pa entender la historia incaica ye necesariu estremar cualos son los aspeutos sincréticos o inventaos y cualos nun lo son.<ref name="inques-rostw-hist"/> === Antecedentes de la fundación del Imperiu Incaicu === Hacia l'añu 900&nbsp;d.&nbsp;C. empecípiase la decadencia de los estaos [[Imperiu huari|Huari]] y [[Tiahuanaco]] nel área central andina. Nel casu de Huari, la ciudá de Wari empieza a perder poder políticu en contraposición a dalguna de les sos ciudaes perifériques, como lo demuestra'l casu de [[Pachacamac]] asitiáu frente al mar.<ref name="Panandinos">{{cita llibru |títulu=Historia de Perú |editor=Teodoro Hampe Martínez |volumen=Cultures prehispániques |capítulu=Los estaos panandinos: Huari y Tiwanaku |autor=Julián Santillana |editorial=Lexus |ubicación=Barcelona |isbn=9972-625-35-4 |añu=2000}}</ref> En tantu nel casu de Tiahuanaco, el procesu de decadencia empecipiar nes sos colonies de la mariña de manera sangrienta, como lo evidencia'l casu d'[[Valle de Azapa|Azapa]];<ref name="tiw-ocaso">{{cita llibru |autor=Martti Pärssinen |títulu=Los Andes: 50 años dempués (1953-2003) - Homenaxe a John Murra |fechaaccesu=27 de marzu de 2012|edición=1 |añu=2003 |editor=Ana María Lorandi, Carmen Salazar-Soler, Nathan Wachtel |editorial=Fondu Editorial de la Pontificia Universidá Católica de Perú |ubicación=Perú |isbn=9972-42-592-4 |capítulu=Copacabana: ¿El nuevu Tiwanaku? Escontra una comprensión multidisciplinaria sobre les secuencies culturales post-tiwanacotas de Pacasa, Bolivia |páxines=229-280}}</ref> nel Collao, sicasí, Tiahuanco foi perdiendo'l so poder gradualmente y mientres perdía hexemonía la so población foi emigrando y fundando poblaciones nueves.<ref name="tiw-ocaso"/> Como una hipótesis sobre la decadencia de Huari y Tiahuanaco, esisten evidencies d'un enllargáu periodu de [[seca]] que duró dende l'añu 900&nbsp;d.&nbsp;C. hasta'l 1200&nbsp;d.&nbsp;C. en Los Andes centrales.<ref name="Panandinos"/> Arqueológicamente, esisten evidencies de llargos procesos migratorios de población a lo llargo en Los Andes mientres los periodos post-huari y post-tiahuanaco. L'arqueoloxía revela que nos valles interandinos, la población construyó los sos asentamientos a lo cimero de cuetos procurando la seguridá, lo que nos fala d'un enllargáu periodu d'enfrentamientos étnicos. Na mariña, en tantu, dellos grupos algamaben estabilidá política, como lo demuestren los casos de [[Cultura Chincha|Chincha]], [[Chimú]] y [[Cultura Huancavelica|Huancavelica]].<ref name="Panandinos"/> Esti periodu históricu foi afiguráu en lleendes y mitos andinos de distintes maneres. Nes tradiciones orales de los Andes faise referencia a que nel principiu los pueblos realizaron llargues caminaes buscando tierres fértiles, surdiendo héroes míticos que yeren, polo xeneral, semi-divinos y que diben siendo empuestos por seres sobrenaturales (el sol, la lluna, etcétera). Estos héroes míticos xeneralmente teníen dalgún poder. D'esa manera surden les figures de Manco Cápac, nel casu fundacional del [[Cuzco]]; o Pariaccaca nel casu de [[Huarochirí]].<ref name="inques-rostw-2">{{cita llibru |apellíu=Rostworowski Tovar |nome=María |fecha=ochobre del 2010 |títulu=Inques |serie=Biblioteca Imprescindibles Peruanos |páxines=26-35 |capítulu=2. La ocupación del Cusco|lugar-publicación=Perú |editorial=Empresa Editora El Comercio S.&nbsp;A. - Producción Cantabria S.A.C.|isbn=978-612-4069-47-5 |fechaaccesu=29 de febreru de 2012}}</ref> === Los oríxenes míticos === Esisten dos mitos espublizaos sobre l'orixe de la etnia cuzqueña. El más espublizáu ye la versión garcilasiana de la pareya Manco Cápac y Mama Ocllo; l'otru ye'l mitu de les cuatro hermanos Ayar y los sos cuatro hermanes, esti últimu mitu ye recoyíu por Betanzos, Cieza de León, Guamán Poma, Santa Cruz Pachacuti y Sarmiento de Gamboa.<ref name="inques-rostw-2"/> ==== La lleenda de Manco Cápac y Mama Ocllo ==== El sol, viendo l'estáu penosu de los homes, creó una pareya: Manco Cápac l'home y Mama Ocllo, la so esposa y hermana; apurrió-yos un cayáu d'oru y ordenó-yos dir pel mundu pa civilizar a los pobladores. Encargó-yos fundar una tribu, y enllantar nésta, el cultu al dios sol. Manco Cápac y Mama Ocllo salieron de les esplumes del [[llagu Titicaca]], y avanzaron escontra'l norte. El cayáu d'oru sirviríalos p'atopar el llugar ideal pa la fundación del imperiu, pos nél fundiría'l cayáu hasta sumir. Decidieron dixebrase, colando Manco Cápac al norte y Mama Ocllo al sur del valle, pa convocar a la xente y sometela. Los habitantes de tol valle nun tardaron en reconocelos como seres sobrenaturales. Dempués d'un llargu percorríu, el cetru fundir nel cuetu [[Huanacauri]]. Manco Cápac y Mama Ocllo estableciéronse ellí. Manco Cápac mandó a los que taben con él instalase na parte alta del valle, que se llamó Hanan Cuzco; y Mama Ocllo asitió a los suyos na parte baxa o Hurin Cuzco. Dambos ayudaron a ameyorar el llugar; enseñaron a los homes qu'ellí vivíen a trabayar la tierra y a construyir canales. A les muyeres Mama Ocllo enseñólos a coser, cocinar y faer telares. ==== La lleenda de los hermanos Ayar ==== Según esti mitu, la historia empecipiar en tres cueves allugaes nel cuetu Tambotoco llamaes Maras Toco, Sútic Toco y Cápac Toco; de les cualos salieron tres grupos llamaos Maras, Tampus y Ayar. Los hermanos Ayar yeren cuatro homes y cuatro muyeres, los homes yeren Ayar Uchu, Ayar Manco, Ayar Cachi y Ayar Auca. Uchu correspuende al ají, Manco a una cebera (Bromus Mangu) y Cachi al sal; la onomástica a estos trés nomes danos a entender a un cultu polos productos de la tierra. Auca, sicasí, faía referencia a l'actitú guerrera.<ref name="inques-rostw-2"/> Estos 4 hermanos diben acompañaos poles sos hermanes Mama Ocllo, Mama Raua, Mama Ipacura o Mama Cura, y finalmente Mama Huaco.<ref name="inques-rostw-2"/> Los 8 hermanos diben xunto a los sos ayllus buscando onde asitiase percorriendo de sur a norte, nel so camín realizaben llabores agrícoles y cuando collechaben retirábense buscando otru llugar. Primero fixeron el so pasu por Guaynacancha, ende Mama Ocllo quedó embarazada de Ayar Manco. Depués avanzaron a Tamboquiro, onde nació Sinchi Roca. Darréu llegaron a Pallata y de ende a Haysquisrro, estos viaxes duraron dellos años.<ref name="inques-rostw-2"/> En Haysquisrro conspiraron contra Ayar Cachi; medrosos del poder qu'ostentaba, pos podía baltar cuetos y formar quebraes col tiru de la so fonda, pidiéronlu que tornara Tambotoco a recoyer el topacusi (vasos d'oru), el napa (insinia) y unes granes, una vegada adientro un unviáu llamáu Tambochacay zarrar dientro de la cueva.<ref name="inques-rostw-2"/> Depués siguieron el so viaxe hasta Quirirmanta, onde oficiaron un conseyu decidiendo que Ayar Manco sería'l xefe pero antes tenía de casase con Mama Ocllo; en cuantes que Ayar Uchu tendría que petrificarse y tresformase nuna huaca que se llamaría Huanacauri, con esti actu Ayar Uchu convertir nun ser sagráu.<ref name="inques-rostw-2"/> El viaxe siguió hasta Matagua realizando per primer vegada'l [[Warachikuy|huarachicuy]], depués d'eso furaron les oreyes de Sinchi Roca. Depués d'esto Mama Huaco, probó suerte y llanzó dos vares d'oru, una cayó en Colcabamba pero nun llogró enfusar el suelu; la otra cayó en Guaynapata fundiéndose selemente. Sobre esti acontecimientu, otros autores atribúin a Ayar Manco'l llanzamientu de varar d'oru, pero toos coinciden que foi en Guaynapata onde se fundió'l cayáu fundacional.<ref name="inques-rostw-2"/> Dempués d'eso hubo dellos intentos de llegar al llugar onde se fundió la [[Vara (caña)|vara]], pos yeren repelidos polos naturales, hasta que Ayar Manco tomó la decisión d'unviar a Ayar Auca por que se adelantrara cola so [[ayllu]] y poblara esa tierra. El llegar a esi llugar Ayar Auca convertir en piedra, nel sitiu que darréu sería'l Coricancha. Depués de dellos enfrentamientos cola población llocal, Ayar Manco y Ayar Uchu llegaron hasta'l llugar y tomaron posesión d'ésti, dende esi momentu Ayar Manco pasa a llamase Manco Cápac.<ref name="inques-rostw-2"/> ==== Investigaciones sobre los mitos fundacionales del Cuzco ==== Al respeutu de los dos mitos fundacionales, la lleenda de la pareya fundacional (Manco Cápac y Mama Ocllo), surde posterior a la entronización de Pachacútec, pos rellaciona una huaca pan-andino, como lo ye'l llagu Titicaca, cola fundación del Cuzco. Garcilaso tradució'l mitu plantegando una pareya que llegó pa civilizar a pueblos bárbaros enseñándo-yos nueves teunoloxíes; el fechu real ye qu'anguaño se sabe que l'área central andina yá tenía meyores teunolóxiques milenarios que fueron espublizaos polos estaos panandinos Huari y Tiahuanaco, y que yá yeren de conocencia de los pequeños pueblos qu'habitaben la zona del Cuzco.<ref name="inques-rostw-2"/> Magar dambos mitos narren un éxodu poblacional buscando tierres fértiles, namái'l mitu de los hermanos Ayar narra la petrificación de personaxes y esti últimu rellatu ye bien recurrente n'otres etnies del área central andina.<ref name="inques-rostw-2"/> Sobre l'allugamientu de les cueves, [[Hiram Bingham III|Bingham]] en 1912 comisionó a George Eaton p'allugar les ventanes de Tambotoco, teniendo en cuenta qu'inda esiste'l pobláu de Pacarictambo pero la busca de Eaton nun atopó les cueves. Depués en 1945, Jorge Muelle, Luis Llanos y César Llobón percorrieron Mollebamba buscando'l sitiu de Guaynacancha (nel distritu de Pacarictambo), ende acomuñó un grupu de covarones cerca del peñón de Puma Orqo coles cueves de Tambotoco. Darréu Gary Urton apurrió investigaciones sobre'l pobláu de Pacarictambo, afirmando que foi treslladáu en tiempos de la colonia y que yera bien posible que'l so allugamientu orixinal fuera cercanu a les ruines de Maukallajta, cercana al sitiu atopáu por Muelle, Llanos y Llobón en 1945.<ref name="inques-rostw-2"/> Polo xeneral, el rellatu de los hermanos Ayar amuésanos a un home guerreru (Ayar Auca) y a una muyer guerrera (Mama Huaco), dando una visión distinta a la de Garcilaso, onde'l rol femenín ta dedicáu al texíu, la cocina y el cuidu de los infantes; esti mitu narra un fechu asocedíu mientres una de les tantes batalles pa posesionarse del Cuzco, na que Mama Huaco manca a un home depués ábre-y el pechu y sopla los sos «bofes» faciendo que la xente de Acamama fuxera medrosa.<ref name="inques-rostw-2"/> === Orixe (históricu) === {{AP|Orixe de la etnia incaica}} ==== Gobiernu de Manco Cápac ==== {{AP|Manco Cápac}} [[Ficheru:Inca manco capac.jpg|left|250px|thumb|El 1º [[Inca]]: [[Manco Cápac]].]] Fundó l'imperiu incaicu, aproximao l'añu [[1200]]&nbsp;d.&nbsp;C. y foi'l so primer gobernante carauterizar pol dominiu de les [[llingües preincaiques|tribus preincaiques]] que vivíen esperdigaes nel [[Cuzco]] y la so contorna. ''Manco Cápac'' unificó a los ''[[huallas]]'', ''[[poques]]'' y ''[[llares]]'', y con ellos establecióse na parte baxa de la ciudá. D'esta miente empecipióse la dinastía de los ''Urin Cuzco''. Poco tiempu dempués ordenó la construcción de la primer residencia de los inques, el ''Inticancha'' o ''Templu del Sol''. La so hermana y esposa foi ''[[Mama Ocllo]]''. * Imperiu llexendariu (fase local): === Dómina preestatal: formación === {{AP|Curacazgo del Cuzco}} D'escasa movilidá; tiénense poques noticies de los sos socesivos gobiernos: ''[[Sinchi Roca]]'', quien gobernaría dende [[1230]] a [[1260]] ensin consiguir una espansión significativa nel entós reinu cuzqueño; ''[[Lloque Yupanqui]]'', que remataría'l so gobiernu en [[1290]] col méritu de llegar a concretar diverses aliances con distintos pueblos circundantes a los inques; ''[[Mayta Cápac]]'' reconocíu pola so victoria ante los ''acllahuiza'' y que remataría'l so gobiernu alredor de [[1320]]; y ''[[Cápac Yupanqui]]'', el primer conquistador, a quien se debe la victoria ante los ''condesuyo''. Esti periodu duraría aproximao 120 años, empecipiándose aproximao en [[1230]]&nbsp;d.&nbsp;C. (añu en qu'empieza'l gobiernu de ''Sinchi Roca''), hasta [[1350]]&nbsp;d.&nbsp;C. (añu en que remata'l gobiernu de ''Cápac Yupanqui''). Una visión etnohistórica más xeneral d'esti periodu describe que los inques llegaron al [[Cuzco]] alredor del [[sieglu XIII]]&nbsp;d.&nbsp;C. y, nel sieglu siguiente, llograron imponese a les poblaciones más cercanes al valle cuzqueño. Dende la so llegada al [[Cuzco]], los inques entemeceríense con dalgunos de los pueblos qu'habitaben el llugar y espulsáu a otros. Entamaríen el so predominiu al faer aliances con distintos curacas estableciendo rellaciones de parentescu y al enfrentase en guerres. A estes práutiques, que siguieron, sumáronse otres como l'atroxu d'escedentes y mano d'obra y la práutica de la redistribución. Pa entender esta situación habría que considerar, amás, que'l prestíu relixosu qu'acompañó a los [[Civilización incaica|inca]]s foi la piedra angular de la eficacia de tolos mecanismos d'espansión qu'emplegaron nesta dómina. Denominar preestatal a esta etapa, porque en nengún momentu surdió en sí una sólida idea d'estáu o nación incaica; sinón entá esistía la idea andina de considerase una macroetnia, magar esto camudaría al estendese significativamente el territoriu de la ''etnia'' depués del gobiernu de ''Cápac Yupanqui'' y les sos diverses conquistes. El fin d'esti periodu coincide col fin de la dinastía de los gobernantes ''Urin Cuzco'' (''Rurin Qusqu''), quien vieron en ''Cápac Yupanqui'' al so postreru representante. === Dómina estatal: gran espansión === {{AP|Espansión del Imperiu incaicu}} {{VT|Horizonte_Tard%C3%ADo#Naciones_integrantes_del Imperiu Incaicu|l1=Naciones integrantes del imperiu incaicu}} {{VT|Categoría:Naciones anexaes al Imperiu incaicu|l1=Naciones anexaes al imperiu incaicu}} Con ''[[Pachacútec]]'' empecípiase'l modelu imperial, ''[[Túpac Inca Yupanqui]]'', ''[[Huayna Cápac]]''. ==== Gobiernu de Pachacútec ==== [[Ficheru:Inca pachacutec.jpg|right|200px|thumb|El 9º [[Inca]]]] [[Ficheru:Pachacuti-conquest.png|thumb|left|200px|Territorios conquistaos por ''[[Pachacútec]]'']] {{AP|Pachacútec}} Mientres el so gobiernu empecipió la espansión territorial, inaugurando d'esta manera'l periodu imperial al anexonar numberosos pueblos. ''[[Pachacútec]]'' ameyoró la organización del estáu, estremando l'imperiu en cuatro rexones o suyus. Pel norte, sometió a los ''[[huancas]]'' y ''[[Cultura tarama|taramas]]'', hasta llegar a la parte de los ''[[Cultura Cajamarca|cajamarcas]]'' y ''[[cañari]]s'' (Ecuador). Pel sur sometió a los ''[[Reinu Colla|collas]]'' y ''[[lupacas]]'', qu'ocupaben el pandu del [[altiplanu]]. Entamó a los ''[[chasqui]]s'' y instituyó la obligatoriedá de los tributos. * Imperiu históricu (fase d'espansión): :- Dinastía ''[[Hanan Cuzco]]'': [[1438]]-[[1471]]. ==== Gobiernu de Túpac Yupanqui ==== [[Ficheru:Inca tupac yupanqui.jpg|right|200px|thumb|El 10º [[Inca]]]] [[Ficheru:Tupac-inca-conquest.png|thumb|left|200px|Territorios conquistaos por ''[[Túpac Yupanqui]]''.]] {{AP|Túpac Yupanqui}} Foi un destacáu militar que llogró importantes victories mientres el gobiernu del so padre ''[[Pachacútec]]''. En [[1471]] asumió'l tronu y amplió les fronteres del imperiu escontra'l sur, hasta llegar al [[ríu Maule]] en Chile. Tamién sometió al reinu [[Cultura chimú|Chimú]] y a dellos pueblos del altiplanu y del norte arxentín. Encaloró la resistencia de los ''[[cultura Chachapoyas|chachapoyas]]'' y avanzó pel norte hasta [[Quitu]]. Quixo incursionar na selva, pero una rebelión de los ''[[Reinu Colla|collas]]'' obligar a esviase escontra'l [[Collao]]. Ameyoró la recaldación de los tributos y nomó nuevos gobernantes visitadores ''(tuqriq)''. Morrió en [[1493]]. * Imperiu históricu (fase d'espansión): :- Dinastía ''[[Hanan Cuzco]]'': [[1471]]-[[1493]]. ==== Gobiernu de Huayna Cápac ==== [[Ficheru:Inca huayna capac.jpg|right|200px|thumb|El 11º [[Inca]]]] {{AP|Huayna Cápac}} Considérase-y el postreru soberanu del incario. Mientres el so gobiernu, siguió la política del so padre, ''[[Túpac Inca Yupanqui]]'', tocantes a la organización y fortalecimientu del estáu. Pa caltener los territorios conquistaos tuvo qu'encalorar en forma sangrienta continues sulevaciones. Ganó a los ''[[cultura Chachapoyas|chachapoyas]]'' y anexonó la rexón del golfu de Guayaquil, llegando hasta'l [[ríu Ancasmayo]] (Colombia). Tando en Quito, careció gravemente y finó en [[1525]]. Delles cróniques españoles postulen qu'amás amplió les fronteres del imperiu más escontra'l sur, y qu'inclusive llegaría hasta'l [[ríu Biobío]] en Chile; anque esta llende más austral nun foi comprobáu arqueológicamente, y nun ye aceptáu históricamente. Col so muerte empecipió la decadencia del imperiu. * Imperiu históricu (fase d'espansión): :- Dinastía ''Hanan Cuzco'': [[1493]]-[[1525]]. ==== Crisis de socesión ==== Les crisis de socesión yeren un fenómenu coyuntural que yera bien frecuente na historia política del imperiu. El qu'aspiraba a ser el nuevu soberanu tenía de demostrar que yera'l «más arteru», tenía que ser confirmáu por un oráculu y amás tenía que ganar adeptos nes panacas cuzqueñas.<ref name="inques-rostw-hereditariu"/> Huayna Cápac nomó herederu a Ninan Cuyuchi<ref name="inques-rostw-hereditariu"/> (fíu de la Coya Mama-Cussi-Rimay{{ensin referencies}}), pero'l sacerdote del sol fixo un sacrificiu nel que vio que la suerte nun-y favorecería a Ninan Cuyuchi. Por esi motivu, cuando Huayna Cápac finó en Quito, foi lleváu n'andes hasta'l Cuzco calteniendo de callao la muerte d'ésti, pa caltener l'orde políticu. Nesi contestu, Raura Ocllo, madre de Huáscar quien s'atopaba en Quito xunto a Huayna Cápac, viaxa rápido al Cuzco acompañada d'unos cuantos oreyones pa preparar la entronización de Huáscar. Según María Rostworowski, foi Raura Ocllo quien convenció a les panacas cuzqueñas pa nomar como socesor a Huáscar; ente que Atahualpa quedar en Quito xunto con otros nobles.<ref name="inques-rostw-huascar y atahualpa">{{cita llibru |apellíu=Rostworowski Tovar |nome=María |fecha=ochobre del 2010 |títulu=Inques |serie=Biblioteca Imprescindibles Peruanos |páxines=98-101 |capítulu=7. El derechu hereditariu y la mascapaicha|lugar-publicación=Perú |editorial=Empresa Editora El Comercio S.&nbsp;A. - Producción Cantabria S.A.C.|isbn=978-612-4069-47-5}}</ref> Pela so parte, Atahualpa yera fíu de Tocto Coca (muyer que pertenecía a la panaca de «Hatun Ayllu»); y al morrer el so padre ordenó edificar na llocalidá de Tumipampa un palaciu nel so honor. Esti fechu enoxó al curaca de Tumipampa llamáu Ullco Colla, quien unvió mensaxes a Huascar acusando a Atahualpa de sulevación; amás Atahualpa quedar nel norte acompañáu de dellos xenerales importantes lleales a Huayna Cápac, que teníen un apreciu especial por Atahualpa. Depués d'esti fechu, Atahualpa unvió presentes al so hermanu Huáscar, pero esti postreru ordenó faer tambores colos cueros de los mensaxeros. Según Rostworowski, Atahualpa foi afaláu a remontase polos xenerales del so padre, con quien participara en delles batalles contra los nativos del norte.<ref name="inques-rostw-huascar y atahualpa"/> Nesi contestu asocedió la rebelión de los «[[cañari]]s», quien tomaron prisioneru a Atahualpa zarrándolo nun tambo. La fuxida de Atahualpa toma un contestu míticu, pos según los oradores Atahualpa foi convertíu en ''amaru'' (culiebra) pol so padre sol, y asina llogró fuxir del encierre. Otres cróniques dan cuenta de que foi una muyer quien-y apurrió una barra de cobre cola que fizo un forado y pudo fuxir del encierre. Una vegada llibre, Atahualpa axuntó un exércitu y asesinó a los sos enemigos en [[Quitu]] y [[Tomebamba|Tumipampa]], esta última ciudá foi afarada en vengación a Ullco Colla; depués avanzó a Baltes intentando avanzar hasta la [[isla Puná]], pero'l curaca de Puná adelantróse y afaró Baltes. Col pueblu de Baltes esfarrapáu, los primeros españoles tríen el terrorio incaicu.<ref name="inques-rostw-huascar y atahualpa"/> En tantu, Huáscar trataba d'estabilizar el so entronización nel [[Cuzco]] col sofitu de les panacas. Sobre Huáscar, los cronistes describen dellos errores políticos que fueron menguando'l sofitu cuzqueño. De primeres, nun atendió a los ayllus reales como yera'l costume, nun asistió a les xintes públiques na plaza del Cuzco (qu'afitaben venceyos de reciprocidá y parentescu). Esanició a los ayllus custodios del so guardia personal y nomó como guardia real a guerreros «cañaris» y «chachapoyas». Huáscar duldaba de la llealtá de les panacas cuzqueñas y arrodióse d'otros nobles, so la medrana d'una rebelión de la nobleza cuzqueña amenació con soterrar les momies reales y quitar les sos tierres a les panacas. Adulces Huáscar diba ganándose enemistaes nun periodu d'intrigues ente la nobleza cuzqueña, na so contraparte Atahualpa diba ganando adeptos.<ref name="inques-rostw-huascar y atahualpa"/> ==== Gobiernu de Huáscar ==== {{AP|Huáscar}} Huáscar nun tuvo acordies con el testamentu de Huayna Cápac, yá que se creía con derechu d'heredar tol imperiu incaicu según les lleis, costumes y tradiciones incaiques. Huáscar enfrentar en 1531 dempués de munchos años de paz al so mediohermanu Atahualpa, quien tamién se consideraba llexítimu herederu del tronu na rexón de [[Quitu]]. Bien llueu importantes rexones del imperiu fueron solmenaes por sangrientu batalles ente tropes cuzqueñas y quiteñas, que terminaron cola victoria final de los postreros. Huáscar foi tomáu prisioneru y muertu darréu por orde de Atahualpa. * Imperiu históricu (fase d'espansión): :- Dinastía ''Hanan Cuzco'': [[1525]] - [[1532]]. ==== Gobiernu de Atahualpa ==== [[Ficheru:POMA0392v.jpg|right|250px|El 13º [[Inca]].]] {{AP|Atahualpa}} Fíu de ''[[Huayna Cápac]]'' cola noble incaica Tocto Ocllo Coca. Tres la muerte del so padre, convertir en gobernador de la ciudá de Quito. Bien seya a la medrana que-y tenía al so hermanu Huáscar o l'ambición de convertise en soberanu, depués proclamóse Inca en Quito y asina empecipió la guerra de socesión incaica. Les sos tropes, dirixíes por ''[[Chalcuchímac]]'' y ''[[Quizquiz]]'', ganaron al exércitu de Huáscar na [[batalla de Cotabamba]] (Apurímac) y entraron trunfantes al [[Cuzco]]. Enteráu de la victoria, Atahualpa coló a Cajamarca pa ser coronáu inca. Nel trayeutu foi aclamáu polos pueblos del norte. Sicasí, al llegar a Cajamarca, foi tomáu prisioneru polos españoles na [[batalla de Cajamarca]]. Yera l'añu [[1532]]. Esti fechu marcó'l fin del imperiu incaicu. En contra de lo pensao, ''[[Atahualpa]]'' (que gobernó ''de facto'' ente [[1532]] y [[1533]]), nun forma parte de la ''capaccuna'' al nunca cinxir la ''[[mascaipacha]]''. Polo tanto ye impropiu llama-y ''Sapa Inca'', como delles vegaes titúlase-y. Quito foi amburada por completu pol xeneral [[Rumiñahui]] en 1534, antes de la llegada de los españoles a la ciudá en busca de les ayalgues del imperiu, y fundada nuevamente pol español [[Sebastián de Benalcázar]] sobre les cenices del pueblu incaicu'l 6 d'avientu de 1534. === Razones de la cayida del imperiu === Según Waldemar Espinoza,<ref name="test">[http://catalogue.nla.gov.au/Record/1564606,.</ref> la teoría más consistente ye la que resalta la difícil situación social y política qu'esistía nel Tahuantinsuyo a la llegada de los españoles. Esta situación taba carauterizada polos siguiente factores: Primero, un descontentu de munchos pueblos cola situación imperial; Cieza menta a los Chachapoyas, Cañaris y Huancas que brindaron gran ayuda material a los invasores. Segundu, la guerra civil ente Huáscar y Atahualpa dexara a la clase dirixente del imperiu estremada en dos bandos al igual qu'a los cuerpos militares; la resultancia foi que munchos miembros del bandu de Huáscar nun fixeron casi nada pa detener la cayida del imperiu ya inclusive s'allegraron col cautiverio de Atahualpa. A lo último, el tipu de vida bien enraigonada a la tierra y a los sos señoríos fizo que los indios del Tahuantinsuyo acepten con menos resistencia la imposición de nuevos señores qu'otros pueblos como los qu'habitaben los actuales Chile o Colombia. La mayoría d'estudios coinciden en qu'ensin l'ayuda de les etnies descontentes col imperiu fuera imposible la so conquista per parte de los soldaos que llegaron d'España. Nun dexa de rescamplar, pela contra, el mayor nivel teunolóxicu de los españoles, que s'enfrentaben a una civilización que nun algamara la Edá del Fierro, y que desconocía tanto les armes de fueu como'l caballu y la so adomadura. Amás, escarecíen de les conocencies y esperiencia de los conquistadores na guerra moderna, acostumaos a trepar col restu de potencies hexemóniques de la dómina. === Inques coloniales === Dende la llegada de los españoles, na so marcha escontra'l [[Cuzco]]. *[[Túpac Hualpa]] Inca (1533) dos meses, setiembre y ochobre. Inca coronáu polos españoles, muerre antes de llegar a la Ciudá Imperial nel [[Valle del Mantaro]]. *[[Manco Inca]] (1533-1545), Inca coronáu polos españoles (1533) remontáu contra ellos (1536) abandona'l [[Cuzco]], treslladando la so capital primero a [[Ollantaytambo]] y depués a [[Inques de Vilcabamba|Vilcabamba]]. *[[Paullu Inca]] (1537-1549), Inca coronáu polos españoles mientres el gobiernu de [[Manco Cápac II]] (1537), qu'amás reinó cuatro años dempués de la muerte d'ésti, mientres el gobiernu de [[Sayri Túpac Inca]]. === Neo-Estáu Inca: Inques de Vilcabamba === {{AP|Incario de Vilcabamba}} Fueron [[Inques de Vilcabamba|gobernantes]] de pueblos descendientes de los inques, foi oficialmente la última dinastía incaica, fundada depués de la rebelión de Manco Inca y como última resistencia a los conquistadores españoles. *[[Manco Inca]] hasta la so muerte en 1545 [[Inques de Vilcabamba|Inca de Vilcabamba]]. *[[Sayri Túpac Inca]] (1545-1558) [[Inques de Vilcabamba|Inca de Vilcabamba]]. *[[Titu Cusi Yupanqui]] Inca (1558-1571) [[Inques de Vilcabamba|Inca de Vilcabamba]]. *[[Túpac Amaru I]] Inca (1571-1572) [[Inques de Vilcabamba|Inca de Vilcabamba]]. == Xeografía y territoriu == === Allugamientu xeográficu === [[Ficheru:Location Tawantin Suyu3.png|thumb|350px|Llendes del '''Imperiu incaicu''': pel norte llegaba hasta les cercaníes de [[San Juan de Pasto|Pasto]] ([[Colombia]]), nel [[ríu Ancasmayo]] y pel sur hasta [[Talca (Chile)|Talca]] ([[Chile]]), nel [[ríu Maule]].]] Foi la [[Cordal de los Andes|rexón andina]], por cuenta de la presencia de la [[cordal de los Andes]], carauterizar pola diversidá de la so [[ecoloxía]]: mariñes [[Ermu|desérticas]], paraxes tropicales, [[Altiplanu andín|altiplanos]] secos y fríos qu'a güeyu paecen unu de los ambientes menos aparentes pa la vida del home. Sicasí, los homes que lu habitaron demostraron a lo llargo de munchos sieglos, ser capaces non yá de sobrevivir en tales circunstancies, sinón tamién d'apoderar el mediu xeográficu y de crear una serie de civilizaciones florecientes. La más famosa d'elles foi l'imperiu incaicu, qu'ocupó un vastu territoriu d'[[América del Sur]], qu'abarca los actuales o partes de los territorios de les Repúbliques de [[Perú]], [[Ecuador]], occidente de [[Bolivia]], norte d'[[Arxentina]], norte de [[Chile]] y l'estremu suroccidental de [[Colombia]]. === Distribución del imperiu incaicu dientro de los actuales países de Suramérica === ==== Los inques n'Arxentina ==== Según les fontes históriques nel territoriu d'[[Arxentina]], ente [[1479]] y [[1535]], l'imperiu incaicu conquistó les partes occidentales de l'actuales provincies de [[Provincia de Catamarca|Catamarca]], [[Provincia de Tucumán|Tucumán]], [[Provincia de Salta|Salta]], [[Provincia de Jujuy|Jujuy]], [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], [[Provincia de San Juan (Arxentina)|San Juan]], y l'estremu noroeste de [[Provincia de Mendoza|Mendoza]] incorporándoles al Collasuyo. Delles investigaciones suxeren la influencia incaica en parte de la [[Provincia de Santiago del Estero]] (zona interfluvial onde ta la [[ciudá de Santiago del Estero]]), pero la incorporación d'esa zona al imperiu nun foi probada. Tradicionalmente atribúyese la conquista al inca [[Túpac Yupanqui]]. Los pueblos qu'entós habitaben esa rexón, los [[omaguacas]], los [[diaguitas]] (incluyíos los [[calchaquíes]]), los [[huarpe]]s y otros, intentaron aguantar pero los inques llograron apoderalos, treslladando a los sos territorios a los [[Pueblos mitimaes|mitimaes]] o colonos deportaos de les tribus de los [[chichas]], qu'habitaben no que ye'l suroeste del actual territoriu bolivianu. Los inques construyeron caminos (el [[Camín del Inca]]), centros agrícoles y de producción de texíos, asentamientos (collcas y tambos), fortaleces (pucarás) y numberosos santuarios a lo cimero de los montes onde realizaben [[Sacrificios humanos na América prehispánica|sacrificios humanos]] especialmente de mocines y de neños tal como lo demuestren les [[momies de Llullaillaco]], utilizando tamién construcciones presistentes. Ente los establecimientos incaicos más importantes n'Arxentina, atópense'l [[Potreru de Payogasta]] en Salta, la [[Tambería del Inca]] en La Rioxa, el [[pucará de Aconquija]] y el [[Shincal]] de Londres, dambos en Catamarca, el [[pucará de Tilcara]] en Jujuy y les [[ruines de Quilmes]] en Tucumán, la mayoría de les cualos yeren preincaicos y fueron entamaos nuna rede urbana dientro del so imperiu, estableciendo nellos puestos de control militar. Les provincies ([[wamani]]s) incaiques nel actual territoriu arxentín fueron cinco:<ref>[https://gupea.ub.gu.se/dspace/bitstream/2077/3257/1/añales_6_williams.pdf NUEVOS DATOS SOBRE LA PREHISTORIA LOCAL NA QUEBRADA DE TOLOMBÓN. PCIA DE SALTA. ARXENTINA. Autor: Verónica I. Williams. Consultáu 01-11-2010]</ref> * ''Humahuaca''', con probable cabecera en [[Tilcara]], llegando pel norte hasta [[Talina]], anguaño nel Sur de [[Bolivia]]. Habitada por mitimaes chichas. * ''Chicoana'' o ''Sikuani'', habitada polos pulares, estender pol pisu de [[puna d'Atacama]] y la parte septentrional de los [[valles Calchaquíes]] hasta cerca de [[Seclantás]] y tomaba probablemente dende les Salinas Grandes de Jujuy hasta'l sur de [[La Paya]] en Salta, onde taba la so capital l'antigua Chicoana. * ''Quire-Quire'' o ''Kiri-Kiri'', qu'entendía'l restu de los valles Calchaquíes empezando en Pompona (güei La Angostura), tol valle de [[Santa María (Catamarca)|Santa María]] y los valles d'[[Andalgalá]], [[Hualfín]] y [[Abaucán]]. Habitada calchaquíes y yocaviles y por un gran númberu de mitimaes, tenía dos asientos principales en Shincal y en [[Tolombón]]. * ''Tucumán'' o de ''Tucmua'', entendía los valles orientales y les sierres subandinas. * La provincia más meridional, probablemente estendíase dende La Rioxa hasta los montes del Gordón de Plata, algamando'l [[cuetu Tupungato]] en Mendoza y quiciabes formaba parte, col nome de [[Cuyo]] o ''Kuyun'' de la provincia de ''Chile'' o ''Chili''.<ref>{{cita web |url=http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/inques-en-catamarca/argenti.htm |títulu=arxentina |fechaaccesu=28 de setiembre de 2016 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131012070453/http://www.catamarcaguia.com.ar/Arqueologia/Manual/07_Williams/Horizonte_Inca8.php Horizonte Inca. El Kollasuyu.]</ref> ==== Los inques en Bolivia ==== Nel territoriu de [[Bolivia]], depués de qu'en redol al 1100&nbsp;e.&nbsp;C. [[Tiwanaku]] sumió, producióse una llucha ente los distintos grupos qu'habitaben la rexón: [[Reinos aimaras|aimaras]], [[Reinu Colla|collas]], [[lupaca|lupaques]] y [[pacaje]]s. Los aimaras establecen un dominiu que toma [[Arequipa]] y [[Puno]] nel Perú, [[La Paz (Bolivia)|La Paz]] y [[Oruro]], que perduró hasta que, en [[1438]], l'Inca [[Pachacútec]] ganó al postreru soberanu colla, [[Chunqui Cápac]], incorporando l'altiplanu bolivianu al imperiu incaicu, como parte de la provincia del [[Collasuyo]], ya imponiendo el [[quechua]] como llingua oficial, anque'l aimara siguió falándose regularmente. Amás l'imperiu incaicu adoptó los estilos arquiteutónicos tiwanakotas y otres conocencies. Darréu l'Inca [[Huayna Cápac]] mandó llevantar fortaleces na frontera oriental pa detener la meyora de los [[chiriguanos]]. Según una lleenda, los fundadores del imperiu incaicu, [[Manco Cápac]] y [[Mama Ocllo]] nacieron de la espluma del [[llagu Titicaca]] na [[Isla del Sol]]), ente Perú y Bolivia. ==== Los inques en Brasil ==== Nel territoriu de Brasil, esisten dos caminos que los inques construyiríen, nel nordeste dende Quito llegando al actual estáu de Roraima na llende de [[les Guayanes]], que según l'investigador chilenu [[Roland Stevenson]] surde d'un mal pronunciamientu del nome quechua [[''Guayna'' Capac]], padre d'[[Huascar|Huáscar]] y [[Atahualpa]], y el llamáu camín de [[Peabiru]] (pea-camín; Biru-Perú) que coneuta les mariñes del Océanu Atlánticu, nel actual estáu de São Paulo, cola ciudá del [[Cuzco]] en Los Andes pol cual el portugués [[Aleixo García]] habría incursionado llevándose metales preciosos del actual Bolivia, antes de la invasión española.{{ensin referencies}} ==== Los inques en Chile ==== {{AP|Inques en Chile central}} Nel territoriu de [[Chile]], mientres el reináu de [[Túpac Yupanqui]], producióse la conquista de los [[diaguita|diaguites]] de los [[valles tresversales]] del [[Norte Chico de Chile]] y de parte de les poblaciones allugaes nel norte del ''[[Pikun Mapu]]'' o territoriu [[picunche]] (subgrupu [[mapuche]] septentrional), quien habitaben el valle de Chile» (actual [[valle de Aconcagua]]), y delles contornes allugaes al sur d'él, afitándose asina les llendes del Imperiu inca nuna zona que los historiadores y l'arqueoloxía recién estienden convencionalmente en dalgún llugar ente los ríos [[Ríu Maule|Maule]] y [[Ríu Maipo|Maipo]]. D'esa manera, esi territoriu quedó estremáu en dos ''[[wamani]]s'' o provincies: el de «[[Valle de Elqui|Coquimbo]]» nel norte, presidíu por [[Anien]], y el de «[[Valle de Aconcagua|Chile]]» nel sur, encabezáu por [[Quilacanta]].<ref>{{cita publicación |autor=Zapater Equioíz, Horacio |fecha=ochobre de 2011 |títulu=Los inques y la conquista de Chile |url=http://revistahistoria.uc.cl/wp-content/uploads/2011/10/zapater-horacio-16.pdf |formatu=PDF |publicación=Revista Historia |editorial=Pontificia Universidá Católica de Chile |ubicación=Santiago |númberu=16 |páxines=249-268 |fechaaccesu=1 de payares de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140203030148/http://revistahistoria.uc.cl/wp-content/uploads/2011/10/zapater-horacio-16.pdf |fechaarchivu=3 de febreru de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203030148/http://revistahistoria.uc.cl/wp-content/uploads/2011/10/zapater-horacio-16.pdf |archivedate=2014-02-03 }}</ref> ==== Los inques en Colombia ==== Nel territoriu de [[Colombia]], escontra [[1492]] l'imperiu incaicu dominó transitoriamente la rexón habitada polos pueblos aboríxenes denominaos los [[camperes]] y llevantaron una fortaleza entá en dos caminos visible, en Males (güei conceyu de [[Córdoba (Nariño)|Córdoba]]). Sicasí les camperes abellugar na [[Cordal Occidental (Colombia)|Cordal Occidental]] y llograron espulsar a los ocupantes. Los Inques prefirieron entós avanzar pol piedemonte [[Amazonia|amazónicu]], al traviés del territoriu de los [[cofán]],<ref>Ortiguera, Toribio de 1586 ''Xornada del Río Marañón''. Madrid: Atles, 1968</ref> pero finalmente fueron los españoles los que controlaron la rexón y fueron los [[Awá]] quien llograron caltenese de la dominación nes [[selva|selves]] de l'aguada del [[Océanu Pacíficu]]. ==== Los inques n'Ecuador ==== Nel territoriu d'[[Ecuador]], nel [[sieglu XV]], los Inques [[Túpac Yupanqui]] y [[Huayna Cápac]] conquistaron el territoriu y incorporar al so imperiu. A mediaos del sieglu XV la zona foi invadida poles fuercies del Inca Túpac Yupanqui, quien al mandu d'un poderosu exércitu emponer dende'l sur p'ampliar los sos dominios. De primeres la campaña resultó-y relativamente bon pero depués tuvo d'enfrentar a los [[Bracamoros]], siendo ésti l'únicu pueblu que pudo obligar al Inca a abandonar les sos tierres ensin poder incorporalo al imperiu. Cuando l'Inca empezó a avanzar sobre los [[cañari]]s, foi entá más difícil pa exércitos incaicos, pos éstos refugar lluchando con bravura, obligándolos a replegase escontra tierres de lo que güei ye [[Saraguro]], onde tuvieron d'esperar la llegada de refuerzos pa poder empecipiar la campaña. Esta vegada considerando la inmensa superioridá de los Inques, los Cañaris prefirieron apautar y sometese a les condiciones impuestes por estos. Dempués d'esto Túpac Yupanqui fundó la ciudá de [[Tomebamba]], actual ciudá de [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]], ciudá onde s'alderica que pudo nacer Huayna Cápac. ==== Los inques nel Perú ==== L'Imperiu incaicu aniciar nel territoriu de [[Perú]] ocupando la mariña, sierra y selva alta del territoriu peruanu (tomando aproximao la metá de la so actual superficie). A empiezos del [[sieglu XIII]] empecipia la historia inca dende'l [[Cuzco]] como capital teniendo a [[Manco Cápac]] como fundador. Los Inques tuvieron dende entós tres expansión siendo la tercera la mayor pos se desenvolvió primero escontra'l norte empezando col centru-oeste de Perú hasta'l sur de Colombia, y dempués escontra'l sur empezando col sur de Perú hasta'l centru de Chile. Nel sieglu XV la Sapa Inca [[Pachacútec]] estremó Tawantinsuyo tomando la capital como puntu de referencia en cuatro sos: Chinchaysuyo, Contisuyo, Antisuyo y Collasuyo. En 1525 empecípiase una guerra civil ente [[Huáscar]] y [[Atahualpa]] pola socesión al tronu, ganando esta disputa Atahualpa, pero quedando l'imperiu engarráu ya inestable. Nestes circunstancies lleguen los españoles quien en [[Cajamarca]] prinden sorpresivamente a Atahualpa nuna entrevista en 1532. === Territoriu del Imperiu Incaicu === [[Ficheru:Tahuantinsuyu.JPG|thumb|250px|Representación de les cuatro divisiones del Imperiu Incaicu o Tahuantinsuyu, que partíen del Cuzco, la ciudá capital con forma de puma.]] Los cuatro sos nel so conxuntu estender a lo llargo de más de dos millones de [[quilómetros cuadraos]] y llegaron a tomar, nel so periodu d'apoxéu (escontra [[1532]]), parte de les actuales repúbliques de [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Perú]], [[Bolivia]], [[Chile]] y [[Arxentina]]. Teníen aproximao cuatro mil [[quilómetros]] de mariña nel [[océanu Pacíficu]]. La espansión empecipiar col Inca [[Pachacútec]] y llegó al so apoxéu col Inca [[Huayna Cápac]]. Atribúyese la máxima espansión al Inca [[Túpac Yupanqui]]. Escontra'l norte, l'Imperiu Incaicu estender hasta'l [[ríu Carchi|ríu Guáitira]], al norte de la frontera ente [[Colombia]] y [[Ecuador]] o seique hasta'l [[Río Mayu (cuenca del Patía)|Río Mayu]] que ye la llende ente los actuales departamentos [[colombia]]nos de Cauca y Nariño. N'Ecuador, llegaron a tomar una zona qu'incluyiría les actuales ciudaes de [[Quitu]], [[Guayaquil]], [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]] y [[Manta (Ecuador)|Manta]]. Escontra'l nordés, estender hasta la [[Selva Amazónica|selva amazónica]] de les actuales repúbliques de [[Perú]] y [[Bolivia]]. Son bien pocu nítidos les sos llendes con ésta por cuenta de les esporádiques espediciones d'esploración de la selva per parte de los habitantes del imperiu por cuenta de la gran cantidá d'enfermedaes y el mieu que los nativos teníen a eses zones, pero sábese qu'apoderaben les actuales ciudaes de [[Potosí]], [[Oruro]], [[La Paz]] y [[Cochabamba]] en [[Bolivia]] y práuticamente tola sierra peruana. Escontra'l sureste, l'imperiu incaicu llegó a cruciar la [[cordal de los Andes]] (lo qu'en [[xeopolítica]] moderna conozse como ''encabalgar''), llegando un tanto más allá de lo qu'agora se conoz como les ciudaes de [[Ciudá de Salta|Salta]] y [[Tucumán]] n'[[Arxentina]]. El territoriu incaicu de l'actual Arxentina, conformó una zona especial que se denominó Tucma o Tucumán, que tomaba les actuales provincies de [[Provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], [[Provincia de Catamarca|Catamarca]], [[Tucumán]], [[Provincia de Salta|Salta]] y [[Jujuy]]. Escontra'l sur, esisten pruebes de que l'Imperiu incaicu llegó a tomar hasta'l [[Desiertu d'Atacama]] (actual [[III Rexón d'Atacama]]) en dominiu efectivu, pero con avanzaes hasta'l [[ríu Maule]] (actual [[VII Rexón del Maule]] de [[Chile]]), onde por cuenta de la resistencia de los [[Promaucaes|purumaucas]] (o [[picunche]]s, pertenecientes a la etnia [[mapuche]]) nun pudo siguir avanzando. Escontra l'oeste, magar l'Imperiu Incaicu llendaba col [[océanu Pacíficu]], hai quien amás postulen que los Inques habríen inclusive llegáu a caltener, a pesar de les llimitaciones navales de la dómina, una cierta rellación comercial con dalgún pueblu desconocíu de l'alloñada [[Polinesia]] ([[Oceanía]]). La tema foi estudiáu por José Antonio del Busto nuna recién publicación. Una de les persones que defendió esta teoría foi'l difuntu esplorador [[difusionismo|difusionista]] [[Noruega|noruegu]] [[Thor Heyerdahl]]. La so capital atopar na ciudá del [[Cuzco]] —que, según la Constitución peruana, ye la "capital histórica" de [[Perú]]—, onde les cuatro sos atopábense. ==== División política: Sos o rexones ==== {{AP|Sos del Imperiu incaicu}} [[Ficheru:Inca Empire South America.png|thumb|left|270px|Mapa del imperiu incaicu: [[Chinchaysuyo]] (en colloráu), [[Collasuyo]] (n'azul), [[Antisuyo]] (en verde) y [[Contisuyo]] (en mariellu).]] Los cronistes afirmaron que l'imperiu incaicu tuvo estremáu en cuatro distritos conocíos como sos (del [[quechua clásicu|quechua]] ''suyu''): ''[[Chinchaysuyo]]'', ''[[Antisuyo]]'', ''[[Collasuyo]]'' y ''[[Contisuyo]]''. El centru d'esta división yera'l mesmu [[Cuzco]]. Atribuyóse al inca [[Pachacútec]] la creación d'esti sistema d'organización del territoriu; sicasí sabemos que se trataba d'una práutica qu'antecedió al gobiernu d'esti gran reformador. Antes de consolidase'l dominiu incaicu nel Cuzco, l'espaciu en redol d'esta ciudá tuvo tamién estremáu en cuatro partes. Les divisiones entós correspondíen a los territorios de los señoríos del área. Cuando [[Manco Cápac]] y les sos cles establecer na zona, crearon les cuatro suyus incaicos a partir d'esta división. Una tema qu'entá ye motivu de discutiniu ente los investigadores ye aquel de la estensión y les llendes de cada suyu. Como vimos, la espansión incaica empecipiar con Pachacútec, quién conquistó los curacazgos del área cercana al Cuzco: los ''soras'', ''lucanas'' y ''tambos''. Otros líderes militares como'l so hermanu [[Cápac Yupanqui]], y darréu [[Túpac Yupanqui]] y [[Amaru Túpac Yupanqui|Amaru Túpac]], siguieron les conquistes, mientres Pachacútec permanecía nel Cuzco. Por casu, Cápac Yupanqui reconocería y visitaría na mariña los valles de Chincha y Pisco, ente que na sierra central llegaría hasta Jauja. Túpac Inca siguió la conquista del Chinchaysuyu hasta la rexón de los ''cañaris'' (Tumibamba); ente que Amaru Túpac y otros líderes militares conquistaron el Collasuyu hasta Chincha y el Contisuyo hasta Arequipa. Sicasí, entá nun sabemos si la franxa costera ente [[Ica]] y [[Rexón de Tarapacá|Tarapacá]] foi conquistada nesta dómina o dempués, depués de que Túpac Yupanqui asumiera'l mandu supremu del Estáu incaicu. Per otru llau mientres los tiempos de Túpac Yupanqui la frontera norte establecióse cerca de Quito; ente que la frontera sur afitar nel [[ríu Maule]], 260&nbsp;km al sur de [[Santiago de Chile]]. Mientres el gobiernu de [[Huayna Cápac]] conquistáronse nueves rexones nel Ecuador y el sur de Colombia (Campera). Estos son polo xeneral les llendes conocíes del imperiu. El puntu menos precisu ye'l relativu a la rexón [[Selva Amazónica|amazónica]], onde ye difícil precisar los algames que tuvieron les incursiones inques. {| {{tablaguapa}} style="margin:auto;" |+ |- bgcolor="#CCCCCC" !Suyu !Mapa !Descripción |- bgcolor="#e18B6B" | '''[[Chinchaysuyo]]''' (''Chinchay suyu'') | [[Ficheru:TawantinSuyu ChinchaySuyu.png|85px]] | * Allugamientu: Allugar nel cuadrante noroeste de la capital ([[Cuzco]]). * Grupu: Pertenecía al grupu '''''Hanan''''' -alto- (Hanansuyo, ''Hanan suyu''). * Otros: Yera la rexón principal. |- bgcolor="#99CC99" | '''[[Antisuyo]]''' (''Anti suyu'') | [[Ficheru:TawantinSuyu AntiSuyu.png|85px]] | * Allugamientu: Allugar nel área de la ceya de selva al nordeste de la ciudá del [[Cuzco]]. * Grupu: Pertenecía al grupu '''''Hanan''''' -alto- (Hanansuyo, ''Hanan suyu''). * Otros: Partía cola [[Selva Amazónica|selva amazónica]]. |- bgcolor="#EDDA74" | '''[[Contisuyo]]''' (''Kunti suyu'') | [[Ficheru:TawantinSuyu KuntiSuyu.png|85px]] | * Allugamientu: Taba asitiáu na vecindá d'[[Arequipa]]. * Grupu: Pertenecía al grupu '''''Hurin''''' -baxu- (Hurinsuyo, ''Rurin suyu''). * Otros: Yera la rexón más pequeña. |- bgcolor="#B4CFEC" | '''[[Collasuyo]]''' (''Qulla suyu'') | [[Ficheru:TawantinSuyu QullaSuyu.png|85px]] | * Allugamientu: Allugar nel cuadrante sureste de la capital ([[Cuzco]]). * Grupu: Pertenecía al grupu '''''Hurin''''' -baxu- (Hurinsuyo, ''Rurin suyu''). * Otros: Ocupaba principalmente la zona altiplánica. |} ==== Organización territorial ==== Cada provincia (''[[wamani]]''[[wamani|)]] taba estremada en ''sayas'' o ''partes'' nes cualos habitaba un númberu variable d'[[ayllu|ayllos]]. El númberu de sayas de cada provincia solía basase na dualidá, magar ye ciertu que delles provincies llegaron a tener trés sayas, como la de los [[Huancas]]. == Organización política == El gobiernu imperial yera de tipu [[monarquía|monárquicu]] [[teocracia|teocráticu]] (dellos investigadores consideren que l'Inca [[diarquía]]) y la máxima autoridá yera l'[[Inca|Sapa Inca]], aconseyáu pol conseyu imperial. El gobiernu de cada [[Sos del Imperiu incaicu|so]] (rexón alministrativa) taba al cargu de un ''Suyuyuc Apu'', qu'actuaba como virréi. === L'Inca === {{AP|Inca}} A estos gobernantes, a los que s'atribuyía un orixe divín, suélse-yos acomuñar los títulos de ''señor inca'' y ''sapa inca'': "divín inca" y "únicu inca", respeutivamente. La "Capac trubiecu" yera la llista oficial de gobernantes de la [[civilización incaica]]. Especúlase qu'esistieron más gobernantes de los qu'ésta acepta y que dellos fueron borraos de la historia oficial del imperiu por distintos motivos. En total, fueron trelce los soberanos incaicos. * Imperiu llexendariu; periodu ensin espansión: :~1200 - ~1230: [[Manco Cápac]] :~1230 - ~1260: [[Sinchi Roca]] :~1260 - ~1290: [[Lloque Yupanqui]] :~1290 - ~1320: [[Mayta Cápac]] :~1320 - ~1350: [[Cápac Yupanqui]] :~1350 - ~1380: [[Inca Roca]] :~1380 - ~1400: [[Yáhuar Huácac]] :~1400 - 1438: [[Huiracocha Inca|Viracocha Inca]] * Imperiu históricu; periodu de crecedera del imperiu: :1438 - 1471: [[Pachacútec]] :1471 - 1493: [[Túpac Yupanqui]] :1493 - 1525: [[Huayna Cápac]] :1525 - 1532: [[Huáscar]] :1532 - 1533: [[Atahualpa]] Anque dalgunos [[historia]]dores consideren que [[Atahualpa]] nun tien de ser incluyíu na ''capac trubiecu'', argumentando que Atahualpa declararíase súbditu de [[Carlos I d'España]], amás del fechu de que nunca llegó a se-y cinxida la ''[[mascapaicha]]'', el símbolu del poder imperial. Pero la mayor parte de los cronistes da como cierta la rellación de 13 inques, asignando l'escañu 13º a [[Atahualpa]]. Otros historiadores siguieron el llinaxe y consideren que tienen de tomase en cuenta tamién a [[Tarco Huamán]] y a [[Inca Urco]]. El primeru asocedió a [[Mayta Cápac]] y, dempués d'un curtiu periodu, foi depuestu por [[Cápac Yupanqui]]. [[Inca Urco]] se ciñó la mascaipacha por decisión del so padre, [[Viracocha Inca]], pero, ante'l so evidente desgobiernu y la invasión de los chancas, fuxó con él. Depués del trunfu de Cusi Yupanqui -el futuru [[Pachacútec Inca Yupanqui]], tamién fíu de Viracocha Inca- sobre'l pueblu enemigu, Inca Urco foi muertu nuna emboscada qu'él mesmu -y tendió al so hermanu. Coles mesmes, [[Inca Garcilaso de la Vega|Garcilaso]] y dalgunos otros cronistes inxerten ente [[Pachacútec]] y [[Túpac Yupanqui]] a [[Amaru Inca Yupanqui]], soberanu de dudosa esistencia. ==== El derechu hereditariu ==== La historia política incaica, casi siempres, tuvo llarada d'enfrentamientos pol poder hereditariu. Esto debía a l'ambigüedá de los criterios pa la eleición del nuevu Inca.<ref name="inques-rostw-hereditariu">{{cita llibru |apellíu=Rostworowski Tovar |nome=María |fecha=ochobre del 2010 |títulu=Inques |serie=Biblioteca Imprescindibles Peruanos |páxines=90-95 |capítulu=7. El derechu hereditariu y la mascapaicha|lugar-publicación=Perú |editorial=Empresa Editora El Comercio S.&nbsp;A. - Producción Cantabria S.A.C.|isbn=978-612-4069-47-5}}</ref> El principal criteriu pa escoyer al nuevu inca foi la normativa d'escoyer al «más arteru». El nuevu inca podía ser fíu del antiguu inca cola coya o con cualesquier concubina. Los herederos teníen de ser mayores d'edá. L'Inca podía nomar a un socesor, pero ésti tenía que ser aceptáu polos dioses (al traviés d'un oráculu) y poles panacas.<ref name="inques-rostw-hereditariu"/> El criteriu d'escoyer al «más arteru» como gobernante foi un criteriu bien espublizáu por tol territoriu, munches de les macroetnias y etnies escoyíen como gobernante al que demostraba mayor capacidá de mandu y nun yeren necesariamente los fíos propios; esti costume foi tan eficaz que'l virréi Toledo ordenó: «nun faer novedaes, dexando la socesión al antiguu derechu y costume».<ref name="inques-rostw-hereditariu"/> Nel casu de los gobernantes incaicos, el más arteru yera tamién el que ganaba más partidarios nes «panacas», demostrando la so capacidá de negociación política. Esto tamién llevó a lluches ente les panacas pol poder, que causaron crímenes por motivos políticos.<ref name="inques-rostw-hereditariu"/> Nel casu de les «panacas», yera importante'l estatus social de la madre pos tou fai indicar que'l patrón de convivencia post-matrimonial del Cuzco yera [[exogámico]] y [[matrilineal]]. Ye dicir que lo único qu'estremaba a los fíos d'un Inca yera la so ascendencia materna y yera lo que-y otorgaba más rangu a unos qu'a otros. Na rede social incaica, una madre con abondosa parentela tenía mayor capacidá pa exercer la reciprocidá», tan importante na estructura social incaica.<ref name="inques-rostw-hereditariu"/> Polo xeneral fueron dellos aspeutos los que primaben ante la eleición d'un soberanu incaicu, pero los criterios yeren tan ambiguos qu'en munchos casos, cuando unu de los fíos del Inca demostraba ser arteru na política, l'alministración y la guerra, imponíase ante los sos hermanos. Como exemplos, [[Pachacútec]] impúnxose ante [[Inca Urco]] (Inca Urco foi nomáu socesor por Huiracocha Inca); Inca Roca se entronizó depués de la muerte de Cápac Yupanqui a manes de la so propia esposa llamada Cusi Chimbo, muyer que depués sería casada pol mesmu Inca Roca; Atahualpa impúnxose ante'l so hermanu Huáscar, nun procesu nel que Atahualpa foi ganando batalles y aliaos políticos demostrando la so habilidá como gobernante. Polo xeneral, la muerte d'un Inca, casi siempres traía consigo un periodu coyuntural d'inestabilidá política na qu'unu de los fíos tenía que demostrar la so habilidá pa entronizarse nel poder.<ref name="inques-rostw-hereditariu"/> === Conseyu imperial === El máximu organismu dedicáu a l'asesoría del soberanu incaicu. Integráu por ocho persones: * Los gobernadores de los suyus (''suyuyuq''). * El [[príncipe]] herederu (''[[auqui]]''). La tradición del ''[[auqui]]'' foi instaurada por [[Pachacútec|Pachacútec Inca Yupanqui]] y [[Túpac Yupanqui]] foi'l primer ''[[auqui]]''. * El ''[[Sumu sacerdote inca|sumu sacerdote]] (''Willaq Uma''). * Un ''[[amauta]]'' (''hamawt'a''). * El xeneral del exércitu imperial (''[[Apuskipre]]''). === Estandarte === {{AP|Estandarte imperial incaicu}} [[Ficheru:Banner of the Inca Empire.svg|thumb|left|100px|Estandarte imperial inca.]] Según delles [[crónica|cróniques]]<ref>Cieza, 1553. "y cada capitanía llevaba una bandera y unos yeren flonderos y otros llanceros y otros engarraben con macana"</ref><ref>Acosta, 1590.</ref><ref>Garcilaso, 1609</ref><ref>Murúa, 1613.</ref><ref>Pachacuti Yamqui, 1613.</ref><ref>Guamán Poma, 1615.</ref><ref>Cobo, 1653.</ref> esistiría una enseña o estandarte (''unancha'') imperial incaica, lo cual dio pie a que se sostenga qu'hubo una suerte de ''bandera del imperiu incaicu''. Sicasí, tal interpretación ye incorreuta, por cuanto l'estandarte nun representaba al estáu incaicu sinón al soberanu, quien pintaba nésti les sos armes y divises personales. Sía que non, conozse qu'esta enseña yera utilizada poles huestes incaiques xunto al soberanu.<ref>''Arcu celeste'' referir al [[arcu iris]].</ref> {{cita|El guión o estandarte real yera una banderilla cuadrada y pequeña, de diez o dolce palmos de ruedu, fecha de llenzu d'algodón o de llana, diba puesta nel remate d'un estil llargu, tendida y tiesa, ensin que ondease al aire, y nella pintaba cada rei les sos armes y divises, porque cada unu escoyer distintos, anque los xenerales de los Inques yeren l'arcu celeste y dos culebra tendíes a lo llargo paraleles cola borda que lu sirvía de corona, a les cualos solía añader por divisa y blasón cada rei les que-y paecía, como un lleón, una águila y otres figures. Tenía por borla el dichu estandarte ciertes plumes coloráu y llargu puestes a ralos|Bernabé Cobo, ''Historia del Nuevu Mundu'' ([[1609]])}} [[Ficheru:Flag of Cusco (1978–2021).svg|thumb|180px|Bandera multicolor equivocadamente atribuyida al Imperiu incaicu.]] En tiempos contemporáneos, llegóse a confundir la esistencia d'esti estandarte incaicu» con una bandera multicolor (colos colores del [[arcu iris]]) que comúnmente suel ser atribuyida al imperiu incaicu. Sicasí, según la historiografía peruana, nel imperiu incaicu nun esistió'l conceutu de bandera, y por tanto ésti nunca tuvo una. Asina lo afirmó la historiadora ya investigadora de la civilización incaica [[María Rostworowski]], quien al ser consultada sobre esta enseña multicolor señaló tajantemente: «Doi-yos el mio vida, los inques nun tuvieron esa bandera. Esa bandera nun esistió, nengún cronista fai referencia a ella».<ref>[http://vidayestilo.terra.com.pe/bandera-gay-o-del-tahuantinsuyo,df4c7c1c09y4y210VgnVCM4000009bf154d0RCRD.html Bandera Gay o Bandera del Tahuantinsuyo Terra.com]</ref> Otres investigaciones señalen inclusive qu'esta bandera foi creada recién en 1973 pa conmemorar l'aniversariu d'una emisora radial de la ciudá del [[Cuzco]] llamada «Radiu Tahuantinsuyo», y que d'ellí s'estendió'l so usu hasta que la Municipalidá Provincial del Cuzco adoptar oficialmente como emblema de la ciudá en 1978.<ref>{{cita web |url=http://elcomercio.pe/ediciononline/html/2007-10-16/cusco_camudara_la bandera_de_a.html |títulu=Cusco va camudar la bandera d'arcu iris por cuenta de semeyanza con insignia gay |fechaaccesu=28 de setiembre de 2016}}</ref> Nesta mesma llinia pronuncia'l mesmu [[Congresu de la República de Perú]], cuando señala que los oríxenes d'esta falsa bandera del imperiu incaicu remóntense recién a les primer décades del sieglu XX cuando dellos autores, especialmente indixenistes, mentar y describen como supuestu emblema del imperiu de los inques. Al asumila Radio Tahuantinsuyo como emblema de la radioemisora, el tracamundiu estendióse y l'error espublizóse masivamente.<ref name="Congresu">{{cita web |url= http://www.congreso.gob.pe/participa/documentos/boletin23062004.pdf |títulu= "Bandera del Tahuantinsuyo" |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2011 |editor= Congresu de la República de Perú |añu= 2003 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20121001101352/http://www.congreso.gob.pe/participa/documentos/boletin23062004.pdf |fechaarchivu= 2012-10-01 }}</ref> {{cita|L'usu oficial de la mal llamada bandera del Tahuantinsuyo ye indebíu y equívocu. Nel mundu pre-hispánicu andín nun se vivió'l conceutu de bandera, que nun correspuende al so contestu históricu.|Academia Nacional de la Historia de Perú.<ref name="Congresu" />}} == Organización social == === El ayllu === {{AP|ayllu}} La pallabra «ayllu» d'orixe [[quechua]] y [[Idioma aimara|aimara]] significa ente otres coses: comunidá, llinaxe, xenealoxía, casta, xéneru, parentescu. Puede definise como'l conxuntu de [[descendiente]]s d'un antepasáu común, real o supuestu que trabayen la tierra en forma coleutiva y con un espíritu solidariu. El «[[ayllu]]» foi la base y el nucleu de la [[Sociedá incaica|organización social]] del imperiu. Los ayllus creíen que baxaben d'un antepasáu común, polo cual xunir llazos de parentescu. Esti antepasáu podía ser míticu o real; y en tolos casos, los ayllus, calteníen un «mallqui» (momia) al cual rindíen cultu y per mediu del cual daben sentíu a les sos rellaciones.<ref name="Santillana-Panandean">{{cita llibru |títulu=Historia de Perú |editor=Teodoro Hampe Martínez |volume=Incanato y conquista |capítulu=Tahuantinsuyo: El mundu de los Inques |autor=Teresa Vergara |editorial=Lexus |ubicación=Barcelona |isbn=9972-625-35-4 |añu=2000}}</ref> Amás del mallqui, los miembros d'un ayllu teníen divinidaes tutelares comunes y tributaben a la tierra de forma común.<ref name="Santillana-Panandean"/> Un ayllu tenía ganáu, tierres y agua al que tolos sos miembros teníen derechu siempres y cuando cumplieren obligaciones establecíes ente los miembros. Cada ayllu remanaba'l tamañu de los sos «tupus» (unidá de midida de la tierra), cada «tupu» apurríu tenía de ser trabayáu pa nun perder el derechu sobre la tierra. Na actividá agrícola los miembros del ayllu ayudábense mutuamente; el fechu de pertenecer al ayllu dába-yos derechu a recibir ayuda nel casu que la so propia familia nuclear nun fuera abonda; esta ayuda xeneralmente dábase en tiempu de collecha, llantadera o na construcción de les viviendes de los recién casaos; nestos casos entraba en xuegu'l principiu de reciprocidá» qu'obligaba a devolver l'ayuda emprestada.<ref name="Santillana-Panandean"/> Nel casu del curaca (xefe del «ayllu»), podía pidir ayuda pa pastiar el so ganáu o trabayar la tierra. Ésti taba obligáu a brindar comida y chicha a los que lo ayudar pero nun taba obligáu a devolver l'ayuda, polo cual esistía una reciprocidá asimétrica con ésti.<ref name="Santillana-Panandean"/> Nel casu de les tierres comunales, tolos miembros del «ayllu» trabayar entamaos pol «curaca» y el «llacta camayoc». La producción de les tierres comunales yera almacenada y redistribuida ente los miembros del ayllu que lo precisaren.<ref name="Santillana-Panandean"/> Al trabayu coleutivu pa la construcción y caltenimientu de canales, depósitos o andenes, denominóse-y «minka» y yera entamáu pol curaca, quien amás asignaba les xeres que teníen de cumplir los miembros del «ayllu».<ref name="Santillana-Panandean"/> Los vieyos, viudes, güérfanos ya inválidos, tamién taben obligaos al trabayu coleutivu pero recibíen ayuda pal trabayu de los sos «tupus». Polo xeneral los vieyos ya inválidos realizaben xeres de supervisión. [[Guaman Poma|Poma]] señala que les agües de riego yeren distribuyíes polos vieyos.<ref name="Santillana-Panandean"/> Los ayllus non yá teníen tierres nun territoriu compactu; la necesidá de faer autosuficiente a un ayllu obligar a tomar otros pisos ecolóxicos, esto dio orixe a una territorialidad discontinua que nun foi homoxénea nin estremada. Los ayllus con población numberosa podíen aportar a tierres distantes y a mayor variedá de productos.<ref name="Santillana-Panandean"/> John Murra señala qu'un bon exemplu d'esto fueron los reinos aimaras, tantu Collas, Lupacas y Pacajes llograron controlar territorios discontinuos na mariña a manera d'enclaves. En llugares con distancies considerables construyéronse viviendes qu'allugaben a los miembros del ayllu, los miembros del ayllu se turnaban pa trabayar estes tierres alloñaes.<ref name="Santillana-Panandean"/> Magar nes zones d'altor del imperiu incaicu la carauterística xeneral de los ayllus foi agrícola, esistieron ayllus agrícoles y ganaderos al empar y otros que namái yeren ganaderos. Los ayllus eminentemente ganaderos allugar en Chinchaycocha y el Collao; estos ayllus dedicar a la crianza de llapaes y alpaques de les cualos llográbase fibra; carne fresco o carne seco a la que se-y denominaba «charqui»; pelleyos pa la ellaboración de «ojotas», correes, bolses y lluries; güesos pa fabricar aguyes, instrumentos musicales o otros; y «taquia» (escrementu) para combustible. Na mariña, los ayllus teníen poblaciones especializaes n'agricultura, intercambiu, pesca y artesanía.<ref name="Santillana-Panandean"/> === La dualidá === El principiu básicu organizativo de la [[sociedá incaica]] foi la dualidá, esta dualidá basar en rellaciones de parentescu. Los ayllus entendíen dos parcialidad que podíen ser «hanan o urin», «alaasa o massaa», «uma o urco», «allauca o ichoc»; según Franklin Pease estes pallabres entendíense como «alto o baxu», «derecha o esquierda», «masculín o femenín», «dientro o fora», «cerca o lloñe» y «delantre o detrás».<ref name="Santillana-Panandean"/> Los cronistes españoles describieron a los [[curaca|curaques]] en pareyes pero ensin especificar la dualidá por cuenta de que esta forma d'organización yera desconocida n'[[Europa]]. En 1593 describiéronse curacazgos estremaos en dos metaes, nos cualos cada metá tenía un curaca al frente; esta situación describir de los curacazgos d'[[Acarí]], [[Lima]] y los curacazgos [[Lupaca|Lupaques]] del [[Collao]] y [[Tarata]].<ref name="Santillana-Panandean"/> Tamién esistieron curacazgos onde gobernaben muyeres cola so «segunda persona», estos datos proveníen de los curacazgos de [[Colán]]. Nel [[Cuzco]] asocedía lo mesmo, basando la so organización nel principiu de dualidá.<ref name="Santillana-Panandean"/> Los europeos documentaron dinastíes cuzqueñas: «Hanan Cuzco» y «Urin Cuzco», describiéndoles como dinastíes socesives nes que s'estremaba'l Cuzco; los españoles fueron incapaces d'identificar el gobiernu dual polo cual asitiaron una dinastía» como antecedente de la otra.<ref name="Santillana-Panandean"/> N'otres rexones del imperiu prefería otres denominaciones pa les partes de la dualidá; les rexones aymaras prefirieron «alaasa - masaaa», otros grupos cercanos al [[llagu Titicaca]] prefirieron «uma - urco» indicando alloñanza o cercanía a fontes d'agua (llagu o ríos); al norte del territoriu preferíase «allauca - ichoc» (esquierda-derecha).<ref name="Santillana-Panandean"/> Les funciones que cumplíen cada parte son pocu clares. Les cróniques nun describen les funciones específiques que cumplíen los xefes étnicos de cada metá. Lo que sí se describe ye qu'unu de los xefes taba subordináu al otru; [[María Rostworowski|Rostworowski]] describe que nel casu del Cuzco la metá de riba yera más importante pero nel casu d'[[Ica]] la metá de baxo dir.<ref name="Santillana-Panandean"/> [[Franklin Pease García-Yrigoyen|Pease]] señala que dambes metaes integrar pola reciprocidá. Nel Cuzco, «hanan» y «urin» yeren opuestos y de la mesma complementarios como les manes humanes («yanantin»). Aun así, ye difícil deducir cualos yeren les funciones de cada parte, lo único que queda claro ye que dambes partes complementábense y esistíen obligaciones recíproques ente dambes.<ref name="Santillana-Panandean"/> === Clases sociales nel imperiu incaicu === La [[sociedá]] [[Civilización incaica|Inca]], foi [[xerarquía|xerárquica]] y ríxida. Esistieron grandes diferencies ente les clases sociales, siendo estes diferencies respetaes por tolos habitantes del imperiu. Les clases xerarquizaes formaben una pirámide onde'l [[Inca]], con tol poder, atopar nel cumal (plana), ente que el [[pueblu]], que yera la gran mayoría, constituyía la so base [[social]]. {| {{tablaguapa}} style="margin:auto;" |+'''Clases sociales del imperiu incaicu''' |- bgcolor="#CCCCCC" !Clases sociales !Representantes |- bgcolor="#e18B6B" | Realeza | * Inca. * La Coya: Esposa del Inca. * El Auqui: Fíu del Inca y herederu. |- bgcolor="#D2B9D3" | Nobleza | * Nobleza de Sangre: Restantes miembros de les Panacas (parientes del anterior inca). * Nobleza de Privilexu: Persones que destacaron polos sos servicios; Sacerdotes, Acllas y Altos xefes. |- bgcolor="#B4CFEC" | Ayllu | * Hatun Runa: tributarios (llabradores). * [[Mitimaes]]: Grupos treslladaos pa colonizar nueves rexones enseñando a los pueblos nueves costumes. * [[Yanacona|Yanacones]]: Servidores del Inca y del imperiu. * Pinas: Prisioneros de guerra dependientes del Inca que nun yeren escoyíos como Yanaconas. |} ==== La nobleza inca ==== {{AP|Nobleza inca}} Nel imperiu esistíen dos [[llinaxe]]s principales, [[Hanan Cuzco]] y [[Hurin Cuzco]], de los cualos provenía'l [[Sapa Inca]] o monarca. Cada vez qu'un inca morría había inestabilidá política ente estos dos llinaxes y la descendencia del últimu monarca pol poder. Cuando s'instituyía al nuevu inca, ésti conformaba un nuevu llinaxe propiu o [[panaca]]. Hubo siquier una docena de panacas nel imperiu, que los sos miembros teníen dellos privilexos. Magar la Sapa Inca, la [[Coya (Inca)|Coya]] (la so esposa), el [[Auqui]] (herederu del Inca) y los sos fíos (primeres xeneraciones de cada panaca) conformaben la familia real o realeza del imperiu, esistía un númberu importante de persones que se-yos consideraba [[noble]]s, sían de sangre o de privilexos. Ente los [[nobleza de sangre noble de sangre]] taben los restantes miembros y descendientes de les panacas y dientro de los [[nobleza de privilexu nobles de privilexu]] taben aquelles persones que destacaron polos sos servicios. Una de les sos carauterístiques qu'estremaba a la nobleza inca del pueblu yera l'enorme tamañu de les sos oreyes, causáu pol usu d'aros expansores. La nobleza de sangre nel imperiu incaicu envalorar al momentu de la so cayida en más de 10&nbsp;000 individuos partíos en distintos partes del territoriu, que cumplíen funciones alministratives y militares. Parte de les estratexes utilizaes polos inques pa someter a otros pueblos, depués d'enfrentamientos militares, yera establecer aliances matrimoniales ente los [[cacique]]s locales y les fíes o concubinas del inca a manera de crear llazos que dexaren la pacífica ocupación. Tamién yera habitual que'l cacique apurriera a les sos fíes al Inca, les que s'unviaben direutamente al [[Cuzco]] pa formar parte del so [[harén]]. Cola cayida del imperiu, perdiéronse toles prerrogativas nobiliaries incaiques esistentes sicasí, dellos nobles fixeron esfuercios por que éstes fueren reconocíes pola corona española, como Cristóbal Pariacallán Tuquiguaraca, a quien se-y concedió escudu d'armes y privilexos, tamién [[Felipe Guamán Poma de Ayala]] o [[Inca Garcilaso de la Vega]] fixeron xestiones nel sentíu de que se reconocieren les sos distinciones de clase. ===== Les ''panacas'' ===== Les ''[[panaca|panaques]]'' yeren llinaxes de los descendientes direutos d'un [[inca]] reinante, escluyendo'l socesor y calteníen la [[Momia inca|momia]] del inca fináu, al igual que les sos memories, [[quipu|quipos]], cantares y pintures n'alcordanza del fináu de xeneración en xeneración. Estes panacas reales formaben la élite cuzqueña. Tuvieron un rol na política del incanato y les sos aliances y enemistaes fueron cruciales pa la [[historia]] de la [[Cuzco|capital inca]]. Dizse qu'hubo otres panacas, que tuvieron un papel importante en dómines anteriores. Una nota interesada alrodiu de les panacas, ye que si se -y añader les panacas tradicionales, llógrase un total d'ocho panacas per cada dinastía, que ye un númberu frecuente na organización [[Cordal de los Andes|andina]] de los ayllus por ser un múltiplu de la dualidá y de la cuadriplicación. {| {{tablaguapa}} style="margin:auto;" |+'''Hurin Cuzco |- bgcolor="#95B9C7" !Panaca !Inca |-bgcolor="#95B9C7" | ''[[Chima Panaca|Chima panaca]]'' | [[Manco Cápac]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Raura panaca'' | [[Sinchi Roca]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Awayni panaca'' | [[Lloque Yupanqui]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Usca Mayta panaca'' | [[Mayta Cápac]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Apu Mayta Cápac panaca'' | [[Cápac Yupanqui]] |} {| {{tablaguapa}} style="margin:auto;" |+'''Hanan Cuzco |- bgcolor="#95B9C7" !Panaca !Inca |-bgcolor="#95B9C7" | ''Wikak'iraw panaca'' | [[Inca Roca]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Awkaylli panaca'' | [[Yáhuar Huácac]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Suqsu panaca'' | [[Viracocha Inca]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Hatun ayllu'' | [[Pachacútec]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Cápac ayllu'' | [[Túpac Yupanqui]] |- bgcolor="#95B9C7" | ''Tumipampa panaca'' | [[Huayna Cápac]] |} ==== Hatun runa ==== Yeren el gruesu de la población qu'empecipiaba'l so serviciu al estáu cola [[mayoría d'edá]], d'ende'l so significáu «home mayor». Yeren la población común del imperiu incaicu que taben dedicaos a les actividaes de [[Ganadería incaica|ganadería]], [[Agricultura incaica|agricultura]], pesca y artesanía; yeren la fuercia de trabayu. Podía disponese d'ellos pa sirvir nel [[Exércitu incaicu|exércitu]] y trabayar les tierres del estáu, tamién podíen ser nomaos «[[mitmaqkuna]]» o «[[Yanacona|yana]]».<ref name="Santillana-Panandean"/> Hasta antes de casase, los padres yeren los que designaben el trabayu a los sos fíos. Posterior al [[matrimoniu]] l'home adquiría responsabilidaes col estáu. A partir del matrimoniu los «hatun runa» debíen prestaciones al estáu pa tola so vida. Pero antes d'eso los neños diben teniendo obligaciones menores que diben amontando en responsabilidá cola edá. Esistieron adolescentes a los cualos encargábase-yos la xera del acarretu de cargues pal estáu y l'exércitu; a los adultos mayores encargábense-yos xeres auxiliares nes que se riquir mayor criteriu.<ref name="Santillana-Panandean"/> Según cróniques de [[Pedro Pizarro]], los gorrumbos seríen utilizaos como bufones de la corte y les muyeres acompañaben a los sos homes na prestación de servicios, tantu pa la guerra como pa los llabores agrícoles.<ref name="Santillana-Panandean"/> ==== Los Mitmaqkuna ==== Fueron pobladores que yeren treslladaos a otres rexones xunto coles sos families y sol mandu del so xefe étnicu, estes poblaciones permanecíen en territorios alloñaos por un tiempu determináu cumpliendo xeres asignaes pol estáu o polos sos mesmos xefes. Estos grupos nun perdíen los sos derechos comunales, amás calteníen llazos de reciprocidá y parentescu. Según les cróniques, los «mitmaqkuna» calteníen los sos vistíos y [[tocáu|tocaos]] utilizaos nos sos pueblos d'orixe, amás treslladábense llevando consigo los sos bienes.<ref name="Santillana-Panandean"/> La institucionalidad de los «mitmaq» esistió antes de la espansión incaica, y surdió de la necesidá de los pueblos andinos d'aportar a otros [[pisos ecolóxicos]] y esplotar recursos diversos que complementaríen la so alimentación. Mientres la dómina de mayor espansión del imperiu hubo tresformamientos na institucionalidad de los «mitmaq», yá que los movimientos migratorios facer a distancies más llargues y masives, torgando que'l grupu de «mitmaqkuna» siga en contautu col so nucleu d'orixe.<ref name="Santillana-Panandean"/> Trátase de poblaciones tresplantaes coles mires de producir bienes que depués seríen redistribuidos. En dellos casos la población yera treslladada como amuesa d'enfotu y n'otros como castigu; la diferencia aniciaba nes condiciones de vida d'unos y otros (castigaos y premiaos). [[Cieza de León]] afirma qu'esistieron miembros de la élite cuzqueña que fueron treslladaos coles sos families pa enseñar l'idioma y tradiciones incaiques, estos yeren escoyíos como amuesa d'enfotu y dábase-yos «chacras», cases, apurríes, oxetos de luxu, honores ya inclusive muyeres en señal de pagu por tener que viaxar lloñe del Cuzco.<ref name="Santillana-Panandean"/> ==== Yanakunas ==== Los «yanakuna» o a cencielles yanas, son un grupu poblacional malo de definir en cuantes que yeren poblaciones estrayíes del so grupu étnicu pa llabores específicos pero qu'en dellos casos tuvieron funciones gubernamentales importantes llegando, en dellos casos, a ser curacas y a tener inclusive «acllas» daes pol inca.<ref name="Santillana-Panandean"/> Básicamente los «yanakuna» fueron población escoyida poles sos habilidá pa emprestar un serviciu especial, se documentan grupos yanakuna llevaos dende [[Chan Chan]] al [[Cuzco]] pa los sos servicios [[metalúrxicu|metalúrxicos]], según grupos [[Cañari]]s treslladaos al valle de [[Yucay]] pal cultivu del maíz. Nel casu de la producción maicera de los cañaris de Yucay, sirvió pa l'alimentación direuto de les panacas cuzqueñas.<ref name="Santillana-Panandean"/> La institucionalización d'esti grupu poblacional ta documentáu al traviés de rellatos recoyíos polos cronistes europeos. Según dellos rellatos los «yanas» fueron población que se remontó y a la que se-y perdonó la so vida en cuenta de sirvir perpetuamente al soberanu incaicu, esta rebelión asocedió en [[Yanayaco]]; según la lleenda, xusto cuando diben ser executaos [[Mama Ocllo]] intercedió por ellos y pidió que tuvieren al so serviciu. Según Rostworowski l'Inca apurría población yana a la «coya» cuando al momentu de casase. La población «yana» tamién yera apurrida pol Inca a otros curacas pa servicios especiales, nesti casu faíen lo qu'ordenaba la persona a les que taben a cargu. Los yanas taben partíos en casi tol imperiu, se documentan «yanas» al cuidu de les momies de los soberanos incaicos; coles mesmes el sol y les huacas teníen «yanas» al so serviciu (Cieza de León describe a los yanas al cuidu de les huacas de «Huanacaure» y «Huarochirí»). Los primeru europeos identificaron a los «yanas» como poblaciones ensin derechos, comparándolos cola concepción d'[[esclavu|esclavos]] qu'esistía na Europa d'aquellos años. Sicasí esiste información que refuga esta posibilidá que foi publicada por [[John Murra|J. Murra]]; esta información señala que los «yanas» teníen derechu a recibir tierres pal so sustentu. Investigaciones de W. Espinoza señalen que'l estatus de «yana» yera daqué común antes del imperiu y el so númberu foi aumentando a midida que el territoriu estendíase. ==== Pinas ==== Dellos estudiosos identificar como esclavos, y a pesar de nun apaecer nes cróniques saber d'ellos pos taben descritos nos diccionarios quechues. Según investigaciones de Rostorowsky, estos diccionarios méntase que los «pinakuna» fueron prisioneros de guerra y ocupaben un nivel inferior na escala incaica. Según W. Espinoza, señala que la institucionalización de los «piñakuna» ye tardía y quien la institucionalizó foi [[Huayna Capac]]; a partir d'esti periodu tou aquel prisioneru de guerra que non admintía la so derrota pasaba a formar parte de los «piñakunas». Asina asocedió con dellos grupos de camperes, carangues, cayambes, quitos, cañaris y chachas.<ref name="Santillana-Panandean"/> La situación de los «piñacunas» foi estensiva pa les sos pareyes y fíos, quedando como propiedá del estáu incaicu, unviándolos a trabayar en zones de mal accesu, xeneralmente en [[coca]]-yos de la selva de monte; esisten evidencies de que l'estáu tamién-yos apurría tierres pa la so propia subsistencia.<ref name="Santillana-Panandean"/> === Sistema de control de la población === El incario estendió'l so dominiu baxu distintes etnies. El mestizaje yera casi nulu. Calcúlase que la población total del imperiu foi d'ente 16 a 18 millones, dependiendo les fontes. {| {{tablaguapa}} style="margin:auto;" |+'Sistema de control decimal de la población' |- bgcolor="#669966" !Encargáu !Cantidá de families |- bgcolor="#99CC99" | ''Puriq'' | 1 familia |-bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa kamayuq'' | 5 families |- bgcolor="#99CC99" | ''Chunka kamayuq'' | 10 families |- bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa chunka kamayuq'' | 50 families |- bgcolor="#99CC99" | ''Pachaka kamayuq'' | 100 families |- bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa pachaka kamayuq'' | 500 families |- bgcolor="#99CC99" | ''Waranqa kamayuq'' | 1000 families |- bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa waranqa kamayuq'' | 5000 families |- bgcolor="#99CC99" | ''Hunu kamayuq'' | 10&nbsp;000 families |} == Actividaes económiques == Al llegar al imperiu incaicu, los españoles coincidieron en destacar l'ésitu de la so economía. Los cronistes describieron los productos que toparon nos depósitos, allabando la bayura de la producción tantu n'agricultura como en ganadería; los europeos tamién allabaron el repartu equitativu d'estos productos ente la población.<ref name="Santillana-Panandean"/> Les cróniques coinciden que l'ésitu de la economía incaica basar nuna correuta alministración de los recursos, pa faer efectiva esta forma alministrativa construyéronse depósitos y utilizáronse los quipus como un sistema de contabilidá. Magar les cróniques menten que la riqueza de los inques basar na entrega de tributos, les investigaciones recién amuesen qu'esto nun foi asina; más bien l'ésitu del imperiu llograr nuna correuta alministración de la mano d'obra, Pease afirma qu'esto llogró que l'estáu tenga la producción necesaria pa la redistribución.<ref name="Santillana-Panandean"/> El trabayu pa la producción redistributiva yera rotativu (mita) y yera apurrida dacuando polos ayllus del imperiu incaicu. Esti sistema nun foi creación incaica pos taba basáu nes formes tradicionales d'alministración, los Inques llevaron esti sistema a la so máxima espresión almacenando producción y redistribuyéndola conforme a les necesidaes ya intereses estatales.<ref name="Santillana-Panandean"/> La base de la economía foi l'[[Agricultura incaica|agricultura]]; les tierres yeren comunales. Cada familia tenía les sos tierres pa cultivales y alimentase. Les families más numberoses, recibíen mayor cantidá de tierres. La forma de trabayu de les tierres yera la ''minka'', esto ye, ayudábense en xeres agrícoles en forma comuñal». El Portal Fuenterrebollo, diznos que «… bien cuando un individuu tenía tanto trabayu que nun podía con él, o en casu de güérfanos, enfermos y vilbes». «Cuando non podía cultivase ciertes especies necesaries (los papes, por casu), parte de la comunidá asitiar n'otres zones. Esta forma de llograr recursos conocíase como "complementariedá ecolóxica"». La base de l'alimentación incaico, foi la [[papa]] y el [[maíz]], complementada con carne de auquénidos: [[Lama glama|llapada]] y [[Vicugna pacos|alpaca]]. Nes zones altes de los Andes, cultiváronse y collecharon hasta 200 especies de papes, que s'estremaben pol color y el tamañu. Pa evitar la so descomposición y con fines d'almacenales o pa l'alimentación del so numberosu exércitu sobremanera cuando salíen de campaña, aprendieron a ensugar y trozar el papa ([[liofilización]]), productu que se denominaba Chuño, depués antes de consumiles volver a hidratar y cocinábense. Complementaben esta dieta con otros vexetales como [[olluco]], [[oxalis tuberosa|oca]], [[tomate]], [[frijol]], [[zapallo]], [[ají]], [[maní]] (del cual amás estrayíen aceite), [[Chenopodium quinoa|quinoa]] y [[fruta|frutes]]. Los inques non yá cultivaron los terrenes planos o semi inclinaos, usaron un sistema atélite pa cultivar les fasteres de los cuetos, esta téunica consistía en formar terraces, denominaes “andenes”, que rellenaben con tierra vexetal que yera contenida con murios de piedra. Amás de la llana que-yos apurríen los auquénidos, semaron, collecharon y usaron l'algodón pa la confección de la so vistimienta. Nes tierres correspondientes a la selva alta, semaron y collechaben la “''fueya sagrada''”: la [[coca]]. Pescaben diverses especies de pexes y cazaben aves monteses. Pa caltener tal cantidá de tierres semaes, los inques fueron grandes inxenieros hidráulicos: enforma de les canales de regadía de la sierra entá güei, funcionen perfectamente y irrigan les nueves tierres de cultivu. === La tenencia de la tierra === La tenencia de la tierra yera un derechu que los pobladores teníen por pertenecer a un determináu grupu étnicu. Los curacas partíen la tierra d'alcuerdu a les necesidaes de los individuos y les sos families. La unidá de midida yera'l «tupu», pero les dimensiones del «tupu» podíen variar d'alcuerdu al rendimientu de la tierra. D'alcuerdu a esto una unidá doméstica recibía 1 1/2 tupu, al nacer un fíu home asignábase-yos un tupu adicional y si nacía una muyer asignábase-yos 1/2 tupu adicional; si los fíos casábense, los tupus adicionales retirábase-yos a la familia.<ref name="Santillana-Panandean"/> Dellos cronistes indiquen que'l repartu de les tierres yera añal, Guamán Poma señala qu'esa repartida realizábase dempués de la collecha nel octavu mes del [[calendariu incaicu]] y que esa actividá recibía'l nome de «chacraconacuy» (esto correspondía a los meses de xunetu y agostu). John Murra señala qu'esta ceremonia añal yera una ceremonia de reafirmación de les tierres y qu'esistía una continuidá na tenencia de la tierra per parte de cada familia. La ceremonia del «chacraconacuy» contemplaba la fertilización de la tierra, la llimpieza y arreglu de canales y acequias según sacrificios a la «[[pachamama]]».<ref name="Santillana-Panandean"/> Nes cróniques señálase que depués d'una conquista la tierra y el ganáu yeren declaraos «propiedá del estáu» y que depués yeren cedíos a les poblaciones conquistaes. En realidá la tenencia de la tierra depués d'una conquista yera condicionada pola riqueza y los recursos qu'esistíen nesi territoriu. Polo xeneral, a los productores de tubérculos dexábase-yos siguir cola posesión de les sos tierres; sicasí a los grupos productores de maíz y coca, yera común que se-yos espropiara les sos tierres pa dedicales al estáu o a los cultos, teniendo en cuenta qu'esta producción yera especialmente importante pa la relixón incaica.<ref name="Santillana-Panandean"/> Haise documentáu qu'en Chincha, por cada «huaranca» (mil unidaes doméstiques) tomábase 1 chacra. N'otros casos los Inques ampliaron la frontera agrícola (construyendo andenes y canales) pa tomar esta ampliación a nome del estáu, depués estes tierres yeren trabayaes pol grupu étnicu conquistáu. Otra modalidá foi asitiar mitmakunas nes colonies del grupu étnicu conquistáu, como asocedió colos Lupaka.<ref name="Santillana-Panandean"/> Esistió una marcada diferenciación ente les tierres del estáu y les destinaes al cultu, éstes yeren alministraes independientemente y les sos colleches yeren almacenaes por separáu. Inti, Mamaquilla, Chuquiilla, Pachamama teníen tierres asignaes al so cultu, según tamién los santuarios de los antepasaos míticos como Huanacaure; amás l'estáu, en munchos casos, asignó tierres a les deidaes de les etnies conquistaes. La mano d'obra pal trabayu de les tierres estatales y de cultu llograr de la mita.<ref name="Santillana-Panandean"/> === Los mercaderes === Nes cróniques españoles méntase la esistencia de mercaderes, estos mercaderes básicamente yeren habitantes de les mariñes que se dedicaben al intercambiu de productos. Al respeutu María Rostworowski esclaria que'l contestu utilizáu pa la pallabra «mercader» na dómina del imperiu incaicu tien d'entendese na redolada d'una economía ayena al usu de la moneda na cual namái esistía'l «[[trueque]]» (intercambiu).<ref name="Santillana-Panandean"/> Esistieron dos grupos de tratantes d'importancia los llamaos tratantes chinchanos» y los tratantes nortizos». Los chinchanos teníen dos rutes, una ruta marítima na que diben escontra al norte en balses llevando [[cobre]] y trayendo mullu, esta ruta llegaba hasta [[Manta (Ecuador)|Manta]] y [[Portoviejo (cantón)|Portoviejo]], esistió otra ruta terrestre que se dirixía dende [[Chincha]] escontra'l [[Cuzco]].<ref name="Santillana-Panandean"/> Los nortizos tuvieron dos niveles, un primer nivel que s'encargaba de desecar pescáu pa depués treslladalo escontra la sierra colindante ya intercambialos; l'otru nivel correspondía a los pobladores que non peseían nengún tipu de tierra y que namái se dedicaben al intercambiu de ropa de llana, chaquira, algodón, frijoles, pexe, sal y otres coses. A estos especialistes nel intercambiu llamóse-yos «[[mindalaes]]» y comerciaron nel actual [[Ecuador]].<ref name="Santillana-Panandean"/> === Agricultura === {{AP|Agricultura incaica}} Al ser los [[Cordal de los Andes|Andes]] una sociedá predominantemente agrícola, los inques supieron aprovechar al máximu'l suelu, venciendo les adversidaes que-yos ufiertaba l'accidentáu terrén andín y les inclemencies del clima. L'adautación de téuniques agrícoles que yá s'emplegaben con anterioridá en distintes partes, dexó a los inques entamar la producción de diversos productos, tantu de la [[mariña]], [[Serranía|sierra]] y [[selva]], pa poder redistribuirlos a pueblos que nun teníen accesu a otres rexones. Los llogros teunolóxicos, algamaos a nivel agrícola, nun fueren posibles ensin la fuercia de trabayu que s'atopaba a disposición del [[Inca]], según la rede vial que dexaba almacenar afechiscamente los recursos yá collechaos y partilos por tol so territoriu. '''Ferramientes agrícoles''' Los antiguos peruanos del [[Cuzco]] pa realizar los sos llabores agrícoles utilizaron, como nun teníen pareya pola falta d'animales, l'aráu de tracción humana que denominaben la ''tajlla'' o ''chaquitajlla'', que ye un palu apuntiáu, con una punta un tanto encorvada, que dacuando yera de piedra o de metal. Antes del so terminal tenía esta ferramienta otru palu tresversal, el llabrador sofitaba'l so pie pa fundilo na tierra y depués faer el riegu. Les ferramientes manuales incaiques emplegaes na [[agricultura]] nun pudieron ser superaes, sobremanera cuando se trata de trabayar nes fasteres andines o n'ámbitos llindaos como los andenes. '''Fertilizantes''' La importancia de l'[[agricultura]] llevó a los indíxenes a buscar [[fertilizante]]s para los sos cultivos. La información que tenemos sobre abonos vien de la mariña y manifiesta l'aprovechamientu de recursos naturales anovables. Los principales abonos emplegaos son nomaos polos cronistes y fueron usaos sobremanera pa la producción de maíz lo cual confirmaría la suxerencia de Murra alrodiu de la prioridá d'esti cultivu. Un primer abonu consistía en soterrar xunto colos granos, pequeños pexes como [[sardina|sardines]] o [[anchoveta|anchovetes]]. Una representación d'esti sistema taba pintada nos murios d'unu de los santuarios de [[Pachacámac]] onde figuraba una planta de [[maíz]] granando d'unos pexiquinos. El segundu abonu usáu yera'l cuchu de les aves marines que por millares añeren nes islles de la mariña. El recursu llamáu guanu formar poles deyecciones de les aves y los costeños teníen por costume estrayer el guanu de les islles. El tercer recursu anovable provenía del mantillo de fueyes cayíes de los [[Prosopis pallida|Huarangos]] utilizaes p'ameyorar los suelos. '''Los andenes''' [[Ficheru:Pisac_Terrassen_medium.jpg|thumb|350px|[[Andén (agricultura)|Andenes]] nel [[Valle Sagráu de los Inques]].]] Los inques tuvieron una especial esmolición por atopar formes p'ameyorar les condiciones del suelu pa l'[[agricultura]]. La variedá del clima y del territoriu difícil, llevar a buscar soluciones diverses, y fueron munches les formes qu'atoparon pa faer frente al problema. Ente les midíes más conocíes atópense la construcción d'andenes, que mientres el gobiernu incaicu dióse-y una gran importancia. Anque demandaben movilizar grandes cantidaes de mano d'obra, que l'estáu incaicu podía realizar con relativa facilidá. Los [[Andén (agricultura)|andenes]] son terraces agrícoles artificiales que sirven pa llograr tierra útil pa la llantadera nes serrapatoses fasteres andines. Dexaben aprovechar meyor l'agua, tantu n'agua como en regadío, faciéndola circular al traviés de les canales que comunicaben los sos diversos niveles, con esta midida evitaben coles mesmes la erosión hidráulica del suelu. Los andenes non yá sirvíen pal cultivu del maíz, sinón pal cultivu de distintos productos agrícoles, y entá para distintos usos: pa sembríos, pa evitar la erosión, pa la llavadura del sal mineral, etc. '''Los camellones''' Yeren terrenales artificiales construyíos nes riberes del llagu [[Titicaca]]. Trátase de montículos de tierra que dexaben almacenar y aprovechar meyor l'agua en llugares de frecuentes hinchentes por causa de les agües. Usaron una serie de téuniques agrícoles nos [[camellones]], ente elles, el trazáu de riegos artificiales pa dar proteición a les plantes, facilitar el drenaxe mientres les [[agua|agües]], hinchentes, riego, como fontes d'abonu y, especialmente, pa menguar el crudu fríu nocherniegu nos altores, evitando d'esta miente les xelaes. '''Sistemes de riego''' Les conocencies hidráuliques -canales y bocatomas-, dexaron la regación y el cultivu, especialmente del [[maíz]]. La mariña peruana carauterizar polos sos dilataos desiertos cortaos per ríos que baxen poles serranías y que los sos caudales dexen el surdimientu de l'[[agricultura]]. Los costeños fueron los mayores inxenieros hidráulicos pos se perfeccionaron y llograron métodos bastante sofisticaos de regación, sobremanera los mochicas y más tarde los chimú. Nel [[Cuzco]] enriáronse los dos regatos que traviesen la ciudá, empedrando los sos calces y estableciendo pontes piatonales. Un exemplu de la teunoloxía serrana ye ''Cumbemayo'', en ''Cajamarca'', canal tallada na piedra. La importancia de les obres hidráuliques manifestar nos numberosos mitos que cunten los oríxenes de diches obres. '''Productos agrícoles''' Xunto cola [[ganadería]], l'[[agricultura]] representó la base de la [[economía]] incaica. Les poblaciones qu'habitaron l'área andina llograron adomar y aclimatar una gran variedá de productos a diverses condiciones, sacando provechu de terrenes consideraos difíciles pa la producción agrícola. El principal productu que cultivaron yera la [[papa]], cola cual preparaben distintos tipos de [[chuño]]; tamién otros [[tubérculu|tubérculos]] como la [[mashua]], el [[olluco]] y la [[Oxalis tuberosa|oca]]. El [[maíz]] yera consideráu un recursu de tipu suntuario que daba prestíu y yera cultiváu con fines burocráticos, militares y ceremoniales. Na [[mariña]] cultivaron el [[camote]], [[frijol]], etc. === Ganadería === {{AP|Ganadería incaica}} Nos [[Cordal de los Andes|Andes]] prehispánicos, los camélidos desempeñaron un rol verdaderamente importante na economía. Particularmente fueron la [[Lama glama|llapada]] y l'[[Vicugna pacos|alpaca]] (los únicos camélidos adomaos pol home andín) les que, criaes en hatos de gran escala, fueron utilizaes pa distintos propósitos dientro del sistema de producción de los inques. Igualmente, fueron utilizaes otros dos especies de camélidos ensin adomar: la [[Vicugna vicugna|vicuña]] y el [[guanacu]]. La primera d'estes era cazada por aciu los chacos (caceríes coleutives) pa ser tosquilaes (con ferramientes de ganadería como piedres, cuchiellos, hachos de piedra y hachos de metal como cobre )y depués puestes en llibertá; asina s'aseguraben que la so cantidá caltuviérase. Los guanacos sicasí, yeren cazaos pola so carne, que yera bien apreciada. Los [[cronista|cronistes]] señalen que se comía la carne de tolos camélidos, pero por cuenta de les restricciones qu'esistíen pa la so matanza'l so consumu tuvo de ser tou un luxu. Probablemente la población tenía accesu a carne fresco namái nel exércitu o n'ocasiones ceremoniales, cuando se faía una amplia distribución de los animales sacrificaos. Na dómina de la colonia, les camperes fueron sumiendo o emprobeciéndose debíu puramente a la presencia masiva de los animales introducíos polos españoles y los vezos alimenticios qu'estos teníen. El mediu ambiente andino sufrió un cambéu considerable colos animales domésticos que llegaron cola presencia hispana. === Trabayu === [[Ficheru:IRB-2-BuildersGather-KC603-pol.jpg|thumb|250px|Esistía una obligación ente la población circundante de dar caltenimientu a la infraestructura vial del imperiu. Na semeya, pobladores nel ritual de renovación de la [[Ponte Q'eswachaca]], ritual que se caltién dende la dómina incaica hasta l'actualidá.]] {{AP|Sistemes de trabayu nel Imperiu inca|l1=Sistemes de trabayu incaicu}} El [[Trabayu (Derechu)|trabayu]] representó la principal actividá del imperiu incaicu y presentó les siguientes formes: ''[[mita]]'', ''[[chunga]]'', ''[[minca]]'' y ''[[ayni]]''. * La '''''[[Mita]]''''' yera un sistema de trabayu a favor del Estáu, onde se movilizaben ensames d'indíxenes a trabayar por vez de tres meses en llabores de construcción de caminos, pontes, fortaleces, centros alministrativos, templos, acueductos, esplotación de mines, etc. Esistía una mita pa servicios especiales como los llabores de cargueros de la Sapa Inca, músicos, [[chasqui]]s y danzantes, los obligaos a cumplir esti llabor yeren los adultos homes casaos, pero non les muyeres, entendíen ente los 18 y 50 años. * La '''''[[Chunga]]''''' yera'l trabayu realizáu en beneficiu del pueblu incaicu poles muyeres en casu de desastres naturales. Este ye paecida a la denominada actual Defensa Civil y consistía en curar, ayudar, caltener a los mancaos de los desastres naturales tanto como intentar salvar a los que se ven en peligru mientres el mesmu desastre. * La '''''[[Minca]]''''', ''minka'', o ''minga'', ye'l trabayu que se realizaba n'obres a favor del ''[[ayllu]]'' y del Sol (''[[Inti]]''), una especie de trabayu comunal en forma gratuita y por vez, yera una forma de beneficiu pal Estáu, onde allegaben munches families portando les sos propies ferramientes, comíes y bébores. Les families participaben na construcción de locales, canales de riego, según l'ayuda na chacra de les persones incapacitadas güérfanos y vieyos. Cuando'l ''ayllu'' convocaba al trabayu de la ''minca'', naide negábase, pero les persones que nun asistíen al trabayu yeren espulsaos del ''ayllu'' y perdíen el so derechu a la tierra. * El '''''[[Ayni]]''''' yera un sistema de trabayu de reciprocidá familiar ente los miembros del ''[[ayllu]]'', destináu a trabayos agrícoles y a les construcciones de cases. El ''[[ayni]]'' consistía na ayuda de trabayos que faía un grupu de persones a miembros d'una familia, cola condición qu'esta correspondiera d'igual forma cuando ellos precisar, como dicen: "güei por ti, mañana pol mio" y en retribución sirvíense comíes y bebíes mientres los díes que se realicen el trabayu. Esta tradición sigue en munches comunidaes llabradores de [[Perú]], ayudar nos llabores de cocina, llendo y construcción de viviendes. == Alministración incaica == La base contractual verbal de l'alministración de bienes y servicios basábense frecuentemente en dos principios básicos: la [[reciprocidá]] y la [[redistribución]]. === Reciprocidá y redistribución === La reciprocidá ye l'intercambiu de trabayu o bienes, o trabayu recíprocu, tantu yera la tradición d'esti conceutu que, ente los inques, nun yera vistu como un intercambiu de favores sinón como una responsabilidá colos miembros del ayllu, razón pola cual esto prauticar dientro d'un ayllu y sacante contaes esceiciones ente ayllus vecinos. Al ser la cla o ayllu la estructura económica básica y por tar encimentáu nos llazos familiares, el soberanu formaba llazos colos curacas (xefes de ayllu), dándo-y en matrimoniu a les sos fíes o casándose coles fíes de los curacas, comoquier, la Sapa Inca taba emparentáu con tol so imperiu, colo cual convertíase nuna especie de Curaca Máximu. Señalamos esto postreru pa entender la reciprocidá simétrica y la reciprocidá asimétrica.<ref name="tudiscovery.com">{{cita web |url=http://www.tudiscovery.com/guia_inques/inca_economia/inca_redistribucion/index.shtml |títulu=Discovery |fechaaccesu=28 de setiembre de 2016}}</ref> La base que sofitaba la reciprocidá simétrica, o sofitu mutuu y recíprocu ente parientes nel interior del ayllu, taba dada pola posesión de mancomún de la tierra, esplotada comunitariamente pa la producción especializada y nes camperes, y en forma familiar nes partes dedicaes al cultivu de subsistencia. La tierra del ayllu estremar nun ciertu númberu de sectores, teniendo en cuenta les sos condiciones ecolóxiques y los ciclos rotativos de los cultivos, teniendo cada familia derechu a tener accesu a tierres en cada unu de los sectores, lo que determinaba un esfuerciu por controlar el máximu de pisos ecolóxicos. El parentescu representaba'l sistema regulador de la organización de les rellaciones de producción, estremando ente parientes cercanos y llonxanos. Ente los primeres la reciprocidá nes rellaciones de producción y distribución yera xeneralizada, ente que ente los segundos yera más específica porque les prestaciones que s'intercambiaben yeren contabilizaes pa ser devueltes na mesma forma y cantidá.<ref>Alberti, Giorgio y Enrique Mayer, ''Reciprocidá ya intercambiu en Los Andes Peruanos'', Institutu d'Estudios Peruanos, Lima, 1974.</ref> La reciprocidá asimétrica dar de los miembros del ayllu col Inca, en cuenta de la recaldación d'escedentes, l'Inca brindaba a los sos súbditos seguridá esterna y asistencies en casu de desgracies. Consistía na distribución d'escedentes por parte del Estáu incaicu. En casu de seca o plagues, por casu, los funcionarios del imperiu abastecíen les rexones afeutaes colos escedentes de rexones favorecíes, los productos almacenar nos llamaos "Tambos" pa disponer d'elles en casu de necesidá.<ref name="tudiscovery.com"/> La redistribución suponía la reconocencia, per parte de los llabradores, de los distintos niveles d'autoridá qu'esistíen na sociedá. Los ayllus apurríen los tributos a los curacas, y los bienes tributaos atropar en depósitos reales que taben n'aldegues, caminos y ciudaes. Cuando dellos pueblos del Imperiu nun podíen satisfaer les sos necesidaes básiques porque les rexones nes que vivíen fueren afeutaes por males colleches o otres catástrofes, l'Estáu incaicu redistribuía una parte de los alimentos, materies primes y productos manufacturados almacenaos. Tamién utilizaba los bienes acumulaos pa costear los gastos de les constantes espediciones militares, y pa premiar los servicios realizaos por dellos funcionarios, xeneralmente nobles. === Rede vial (''Qapaq Ñan'') === {{AP|Qapaq Ñan}} Anguaño tase postulando la teoría de la construcción incaica d'un camín que coneuta al Cuzco cola mariña atlántica de Brasil nel estáu de São Paulo, esti camín tien como nome Peabirú (nótese la coincidencia nes dos últimes sílabes col vocablu "Birú" nome primixeniu de Perú).{{ensin referencies}} '''Sistemes de suministru''' {{AP|Tambo (inca)}} '''Los chasquis''' {{AP|Chasqui}} === Exércitu === {{AP|Exércitu incaicu}} [[Ficheru:Inca-españoles.jpg|thumb|Soldaos incaicos en batalla.]] El [[exércitu]] foi una [[institución]] bien importante que la so principal xera foi la conquista de nuevos territorios p'amestalos al imperiu, anque tamién tuvo un papel destacáu en caltener sol dominiu del [[Cuzco]] a los grupos étnicos apocayá conquistaos, tales como los [[Guallas]], [[Sahuasiray]], [[Antasayas]], etc. Al paecer el mandu yera dual, pos a la cabeza taben xefes representantes de les metaes [[hanan]] y [[urin]]. Esistíen cuadros permanentes en manes de los miembros de los llinaxes incaicos, incluyendo al [[Inca]] y los sos parientes más cercanos La formación de los miembros de la élite tenía un fuerte componente [[militar]], les sos ceremonies de iniciación concedíen muncha atención a les aptitúes militares y resistencia física. A partir del inca [[Tupac Yupanqui]] empezar a formar [[militares]] profesionales, desligados por completu de les xeres granibles. Ye'l casu de la guardia personal del [[Inca]] amás de [[casta|castes]] guerreres y hereditaries. == Relixón == {{AP|Relixón incaica}} {{VT|Mitoloxía incaica}} La [[relixón]] tuvo constantemente presente en tolos ámbitos de los llabores incaicos. Nes [[lleenda|lleendes]] de formación del imperiu incaicu, percíbese una marcada diferencia [[Sexu|sexual]] ente [[homes]] y [[muyeres]]. Yeren [[politeísta|politeístes]] (ye dicir creíen en dellos dioses), destacando'l cultu al "Dios Sol (Inti)". === Cosmovisión === Según la [[mitoloxía incaica]], esistíen tres mundo distintes, que fueren creaos pol dios incaicu [[Viracocha]] (tamién conocíu como Wiracocha o Huiracocha). La división facer de la siguiente manera: 1. [[Hanan Pacha]] (mundu de riba, celestial o supraterrenal): yera mundu celestial y namái les persones xustes podíen entrar nella, cruciando una ponte fecha de pelo. Na tradición andina definir al Hanan Pacha como'l mundu cimeru onde habitaben los dioses como [[Viracocha]], Inti, Mama Quilla, Pachacamac, Mama Cocha, etc. Yera representáu pol cóndor, ave ancestral de los Andes. 2. [[Kay Pacha]] (mundu del presente y de equí): na cosmovisión andina, Kay Pacha ye'l nome del mundu terrenal, onde habiten los seres humanos y pasen les sos vides. Representáu pol puma, animal d'a pies, del mundu terrestre. 3. [[Uku Pacha]] (mundu de baxo o mundu de los muertos): na mitoloxía andina, Uku Pacha yera'l mundu de baxo o mundu de los muertos, de los neños ensin nacer y tou lo que taba debaxo de la superficie de la tierra o del mar. Les fontes, cueves o otres de les abertures de la superficie terrestre yeren consideraos llinies de comunicación ente l'Uku Pacha y el Kay Pacha. Representáu pola culiebra, animal rastreru y de les fondures. === Templos === Pascaumati Templu del Sol (Coricancha), en Cuzco. Templu de la Lluna. Templu de Pachacamac (destruyíu). Templu de Urpi Huachac. Plaza de los pelegrinos. === Festividaes === {| {{tablaguapacentrada}} !Mes!!Mes Inca!!Traducción |- |Xineru ||Huchuy Pocoy ||''Maduración pequeña'' |- |Febreru ||Hatun Pocoy ||''Maduración grande'' |- |Marzu ||Paucar Warai ||''Indumento de flores'' |- |Abril ||Ariway ||''Danza del maíz tienru'' |- |Mayu ||Aimuar ||''Cantar a la collecha'' |- |Xunu ||[[Inti Raymi]] ||''Festival del Sol'' |- |Xunetu ||Anta Situwai ||''Purificación terrenal'' |- |Agostu ||Qhapaq Situwa ||''La plena y gran purificación '' |- |Setiembre ||Quya Raymi ||''Festival de la reina'' |- |Ochobre ||Uma Raymi ||''Festival de l'agua'' |- |Payares ||Aya Marqa ||''Homenaxe sacru a los muertos'' |- |Avientu ||[[Cápac Raymi]] ||''La gran fiesta del noble poderosu'' |} === Dioses incaicos === [[Ficheru:Wiracocha.jpg|thumb|right|250px|Wiracocha, «Dios de too crear».]] [[Ficheru:José Bernardo de Tagle Inti.svg|thumb|right|250px|Inti, «El Dios Sol».]] '''[[Wiracocha]]''' El so nome completu con cuenta d'aprofiar la so calidá de ser supremu, ye: ''Apu Qun Tiqsi Wiraqucha'' (Apu Kon Titi Viracocha). Yera consideráu como la rellumanza orixinaria o El Señor, Maestru del Mundu. En realidá foi la primer divinidá de los antiguos peruanos, tantu los habitantes de [[Civilización Caral|Caral]], [[Cultura Chavín|Chavin]], [[Cultura Huari|Huari]] y especialmente los [[Tiahuanacos]], que proveníen del Llagu Titicaca. Surdió de les agües, creó'l cielu y la tierra. El cultu al dios supunxo un conceutu de lo astracto y de lo intelectual, y taba destináu solo a la nobleza. Huiracocha, al igual qu'otros dioses, foi un dios nómada y tenía un compañeru aláu, el Páxaru Inti, una especie de páxaru magu, sabedor de l'actualidá y del futuru. Esti páxaru magu, nun ye otru que'l Corikente de les tradiciones orales, el picaflor d'oru, mensaxeru de los dioses, que les sos plumes sirvíen pa la [[mascaipacha]] o corona imperial del Inca. Huiracocha ye representáu con dos vares, que al paecer yeren realmente [[Átlatl|estólicas]] (propulsalanzas) o warakas (fondes xigantes andines) '''[[Inti]]''' Yera'l dios sol y dios supremu, que exercía la soberanía de l'actualidá nel planu divín ([[Hanan Pacha]]). Igualmente yera fíu del dios sol del mundu antiguu (Ñaupapacha) y reinaba sobre'l ser humanu nel mundu actual (Kaypacha). Inti yera la divinidá popular más importante del imperiu incaicu siendo adoráu en dellos santuarios. Apurríense-y ufriendes d'oru, plata y ganáu, según les llamaes Vírxenes del Sol. Tamién se-y faíen ufriendes humanes nel mes de los Capac hucha, que munches vegaes consistía en reos de muerte, como dios más importante. '''[[Mama Quilla]]''''' Yera la madre lluna y esposa de Inti. Madre del firmamentu, d'ella teníase una estatua nel Templu del Sol, nel qu'una Orde de Sacerdotises rindía-y cultu. Los antiguos moche a diferencia de los inques, consideraben a la Lluna la deidá principal. '''[[Pacha Mama]]''' Llamada tamién Madre Tierra yá que yera la encargada de favorecer la fertilidá nos campos. Tributábense-y ufriendes o pagos. '''[[Pachacámac]]''' Yera una reedición de Viracocha, que yera veneráu na Mariña Central del imperiu incaicu. Yera conocíu como'l dios de los temblones, y el so cultu fixo un aparente sincretismu col actual [[Señor de los Milagros (Lima)|Señor de los Milagros]], que tien traces d'esti antiguu dios paganu según la historiadora [[María Rostworowski]]. '''[[Mama Sara]]''' Yera la Madre Maíz o del alimentu, la más importante de les conopas (representaciones relixoses) de los alimentos xunto cola coca y papa. '''[[Mama Cocha]]''' Madre del Mar, a quien se-y rindía cultu p'aselar les agües braves y pa la bona pesca. Yera la madre que representaba tou lo que yera femenín. '''Dioses menores''' Aparte del gran Wiracocha y la so corte terrenal de Amauta, o sabios y primeros sacerdotes y alministradores, el segundu gordón de clérigos, la nobleza militar y los Ayllus o gremios, rexíos hasta nel so más mínimu movimientu pola llei del Inca, el pueblu llanu tenía'l so panteón con otros dioses menores, a los que seique-y resultaba más senciellu y cercanu dirixise en busca de favores y soluciones. La estrella rizada o de la mañana acompañaba al Sol, al igual que ''Illapa'', dios del truenu y la batalla, como la imaxe de la estrella d'oru, la de la tarde, Venus o ''Chasca'', faía'l so guardia xunto a la Lluna, y ''Chuychú'', el bellu arcu iris taba per debaxo de dambos grandes dioses. L'arcu iris foi depués alzáu a dios de los nobles por cuenta de que representaba la guapura que taba acutada pa los nobles Les constelaciones de la copa de la coca (''Kukaa Manka'') yera una constelación que curiaba de les yerbes máxiques, como la constelación de la copa de maíz (''Sara Manca'') facer colos alimentos vexetales, y la del xaguar (''Chinchay'') encargar de los felinos. El ''Wasikamayuq'' yera'l dios tutelar del llar, ente que el ''Qhaxra-kamayuq'' esforciar por evitar que los lladrones entraren nesa mesma casa, y los ''Auquis'' asumíen la vixilancia de cada pobláu. Había tamién un dios de les nubes y otru dios del xarazo; tres Pacha Mama, la diosa de la Tierra, taben ''Apu katikil'' y ''Pikiru'', como dioses tutelares de los ximielgos; la culiebra ''Hurkaway'' yera la divinidá de lo que taba so tierra, ente que'l vidueñu''Supay'' reinaba nel mundu de los muertos y nun cesaba de reclamar más y más víctimes pa la so causa, lo que fizo que los españoles diéren-y el nome de diañu, anque tenía cualidaes benignes y malines. Tamién taba'l dios ''[[Kon (mitoloxía inca)|Wakon]]'' o ''Kon'', un hermanu de Pachacamac espulsáu por ésti y que se llevó con él, al ser forzáu a dise, l'agua y dexó a la franxa costera de Perú ensuga pa siempres, un dios malinu y devorador de neños, de risa cruel y habilidá pa rodar pelos montes; otros hermanos, ''Temenduare'' y ''Arikuté'', dieron orixe al diluviu coles sos querelles esconxurando a una tarrecible bisarma de cientos de pates d'agua. En total y según delles tradiciones orales el primer sol del mundu o tierra antigua (''Ñaupa pacha'') foi Viracocha, que creó la so corte y tuvo cuatro fíos: ''[[Kon (mitoloxía inca)|Kon]]'' o ''Wakon'' dios de les seques, ''Mallko'' (''Temenduare''?) dios de la llei, ''Vichama'' (Arikute?) dios de la guerra y la vengación y Pachacamac, quien rexentaron socesivamente'l mundu actual destruyéndolo socesivamente. Estos guarden rellación colos 4 hermanos del mitu de los hermanos Ayar, unu de los mitos de la creación del imperiu incaicu. Pachakamac de la mesma tuvo de fíos al sol y la lluna del mundu actual o ''Kay Pacha''. Pachakamac se autoexilió al mar dende onde apodera los terremotos, dexando'l mundu en mandu al so fíu Inti o sol del mundu actual. Esisten otres "huacas" o dioses, como ''Catequil'', poderosu dios oráculu. ''Huallallo Carhuincho'', dios de fueu con traces malines; ''Wari'', dios xigante de la guerra referíu a la cultura del mesmu nome; [[Amaru Aranway|Amaru]], la culiebra mitolóxica divina, ente munchos otros nomaos n'ensin númberu de tradiciones orales arrexuntaes apocayá por aficionaos como Toro Montalvo y los miembros de l'asociación Dragones de sur. == Cultura material ya inmaterial == === Arquiteutura === {{AP|Arquiteutura incaica}} [[Ficheru:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|thumb|[[Machu Picchu]] ye unu de los exemplos más representativos de l'arquiteutura inca.]] [[Ficheru:Pachacamac.jpg|thumb|200px|[[Acllahuasi]] en [[Pachacámac (sitiu arqueolóxicu)|Pachacámac]].]] [[Ficheru:Cusco_Coricancha_view1.jpg|thumb|200px|right|[[Coricancha]] y [[conventu de Santu Domingu (Cuzco)|conventu de Santu Domingu]].]] [[Ficheru:Sacsahuaman wall2.jpg|thumb|200px|Fortaleza de [[Sacsayhuamán]].]] L'[[arquiteutura]] incaica carauterizar pola cencellez de les sos formes, la so solidez, la so [[simetría]] y por buscar que les sos construcciones harmonicen el paisaxe. A diferencia de sociedaes costeñas como la [[chimú]], los inques utilizaron una decoración bastante sobria. El principal material utilizáu foi la piedra. Nes construcciones más simples yera asitiada ensin tallar, non asina nes más complexes ya importantes. Los constructores incaicos desenvolvieron téuniques pa llevantar murios enormes, verdaderos mosaicos formaos por bloques de piedra tallada qu'encaxaben perfectamente, ensin qu'ente ellos pudiera pasar nin una anfiler. Munches vegaes esos bloques yeren tan grandes que resulta difícil imaxinar el so allugamientu, les meyores muestres d'esta habilidá atopar na zona del [[Cuzco]]. Sábese que los meyores talladores de piedra yeren [[Reinu Colla|collas]], provenientes del [[Pandu del Collao|Altiplanu]] y que munchos d'ellos fueron llevaos al Cuzco pa sirvir al estáu. ==== Formes arquiteutóniques incaiques ==== * Kanchas * Kallankas * Ushnu * Tambos * El Acllahuasi ==== Centros alministrativos provinciales ==== Conforme diba espandiéndose l'imperiu, fuéronse construyendo centros provinciales dende los cualos alministrábense les distintes rexones conquistaes. La planificación estatal implicaba l'usu de maquetes de [[folla]] nes que se representaba dende valles enteros hasta un edificiu, antes d'empezar a construyilo. Na [[mariña]], la piedra usualmente yera sustituyida pol [[tapial]] o'l [[adobe]]. * Tambo Coloriáu * Huánuco Pampa * Tomebamba * Cajamarca * Quito ==== Construcciones de calter relixosu ==== * Vilcashuamán * Coricancha ==== Construcciones militares y conmemorativas ==== * Inca Huasi * Sacsayhuaman ==== Arquiteutura d'élite ==== * Ollantaytambo o Ollantaytampu * Písaq * Machu Picchu === Cerámica === {{AP|Cerámica incaica}} La cerámica incaica ye distinta de los estilos que predominaron na zona centroandina na dómina pre-''Tahuantinsuyo''. L'estilu inca carauterizar pola so producción en masa, atopándose evidencies del emplegu d'una gran cantidá de moldes que dexaron espublizar una producción por demás estandarizada. Los sos colores carauterizar pol usu intensivu de distintos tonos de marrón y sepia, amás del colloráu, negru, blancu, anaranxáu y moráu, que producíen una gama relativamente variada de combinaciones. Apreciar na alfarería incaico la predilección polos diseños xeométricos, predominando los rombos, barres, círculos, bandes y triángulos. Les formes típiques son el ''[[aríbalo incaicu|aríbalo]]'' y los ''[[queros]]'', anque estos postreros esistieron dende l'Horizonte Mediu y fueron iguaos tamién en madera y metal. L'Estáu incaicu estableció distintos tipos de rellaciones colos ceramistes locales y aprovechó de distintes maneres les sos téuniques y estilos alfareros. Movilizáronse vasíes d'estilu local y facer circular por tol territoriu, fundiéndose d'esta manera les distintes téuniques esistentes. === Textilería === [[Ficheru:Tupa-inca-tunic.png|thumb|250px|''Uncu'' o ponchu incaicu. Representación con más de 150 diseños xeométricos o ''tocapus''.]] [[Ficheru:All-tocapu-sin-BV.png|thumb|250px|''Tocapus de los Inques''.]] {{AP|Textilería incaica}} L'[[Manufactura testil|arte testil]] incaicu carauterizar polos sos texíos con diseños [[xeometría|xeométricos]] o ''[[tocapu|tocapos]]'' y pola fineza de la so téunica. Los inques destacaron polos sos tapices y los sos mantos de plumes, tamién de diseños xeométricos. Tuvieron un estraordinariu sentíu de la simetría, reflexáu por aciu la repetición de figures estilizadas dispuestes d'una manera por demás ordenada. Pa los inques la importancia de los [[Texíu (testil)|testiles]] foi relixosa, social y política. Ellos espresaben el so [[cosmovisión]], el so sentíu del espaciu y de les sos divisiones. Yeren símbolos de nivel social. Los famosos [[ponchu|ponchos]] dameros, blancos con negru y colloraos al centru destinábense namái a los oreyones o xenerales allegaos al Inca. Dizse que los diseños [[xeometría|xeométricos]], qu'apaecen en dellos texíos, sirvíen tamién pa identificar a los inques y les sos families. Dende la visión política los testiles representaben ayalgues intercambiables según productos tributables que cohesionaban al imperiu. === Escultura === {{AP|Escultura incaica}} Los trabayos realizaos en piedra constitúin l'otru gran conxuntu de realizaciones incaiques que merez la pena destacar. Suel llindase a representaciones zoomorfes de auquénidos, [[Lama glama|llapaes]], [[Vicugna vicugna|vicuñas]] y [[Vicugna pacos|alpaques]], y fitomorfas, panoyes de [[maíz]], que son conocíes como conopas y a numberosos concos y recipientes llamaos popularmente morteros. Entroncados nes tradiciones artístiques andines, los inques supieron imprimir un calter propiu y orixinal a les sos obres que se basó nuna simplificación de les formes per mediu de volúmenes xeométricos senciellos y una esquematización de los motivos decorativos bien próxima a una concepción estética geometrizante y cubista. L'arte incaico carauterizar pola sobriedá, la xeometría y la síntesis, tendiendo más a lo práctico y funcional qu'a lo formal. === Pintura === {{AP|Pintura incaica}} La [[Pintura artística|pintura]] como espresión estética manifestar en murales y mantos. Bonavía señala la diferencia ente parés pintaes d'unu o dellos colores y los murales con diseños o motivos representando escenes diverses. Los murales pintaos aplicábense sobre parés enlucidas con folla emplegando pintura al templu, téunica distinta a utilizada pa les pintures rupestres. Escontra'l ''Horizonte Tempranu'', la pintura yera aplicada direutamente sobre la paré enlucida, ente que mientres el Periodu ''Entemediu Tempranu''' cubríase'l muriu llucíu con [[Pintura (material)|pintura]] blanca pa depués aplica-y el dibuxu deseyáu. Otru mediu usáu na mesma dómina consistía en trazar motivos incisos sobre la folla húmedo pa depués rellenalo con pintura. Na dómina moche usóse pintures murales y d'altu relieve de [[folla]] como los descubiertos na '''''Huaca de la Lluna''''' y na '''''Huaca del Bruxu''''', en departamentu de La Libertad, a unos 5 km al sur de Trujillo. La téunica y l'usu de mantos pintaos sobre teles d'algodón llano yera costume de tola mariña, con mayor énfasis nel norte. Inda pelos años de [[1570]] a [[1577]] esistíen artistes especializaos nel arte de pintar mantos qu'exercíen el so oficiu treslladándose d'un llugar o otru. Naquel tiempu estos artesanos ciscaben llicencia ante'l oidor pa usar del so arte y dir llibremente polos valles ensin ser estorbaos. Nos museos y coleiciones privaes pueden apreciase estos mantos, emplegaos quiciabes pa cubrir parés desnudes o sirvir de vistimienta a los señores importantes. Otru renglón dientro del arte pictórico foi la realización d'una suerte de mapes pintaos que representaben un llugar o una rexón. El [[cronista]] Betanzos cuenta que dempués de la derrota de los [[chancas]] infligida pol príncipe [[Cusi Yupanqui]], los dignatarios cuzqueños presentáronse ante él pa ufierta-y la borla y atopar pintando los cambeos que pensaba introducir nel [[Cuzco]]. Esta noticia nun sería abonda pa confirmar tal práutica si nun fora sofitada por otra referencia l'afirmación nel xuiciu sosteníu poles etnies de Canta y de Chaclla en [[1558]]-[[1570]]. Unu de los litigantes presentó ellí ante la Real Audiencia de los Reis los dibuxos del so valle indicando los sos reclamos territoriales, mientres los segundos exhibieron una maqueta de folla de tol valle. Sarmiento de Gamboa dicía que al conquistar un valle faía una maqueta y presentábase-y al [[Inca]], quién delantre de los encargaos d'executar los cambeos informar de los sos deseos. === Arte plumario === Les prendes de plumería manifiesten un gustu estéticu pol color y usáronse en cobertores [[camisa|camises]], [[abanicu|abanicos]] y [[sombriella|sombrielles]] pa caltener del sol a los personaxes conducíos n'andes. Los brillosos tonos de les plumes emplegaes señalen un orixe selvático colo cual concluyimos que tuvo d'esistir un trueque a lo llargo y anchu del país ente la selva, la sierra y la [[mariña]]. El [[cronista]] Santa Cruz Pachacuti cuenta que pa los grandes acontecimientos, como'l matrimoniu de [[Huayna Cápac]] cola so hermana'l día que recibió la borla o ''[[mascaipacha]]'' insinia del poder, anubriéronse los techos de paya de los palacios y los templos del [[Cuzco]] coles más vistosos cobertores iguaos con plumes multicolores. L'espectáculu tuvo de ser magníficu y estelante pos los brillosos colores de les cubriciones compensaben cola sobriedá de les piedres y les cenefes d'oru de los murios palaciegos. === Orfebrería y metalurxa === L'área andina de [[Perú]], [[Bolivia]] y [[Ecuador]] foi'l trubiecu de la metalurxa a nivel suramericanu y surdió ensin nenguna influencia proveniente del Vieyu Mundu. Esistieron dos centros metalúrxicos unu na zona del altiplanu peruanu-bolivianu y otru na mariña norte na rexón Mochica-Lambayeque. D'estos dos llugares espublizáronse los conocencies al sur, escontra [[Chile]] y [[Arxentina]], y al norte, a [[Colombia]] y [[Panamá]] pa llegar darréu a les mariñes occidentales de [[Méxicu]]. La [[metalurxa]] nos [[Cordal de los Andes|Andes]] tien una gran antigüedá y los sos artífices llograron les más variaes téuniques y aleaciones. En tola [[mariña]] esistieron espertos plateros y mientres al apoxéu incaicu los sos gobernantes establecieron [[mitimae]]s nel [[Cuzco]] pa la producción d'oxetos suntuarios. Diversos documentos nomen a estos grupos provenientes del [[Chimú]], [[Pachacámac]], [[Ica]] y [[Chincha]]. Ye probable que les sos obres siguieren los gustos estéticos incaicos. Sabemos del establecimientu en Zurite, cerca del [[Cuzco]] d'unos yanas plateros de Huayna Cápac, provenientes de Huancavilca (actual [[Ecuador]]) que moraben en tierres del soberanu y que la so obligación yera fabricar oxetos pal [[Inca]]. La numberosa presencia nel [[Cuzco]] de plateros indíxenes foi aprovechada darréu polos oidores, correxidores y encomenderos pa la confección de cacíes personales d'[[oru]] y [[plata]], burllando la obligación del quintu del [[Monarca|rei]]. Por esi motivu, son escases les pieces de plata del sieglu XVI nel [[Perú]] que tengan punzones. Pa la creación d'armamentu utilizábase [[cobre]] y aleaciones d'esta; como'l [[bronce]], sobremanera pa la ellaboración de [[cuchiellu|cuchiellos]] ceremoniales y [[hachu|hachos]] pa la nobleza, tamién se cree qu'utilizaron [[platín]] y [[fierro]] anque namái pa la ellaboración de pequeños ornamientos. === Música === {{AP|Música incaica}} Los [[Civilización incaica|inca]]s cuntaron con dellos [[instrumentu musical|instrumentos musicales]] de [[instrumentos de vientu|vientu]] y [[instrumentos de percusión|percusión]] ente los que s'atopen: la [[quena]], la [[tinya]] o Wankar, el [[calabacín]], la [[zampoña]] y la [[baqueta]]. La [[música]] desempeñaba un papel importante en distintes ocasiones. Sábese qu'había [[música]] amorosa, guerrera, aciaga y agrícola. La [[música incaica]] componer de cinco [[notes musicales]]. Una carauterística foi la execución de música mientres los llabores agrícoles en tierres del Estáu, colo cual convertíen les dures xeres del campu n'amenes xuntes. Los [[instrumentu musical|instrumentos musicales]] emplegaos nes manifestaciones corporales yeren diversos según les dances a interpretar, los integrantes, les rexones o los motivos de les celebraciones. Les [[flauta|flautes]] yeren unu de los [[Instrumentu musical|instrumentos]] más populares. Les ''[[quena|quenes]]'' polo xeneral, yeren iguaes con güesos humanos ente qu'otres [[flauta|flautes]] yeren de [[magre]], [[plata]] o, les más comunes, de carrizos. Ente elles destaquen los ''[[siku|sikos]]'' de caña y de cada instrumentu ta estremáu en dos metaes con tonos complementarios y tocaos por un par de instrumentos. Pa formar una melodía ye necesariu que dambos instrumentos toquen alternadamente cuando-yos correspuende y amás en forma simultánea colos demás rexistros. Les ''[[antara|antares]]'' o [[flauta de pan|flautes de Pan]] yeren feches de cerámica de nueve tubo acoldaos, les de carrizos calteníense xuníes por fines soguillas. Tocantes a les [[trompeta|trompetes]] topaes nes tumbes de la [[mariña]], pertenecíen a unu de los tributos de los señores yungas. Con frecuencia atópense quebraes yá que la so destrucción forma parte del ritual funerariu. El cascoxu marín o ''Strombus'' representar dende la dómina de [[Chavín de Huantar]] y en [[quechua]] dízse-y ''huayllaquepa''. La voz ''[[pututu]]'' col cual llámase-y anguaño provién del [[Llingües caribes|Caribe]] y foi traida polos españoles al par que les pallabres [[maíz]], [[chicha]] y [[ají]], ente otres. Ye una adautación de ''fututo'' por non esistir nel [[quechua]] la lletra "f". Un [[instrumentu musical]] básicu foi'l [[tambor]]. Ésti podía ser de diversos tamaños y soníos, y utilizábase pa marcar el ritmu nes dances y bailles coleutivos. Haber pequeños, ilustraos por Guaman Poma, que yeren tocaos por muyeres; grandes, que yeren iguaos con piel de puma o [[Panthera onca|otorongo]] y llamaos ''[[poma tinya]]'' y finalmente, los ''[[runa tinya]]'', iguaos con piel humano. El [[compás musical|compás]] marcábase tamién con [[cascabel]]es de [[plata]] o recímanos de granes que s'arreyar a les piernes de los danzantes. Na [[cultura moche]], los grandes señores o los [[dios]]es usaben arreyaos a les sos cintures grandes sonajas d'[[oru]], como les del [[Señor de Sipán]]. Ente los grupos llabradores y en ciertes festividaes o celebraciones soplaben nes cabeces seques de venados como si fueren flautes y marcaben con elles los pasos de los danzantes. === Lliteratura === {{AP|Lliteratura incaica}} === Llingües del imperiu === {{AP|Llingües quechues|Llingües preincaiques}} [[Ficheru:Andean Languages.png|270px|thumb|Llingües preincaiques nel sieglu XVI.]] L'Imperiu incaicu yera un estáu multicultural y plurilingüístico, que englobaba dalgunes de les rexones de peralta diversidá cultural y llingüística como son el norte de Perú, Ecuador y en menor midida l'este de Bolivia. Delles llingües fueron llargamente usaes xunto coles [[llingües quechues]]. Ente les llingües más importantes destaquen dalgunes que tuvieron acomuñaes a reinos preincaicos d'importancia. Una llista non estensiva de llingües regionalmente importantes ye: * [[Idioma puquina]], alredor del [[llagu Titicaca]]. * [[Idioma aimara]], alredor del llagu Titicaca y en rexones circundantes. * [[Idioma mochica]], nel noroeste de Perú y la mariña norte. * [[Idioma quingnam]], na mariña central de Perú. * [[Idioma chacha]], nel territoriu apoderáu polos [[cultura Chachapoyas|chachapoyas]]. * [[Idioma cacán]], nel sur del imperiu. == Ciencia y teunoloxía == === Teunoloxía militar === Los inques yeren hábiles forxadores de metal, construyeron armes de bronce y oxetos domésticos. Construyeron hachos y maces pal contautu cuerpu a cuerpu y ente otros oxetos militares tamién armes refundizes como arcos y fleches, usando tamién fondes llamaes ''[[huaracas]]''. Les maces teníen forma estrellada con un furu al centru con cuenta d'asitiala nun palu, recibíen el nome de '''macanas'''. Sabíen tamién forxar el fierro,{{ensin referencies}} pero usar pa oxetos bien decorativos, anque tamién usaben pa esti fin l'oru y la plata. === Descubrimientos === Según l'historiador [[José Antonio del Busto]] cola espedición marítima llevada a cabu por [[Tupac Yupanqui]], los inques afayarín'[[Oceanía]], habiendo llegáu a [[Mangareva]] y [[isla de Pascua]].{{ensin referencies}} === Astronomía === Na [[astronomía incaica]] destacó'l [[Sol]], y el so cultu, paez ser una constante nes cultures de l'antigüedá, ensin dulda pol rol que l'astru rei cumple nel "calendariu agrícola". Los inques adoraben al [Sol fundamentalmente por que-yos apurriera abondoses colleches. Yera una fuercia dominante y un símbolu de prestíu y poder. Nel [[Perú]] el cultu al [[Sol]] oficializóse por cuenta de les conquistes incaiques. Estos, qu'adoraben al Sol al estremu d'afirmar que los gobernantes yeren los sos fíos, llevaben la so relixón a tolos pueblos que diben sometiendo per mediu de la guerra. El [[Sol]] ("[[inti]]", en [[quechua]]), al qu'acostumen representar por un gran discu d'oru arredoláu de rayos, yera adoráu en templos cubiertos totalmente d'oru, como lo yera'l Koricancha o "patiu d'oru" na ciudá del [[Cuzco]]. Tamién s'afirmaba que'l maíz yeren les llárimes del Sol debíu al color doráu que tien el maíz secu. Polo tanto se ofrendaba al Sol la bébora que s'ellaboraba col maíz: la chicha. El cultu al [[Sol]] tenía la so apoteosis na Fiesta del Sol ("''[[Inti Raymi]]''" en [[quechua]]) qu'hasta agora se reproduz, tolos [[24 de xunu]], na ciudá del [[Cuzco]]. Dellos cronistes afirmen que los inques podíen predicir los [[eclises]]. L'usu de l'astronomía, como en munches cultures de la dómina, tuvo un algame agrícola desenvueltu. Los inques yeren capaces de dixebrar les estaciones por dómines de semáu y collecha pa cada tipu de productu. Llogróse esta ferramienta por aciu l'usu d'edificaciones de piedra (ente los que s'atopaben los templos enantes mentaos) alliniaes coles exes cardinales siendo'l norte la guía referencial utilizada. === Medicina === La [[medicina]] que se prauticó nel incanato, taba íntimamente amestada a la maxa y la relixón. Toles enfermedaes suponíense provocaes pol desprendimientu del espíritu del cuerpu, por causa de un maleficio, un plasmu o un pecáu. El mestrones incaicos, llegaron a realizar intervenciones quirúrxiques, como trepanaciones craneanas (practicaes enantes pola cultura Paracas), col propósitu d'esaniciar fragmentos de güesos o armes, que quedaben encuallaes nel craniu, depués d'accidentes o enfrentamientos bélicos. Unu de los instrumentos utilizaos na ciruxía incaica, foi'l "[[Tumi]]" o cuchiellu de metal en forma de "T". Como anestesia usaba la [[coca]] y la [[chicha]] en grandes cantidaes y sábese que tamién conocieron l'usu de vender. Los médicos [[Cultura kallawaya|kallawayas]], tradicionales na rexón andina, caltuvieron una detallada clasificación antigua de les plantes y animales,<ref>Girault, L. p. 30.</ref> que se considera vienen de la dómina. Estos kallawayas conocíen la [[cinchona|quina]], una planta altamente efectiva contra la [[malaria]]. === Agrotecnia === [[Ficheru:Waru waru moderno.JPG|thumb|350px|right|Waru waru.]] Envalórase que los inques cultivaron cerca de setenta especies [[planta|vexetales]], ente elles, papes (''[[Solanum tuberosum]]'' y otres), camotes (''[[Ipomoea batatas]]''), maíz (''[[Zea mays]]''), [[ají]]es, algodón (''[[Gossypium barbadense]]''), [[tomate]], maní ('' [[Arachis hypogaea]]''), oca (''[[Oxalis tuberosa]]'') y quinoa (''[[Chenopodium quinoa]]''). Les principales téuniques [[Agricultura|agrícoles]], tocantes a la disposición de tierres fueron: * [[Andén (agricultura)|Andenes]] o terraces, pa evitar la erosión y aprovechar les fasteres y cuetos. * [[Waru waru]], téunica na que se llabraben riegos alredor de los cultivos y enllenábase-yos d'agua pa crear un microclima más estable que l'ambiente. * Poces seques que s'enllenaben en dómina d'agües. Yera bien emplegáu na mariña. Llamábase-yos a cencielles ''llagunes'' (''qucha''). Tamién se resalta la so téunica de meyoramientu d'especies. Supieron de la mayor influencia de la temperatura del suelu que la del aire sobre les plantes, como lo atestigua'l llaboratoriu de [[Moray (Perú)|Moray]]. La [[ganadería]], sicasí, foi menos favorecida. Esto debió a la escasa [[fauna]] [[Cordal de los Andes|andina]]. Utilizaron [[Lama glama|llapaes]] como besties de carga y [[Vicugna pacos|alpaques]] como fonte d'[[alimentu|alimentos]] y vistimienta. La [[Vicugna vicugna|vicuña]] foi tamién bien apreciada. Crióse tamién el cuy (''[[Cavia porcellus]]''), hasta güei unu de los principales potaxes de la [[Gastronomía de Perú|gastronomía andina]]. === Matemática y escritura === {{VT|Matemática incaica}} Los conteníos o conceutos [[matemática|matemáticos]] fueron aplicaos polos Inques, principalmente, nel cálculu de resultaos y cantidaes de la Economía. Magar nel Incario desenvolviéronse importantes sistemes de midida, son más conocíos los [[quipu|quipos]] y [[yupana|yupanes]], que representen la importante presencia matemática na alministración incaica. Los quipus yeren sistemes mnemotéunicos que consistíen en tires anoyaes; namái s'anoyar los resultaos de les operaciones matemátiques realizaes enantes nos [[ábacos]] o ''yupana''. Los cronistes españoles narren que los khipu kamayuqkuna lleíen nos nuedos de los quipus la historia de los inques, rellatando nacencies, guerres, conquistes, nomes de los nobles y tiempos de tales eventos. «Son quipos unos memoriales o rexistros fechos de ramales, en que diversos nuedos y diversos colores signifiquen diverses coses. Ye increíble lo que nesta manera algamaron, porque cuanto los llibros pueden dicir d'histories, y lleis, y ceremonies y cuentes de negocios, tou eso suplen los quipos tan puntualmente, qu'almiren».<ref>"Historia natural y moral d'Indies". José Acosta.</ref> La escritura que subyace so los quipus entá nun foi descifrada. Esiste na actualidá un estudiu sobre la posible escritura incaico, del inglés William Burns, que considera que foi de calter alfanumbéricu representáu con figures xeométriques en telares y en dibuxos del cronista Felipe Guaman Poma de Ayala que s'aniciaría na dómina del gobernante Pachacutec. == Legáu Cultural de los Inques == Construcciones: Machu Picchu, Cuzco. Llinguaxe quechua: pallabres qu'anguaño utilizamos ( cancha, carpa, choclo, papa, vicuña, ente otres ) Calendariu inca: Conformáu por 360 díes, estremáu en 12 meses y cada mes tenía 30 díes. <ref>{{cita web|url=http://noticias.universia.edu.pe/en-portada/noticia/2014/07/30/1108755/6-grandes-mandaos-imperiu-inca.html|títulu=6 grandes legaos del Imperiu Incaicu}}</ref> == Ver tamién == * [[Exércitu incaicu]] * [[Antiguu Perú]] * [[América precolombina]] * [[Guerra civil inca]] * [[Espansión del Imperiu incaicu]] * [[Caminos del Inca|Caminos incaicos]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == {{llista de columnes|2| * {{cita llibru |autor=Gasparini, Graziano & Margolies, Luise |títulu=Arquiteutura inka |añu=1997 |editorial=Caracas: Centru d'Investigaciones Históriques y Estétiques, Facultá d'Arquiteutura y Urbanismu, Universidá Central de Venezuela}} * {{cita llibru |autor=Kamen, Henry |títulu=Imperiu |id=ISBN 84-03-09316-0}} * {{cita llibru |autor=Marzal, Manuel |títulu=Religiones andinas |añu=2005 |editorial=Coleición: Enciclopedia Iberoamericana de Relixones 4. Madrid: Editorial Trotta |id=ISBN 978-84-8164-711-2}} * {{cita llibru |autor=Ortiz Rescaniere, Alejandro |títulu=Mitología amerindies |añu=2006 |editorial=Coleición: Enciclopedia Iberoamericana de Relixones 5. Madrid: Editorial Trotta |id=ISBN 978-84-8164-858-4}} * {{cita llibru |autor=Pease |títulu=Los postreros inques del Cuzco}} * {{cita llibru |autor=Rostworowski, María |títulu=Enciclopedia Temática: Inques |id=ISBN 9972-752-00-3}} * {{cita llibru |autor=Rostworowski, María |títulu=Historia del Tahuantinsuyo |añu=1995 |editorial=Lima: Institutu d'Estudios Peruanos, IEP Ediciones |id=ISBN 9972-51-029-8}} * {{cita llibru |autor=Rostworowski, María |títulu=Pachacutec y la lleenda de los Chancas |añu=1997 |editorial=Lima: Institutu d'Estudios Peruanos, IEP Ediciones}} * {{cita llibru |autor=Rostworowski, María |títulu=Historia de los inques |editorial=Lima: Prolibro - Asociación Editorial Bruño}} * {{cita llibru |autor=Rowe, John H. |títulu=Inca Culture at the Time of the Spanish Conquest |añu=1946 |editorial=Handbook of South American Indians. Washington, Bureau of South American Ethnology. Bulletin 143, vol.2}} * {{cita llibru |autor=Vargas, Angles |títulu=Historia del Cuzco}} * {{cita llibru |autor=Villanueva Sotomayor, Julio R. |títulu=El Perú nos tiempos modernos |añu=2001 |editorial=Lima, Perú: Empresa Periodística Nacional S.A.C.}} * {{cita llibru |autor=Von Hagen |títulu=Realm of the Inques}} * {{cita llibru |autor=VV. AA. |títulu=Cultures prehispániques |editorial=Muxica Editores |id=ISBN 9972-617-10-6}} * {{cita llibru |autor=VV. AA. |títulu=Historia Universal: América precolombina |editorial=Editorial Sol 90 |id=ISBN 9972-891-79-8}} }} == Bibliografía suramericana == * María Rostworowski: ''Historia del Tawantinsuyu'' Institutu d'Estudios Peruanos Lima (1988) seis mil exemplares. *Franklin Pease:''Historia Los Inques''.Pontificia Universidá Católica de Perú PUCP- Fondu Editorial Lima (1991) *Virgilio Roel Pineda: ''Cultura Peruana y historia de los Inques''. Universidad Ales peruanes. Fondu de Cultura Económica. Lima (2001) * Waldemar Espinoza: ''Los Inques. Economía Sociedá y Estáu na Era del Tahuantinsuyo''. Amaru Editores. Lima (1987) *Jesús Lara. '' La Cultura de los Inkas''. Editorial "Los Amigos del Llibru". La Paz- Cochabamba (1967) *José Antonio del Busto Duthurburu: ''Historia Cronolóxica de Perú''. Edición de Petro Perú. Lima (2006) == Enllaces esternos == * {{commons|Atlas of the Inca Empire|Imperiu incaicu}} * [http://www.portalinca.com/ Información avera del imperiu incaicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180322192708/http://portalinca.com/ |date=2018-03-22 }} * {{Enllaz rotu|1=Arquiteutura, Historia y Relixón inca |2=http://www.perou.org/peru/inques.php?lg=ye |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Imperio incaico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Imperiu incaicu|Imperiu incaicu]] 1pug75brm93t2r1bpewwwj6qygqg5pg 0 137888 4493697 4466947 2026-05-17T23:57:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493697 wikitext text/x-wiki Una '''imprentadora'''<ref>{{DALLA|imprentadora|28841}}</ref> o '''impresora'''<ref>{{DALLA|impresora|28853}}</ref> ye un [[periféricu (informática)|dispositivu periféricu]] del [[Ordenador electrónicu|ordenador]] que dexa producir una gama permanente de testos o gráficos de documentos almacenaos nun formatu electrónicu, imprentándolos en medios físicos, de normal en [[papel]], utilizando [[cartuchu de tinta|cartuchos de tinta]] o teunoloxía [[Impresora láser|láser]] (con [[tóner]]). Munches de les imprentadores son usaes como periféricos, y tán permanentemente xuníes al ordenador por un cable. Otres imprentadores, llamaes imprentadores de rede, tienen una interfaz de rede interna (típicamente ''wireless'' o ''ethernet''), y que puede sirvir como un dispositivu pa imprimir en papel dalgún documentu pa cualquier usuariu de la rede. Amás, munches imprentadores modernes dexen la conexón direuta d'aparatos de multimedia electrónicos como les tarxetes ''[[CompactFlash]]'', ''[[Secure Digital]]'' o ''[[Memory Stick]]'', ''[[memoria USB|pendrives]]'', o aparatos de captura d'imaxe como [[cámara dixital|cámares dixitales]] y [[escáner]]es. Tamién esisten aparatos multifunción que consten d'imprentadora, escáner o máquines de [[fax]] nun solu aparatu. Una imprentadora combinada con un escáner puede funcionar básicamente como una [[imprentadora multifunción|fotocopiadora]]. Son diseñaes pa realizar trabayos repetitivos de poco volume, que nun riquir virtualmente un tiempu de configuración pa consiguir una copia d'un determináu documentu. Sicasí, les imprentadores son xeneralmente dispositivos lentos (10 páxines per minutu ye consideráu rápido), y el gastu por páxina ye relativamente alto. Pa trabayos de mayor volume esisten les imprentes, que son máquines que realicen la mesma función que les imprentadores pero tán diseñaes y optimizaes pa realizar trabayos d'impresión de gran volume, como sería la impresión de periódicos. Les imprentes son capaces d'imprimir cientos de páxines per minutu o más. == Clasificación d'imprentadores per mecanismu == Polo xeneral, les imprentadores pueden estremase en categoríes siguiendo diversos criterios.<ref>{{cita web |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761562564/Imprentadora.html|urltrad=|enlaceroto=|títulu=Impresora|fechaaccesu=24 d'agostu de 2015|fecha=8 d'abril de 2008|formatu=html|obra=Enciclopedia Microsoft Encarta Online 2007|editor=Microsoft Corporation|editorial=|allugamientu=|doi=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080408030419/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761562564/Imprentadora.html|fechaarchivu=8 d'abril de 2008|cita=}}</ref> La distinción más común facer ente: * '''imprentadores d'impautu''': estremar en, ** imprentadores matriciales (pueden subdividise según el númberu d'aguyes que contién el cabezal d'impresión: 9, 18, 24), ** imprentadores de margarita; * '''imprentadores ensin impautu''': tomen tolos demás tipos de mecanismos d'impresión, incluyendo: ** imprentadores térmiques, ** imprentadores d'inyeición o imprentadores de remexu de tinta, ** imprentadores láser. Amás, pueden siguise los siguientes criterios pa clasificar les imprentadores: * teunoloxía d'impresión, * formación de los caráuteres, * métodu de tresmisión, * métodu d'impresión, * capacidá d'impresión. === Formación de los caráuteres === * '''caráuteres con trazu continuu''': los caráuteres formaos totalmente con trazu continuu (los producíos por una imprentadora de margarita, por casu). * '''caráuteres de puntos matriciales''': caráuteres matriciales compuestos por patrones de puntos independientes (imprentadores: matriciales, d'inyeición y térmiques). Téunicamente, les imprentadores láser son matriciales, pero la nitidez de la impresión y el tamañu amenorgáu de los puntos impresos con alta densidá, puede considerase que los trazos de los sos caráuteres son continuos. === Métodu de tresmisión === Esta clasificación referir al mediu utilizáu pa unviar los datos a la imprentadora: * '''Paralelu''': tresmisión byte a byte. * '''Serie''': tresmisión bit a bit. Munches versiones d'imprentadores taben disponibles en paralelu y en serie, ya inclusive incorporaben dambes opciones, aumentando la flexibilidá pa instalales. Anguaño, l'enclín ye a favor de les imprentadores en serie, al traviés del estándar [[USB]]. === Métodu d'impresión === * '''caráuter a caráuter''': les imprentadores de caráuteres son les imprentadores: ** matriciales, ** d'inyeición de tinta, ** térmiques, ** de margarita. * '''Llinia a llinia''': utilícense frecuentemente en grandes instalaciones (p. y.: centros de cálculu, redolaes industriales). Les [[Imprentadora de linia|impresor de llinies]] subdividir n'imprentadores: ** de cinta, ** de cadena, ** de tambor. * '''Páxina a páxina''': ente les imprentadores de páxines atopen les electrofotográficas, como los imprentadores láser. === Capacidá d'impresión === * '''Solo testu''': la mayoría d'imprentadores de margarita y de bola pueden imprimir solamente testos, anque tamién esisten imprentadores matriciales y láser qu'imprimen solamente caráuteres. * '''Testu y gráficos''': pueden reproducir solamente caráuteres primeramente grabaos, en relieve o en forma de mapa de caráuteres internu. Les imprentadores de testos y gráficos, reproducen tou tipu d'imáxenes dibuxándoles como patrones de puntos: ** matriciales, ** d'inyeición de tinta, ** láser. === Velocidá d'impresión y calidá del impresu === Los distintos tipos d'imprentadores estremar na velocidá d'impresión y na calidá del productu impresu. Les imprentadores de caráuteres, como les matriciales, imprimen nun rangu de velocidá ente 200 y 400 '''caráuteres per segundu''' (cps), que supón de 90 a 180 llinia per minutu (lpm). Les imprentadores de llinia presenten un ampliu rangu de velocidaes, dende 400 a 2000 '''llinies per minutu'''. La velocidá de les imprentadores de páxina bazcuya ente 4 y 800 '''páxines per minutu''' (ppm) pa impresiones en blancu y negru, y la décima parte pa la impresión en color. En redolaes d'oficines nos que s'empleguen formularios en papel continuu o de delles fueyes de papel continuu, la imprentadora más fayadiza ye la de matriz de puntos, pero si ríquese mayor calidá d'impresión utilizará imprentadora láser. Les imprentadores d'inyeición de tinta son les preferíes pa redolaes doméstiques, por preciu algamadizu. == Métodos d'impresión == [[Ficheru:Canon S520 ink jet printer.jpg|thumb|250px|Imprentadora.]] La eleición del motor de compresión tien un efeutu substancial nos trabayos a los qu'una imprentadora ta destinada. Hai distintes teunoloxíes que tienen distintos niveles calidable d'imaxe, velocidá d'impresión, costu, ruíu y amás, delles teunoloxíes son desavenientes pa ciertos tipos de medios físicos (como papel carbón o tresparencies). Otru aspeutu de la teunoloxía d'impresión que ye frecuentemente escaecíu ye la resistencia a l'alteración: la tinta líquida como d'una cabeza d'inyeición de tinta ye absorbida poles fibra del papel, y por eso los documentos impresos con tinta líquida son más difíciles d'alteriar que los que tán impresos por tóner o tinta sólida, que nun enfusen per debaxo de la superficie del papel. === Tóner === Les [[Imprentadora láser|imprentadores láser]] y térmiques utilicen esti métodu pa xuntar [[tóner]] al mediu. Trabayen utilizando'l principiu de la ''[[xerografía]]'' que ta funcionando na mayoría de les fotocopiadores: xuntando tóner a un tambor d'impresión sensible a la lluz, y utilizando electricidá estática pa tresferir el tóner al mediu d'impresión al cual xúnese gracies al calor y la presión. Les imprentadores láser son conocíes pola so impresión d'alta calidá, bona velocidá d'impresión y el so baxu costu por copia; son les imprentadores más comunes pa munches de les aplicaciones d'oficina de propósitu xeneral. Son menos utilizaes pol consumidor, xeneralmente por cuenta del so altu costu inicial. Les imprentadores láser tán disponibles tantu en color como en monocromu. El advenimiento de láseres de precisión a preciu razonable fixo a la imprentadora monocromática basada en tóner dominante n'aplicaciones pa la oficina. Otru tipu d'imprentadora basada en tóner ye la imprentadora [[led]] la cual utiliza una coleición de [[led]]es en llugar de láser pa causar l'adhesión del tóner al tambor d'impresión. El tóner (del inglés, ''toner''), tamién denomináu tinta seca por analoxía funcional cola tinta, ye un polvu fino, de normal de color negru, que se deposita nel papel que pretende imprimise per mediu d'atraición electrostática. Una vegada xuntáu'l pigmentu, esti afitar nel papel per mediu de presión o calor fayadizu. Por cuenta de que nel procesu nun intervienen diluyentes, orixinalmente denominóse xerografía, del griegu ''xeros'' que significa secu. === Inyeición de tinta === Les [[Imprentadora d'inyeición|impresor d'inyeición de tinta]] (''Ink Jet'') rocían escontra'l mediu cantidaes bien pequeñes de tinta, usualmente unos picolitros. P'aplicaciones de color, incluyendo impresión de semeyes, los métodos de remexu de tinta son los dominantes, una y bones les imprentadores d'alta calidá son pocu costoses de producir. Virtualmente toles imprentadores d'inyeición son dispositivos en color; dalgunes, conocíes como imprentadores fotográfiques, inclúin pigmentos extra pa una meyor reproducción de la gama de colores necesaria pa la impresión de fotografíes d'alta calidá (y son adicionalmente capaces d'imprimir en papel fotográficu, en contraposición al papel normal d'oficina). Les imprentadores d'inyeición de tinta consisten en inyectores que producen burbuyes bien pequeñes de tinta que se converten en perpequeñes gotitas de tinta. Los puntos formaos son el tamañu de los pequeños pixeles. Les imprentadores d'inyeición pueden imprimir testos y gráficos d'alta calidá de manera casi silenciosa. Esisten dos métodos pa inyectar la tinta: # Métodu térmicu. Un impulsu llétricu produz un aumentu de temperatura (aprox. 480&nbsp;°C mientres microsegundos) que fai ferver una pequeña cantidá de tinta dientro d'una cámara formando una burbuya de vapor que fuercia la so salida polos inyectores. Al salir al esterior, esti vapor entiéstase y forma una minúscula gota de tinta sobre'l papel. Dempués, el vacíu resultante abasna nueva tinta escontra la cámara. Esti métodu tien l'inconveniente de llindar en gran midida la vida de los inyectores, por eso estos inyectores atopar nos cartuchos de tinta. # Métodu piezollétricu. Cada inyector ta formáu por un elementu piezollétricu que, al recibir un impulsu llétricu, camuda de forma aumentando sópito la presión nel interior del cabezal provocando la inyeición d'una partícula de tinta. El so ciclu d'inyeición ye más rápidu que'l térmicu. Les imprentadores d'inyeición tienen un costu inicial enforma menor que les imprentadores láser, pero tienen un costu por copia enforma mayor, una y bones la tinta precisa ser repuesta frecuentemente. Les imprentadores d'inyeición son tamién más lentes que les imprentadores láser, amás de tener la desventaxa de dexar ensugar les páxines antes de poder ser manipoliaes agresivamente; la manipulación prematura puede causar que la tinta (que ta xuntada a la páxina en forma líquida) muévase. === Tinta sólida === Les imprentadores de tinta sólida, tamién llamaes de cambéu de fase, son un tipu d'imprentadora de tresferencia térmica pero utiliza barres sólides de tinta en color [[modelu de color CMYK|CMYK]] (similar en consistencia a la cera de les veles). La tinta se derrite y alimenta una cabeza d'impresión operada por un cristal [[métodu piezoeléctrico|piezoeléctrico]] (por casu [[cuarzu]]). La cabeza distribúi la tinta nun tambor engrasado. El papel entós pasa sobre'l tambor de la que la imaxe tresferir al papel. Son comúnmente utilizaes como imprentadores en color nes oficines, yá que son escelentes imprimiendo tresparencies y otros medios non porosos, y pueden consiguir grandes resultaos. Los costos d'alquisición y usu son similares a les imprentadores láser. Les desventaxes d'esta teunoloxía son l'altu consumu enerxéticu y los llargos periodos d'espera (''calentamientu'') de la máquina. Tamién hai dellos usuarios que se quexen de que la escritura ye mal sobre les impresiones de tinta sólida (la cera tiende a repeler la tinta de los bolígrafos), y son difíciles d'alimentar de papel automáticamente, anque estes traces fueron significantemente amenorgaos nos últimos modelos. Amás, esti tipu d'imprentadora solo puede llograse d'un únicu fabricante, [[Xerox]], como parte de la so llinia d'imprentadores d'oficina [[Xerox Phaser]]. Primeramente los imprentadores de tinta sólida fueron fabricaes por [[Tektronix]], pero vendió la so división d'impresión a Xerox nel añu 2000. === Impautu === {{AP|Imprentadora d'impautu}} [[Ficheru:Triumph-Adler Daisy wheel Cubic PS-92800.jpg|thumb|100px|Margarita d'impresión.]] [[Ficheru:IBM Selectric Globe Wiki.jpg|thumb|100px|Boles d'impresión.]] Les [[Imprentadora d'impacto|impresor d'impautu]] o imprentadores de golpe básense na fuercia d'impautu pa tresferir tinta al mediu, de forma similar a les máquines d'escribir, tán xeneralmente llindaes a reproducir testu. Nel so momentu apoderaron la impresión calidable. Hai dos tipos principales: # [[Imprentadora de margarita]], llamada asina por tener los tipos conteníos radialmente nuna rueda, d'ende'l so aspeutu d'una margarita. # [[Imprentadora de rueda]], llamada asina por tener tolos tipos conteníos nuna esfera. Ye'l casu de les [[máquina d'escribir|máquines d'escribir]] llétriques [[IBM Selectric]]. Les imprentadores d'impautu trabayen con un cabezal nel qu'hai aguyes, estes aguyes cuten una cinta, similar al d'una máquina d'escribir, que xenera la impresión de la lletra. ==== Matriz de puntos ==== {{AP|Imprentadora matricial}} Nel sentíu xeneral, munchos imprentadores basar nuna matriz de munchos [[píxel]]es o puntos que, xuntos, formen la imaxe más grande. Sicasí, el términu matriz o de puntos úsase específicamente pa les imprentadores d'impautu qu'utilicen una matriz de pequeñes anfileres pa crear puntos precisos. Diches imprentadores son conocíes como [[imprentadora matricial|matriciales]]. La ventaya de la matriz de puntos sobre otru imprentadores d'impautu ye qu'estes pueden producir imáxenes gráfiques amás de testu. Sicasí, el testu ye xeneralmente calidable más probe que les imprentadores basaes n'impautu de tipos. Delles sub-clasificaciones d'imprentadores de matriz de puntos son les [[imprentadora d'alambre balísticu|imprentadores d'alambre balísticu]] y les [[imprentadores d'enerxía almacenada]]. Les imprentadores de matriz de puntos pueden tar basaes bien en caráuteres o bien en llinies, refiriéndose a la configuración de la cabeza d'impresión. Les imprentadores de matriz de puntos son inda d'usu común p'aplicaciones de baxu costu y baxa calidá como les caxes rexistradores. El fechu de qu'usen el métodu d'impresión d'impautu déxa-yos ser usaes pa la impresión de documentos autocopiativos como los recibos de tarxetes de creitu, onde otros métodos d'impresión nun pueden utilizar esti tipu de papel. Les imprentadores de matriz de puntos fueron superaes pal usu xeneral en computación. === Sublimación de tinta === {{AP|Imprentadora de sublimación}} Les [[Imprentadora de sublimación|imprentadores de sublimación de tinta]] empleguen un procesu d'impresión qu'utiliza calor pa tresferir tinta a medios como tarxetes de plásticu, papel o llenzos. El procesu consiste usualmente en poner un color cada vegada utilizando una cinta que tien paneles de color. Esti imprentadores tán principalmente pensaes p'aplicaciones de color d'alta calidá, incluyendo fotografía en color, y son menos recomendables pa testu. De primeres utilizaes nes copisterías, cada vez más se tán dirixendo a los consumidores d'imprentadores fotográfiques. === Térmica === {{AP|Imprentadora térmica}} Les imprentadores térmiques basar nuna serie d'aguyes calientes que percuerren el papel termosensible que al contautu volver de color negru. Pol so baxu costu, son bien usaes nos [[caxeros automáticos]] y supermercaos. == Memoria de les imprentadores == Les imprentadores lleven consigo memoria interna. Van dende los 6 KB nes imprentadores matriciales hasta a lo menos 2 MB nes imprentadores láser. Anguaño nos láser vienden módulos de memoria independientes p'ampliar la capacidá de la mesma. La memoria úsase como búfer y como almacenamientu permanente y semipermanente. Amás el so usu ye necesariu porque'l tratamientu de gráficos vectoriales y el diseñu de fontes en mapa de bits peracaben memoria. El búfer ye utilizáu pa caltener trabayos d'impresión activos y la permanencia utilizar p'almacenar el diseñu de les fontes y los datos. Hai que tener en cuenta que pa tratar la impresión d'un documentu la páxina tien que tar dafechu almacenada en memoria. El rendimientu de la memoria depende tantu del sistema operativu como de la configuración del controlador d'imprentadora. Por casu, la xestión d'impresión varia si tamos nun sistema operativu DOS o otru multiplataforma. == Conexón d'imprentadora == La conexón de la imprentadora col ordenador foi evolucionando trayendo a la meyora de rendimientu d'impresión y comodidá d'usuariu. La forma más antigua de conexón yera por aciu [[puertu serie]] onde la tresferencia faíase bit a bit, dexaba distancies llargues con velocidaes lentes que nun superaben los 19&nbsp;200 bytes/segundu. Alzar hasta la conexón por aciu [[puertu paralelu]] na que les tresferencies yeren byte a byte dexando 8 conexones paraleles consiguiendo una velocidá más rápida ente los ½ MB/segundu hasta los 4 MB/segundu. L'inconveniente yera la llimitación de la distancia del cable que xune la imprentadora col ordenador una y bones nun dexa un llargor mayor de 2 metros. Otra forma de conexón consiguióse poniendo la imprentadora en rede [[Ethernet]] por aciu conexones [[RJ-45]] basaes nel estándar [[IEEE 802.3]]. Les velocidaes consiguíes superen los 10 Mb/segundu basada nel manexu de paquetes. Nun hai que confundila con una imprentadora compartida, una y bones les imprentadores en rede operen como un elementu de rede con [[direición IP]] propia. Otru métodu de conexón más actual ye per mediu de puertos USB (''[[Universal Serial Bus]]''). La velocidá vuelve ameyorar con 480Mb/segundu coles ventayes que trai'l puertu USB: compatibilidá con dellos sistemes y la posibilidá d'usala en dispositivos portátiles. Finalmente, la conexón inalámbrica [[Wi-Fi]], por aciu el protocolu [[IEEE 802.11]], ta siendo la más novedosa. Algama 300 Mb/segundu y funciona tantu pa imprentadores de tinta, láser o multifunción. Anque consigue menos velocidá que les coneutaes por USB, les wifi apurren ventayes tales como l'autonomía, la movilidá y llibertá del usuariu ensin l'usu de cables. Pal correutu usu y evitar accesos ensin deseyar tendremos de cifrar la rede. == Llinguaxes de descripción de páxina y formatos d'impresión == Un «llinguaxe de descripción de páxines» (PDL) ye un mediu de codificar cada elementu d'un documentu pa poder asina tresmitilo a la imprentadora por que esta imprimir. Ye'l mediu que define les carauterístiques y composición que describiríen un documentu impresu dientro d'un fluxu de datos. Hai dellos tipos de PDL: * [[PostScript]] * ''[[Printer Command Language]]'' (PCL), llinguaxe de control d'imprentadora * [[HPGL]], para [[plóter]]es == Formatos de definición de caráuteres: ''TrueType'' == Foi creáu por [[Apple Inc.|Apple]] para nun depender tecnológicamente de los tipos PostScript d'Adobe, pero la so calidá resultó ser inferior. Foi mercada pola [[Microsoft]] lo cual contribuyó a que nun llegara a sumir. La principal fortaleza de ''TrueType'' ye qu'ufierta a los diseñadores de fontes un gran grau de control sobre la forma que les sos fontes amosar a distintos tamaños. El problema cola mayoría de los programes ye que nun usen de normal el TrueType. Polo xeneral carguen les fontes n'estilu Postscript y refúguense toles insinuaciones; esto ye una gran perda pa fontes con alta calidá. Aparte del diseñu de la fonte, hai que tener en cuenta otres dos claves pa la calidá de fonte: el perfil del caráuter y la insinuación. Solo delles fundiciones anguaño producen fontes qu'esploten al máximu'l potencial d'insinuación de truetype. Agora hai aplicaciones que converten un Type 1 de Postscript nun truetype, pero son los manuscritos meyores que los xeneraos automáticamente. == Trazador d'imaxe == Los [[plóter]]es sirven pa faer impresiones de dibuxu de planos d'arquiteutura, inxeniería, diseñu industrial, etc., pa la impresión de llámines, pósteres, [[Ampliadora fotográfica|ampliaciones fotográfiques]], gigantografías, cartelos en rutes, vía pública, señalización, etc. Esisten dos clases de plóter según l'usu de les sos tintes, a base d'agua o disolventes. Un casu particular ye'l plóter de corte, que corta un mediu adesivu que depués s'afitará a otra superficie, dende camisetes a carroceríes. == Imprentadores de color o de semeyes == Esisten dispositivos como celulares, que s'utilicen en cases de reveláu fotográficu o nel llar. Estos dispositivos suelen ser conocíos como imprentadora fotográfica, imprentadora con calidá fotográfica o bases d'impresión fotográfica. Estos dispositivos imprimen en color, produciendo imáxenes qu'asonsañen el rangu de colores y resoluciones de los métodos de reveláu fotográficu previos a esta teunoloxía. == El negociu de les imprentadores == De cutiu utilízase'l modelu comercial de les maquinillas y les cuchielles d'afaitar nel negociu de les imprentadores. Les compañíes pueden vender una imprentadora per debaxo del so costu, y llograr beneficios de los cartuchos de tinta, papel o otres partes que se reemplacen. Esto causó disputes llegales respectu a dereches d'otres compañíes distintes al fabricante de la imprentadora de vender cartuchos de tinta compatibles o alternativos. Pa protexer al modelu comercial de les maquinillas y les cuchielles d'afaitar munchos fabricantes inverten considerables sumes en desenvolvimientu de nueves teunoloxíes y les sos patentes. Otros fabricantes, en reacción a los desafíos que trai esti modelu comercial, apunten a llograr mayores [[beneficiu económicu|beneficios]] de les imprentadores y menos de los cartuchos de tinta, promoviendo los menores precios de los cartuchos al traviés de campañes de publicidá. Esto xenera dos propuestes bien distintos: "imprentadora barata - tinta cara" o "imprentadora cara - tinta barata". Finalmente, la decisión del consumidor depende del so [[tasa d'interés]] de referencia o la so preferencia intertemporal.<ref>{{Cita web |url=http://www.configurarequipos.com/doc433.html |títulu=Qué tenemos de tener en cuenta pa mercar una imprentadora |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180621144441/http://www.configurarequipos.com/doc433.html |fechaarchivu=2018-06-21 }}</ref><ref>[http://www.officenet.com.ar/imprentadores/ Costu por fueya versus costu de la imprentadora n'imprentadores disponibles nel momentu<!-- copiáu de la versión n'inglés-->]</ref> == Cartuchos, tinta y papel == Tanto los cartuchos, como la tinta y el papel son 3 elementos imprescindibles pa poder realizar copies con una imprentadora, y el saber escoyer l'elementu más fayadizu en función del tipu d'impresión que pretende realizase puede aumentar el rendimientu de la nuesa imprentadora hasta llendes insospechados. === Cartuchos === Nel casu de les imprentadores láser, la vida útil del cartuchu depende de la cantidá de tóner que contenga y cuando'l tóner escósase, el cartuchu tien de ser reemplazáu. Nel casu de que'l cartuchu y el OPC (órganu sensible fotoconductivo) atopar en compartimientos separaos, cuando s'escosa'l tóner solo reemplázase'l cartuchu, pero nel casu de que l'OPC tea dientro del cartuchu tienen de camudase dambos, aumentando considerablemente'l gastu. La situación ye más crítica nel casu de les imprentadores láser en color. Nes imprentadores de remexu de tinta la vida útil del cartuchu depende de la duración de la tinta, anque munchos cartuchos pueden rellenase de nuevu, lo qu'ayuda a amenorgar el gastu de mercar unu nuevu anque l'usu escesivu d'un cartuchu puede provocar que realice les sos impresiones con menor calidá. === Tinta === Esisten dos tipos de tinta pa imprentadores: # Tinta caltriante d'ensugáu lentu: utilízase principalmente pa imprentadores monocromáticas. # Tinta d'ensugáu rápido: usar n'imprentadores en color, yá que n'esti imprentadores, entemécense tintes de distintos colores y estes tiénense qu'ensugar rápido pa evitar la distorsión. L'oxetivu de too fabricante de tintes pa imprentadores ye que les sos tintes puedan imprimir sobre cualquier mediu y pallo desenvuelven casi diariamente nuevos tipos de tinta con composiciones químiques distintes. === Papel === Anguaño, cuando quier faese una copia d'alta calidá nuna imprentadora haber d'usar [[papel satinado]] d'alta calidá. Esti papel resulta abondo caru y nel casu de querer faer munches copies en calidá fotográfica la so costu sería bien alto. Por ello, los fabricantes desenvuelven nueves imprentadores que dexen llograr impresiones d'alta calidá sobre papel común. Dellos fabricantes, como por casu [[Epson]], fabriquen el so propiu papel. == Posibles problemes d'impresión == === Problemes col papel === Si nun se tien curiáu a la d'escoyer el tipu de papel fayadizu pa la imprentadora o nel momentu d'asitiar el papel pueden apaecer pequeños problemes. Pue que el malu allugamientu del papel de llugar a que la imprentadora nun detecte'l papel, pa lo que va bastar con volver asitialo bien. Esti malu allugamientu o una mala eleición del papel tamién puede dar llugar a que mientres la impresión produza un atascu por cuenta de que la imprentadora tomó delles fueyes al empar, polo que se debe ser cuidadosu a la d'asitiar el papel na bandexa y nun se debe sobrecargar con muncho papel esta bandexa. === Problemes de tinta === N'ocasiones al imprimir documentos o fotografíes pueden apaecer bandes horizontales que faen empeorar la calidá de la impresión. Anque esti problema puede tar dacuando rellacionáu con una mala eleición del papel d'impresión xeneralmente débese a problemes de tinta n'impresiones d'inyeición de tinta. Una causa posible ye la configuración calidable de la impresión, yá que el documentu puede riquir una configuración de mayor calidá de la imprentadora. Otres posibles causes pueden ser que la tinta del cartuchu ta escosándose o que los cabezales tán puercos. == Otres imprentadores == Dalgunes otres clases d'imprentadores son importantes por razones históriques o pa usos especiales, ente elles tán les siguientes: * [[Imprentadora de sublimación de tinta|Imprentadores de sublimación de tinta]], usaes dacuando pa impresiones d'alta calidá en color o fotográfiques. * [[Teletipu]] * [[Imprentadora térmica]] (papel sensible al calor) * [[Imprentadora térmica de cera]] (Xerox/Tektronix) * [[Imprentadora térmica sobre papel metalizado]] (Sinclair [[ZX Printer]], concebida pa los [[Sinclair ZX80]], [[Sinclair ZX81]] y [[Sinclair ZX Spectrum]]) * Microsphere (papel especial) * [[Imprentadora multifunción|Fotocopiadora multifunción]] == Ver tamién == * [[Controlador d'imprentadora]] * [[Impresión a doble cara]] * [[Imprentadora braille]] * [[Imprentadora d'impautu]] * [[Imprentadora d'inyeición]] * [[Imprentadora de llinia]] * [[Imprentadora de margarita]] * [[Imprentadora de sublimación]] * [[Impresora láser]] * [[Imprentadora matricial]] * [[Imprentadora térmica]] * [[Internet Printing Protocol]] * [[Téuniques d'impresión]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Printers}} * {{Enllaz rotu|1=imprentadora-de-tinta/ Como funciona una imprentadora de tinta. |2=http://www.davidgarcia.es/2007/06/25/como-funciona-una |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.recargatucartucho.com/category/como-recargar/ Como se recarga un cartuchu d'imprentadora.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920005808/http://www.recargatucartucho.com/category/como-recargar/ |date=2008-09-20 }} * [http://www.configurarequipos.com/doc501.html Impresora láser o de tinta.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180519175157/http://www.configurarequipos.com/doc501.html |date=2018-05-19 }} {{Tradubot|Impresora}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Imprentadores|Imprentadores]] 74fnuer35j4avrs8jz8z0shfjd5gd3z 0 137892 4493716 4485106 2026-05-18T03:16:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 10 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493716 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'inxeniería| |nome = Inxeniería mecatrónica |nomes alternos = |imaxe = Meca.svg |imaxe_tamañu = 250px |imaxe_pie = Cañes que conformen la inxeniería mecatrónica |ciencies = [[Matemátiques]], [[electromagnetismu]], [[electrónica]], [[lletricidá]], [[mecánica]], [[teoría de circuitos]], [[cinemática]], [[termodinámica]], [[ciencia de materiales]], [[analís estructural]] |campu d'aplicación = [[Microcontrolador]]es y [[microprocesador]]es, [[analís de circuitos]], [[procesu de fabricación|proceso de fabricación]], [[motor|vehículos motorizados]], [[robótica]], [[automatización industrial|automatización]] |reconocida en = [[Colombia]], [[España]], [[Méxicu]], [[Chile]],<ref>{{Cita web |url=http://www.utalca.cl/link.cgi//CarrerasPregrado/2125 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121007044445/http://www.utalca.cl/link.cgi/CarrerasPregrado/2125 |fechaarchivu=2012-10-07 }}</ref> [[Ecuador]], [[Bolivia]], [[Brasil]],<ref>http://www.unb.br/aluno_de_graduacao/cursos/engenharia_mecatronica</ref><ref>http://www.eesc.usp.br/coc-mecatronica/home.php</ref><ref>http://vestibular.brasilescola.com/guia-de-profissoes/engenharia-mecatronica.htm</ref>[[Alemaña]], [[Etiopía]], [[Xénova]], ente otros. |subárea de = [[inxeniería mecánica]], [[inxeniería electrónica]], [[inxeniería de sistemes]], [[inxeniería de control]], [[inxeniería en computación{{ORDENAR:}}]], [[inxeniería llétrica]] }} La '''inxeniería mecatrónica''' ye una disciplina que sirve pa diseñar y desenvolver productos qu'arreyen sistemes de control pal diseñu de productos o procesos intelixentes, lo cual busca crear [[máquina|maquinaria]] más complexa pa facilitar les actividaes del ser humanu al traviés de procesos electrónicos na industria mecánico (automatización de procesos), principalmente. Esta disciplina xune la [[inxeniería mecánica]], [[inxeniería electrónica]], [[inxeniería de control]] y [[inxeniería informática]]. Por cuenta de que combina delles inxenieríes nuna sola, el so puntu fuerte ye la versatilidad.<ref>{{Cita web |url=http://www.metalactual.com/revista/8/tecnologia_mecatronica.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130209210608/http://www.metalactual.com/revista/8/tecnologia_mecatronica.pdf |fechaarchivu=2013-02-09 }}</ref><ref>http://www.mecatronica.es/]</ref> == Definición == Un consensu común ye describir a la mecatrónica como una disciplina integradora de les árees de [[mecánica]], [[electrónica]] y [[informática]] que'l so oxetivu ye apurrir meyores productos, procesos y sistemes industriales,de bona calidá. La mecatrónica nun ye, poro, una nueva caña de la [[inxeniería]], sinón un conceutu apocayá desenvueltu que enfatiza la necesidá d'integración y de una interacción intensiva ente distintes árees de la inxeniería. Con base no anterior, puede faese referencia a la definición propuesta por [[J. A. Rietdijk]]: "Mecatrónica ye la combinación [[sinergia (física)|sinérgica]] de la inxeniería mecánica de precisión, de la [[electrónica]], del [[regulación automática|control automáticu]] y de los sistemes pal diseñu de productos y procesos", que busca crear maquinaria más complexa pa facilitar les actividaes del ser humanu al traviés de procesos electrónicos na industria mecánico principalmente. Esisten, ta claro, otres versiones d'esta definición, pero ésta claramente enfatiza que la mecatrónica ta dirixida a les aplicaciones y al diseñu. La mecatrónica naz pa suplir trés urxentes necesidaes latentes; la primera, empuesta a automatizar la maquinaría y asina llograr procesos granibles axilosos y confiables; la segunda crear productos intelixentes, que respuendan a les necesidaes del mundu modernu; y la tercera, por cierto bien importante, harmonizar ente los componentes mecánicos y electrónicos de les máquines, yá qu'en munches ocasiones, yera casi imposible llograr que tanto mecánica como electrónica remanaren los mesmos términos y procesos pa faer o reparar equipos. Un inxenieru en mecatrónica ye un profesional con amplia conocencia teórica, práuticu y multidisciplinario capaz d'integrar y desenvolver sistemes automatizados y/o autónomos qu'arreyen teunoloxíes de dellos campos de la inxeniería. Esti especialista entiende sobre'l funcionamientu de los componentes mecánicos, llétricos, electrónicos y computacionales de los procesos industriales, y tien como referencia'l [[desenvolvimientu sostenible]]. Tien la capacidá d'escoyer los meyores métodos y teunoloxíes pa diseñar y desenvolver de forma integral un productu o procesu, faciéndolo más compactu, de menor costu, con valor amestáu nel so funcionalidad, calidá y desempeñu. El so enfoque principal ye l'automatización industrial, la innovación nel diseñu y la construcción de dispositivos y máquines intelixentes.<ref>[http://www.utp.edu.co/php/revistes/ScientiaEtTechnica/docsFTP/122935421-426.pdf]</ref> Un '''inxenieru mecatrónico''' capacítase para: * Diseñar, construyir ya implementar productos y sistemes mecatrónicos pa satisfaer necesidaes emerxentes, sol compromisu éticu del so impautu económicu, social, ambiental y políticu. * Xenerar soluciones basaes na creatividá, innovación y meyora continua de sistemes de control y automatización de procesos industriales. * Sofitar a la competitividá de les empreses al traviés de l'automatización de procesos. * Evaluar, escoyer ya integrar dispositivos y máquines mecatrónicas, tales como robots, tornos de control numbéricu, controladores lóxicos programables, ordenadores industriales, ente otros, pal meyoramientu de procesos industriales de manufactura. * Dirixir equipos de trabayu multidisciplinario.<ref>http://www.colombiaaprende.edu.co/html/estudiantesuperior/1608/article-87762.html</ref> Nel plan d'estudios de la inxeniería mecatrónica usualmente atópase: * '''Matemátiques''': [[lóxica matemática|lóxica Matemática]] y [[conxuntu|conxuntos]], [[cálculu infinitesimal|cálculu diferencial ya integral]], [[álxebra llinial]], [[cálculu vectorial]], [[ecuación diferencial|ecuaciones diferenciales]], [[analís complexu|variable complexa]], [[probabilidá]] y [[estadística]], [[analís numbéricu|métodos numbéricos]]. * '''Física''': [[mecánica clásica]], [[lletricidá]] y [[magnetismu]], [[termodinámica]], [[óptica]], [[estática (mecánica)|estática]], [[cinemática]] y [[mecánica del sólidu ríxidu|dinámica de cuerpu ríxidu]], [[mecánica de fluyíos]]. * '''Llétrica y electrónica''': [[electrónica dixital]], [[electrónica analóxica]], [[filtru electrónicu|filtros electrónicos]], [[circuitos llétricos nel dominiu del tiempu y frecuencia]], [[sistema enfiñíu|sistemes enfiñíos]], [[procesamientu dixital de señales]], [[electrónica de potencia]], [[sensores y actuadores]], [[sistemes electromecánicos]]. * '''Computación''': [[programación estructurada]], [[programación empobinada a oxetos]], [[sistemes en tiempu real]], [[computación concurrente|programación concurrente]], [[simulación de sistemes]]. * '''Inxeniería mecánica''': [[ciencia ya inxeniería de materiales]], [[resistencia de materiales|mecánica de materiales]], [[procesos de manufactura]], [[Diseñu asistíu por ordenador diseñu asistíu por ordenador (CAD)]], [[manufactura integrada por ordenador (CAM)]], [[elementu finito (CAI)]], [[analís y síntesis de mecanismos]], [[diseñu d'elementos de máquines]], [[neumática ya hidráulica]], [[vibraciones mecániques]], [[caltenimientu preventivu y correctivu]]. * '''Control automáticu''': [[sistemes lliniales enfoque clásicu]], [[sistemes lliniales enfoque modernu]], [[sistemes lliniales dixitales enfoque clásicu y modernu]], [[sistemes non lliniales]], [[identificación de sistemes]]. * '''Mecatrónica''': [[diseñu mecatrónico]], [[robótica]], [[optimización n'inxeniería]], [[sistemes de manufactura flexible]], [[automatización industrial|automatización]], [[control de sistemes mecatrónicos]]. * '''Inxeniería industrial''': [[contabilidá de costos]], [[inxeniería económica]], [[alministración|alministración d'empreses]], [[alministración de proyeutos]], [[investigación d'operaciones]], [[sistemes calidable]], [[desenvolvimientu sostenible|desenvolvimientu sustentable]], [[teunoloxía]] y [[mediu ambiente]]. * '''Especialidá''': L'estudiante d'inxeniería en mecatrónica tien de tener un grupu de materies optatives que-y dexen ser especialista en dalgún campu d'aplicación de la mecatrónica. Asina, si l'estudiante desea siguir con estudios de posgráu o trabayar, va tener una formación sólida. La especialidá tien de contener componentes importantes de teoría y práutica, converxendo a un proyeutu que va dar como resultáu patentes y publicaciones científiques. == Usu útil == Entendiendo que la mecatrónica toma disciplines bien amplies y complexes puede dicise que tien munchos campos d'aplicación. Ello ye que la mecatrónica pretende ser esa disciplina o Inxeniería na que los productos fabríquense teniendo en cuenta toles inxenieríes y nun tando dixebraes como tradicionalmente. El so puntu fuerte ye la versatilidad pa crear meyores productos, procesos o sistemes. La Mecatrónica nun ye un conceutu nuevu o una inxeniera nueva, sinón, la síntesis de ciertes árees d'inxeniería. ;El so principal oxetivu ye cubrir ciertes necesidaes como: *Automatizar la maquinaria: asina se consigue que seya '''axilosu, granible,fiable,segura y de bona calidá ''' *Creación de productos intelixentes: que sobremanera respuenden a les necesidaes del ser humanu. *Qu'haya harmonía ente componentes mecánicos y electrónicos (hasta agora la mecánica y la electrónica nun remanaben los mesmos términos lo qu'enzancaba los procesos de fabricación o arreglu de distintos equipos). ;Les principales industries qu'utilicen la mecatrónica son: *Empreses de la Industria de l'Automatización: empreses qu'utilicen sistemes o elementos computarizados y electromecánicos pa controlar maquinaries y/o procesos industriales. *Empreses de la Industria de Manufactura Flexible: aquelles que se dediquen a fabricar sistemes o componentes llétricos o electrónicos de forma automática. Poro, la mecatrónica puede aplicase a munchos campos, dende la medicina hasta la minería, pasando pola industria farmacéutica, industria mecánico, automovilística, testil, comunicaciones, alimentación, comerciu… y un llargu etcétera. La fabricación de productos como robots, automóviles, órganos humanos biónicos, naves aeroespaciales, aviones, etc., tán basaos yá nesta disciplina. == Campu ocupacional == El campu ocupacional actual del '''inxenieru en mecatrónica''' ta n'empreses de la industria automovilística, manufacturera, petroquímica, metal-mecánico, alimentos y electromecánica, realizando sobremanera actividaes de diseñu, manufactura, programación de componentes y sistemes industriales y equipu especializáu, según na promoción y activación d'empreses de servicios profesionales.<ref>[http://www.ingenieria.upiita.ipn.mx/index.php/ufierta-educativa/16-ingenieria-mecatronica/41-campu-ocupacional]</ref> *Automatización: na gran mayoría de les empreses del sector industrial, comercial y de servicios onde s'utiliza con mayor incidencia los medios electrónicos y d'automatización; exerciendo l'oficiu n'empreses de tipu: minera, manufactura, lletricidá, comerciu, comunicaciones y servicios; coles mesmes, por cuenta propia puede desenvolver l'actividá profesional en xestión d'empreses, executando llibremente servicios específicos riquíos polos veceros.<ref name="uttn">[https://web.archive.org/web/20100512193555/http://www.uttn.edu.mx/carreres/riolo.asp]</ref> *Manufactura flexible: empreses dedicaes a la fabricación de sistemes y componentes llétricos o electrónicos. Empreses dedicaes a integrar proyeutos d'automatización de procesos. Área de caltenimientu de sistemes automatizados en: Industries químiques, farmacéutiques, tresformamientu de la madera, metal mecánico, automotriz, testil y de la confección, procesu d'alimentos, sector llétricu, empreses dedicaes a apurrir servicios xenerales especializaos.<ref name="uttn" /> == Historia == {{referencies|t=20140228015549}} La mecatrónica tien como antecedentes inmediatos a la investigación nel área de cibernética realizada en 1936 por [[Alan Turing]], en 1948 por [[Norbert Wiener]] y [[Morthy]], les máquines de control numbéricu, desenvueltes primeramente en 1946 por [[George Devol]], los remanadores, yá sían teleoperados, en 1951 por [[Goertz]], o robotizados, en 1954 por Devol, y los autómates programables, desenvueltos por [[Bedford Associates]] en 1968. En 1969, [[Tetsuro Mori]], inxenieru de la empresa xaponesa Yaskawa Electric Co., acuña'l términu ''mecatrónica'', y en 1971 otorgar el derechu de marca. En 1982 Yaskawa dexa'l llibre usu del términu. Nos [[Años 1970|años setenta]], la mecatrónica ocupóse principalmente de la teunoloxía de [[servomecanismos]] usada en productos como puertes automátiques, máquines automátiques d'autoserviciu y cámares "autu-focus". Nesti enfoque llueu s'aplicaron métodos avanzaos de control. Nos [[Años 1980|años ochenta]], cuando la teunoloxía de la información foi introducida, los inxenieros empezaron a incluyir [[microprocesador]]es nos sistemes mecánicos p'ameyorar el so desempeñu. Les máquines de control numbéricu y los robots volviéronse más compactos, ente que les aplicaciones automotrices como los mandos electrónicos del motor y los sistemes anticerrado y frenando fixéronse estenses. Polos [[Años 1990|años noventa]], amestóse la teunoloxía de comunicaciones, creando productos que podíen conectase n'amplies redes. Esta meyora fixo posibles funciones como la operación remota de remanadores robóticos. Coles mesmes, tán usándose novedosos [[microsensores]] y [[microactuadores]] en nuevos productos. Los sistemes microelectromecánicos como los diminutos [[acelerómetros]] de [[siliciu]] qu'activen les bolses d'aire de los [[automóvil|automóviles]]. == Educación == En munchos países hai instituciones qu'ufierten carreres de pregrado y posgráu en mecatrónica como lo son [[Nueva Zelanda]], [[Australia]],<ref>[http://www.engineering.uq.edu.au/mechatronic "University of Queensland - Bachelor of Engineering (Mechatronics)", accessed 12 January 2011]</ref> [[Canadá]],<ref>{{Cita web|url=http://www.mme.uwaterloo.ca/undergrad/mechatronics/home.html|títulu=Welcome to Mechatronics Engineering|fechaaccesu=30 de mayu de 2011|autor=Mechanical and Mechatronics Engineering Department|editorial=University of Waterloo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716071158/http://www.mme.uwaterloo.ca/undergrad/mechatronics/home.html|fechaarchivu=2011-07-16}}</ref><ref>[http://www.cas.mcmaster.ca/cas/0template1.php?902/ "McMaster University - Mechatronics Engineering", accessed 2 Jan 2011]</ref> [[Arxentina]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120710120451/http://www.fices.unsl.edu.ar/plan-im-11.htm]</ref> [[Chile]],<ref>{{Cita web |url=http://www.utalca.cl/link.cgi//CarrerasPregrado/2125 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121007044445/http://www.utalca.cl/link.cgi/CarrerasPregrado/2125 |fechaarchivu=2012-10-07 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130209200833/http://www.uta.cl/prontus_uta/site/artic/20080810/pags/20080810224339.html]</ref> [[Bolivia]],<ref>{{Cita web |url=http://www.ucb.edu.bo/Nacional/Forms/Index.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110101060155/http://www.ucb.edu.bo/Nacional/Forms/Index.aspx |fechaarchivu=2011-01-01 }}</ref>[[Brasil]],<ref>[http://www.unb.br/aluno_de_graduacao/cursos/engenharia_mecatronica]</ref><ref>[http://www.eesc.usp.br/coc-mecatronica/home.php]</ref><ref>[http://vestibular.brasilescola.com/guia-de-profissoes/engenharia-mecatronica.htm]</ref>[[Colombia]],<ref>[http://www.unal.edu.co/dirnalpre/programes/i_me2_bo.html National University of Colombia - Engineering Faculty]</ref><ref>[http://www.unipiloto.edu.co/programes/pregrado/ingenieria-mecatronica/ Universidá Piloto de Colombia]</ref>[[Perú]],<ref>[https://www.utp.edu.pe/carreres/carreres-ingenieria/ingenieria-mecatronica]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.urp.edu.pe/ingenieria.mecatronica/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180809152800/http://www.urp.edu.pe/ingenieria.mecatronica/ |fechaarchivu=2018-08-09 }}</ref><ref>[http://www.fim.uni.edu.pe/escueles.html]</ref><ref>http://www.zonaescolar.pucp.edu.pe/facultá-de-ciencies-y-ingenieria/ingenieria-mecatronica-]</ref>[[Ecuador]],<ref>[http://www.ute.edu.ec/default.aspx?idCategoria=128&idSeccion=80]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.espe.edu.ec/portal/portal/main.do?sectionCode=1257 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140426232858/http://www.espe.edu.ec/portal/portal/main.do?sectionCode=1257 |fechaarchivu=2014-04-26 }}</ref><ref>[http://www.uide.edu.ec/SITE/carreres.php?ID=18&fID=11]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120813175826/http://www.utn.edu.ec/fica/carreres/mecatronica/]</ref>[[Paraguái]],<ref>[http://www.ing.una.py/plantiya.php?cod=carrera-mecatronica-info]</ref>[[Venezuela]],<ref>{{Cita web |url=http://www.unexpo.edu.ve/principal/paginas/pregrado |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120730000658/http://www.unexpo.edu.ve/principal/paginas/pregrado |fechaarchivu=2012-07-30 }}</ref> [[República Checa]], [[Dinamarca]],<ref>[http://www.sdu.dk/Uddannelse/Diplomingenioer/Mekatronik "University of Southern Denmark - BEng in Mechatronics" (Bachelor | Master), accessed 16 May 2011]</ref> [[Francia]],<ref>[http://www.isty.uvsq.fr/cycle-ingenieur-mecatronique-68277.kjsp?RH=ISTY-FR&RF=1269540150711 "Institut des Sciences et Techniques des Yvelines"]</ref> [[Alemaña]],<ref>[http://www2.uni-siegen.de/mechatronics/ "University of Siegen - Mechatronics (Master)", accessed 1 March 2011]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110927103504/http://www.fh-aachen.de/8575.html?L=1 "Aachen University of Applied Sciences - Mechatronics (Master)", accessed 12 Dec 2010]</ref> [[Hondures]],<ref>[http://www.unitec.edu/academicos/ingenierias/mecatronica/]</ref> [[Hungría]],<ref>[http://bgk.uni-obuda.hu/index.php?sid=kepzeseink&pid=mechatronics_eng]</ref> [[India]], [[Irán]],<ref>[http://mech.sharif.edu/~web/pages.php?section=pages&content=146 "Sharif University of Technology, Master of Science Program in Mechartronics Engineering", accessed 11 May 2011]</ref> [[Irlanda]],<ref>{{Cita web |url=http://www.dcu.ie/prospective/deginfo.php?classname=ME |títulu="Dublin City University - B.Eng. in Mechatronic Engineering (Bachelor Honours Degree)", accessed 02 February 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140427010801/http://www.dcu.ie/prospective/deginfo.php?classname=ME |fechaarchivu=2014-04-27 }}</ref> [[Islandia]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120630145221/http://www.ru.is/tvd/grunnnam/verkfraedi/hataekniverkfraedi-bsc/ "University of Reykjavik - Bachelor of Engineering (Mechatronics)", consultada 12 de xineru de 2011]</ref> [[Xapón]], [[Xordania]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120718093247/http://www.fet.edu.jo/Academic%20_Departments/Mechatronics%20Engineering%20Department.htm]</ref> [[Malasia]],<ref>{{Cita web |url=http://www.kbu.edu.my/schools-centres/engineering-computing/diploma-in-mechatronics/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120615091018/http://www.kbu.edu.my/schools-centres/engineering-computing/diploma-in-mechatronics/ |fechaarchivu=2012-06-15 }}</ref> [[Méxicu]],<ref>[http://www.ues.mx/pagina.aspx?p=92&s=3# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614122457/http://www.ues.mx/pagina.aspx?p=92&s=3 |date=2017-06-14 }} "Universidá Estatal de Sonora", consultada'l 19 de xunu de 2017.</ref><ref>[http://www.fime.uanl.mx/inxenieru_mecatronica.php]</ref><ref>[http://www.itesm.edu/wps/wcm/connect/itesm/tecnologico+de+monterrey/carreres+profesionales/areas+de+estudiu/ingenieria+y+ciencies/imt]</ref><ref>[http://www.ingenieria.unam.mx/paginas/Carreres/ingenieriaMecatronica/ingMecatronica_Desc.php]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120526045642/http://www.uaq.mx/ofertaeducativa/ingenieria/ing_elec.html]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120422145659/http://www.uaq.mx/ofertaeducativa/ingenieria/ing_autu.html]</ref> [[Noruega]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120826051600/http://www.uia.no/en/portals/about_the_university/engineering_and_science/-_engineering/-_-_mechatronics/-_-_master_in_mechatronics "University of Agder - Master in Mechatronics" (Bachelor | Master | PhD.), consultada 16 de mayu de 2011]</ref> [[Paquistán]],<ref>[http://www.au.edu.pk/be_mechatronics.aspx]</ref><ref>[http://www.nust.edu.pk]</ref> [[Polonia]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120512220726/http://eng.pw.edu.pl/Faculties/Faculty-of-Mechatronics]</ref> [[Portugal]],<ref>[http://www.estudar.uevora.pt/Ufierta/llicenciatures/curso/(codigo)/156]</ref> [[Singapur]], [[Eslovenia]], [[España]], [[Sudáfrica]], [[Suecia]],<ref>[https://web.archive.org/web/20111015025942/http://www.chalmers.se/en/education/programmes/masters-info/Pages/Systems,-control-and-mechatronics.aspx "Chalmers University of Technology - System, Control and Mechatronics", consultada 12 d'avientu de 2010]</ref> [[Turquía]], [[Reinu Xuníu]],<ref>{{Cita web |url=http://www.dundee.ac.uk/mecheng/ |títulu="University of Dundee - Mechanical Engineering & Mechatronics", consultada 12 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120629180348/http://www.dundee.ac.uk/mecheng/ |fechaarchivu=2012-06-29 }}</ref> [[Estaos Xuníos]],<ref>{{Cita web |url=http://webs.purduecal.edu/et/eng-tech/mtb-degree/ |títulu="University of Purdue at Calumet", consultada 22 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120731104757/http://webs.purduecal.edu/et/eng-tech/mtb-degree/ |fechaarchivu=2012-07-31 }}</ref><ref>[http://www.spsu.edu/mechatronics/ "Southern Polytechnic State University - Bachelor of Science in Mechatronics Engineering Degree", consultada 22 de mayu de 2012]</ref><ref>[http://www.csuchico.edu/catalog//engr/MECANONEBS.html "California State University, Chicu - Bachelor of Science in Mechatronic Engineering", consultada 22 de mayu de 2012]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120812021937/http://www.ltu.edu/engineering/mechanical/mechatronics.asp "Lawrence Technological University - Master of Science in Mechatronic Systems Engineering", consultada 22 de mayu de 2012]</ref> [[Costa Rica]],<ref>[http://www.tec.ac.cr/sitio/Docencia/electronica/Paginas/ing-mecatronica.aspx]</ref> [[El Salvador]],<ref>[http://www.udb.edu.sv/udb/index.php/pagina/ver/listado_carreres]</ref> [[República Dominicana]],<ref>[https://web.archive.org/web/20121019220210/http://intec.edu.do/ufierta-academica/areas/ingenieria/carreres-y-programes/grau/ingenieria-mecatronica-imc]</ref> [[Guatemala]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130205012633/http://www.umg.edu.gt/Facultaes/index.php/ingenieria/carreres/]</ref> y [[Panamá]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ulat.ac.pa/es/facultades/fact_cien_comput.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140218010245/http://www.ulat.ac.pa/es/facultades/fact_cien_comput.php |fechaarchivu=2014-02-18 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.up.ac.pa/portalup/FacIngenieria.aspx?submenu=950 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180526010838/http://www.up.ac.pa/portalup/FacIngenieria.aspx?submenu=950 |fechaarchivu=2018-05-26 }}</ref> == Ver tamién == * [[Inxeniería de control]] * [[Inxeniería informática]] * [[Electrónica]] * [[Inxeniería de sistemes]] * [[Inxeniería electrónica]] * [[Mecánica]] * [[Inxeniería mecánica]] * [[inxeniería electromecánica]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Ingeniería mecatrónica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Inxeniería|Mecatronica]] [[Categoría:Inxeniería electrónica]] [[Categoría:Inxeniería mecánica]] 5l1lvg81n3brfji9l2piudko2tyu87e 0 138323 4493607 4399061 2026-05-17T18:03:22Z Omarete 35 new key for [[Category:Viaxe]]: "*" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493607 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} '''Viaxe''' ye'l cambéu nel allugamientu de les persones que se realiza al traviés de los medios de [[tresporte]], yá sían mecánicos o de tracción animal, o'l viaxe realizáu puramente a cuerpu. Los viaxes pueden ser llevaos a cabu por [[diversión|recreación]] (como parte del [[turismu]] o pa visitar [[amistá|amigos]] y [[familia]]), pero tamién por munches otres razones, como la [[arte|práctico artística]] o la [[migración humana|migración]], pa fuxir d'una [[guerra]], por motivos de [[salú]], etc. Nos países desenvueltos esiste una peramplia rede de tresporte públicu a tolos niveles, nel ámbitu de la mesma ciudá, dientro d'una nación y de xacíu de forma internacional, cubierta principalmente pol [[ferrocarril]] y l'[[aviación]], o con vehículos apropiaos al traviés de [[cai]]s, [[carretera|carreteres]], y [[Camín rural|caminos]]. Puede viaxase al traviés del cielu, como pue ser el casu de dirixibles, helicópteros, aviones, globos... al traviés del océanu, ríos y mares, por aciu embarcaciones, en fondures submarines por aciu el submarín (anque ye un vehículu primordialmente de guerra), pel espaciu por aciu cohetes espaciales y tresbordadores, y el más estendíu, per tierra, principalmente polos tramu asfaltaos pol home (carreteres), casi puramente col usu de dalgún vehículu (automóvil, autocar, bicicleta...), según en trenes usando la rede de ferrocarril. == Viaxes y turismu == Munchos estudios determinaron que'l turismu y los viaxes tuvieron históricamente amestaos. Sicasí, a diferencia d'otros tipos de desplazamientu, el turismu adquier una naturaleza comercial. El viaxe turísticu sería consecuencia d'un aumentu nel tiempu llibre y de meyores salariales producíes poles lluches sindicales y la meyora teunolóxica en materia de movilidá.<ref>Pastoriza, Y. (2011): ''La conquista de les vacaciones, curtia historia del turismu n'Arxentina''. Buenos Aires: Edhasa, 2011.</ref><ref>Wallingre, N. (2007): ''Historia del turismu arxentín''. Buenos Aires: Ediciones Turístiques, 2007.</ref><ref>Woodside, A. G., y King, R. I. (2001): «An updated model of travel and tourism purchase-consumption systems», artículu na revista ''Journal of Travel & Tourism Marketing'', 10 (1), páxs.&nbsp;3-27.</ref><ref>Guzmán, L. F. J. (1986): ''Teoría turística: un enfoque integral del fechu social''. Bogotá: Universidá Externado de Colombia, 1986.</ref> Esta visión lleva a cuestionar la idea de qu'antes de la [[modernidá]] esistieren práutiques turístiques n'otres sociedaes o civilizaciones yá estinguíes. Hai pruebes abondes p'afirmar qu'otres civilizaciones tuvieron les sos propies práutiques turístiques, al marxe del turismu modernu. Dellos académicos -como [[Teodoro Mommsen]]- afirmen que'l primera turista na Historia foi l'emperador romanu [[Adriano]], quien nació en [[Italica]] na romana [[Hiberia]] y percorrió colos sos viaxes tolos rincones del so imperiu (vease [[Adriano#Viaxes]]). == Ver tamién == * [[Axencia de viaxes]] * [[Albergue xuvenil]] * [[Estación turística]] * [[Hostal]] * [[Hostelería]] * [[Mochileru]] * [[Vuelu espacial]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Viaje}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Viaxe|*]] nou4j50r09kbakvi4v1fjztth5hj414 0 140027 4493806 3794665 2026-05-18T05:54:36Z Limotecariu 735 4493806 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20220214151819}} {{ficha de fuercies armaes | nome = Fuercies Armaes d'Iraq | imaxe = [[Ficheru:Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg|150px]] | títulu = | cuerpo = {{nowrap|[[Ficheru:Iraqi Ground Forces Flag.svg|25px]]&nbsp;[[Exércitu d'Iraq|Exércitu de Tierra]]}}<br /> {{nowrap|[[Ficheru:Flag of the Iraqi Navy.svg|22px]]&nbsp;[[Armada Irakí|Armada]]}}<br /> {{nowrap|[[Ficheru:Flag of the Iraqi Air Force.svg|25px]]&nbsp;[[Fuercia Aérea Iraquín|Exércitu del Aire]]}}<br /> {{nowrap|[[Ficheru:Iraqi Air Defence Command Flag.svg|25px]]&nbsp;[[Defensa Aérea Irakí|Defensa Aérea]]}}<br /> {{nowrap|[[Ficheru:Special Operations Iraq Flag.svg|23px]]&nbsp;[[Fuercies Iraquines d'Operaciones Especiales|Fuercies d'Operaciones Especiales]]}} | títulu_comandante_xefe= Mandu supremu | comandante_xefe= [[Haider al-Abadi]] | ministru = Sadun al-Dulaimi | títulu_ministru= Ministru de Defensa comandante = Babaker Shawkat B. Zebari | títulu_comandante = Xefe d'Estáu Mayor | activu = 271.500 | reserva = 528.000 | edá = 18-49 | cantidá = |url = |títulu = | PIB = |provisores_nacionales= |provisores_estranxeros= {{collapsible list |títulu=&nbsp; |{{USA}} |{{RUS}} |{{UKR}} |{{FRA}} |{{GRE}} |{{BUL}} |{{SRB}} |{{ROM}} |{{POL}} |{{CZE}} |{{ITA}} |{{GBR}} |{{HUN}} |{{JOR}}}} |importaciones = |esportaciones = |historia = [[Guerra anglu-iraquina]]<br>[[Guerra árabe-israelina de 1948]]<br>[[Guerra de los Seis Díes]]<br>[[Guerra de Yom Kippur]]<br>[[Guerra Irán-Iraq]]<br>[[Operación Ópera]]<br> [[Guerra del Golfu]]<br>[[Zones d'esclusión aérea n'Iraq]]<br>[[Revueltes n'Iraq de 1991]]<br>[[Operación Apurrir Confort]]<br>[[Operación Foín del Desiertu]]<br>[[Guerra d'Iraq]]<br>[[Insurxencia iraquina (Etapa post Estaos Xuníos)|Insurxencia post-guerra]]<br>[[Guerra contra l'Estáu Islámicu de 2014|Guerra contra'l Y.I.]] |categoríes = }} Les '''Fuercies Armaes Irakíes''' son el cuerpu [[militar]] oficial de la [[República d'Iraq]]. Los sos principales cuerpos son l'[[Exércitu d'Iraq|Exércitu de Tierra]], l'[[Armada irakí|Armada]], la [[Fuercia Aérea Iraquina|Fuercia Aérea]] y les Fuercies Especiales. L'ente foi fundáu en [[1921]], anque sufrió una fonda remodelación en [[2003]], tres la cayida del réxime de [[Sadam Husein]] mientres la [[Guerra d'Iraq]]. Les fuercies son alministraes pol [[Ministeriu de Defensa]] y tienen el so cuartel xeneral na capital del país, [[Bagdag]]. Anguaño tienen un alcuerdu de cooperación col [[Exércitu de los Estaos Xuníos]], quien-yos aproven de material, y entrénen-yos en táctiques militares. Les fuercies irakíes tienen un llargu historial de conflictos, participando en 6 [[golpes d'estáu]]. El so primer escenariu armáu foi la [[Guerra anglu-iraquina|Guerra anglu iraki]] de [[1941]]. Llucharon contra [[Israel]] nes guerres [[Guerra árabe-israelina de 1948|árabe-israelín de 1948]]], la de [[Guerra de los Seis Díes|los Seis Díes]] en [[1967]] y la del [[Guerra de Yom Kippur|Yom Kippur]] en [[1973]]. Tuvieron asina mesmu delles guerres contra los [[Kurdistán iraquín|grupos curdos]] del norte mientres los [[años 1970]]. Darréu vivieron una llarga y [[Guerra Irano-iraquina|sangrienta guerra]] contra'l so vecín [[Irán]], que duró ente [[1980]]-[[1988]], mientres la cual fueron acusaos de provocar un [[xenocidiu]] curdu. En [[1990]] perpetaron la [[Invasión de Kuwait]], que dio lugar meses más tarde a la [[Guerra del Golfu]]. Mientres los [[años 1990]] encararon conflictos por cuenta de les [[Zones d'esclusión aérea n'Iraq|zones d'esclusión aérea]], y vivieron la intensa [[Guerra d'Iraq]] na que'l réxime de Husein foi derrocáu. Tres el cambéu de réxime, collaboraron cola [[Fuercia Multinacional Iraq|coalición internacional]] na llucha contra la [[Insurxencia iraquina|insurxencia]] yihadista, y anguaño tán en guerra [[Guerra contra l'Estáu Islámicu de 2014|contra l'Estáu Islámicu]]. == Estructura == Oficialmente, les fuercies armaes iraquines componer del exércitu de tierra, la fuercia aérea, la marina y les fuercies d'operaciones especiales. Les fuercies son alministraes pol ministeriu de defensa. Dende la [[Guerra d'Iraq|invasión per parte d'Estaos Xuníos a Iraq]], el país norteamericanu collaboró cola so reconstrucción, con asistencia de les [[Fuercies Armaes d'Estaos Xuníos|fuercies armaes d'Estaos Xuníos]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20090613161957/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,3293/type,1/ Distribución de les fuercies armaes iraquines en 2006, por Anthony H. Cordesman y William D. Sullivan (inglés)] * [http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/11/20051130.html Fact Sheet: Entrenando les fuercies de seguridá iraquines, La casa blanca (inglés)] {{Tradubot|Fuerzas Armadas Iraquíes}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fuercies armaes d'Iraq]] [[Categoría:Iraq]] [[Categoría:Fuercies Armaes]] [[Categoría:Guerra d'Iraq]] 0e29sqy3cp9zfcj4oirlps97bneqc4v 0 140041 4493708 4492937 2026-05-18T01:32:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493708 wikitext text/x-wiki {{revisáu}} [[Archivu:Mexican-American border at Nogales.jpg|300px|thumb|Frontera ente [[Nogales (Sonora)|Nogales, Méxicu]] (derecha) y [[Nogales (Arizona)|Nogales, Estaos Xuníos]] (esquierda), apréciense patrulles de frontera del llau d'Estaos Xuníos llistes a detener a los inmigrantes irregulares y la sobrepoblación del llau mexicanu.]] Considérase '''inmigración irregular''' (''inmigración illegal'') al [[movimientu migratoriu]] de persones al traviés de les [[Frontera|fronteres]] ensin atender los requerimientos llegales del país de destín. La persona que s'atopa nesta situación ye un ''inmigrante irregular''. == L'aporte de la inmigración == Dende una visión de llargu plazu esti fenómenu brinda una gran contribución y desenvolvimientu social a los países<ref>https://www.elboletin.com/noticia/158761/nacional/la-inmigracion-mejora-la-economia-del-primer-mundo-y-de-los-paises-en-desarrollo.html</ref>, al permitir la migración social y cultural qu'arriquez la economía y les costumes llocales del país receptor <ref name="inmig">http://www.estudiosdeldesarrollo.mx/coleccion_america_latina/rellaciones-estado1/RelacionesEstado1_11lainmigracion.pdf</ref>. Al pasar el tiempu, los inmigrantes (inclusive los irregulares) acaben asimilándose a la población llocal y fundiéndose con ella<ref name="inmig"/>. El componente demográficu tamién ye importante, por casu, nel casu de dellos países europeos que ven menguada la so población nativa por avieyamientu de la mesma, y reciben de forma llegal o illegal a miles d'inmigrantes pa cubrir les vacantes de trabayu. A pesar del mieu esistente ente gran parte de los ciudadanos d'un país receptor, ciertos estudios de la [[OCDE]]<ref name="inmig2">http://www.oecd.org/fr/publications/como-los-inmigrantes-contribuyen-a-la-economia-de-los-paises-en-desarrollo-9789264291904-es.htm Cómo los inmigrantes contribuyen a la economía de los países en desarrollo</ref> y la [[OIT]]<ref name="inmig2"/> demostraron que la inmigración nun contribúi al aumentu del [[desemplegu]] llocal nin al [[dumping salarial|amenorgamientu de salarios]]. L'estudiu destacaba que los inmigrantes contribúin al aumentu de la demanda nel sector de bienes y servicios nel país destín y beneficia a los sos llugares d'orixe pola cantidá de [[remesa|dinero que se-yos unvia a les families]]. == Les sos condiciones == Pal inmigrante la opción d'abandonar la so [[cultura]], familia y país por un futuru inciertu ye una decisión psicolóxicamente difícil. Namái la toma ante la imposibilidá de llograr un futuru nel so país d'orixe énte'l [[desemplegu]] y la falta d'oportunidaes económiques. La posibilidá d'unviar asina sían unos pocos dólares o euros a les sos families ye lo qu'obliga a miles de persones a tomar esti camín cada añu, entá a cuenta de arriesgar les sos propies vides nel difícil percorríu de la inmigración. Polo xeneral, l'inmigrante irregular tuvo una gran señardá pel so país y la so cultura y pola familia que dexó darrera. Ye peor inda cuando siéntese escorríu poles autoridaes llocales con fines de deportación, lo qu'asocede en munchos casos. La gran mayoría tienen que pagar a una persona por que los ayudar a pasar y tamién, en munchos casos, son [[xenofobia|discriminaos]] y maltrataos polos ciudadanos del país receuptor. Magar que son dos fenómenos amestaos con frecuencia, ye importante estremar el [[Tráficu illegal de persones|tráficu d'inmigrantes]] (''smuggling'' n'inglés) de la [[Trata de persones|trata de seres humanos]]. L'elementu clave del tráficu ye la entrada y permanencia clandestina del inmigrante irregular, ente que na trata, esa facilitación de la entrada ye manipulada p'asegurar la esplotación ([[esplotación sexual|sexual]], [[esplotación llaboral|llaboral]]) del inmigrante. == Midíes aplicaes al respective de la inmigración irregular == === Estaos Xuníos d'América === ==== Patrulla Fronteriza de los Estaos Xuníos ==== En mayu de 1924 enllantóse la [[Patrulla Fronteriza de los Estaos Xuníos]] la que, ente munches otres funciones, nel área d'inmigración illegal, encárgase de: * Detectar y prevenir la entrada illegal d'estranxeros nos Estaos Xuníos. * Torgar el contrabandu d'estranxeros nos Estaos Xuníos. ==== Reformes ==== ===== Llei Migratoria HB56 d'Alabama<ref>http://www.consulmexatlanta.org/consulmex/pdf/temes/HB56-Alabama/ALABAMA_Guia_HB56_Lo_que_los mexicanos_tienen de saber_V6.pdf</ref> ===== Esta llei, qu'entró a valir en mayu de 2011, conseña que la policía pueda investigar y detener a cualquier individuu del que se tenga un “razonable barruntu” de ser un indocumentáu. Consiente tamién que los inmigrantes indocumentaos nun tengan accesu a beneficios públicos. Inclusive, desixe a les escueles públiques y a les empreses que determinen la situación migratoria de los sos alumnos y trabayadores. Nel casu de los alumnos indocumentaos, nun van poder matriculase en nenguna escuela o universidá pública d'Alabama.<ref>{{Cita web |url=http://www.sexenio.com.mx/articulo.php?id=5326 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200604125411/http://www.sexenio.com.mx/articulo.php?id=5326 |fechaarchivu=2020-06-04 }}</ref> ===== Llei Migratoria SB20 de Carolina del Sur<ref>http://inmigracion.about.com/od/Inmigracionporestados/a Llei Restrictiva-De-La-Inmigraci-On-Sb-20-De-Carolina-Del Sur.htm</ref> ===== Entró a valir el 1ᵘ de xineru del 2012 y obliga a les empreses a garantizar que los sos emplegaos cunten con tolos permisos inmigratorios necesarios pa poder trabayar n'Estaos Xuníos. Tamién afita que se tien de verificar l'estatus migratoriu de los estranxeros que tean cumpliendo una conderga nel estáu. === Italia === En 2008, [[Silvio Berlusconi]] aprobó una llei na que la inmigración irregular considerábase un delitu con penes de cárcel.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1014540 Italia criminaliza la inmigración illegal]</ref> === España === En 2010 la llocalidá catalana de [[Vic]] quixo aprobar una llei pa torgar l'[[Padrón municipal d'habitantes|empadronamientu]] a los inmigrantes ensin papeles.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2010/01/13/barcelona/1263387735.html Vich aprueba'l vetu a los 'ensin papeles' col sofitu de CiU, ERC y PSC]</ref> Con esta llei lo que se pretendía, según l'alcalde Josep María Vila d'Abadal, ye avanzar na integración de la inmigración y poner a les persones inmigraes dientro de la comunidá. A la fin el conceyu echóse p'atrás por cuenta de la oposición de l'[[Abogacía del Estáu]].<ref>[http://www.lavanguardia.es/ciudadanos/noticias/20100121/53874958859/vic-empadronara-a-los inmigrantes-ensin-papeles-pero-amuesa-el so-desalcuerdu.html Vich acata "la orde" d'empadronar a los inmigrantes ensin papeles anque amuesa'l so desalcuerdu]</ref> Según la Llei Orgánica 4/2000, los estranxeros van poder esfrutar n'España de los derechos y les llibertaes reconocíos nel Títulu I de la Constitución Española, según lo establecío nos Trataos Internacionales. Les normes relatives a los derechos fundamentales de los estranxeros van ser interpretaes conforme a la [[Declaración Universal de los Derechos Humanos|Declaración Universal de Derechos Humanos]]. Por tanto, entiéndese que los ciudadanos estranxeros van poder exercer los sos derechos nes mesmes condiciones que los ciudadanos españoles. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.europarl.europa.eu/news/public/focus_page/018-47961-033-02-06-902-20090202FCS47946-02-02-2009-2009/default_es.htm "Les sanciones a empresarios que contraten illegales tomen forma na PE"] Artículu de la web del [[Parllamentu Européu]](05/02/09) {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Inmigración]] [[Categoría:Derechu internacional]] [[Categoría:Derechos humanos]] jc4j5cq5ji9573agosrnset55zejztu 0 140558 4493635 4473861 2026-05-17T18:42:19Z Omarete 35 4493635 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Louisville}} {{llocalidá}} '''Louisville''' ([[Alfabetu Fonéticu Internacional|pronunciáu]]: {{AFI|/'luːvil/}}) ye la [[ciudá]] más grande del estáu de [[Kentucky]], [[Estaos Xuníos]]. Tien una población de 699.827 habitantes —considerada la 16ª o 27ª ciudá más grande del país, dependiendo que cálculu s'utiliza pal conteo de la población (ver [[Louisville#Toponimia, población y clasificación|Toponimia, población y clasificación]])—. Atópase sobre la vera izquierda o sur del [[ríu Ohio]], que la dixebra d'[[Indiana]]. L'asentamientu que dempués se convirtió na ciudá de Louisville foi fundáu en [[1778]] por [[George Rogers Clark]] y ta nomada n'honor del Rei [[Lluis XVI]] de [[Francia]]. La mayor fama de Louisville provién de "Los dos minutos más emocionantes nel deporte": el [[Derby de Kentucky]] (''Kentucky Derby''), la carrera de [[caballu|caballos]] que ye parte de la [[Triple Corona (hipismo)|Triple Corona de Caballos Purasangre]], que se lleva a cabu añalmente nesta ciudá, siendo un eventu llargamente televisáu. Louisville ta asitiada na parte nor-central de Kentucky, na frontera de Kentucky ya [[Indiana]] asitiada na única torga natural del [[ríu Ohio]], les [[Tabayones d'Ohio]]. Louisville ye la cabeza del condáu de Jefferson y dende el [[2003]], les llendes de la ciudá son allegantes a los del condáu por cuenta de la fusión ente'l condáu y la ciudá. Yá que inclúi condaos del Sur d'Indiana, l'área metropolitana de Louisville ye usualmente conocida como ''Kentuckiana''.<!-- A resident of Louisville is referred to as a '''Louisvillian'''. --> Anque s'atopa asitiada al sur de los Estaos Xuníos, Louisville ta influyida poles cultures del [[Mediu Oeste]] y del sur, n'ocasiones referir a ella como la ciudá del sur más nortiza o como la ciudá del norte más sureña de los Estaos Xuníos.<ref>{{cita publicación |apellíu=Meyer |nome=David R. |fecha = avientu de 1989 |títulu=Midwestern Industrialization and the American Manufacturing Belt in the Nineteenth Century|revista=The Journal of Economic History |volume=49 |númberu=4 |páxines=921-937 |id= |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0022-0507%28198912%2949%3A4%3C921%3AMIATAM%3Y2.0.CO%3B2-J |fechaaccesu=5 de febreru de 2007}}</ref><ref>{{cita web | url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/?id=louisville-ky-usa | títulu=Emporis:Louisville, KY| mesacceso=6 Feb |fechaaccesu=2007}}</ref> == Xeografía == [[Ficheru:Mississippiriver-new-01.png|thumb|left|Louisville na cuenca del [[ríu Mississippi]].]] Louisville ta asitiada nes coordenaes {{coord|38|15|15|N|85|45|37|W}}. Acordies cola [[Oficina del Censu de los Estaos Xuníos]], la ciudá tien un área total de 1032 [[quilómetru cuadráu|km²]]. 997,38 km² son de tierra y 35 km² (3,38%) son agua.{{datos censu|6}} == Toponimia, población y clasificación == Nel [[censu de población]] del añu [[2000]], Louisville tenía una población de 259.231. Anque yera per primer vegada menor que la de la unión consolidada ciudá-condáu de [[Lexington (Kentucky)|Lexington]] de 260.512. El [[7 de payares]] de 2000 Louisville y el [[Condáu de Jefferson (Kentucky)|Condáu de Jefferson]] aprobaron un referendu pa fundise nun gobiernu consolidáu de ciudá condáu llamáu '''Gobiernu del Condáu Metropolitanu Louisville-Jefferson''' (nome oficial) y '''Louisville Metro''' (nome curtiu oficial), fusión que se concretó'l [[1 de xineru]] de [[2003]]. Esta fusión fizo que Louisville fuera ente los dos la ciudá más grande de nuevu. El [[Departamentu de Censos d'Estaos Xuníos]] dio dos cifres distintos de población, pal condáu consolidáu Louisville-Jefferson llista la población envalorada del 2004 en 699.827 (16a na nación, cola mesma cifra que'l condáu Jefferson);<ref name="census1">[https://web.archive.org/web/20070103202513/https://www.census.gov/popest/cities/files/SUB-EST2005-all.csv Census Population Estimates for 2005] (line 25202)</ref> pal "total" del condáu Louisville-Jefferson llista la cifra de población en 556.429 (27a en población).<ref name="census2">[https://web.archive.org/web/20070103202513/https://www.census.gov/popest/cities/files/SUB-EST2005-all.csv Census Population Estimates for 2005] (line 25466)</ref> El "total" ye una designación que creó'l Departamentu de Censos pa describir la porción del condáu de Louisville-Jefferson que nun inclúi a nenguna de les poblaciones semiindependientes (como [[Anchorage (Kentucky)|Anchorage]], [[Middletown (Kentucky)|Middletown]] o [[Jeffersontown (Kentucky)|Jeffersontown]]).<ref name="census3">[https://web.archive.org/web/20090903221702/https://www.census.gov/popest/geographic/ For what geographic areas does the Census Bureau produz estimates?]</ref> La metodoloxía del censu usa los valores del total pa comparar ciudaes consolidaes contra otres ciudaes pa propósitos d'estadística y categorización, d'ende que la cifra menor que la asitia en llugar 27 ye la cifra oficial reportada pol Departamentu. Sicasí, el llugar 16 sigue siendo l'afirmación oficial del gobiernu de Louisville Metro y de los dirixentes empresariales, amás llargamente espublizada pelos medios locales, inclusive se publicó nos lletreros de caminos nes llendes de la ciudá.<ref>{{cita publicación |nome=Marcus |apellíu=Green |url=http://www.courier-journal.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060623/NEWS01/606230370 |títulu=Argh! City still Non. 26; Census Bureau again clips Louisville's claim to No. 16 |editorial=[[The Courier-Journal]] |fecha=23 de xunu de 2006 |fechaaccesu=23 de xunu de 2006}}</ref> El conglomeráu de Louisville (nun tien de confundir se con ''Louisville Metro''), que tien 1,2 millones d'habitantes, atopar nel llugar 43 de la llista de conglomeraos per númberu d'habitantes. El conglomeráu tamién inclúi dellos condaos del sur d'Indiana. == Relixón == {{AP|Relixón en Louisville, Kentucky}} La relixón en Louisville inclúi instituciones relixoses de delles fes; incluyendo [[cristianismu]], [[xudaísmu]], i[[Islam|slam]], h[[Hinduismu|induísmo]], [[budismu]] y s[[Sikhismu|ikhism]]. == Persones destacaes == {{cat persones}} *[[Muhammad Ali]] (n. 1942), [[boxeador]]. *[[Jennifer Lawrence]] (n. 1990), actriz. *[[Rajon Rondo]] (n. 1986), xugador de baloncestu. {{llocalidaes hermaniaes}} == Ver tamién == {{otros sitios}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Kentucky]] a8cj23sw0b1p0n1ycs2k24tzjr7h1u8 0 140985 4493872 4478446 2026-05-18T11:34:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493872 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20200425162430}} {{persona}} '''James McAvoy''' /ˈmækəvɔɪ/ {{nym}} ye un [[actor]] [[Escocia|escocés]] de [[cine]] y [[teatru]]. A lo llargo de la so carrera participó en numberoses películes como'l drama ganador d'un [[Premiu Óscar|Óscar]] ''[[Atonement (película)|Atonement]]'', el filme d'aventura y fantasía ''[[The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe]]'' y nel drama ''[[The Last King of Scotland]]'', que ta basáu na novela homónima de [[Giles Foden]]. Nel 2003 apaeció na miniserie de [[ciencia ficción]] ''[[Fíos de Dune (miniserie)|Fíos de Dune]]''; nel 2006 tuvo una participación secundaria na comedia romántica ''[[Penelope (2006)|Penelope]]'' y nel 2007 interpretó'l papel de Thomas Lefroy nel drama románticu ''[[Becoming Jane]]''. Tamién desempeñó'l papel protagonista en ''[[Wanted (película)|Wanted]]'', con [[Angelina Jolie]], película d'aición empobinada por [[Timur Bekmambetov]] y basada nel cómic [[Wanted (cómic)|homónimu]] del autor [[Mark Millar]]. Tamién foi protagonista na película de 2011 ''[[X-Men: First Class]]'' como [[Charles Xavier]], papel que repitió nes sos secueles ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' (2014) y ''[[X-Men: Apocalipsis]]'' (2016). == Biografía == ===Infancia y mocedá=== James McAvoy nació nel distritu históricu de Scotstoun, [[Escocia]].<ref>{{cita web|url =http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2006/09/30/bfmcav30.xml |títulu = A young actor creating a buzz|fechaaccesu = 8 de xunetu de 2008 |apellíu =Hiscok |nome =John |fecha =30 de setiembre de 2006 |fecha = setiembre de 2006 |editorial =Telegraph |idioma =inglés }}</ref> El so padre ye James McAvoy, un constructor, y la so madre ye Elizabeth Johnstone (apellíu de soltera), una enfermera psiquiátrica.<ref>{{cita web|url =http://www.nj.com/entertainment/tv/index.ssf/2008/06/mcavoy_breaks_out_with_popcorn.html |títulu =McAvoy breaks out with popcorn flick |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |apellíu =Venutolo |nome =Anthony |fecha =28 de xunu |fecha = xunu de 2008 |editorial =New Jersey On-Line |idioma =inglés }}</ref><ref name="tiscali">{{cita web|url =http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/james-mcavoy/biography/166?page=11 |títulu =James Mcavoy - Biography |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |editorial =Tiscali |idioma =inglés }}</ref> Los sos padres divorciáronse cuando tenía siete años d'edá, y dende entós vivió colos sos güelos maternos, Mary y James Johnstone nel área de Drumchapel en [[Glasgow]].<ref name="tiscali"/> La so madre vivió con él por periodos intermitentes y dende la so mocedá nun tuvo contautu col so padre.<ref>{{cita web|url =http://www.guardian.co.uk/film/2006/oct/15/features.magacín |títulu =The real McAvoy |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |apellíu =Lane |nome =Harriet |fecha =15 d'ochobre de 2006 |fecha = ochobre de 2006 |editorial =Guardian |idioma =inglés }}</ref> Estudió na secundaria St. Thomas Aquinas Secondary School en Jordanhill, Glasgow, un colexu católicu, y por un tiempu consideró la idea de ser sacerdote.<ref>{{cita publicación | apellíu= | nome= | coautor= | títulu=A young actor creating a buzz | publicación= | páxina= | idioma= | editorial=Telegraph.co.uk | fecha=30 de setiembre de 2006 | url =http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2006/09/30/bfmcav30.xml | fechaaccesu=19 d'agostu de 2010 }}</ref><ref>{{cita publicación | apellíu= | nome= | coautor= | títulu=Trying to be good | publicación= | páxina= | idioma= | editorial=''The Guardian'' | fecha=26 de payares de 2005 | url =http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,1650947,00.html | fechaaccesu=19 d'agostu de 2010}}</ref> Tuvo nel PACE Youth Theatre por más de seis años,<ref>{{cita web |url =http://www.pacetheatre.com/YouthTheatre/pastmembers.asp |títulu =Past members |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |editorial =PACE Theatre Company |idioma =inglés |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20120204140711/http://www.pacetheatre.com/YouthTheatre/pastmembers.asp |fechaarchivu =4 de febreru de 2012 }}</ref> entrenáu por Mhari Gilbert, y graduóse de la ''Royal Scottish Academy of Music and Drama'' en 2000. La so hermana, Joy McAvoy, ye cantante. ===Carrera=== [[Ficheru:JamesMcAvoyTIFFSept10.jpg|thumb|150px|derecha|McAvoy nel [[Festival Internacional de Cine de Toronto]] de 2010.]] N'interpretando a Dan na aclamada serie de Paul Abbot ''State of Play'', en [[2003]] fixo'l papel de [[Leto II]] na miniserie de ciencia-ficción ''[[Fíos de Dune (miniserie)|Los Fíos de Dune]]''. Esi mesmu añu protagonizó ''Bright Young Things'', el debú como direutor de [[Stephen Fry]], y en [[2004]] pol so papel na serie ''[[Shameless]]'' recibió una nominación como meyor actor novel nos British Comedy Awards. Na película ''«Baillo Per Dientro»'', ganadora del premiu del públicu nel [[Festival de Cine d'Edimburgu]], James McAvoy interpretó a Rory O’Shea, un mozu irlandés con distrofia muscular, papel que-y valió una nominación como meyor actor británicu del ''London Film Critics Circle''. Tamién participó en ''[[Wimbledon (película)|Wimbledon]]'', xunto a [[Kirsten Dunst]] y [[Paul Bettany]], y na película de fantasía ''[[The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe]]'', como'l faunu [[Tumnus]], pola que James McAvoy foi nomáu como meyor actor británicu pol London Film Critics Circle y como meyor actor novel nos [[Premios Empire]] en [[2006]]. Esi mesmu añu ganó'l [[Premiu Orange a la estrella emerxente]] nos [[Premios BAFTA|BAFTA]] y l'Elle Style Award como meyor actor de televisión. Ente los sos papeles de 2006 atópense ''[[The Last King of Scotland]]'', con [[Gillian Anderson]], qu'abrió'l cincuentenu Festival de Cine de [[Londres]], y la comedia romántica ''[[Starter for 10|Starter for Ten]]''. Tamién, actuó xunto a Cristina Ricci, na comedia romántica: «''Penelope»'', que cuntó cola actuación, de la mesma producción de Reese Witherspoon. Nel [[2007]], actuó xunto a [[Anne Hathaway]] na película, ''[[Becoming Jane]]'', basada na vida de la escritora [[Jane Austen]]. Darréu, protagonizó xunto a [[Keira Knightley]] ''[[Atonement (película)|Atonement]]'', dirixida por [[Joe Wright]] y basada na novela homónima d'[[Ian McEwan]] tocante al amor, perdón, y l'arrepentimientu metanes la [[II Guerra Mundial]]. Tres les escelentes crítiques foi nomada al [[Lleón d'Oru]] nel Festival de [[Venecia]], n'avientu de [[2007]], y James recibió la so primer nominación al [[Golden Globe]] como Meyor actor dramáticu. Nel [[2008]] apaeció en ''[[Wanted (película)|Wanted]]'' xunto a [[Morgan Freeman]] y [[Angelina Jolie]]. En 2011 protagonizó la precuela de la saga de [[Serie fílmica de X-Men|X-Men]], nel papel de [[Charles Xavier|Charles Xavier / Profesor X]], xunto a [[Michael Fassbender]] qu'interpretó a [[Magneto (cómic)|Erik Lehnsherr / Magneto]] roles que repetieron en ''[[X-Men: Days of Future Past]]'', y ''[[X-Men: Apocalypse]]'' secueles de la mesma qu'estrenáronse'l [[22 de mayu]] de [[2014]] y el [[20 de mayu]] de [[2016]] . ==Vida privada== [[Ficheru:Anne-Marie DuffJamesMcAvoyBAFTA07.jpg|thumb|right|200px|McAvoy y Anne-Marie Duff nos premios [[Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión|BAFTA]] na [[Royal Opera House]] de Londres. Febreru de 2007.]] McAvoy caltuvo una rellación amorosa con [[Emma Neilson]] dende los 16 años hasta l'añu 2003.<ref>{{cita web|url =http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1031942/Im-short-puny-How-I-sex-symbol.html |títulu =I'm short and puny. How can I be a sex symbol?|fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |apellíu =Donnelly |nome =Gabrielle |fecha =5 de xunetu de 2008 |añu =2008 |editorial =Daily Mail |idioma =inglés }}</ref> A los 27, casóse cola so coestrella de la serie ''[[Shameless]]'', Anne-Marie Duff, que daquella tenía 35 años. La boda celebróse n'ochobre de 2006, y la pareya vivió en Crouch End, [[Londres]].<ref>{{cita web|url =http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/7386142/Actor-James-McAvoy-cant-miss-birth-of-million-dollar-baby.html |títulu =Actor James McAvoy can't miss birth of million dollar baby |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |apellíu =Eden |nome =Richard |fecha =6 de marzu de 2010 |fecha = marzu de 2010 |editorial =Telegraph |idioma =inglés }}</ref> El 26 de xineru de 2010 anunciaron que Duff taba embarazada del so primer fíu y el 16 de xunu dieron la noticia de que'l neñu naciera a principios de branu.<ref>{{cita web|url =http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1246279/Anne-Marie-Duff-39-confirms-pregnancy-husband-James-McAvoy.html |títulu =Glowing Anne-Marie Duff, 39, confirms first pregnancy with husband James McAvoy |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |apellíu =Todd |nome =Ben |fecha =27 de xineru de 2010 |añu =2010 |editorial =Daily Mail |idioma =inglés }}</ref><ref>{{cita web |url =http://www.babychums.com/2010/06/james-mcavoy-and-anne-marie-duff-welcome-a-son/ |títulu =James McAvoy and Anne-Marie Duff Welcome a Son |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |fecha =17 de xunu |añu =2010 |idioma =inglés |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20100820101947/http://www.babychums.com/2010/06/james-mcavoy-and-anne-marie-duff-welcome-a-son/ |fechaarchivu =20 d'agostu de 2010 }}</ref> El 13 de mayu de 2016 McAvoy anunció nun comunicáu'l [[divorciu]] ente él y Anne-Marie Duff.<ref>{{cita web |url =http://www.bekia.es/celebrities/noticias/james-mcavoy-anne-marie-duff-divorcien-10-ano-matrimonio/ |títulu =James McAvoy y Anne-Marie Duff divorciar tres 10 años de matrimoniu |fechaaccesu =18 de xunu de 2016 |fecha =14 de mayu |añu =2016 }}</ref> Dende los 11 años, présta-y la ciencia ficción, afición qu'empezó al traviés de la novela de fantasía épica ''[[El Señor de los Aniellos]]''.<ref>{{cita web |url =http://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/693052801.html?dids=693052801%3A693052801&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Sep+12%2C+2004&author=Edd+McCracken&pub=Sunday+Herald&desc=Game+to+McAvoy%3B+James+McAvoy+talks+to+Edd+McCracken+about+his+latest+movie+Wimbledon.+It%27s+funny%2C+fast+and+has+a+good+old+summer+love+match.+Tim+Henman%2C+eat+your+heart+out&pqatl=google |títulu =Game to McAvoy; James McAvoy talks to Edd McCracken about his latest movie Wimbledon. It's funny, fast and has a good old summer love match. Tim Henman, eat your heart out (Rique suscripción) |fechaaccesu =20 d'agostu de 2010 |apellíu =McCracken |nome =Edd |fecha =setiembre de 2004 |editorial =Sunday Herald |idioma =inglés |urlarchivu =https://archive.today/20130411161936/http://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/693052801.html?dids=693052801:693052801&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+12,+2004&author=Edd+McCracken&pub=Sunday+Herald&desc=Game+to+McAvoy;+James+McAvoy+talks+to+Edd+McCracken+about+his+latest+movie+Wimbledon.+It's+funny,+fast+and+has+a+good+old+summer+love+match.+Tim+Henman,+eat+your+heart+out&pqatl=google |fechaarchivu =2013-04-11 }}</ref> Ye almirador del [[Celtic Football Club]] y manifestó qu'unu de los sos suaños sería interpretar a [[Jimmy Johnstone]], una de les lleendes futbolístiques del equipu.<ref>{{cita web |url =https://www.bbc.co.uk/drama/faz/james_mcavoy.shtml |títulu =James McAvoy |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |autor =BBC |fecha =febreru de 2006 |idioma =inglés |urlarchivu =https://archive.today/20120629155659/https://www.bbc.co.uk/drama/faz/james_mcavoy.shtml |fechaarchivu =29 de xunu de 2012 }}</ref><ref>{{cita web|url =http://www.dailyrecord.co.uk/showbiz/2008/01/06/james-mcavoy-dreams-of-playing-jinky-78057-20275967/ |títulu =James McAvoy Dreams Of Playing Jinky |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |apellíu =McDonald |nome =Toby |fecha =6 de xineru de 2008 |fecha = xineru de 2008 |editorial =Daily Record |idioma =inglés }}</ref> Considérase una persona espiritual pero nun ye un católicu prauticante.<ref>{{cita web|url =http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3655622/A-young-actor-creating-a-buzz.html |títulu =A young actor creating a buzz |fechaaccesu =19 d'agostu de 2010 |apellíu =Hiscock |nome =John |fecha =30 de setiembre de 2006 |fecha = setiembre de 2006 |editorial =Telegraph |idioma =inglés }}</ref> McAvoy asegura que la so participación en Wanted foi novedosa, una y bones él refuga, en cierta forma, la violencia. ==Filmografía== ===Películes=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" !Añu !Película !Personaxe !Notes |- |1995 | ''The Near Room'' | Kevin | |- |rowspan="2"| 1997 | ''Regeneration'' | Anthony Balfour | |- | ''An Angel Passes By '' | Mozu llocal |TV |- | 2000 | ''[[Lorna Doone (película de 2000)|Lorna Doone]]'' | Sarxentu Bloxham | Película producida pola BBC y [[A&E Network|A&E]] |- | 2001 | ''Swimming Pool'' | Mike | Tamién conocida como ''The Pool'' |- | 2002 | ''Bollywood Queen'' | Jay | |- | 2003 | ''Bright Young Things'' | Simon Balcairn | |- |rowspan="3" | 2004 | ''[[Wimbledon (película)|Wimbledon]]'' | Carl Colt | |- | ''[[Cuerdes (película)|Strings]]'' | Hal Tara (Voz) | Versión inglesa |- | ''Baillo per dientro'' | Rory O'Shea | Tamién conocida como ''Rory O'Shea Was Here''<br />Nomáu — London Film Critics Circle Award al meyor actor |- | 2005 | ''[[The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe]]'' | [[Tumnus]], el faunu |Nomáu —[[Premios Empire|Premiu Empire al meyor principiante]]<br />Nomáu — London Film Critics Circle Award al meyor actor secundariu británicu del añu |- |rowspan="3"| 2006 | ''[[The Last King of Scotland]]'' | Dr. Nicholas Garrigan |Premiu BAFTA escocés al meyor actor<br />[[Premiu Orange a la estrella emerxente]]<br />Nomáu — [[BAFTA al meyor actor de repartu]]<br />Nomáu — [[British Independent Film Awards 2006|British Independent Film Award al meyor actor]]<br />Nomáu — [[European Film Awards |European Film Award al meyor actor]]<br />Nomáu — London Film Critics Circle Award al meyor actor |- |''[[Penelope (2006)|Penelope]]'' | Johnny Martin/Max |Estrenada nel [[Festival Internacional de Cine de Toronto]] en 2006. Nos Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu el so estrenu foi nel 2008. |- | ''[[Starter for 10]]'' | Brian Jackson | |- |rowspan="2" | 2007 | ''[[Becoming Jane]]'' | [[Thomas Lefroy]] | |- | ''[[Atonement]]'' | Robbie Turner | [[Premios Empire|Premiu Empire al meyor actor]]<br />London Film Critics Circle Award al meyor actor británicu del añu<br />Nomáu — [[BAFTA al meyor actor]]<br />Nomáu — [[European Film Awards |European Film Award al meyor actor]]<br />Nomáu — [[Globu d'Oru al meyor actor - Drama]]<br />Nomáu — Irish Film Award al meyor actor internacional |- |2008 | ''[[Wanted (película)|Wanted]]'' | Wesley Gibson | Nomada — [[MTV_Movie_Awards_2009#Meyor_Beso|Premiu MTV al meyor besu]]<br />Nomáu — |National Movie Award a la meyor actuación - masculina |- |2009 | ''[[The Last Station]]'' | Valentin Bulgakov | Nomáu — [[Premios Satellite|Premiu Satellite al meyor actor de repartu - Película]] |- | 2010 | ''[[The Conspirator]]''<ref>{{cita web|url =http://www.variety.com/article/VR1118008528.html?categoryid=13&cs=1 |títulu =McAvoy, Penn set for 'Conspirator' |fechaaccesu =21 d'agostu de 2010 |apellíu =Fleming |nome =Michael |fecha =13 de setiembre de 2009 |fecha = setiembre de 2009 |editorial =Variety |idioma =inglés }}</ref> | Frederick Aiken | |- |rowspan="3"| 2011 | ''[[Gnomeo and Juliet]]''<ref>{{cita web |url =http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/y3i2540573003aeb12cc4a6fc4b43fc1b1y |títulu =Wherefore art thou 'Gnomeo'? |fechaaccesu =20 d'agostu de 2010 |apellíu =Goldstein |nome =Gregg |fecha =agostu de 2008 |editorial =The Hollywood Reporter |idioma =inglés |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20080821133949/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/y3i2540573003aeb12cc4a6fc4b43fc1b1y |fechaarchivu =21 d'agostu de 2008 }}</ref> | Gnomeo (voz) | |- | ''[[X-Men: First Class]]''<ref name="Marnell_1">{{cita web |url =http://splashpage.mtv.com/2010/05/28/james-mcavoy-to-portray-professor-x-in-x-men-first-class/ |títulu =James McAvoy To Portray Professor X In 'X-Men: First Class' |fechaaccesu =20 d'agostu de 2010 |apellíu =Marnell |nome =Blair |fecha =mayu de 2010 |editorial =MTV |idioma =inglés |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20151006072424/http://splashpage.mtv.com/2010/05/28/james-mcavoy-to-portray-professor-x-in-x-men-first-class/ |fechaarchivu =2015-10-06 }}</ref> | [[Charles Xavier|Charles Xavier / Profesor X]] |[[IGN (sitiu web)|Premiu IGN]] por Meyor Repartu<ref>{{cita web|url=http://uk.ign.com/lists/summer-movie-awards-2011/best-ensemble-cast|títulu=2011 IGN Award for Best Ensemble Cast|fechaaccesu=13 de payares de 2011|editorial=IGN|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200611233203/https://www.ign.com/lists/summer-movie-awards-2011/best-ensemble-cast|fechaarchivu=2020-06-11}}</ref><br />Nomáu—Scream Award por Meyor Actor de Fantasía<br />Nomáu—Scream Award por Meyor Superhéroe<br />Nomáu—Scream Award por Meyor Repartu<br />Nomáu—[[People's Choice Awards de 2012|People's Choice Award]] por Superhéroe de Película Favoritu <br />Nomáu—[[People's Choice Awards de 2012|People's Choice Award]] por Repartu de Película Favoritu |- |[[Arthur Christmas]]''<ref name="Marnell_1"/> | [[Arthur Christmas]] (voz) | |- |rowspan="4"| 2013 |''[[Welcome to the Punch]]'' |Max Lewinsky |London Film Critics Circle Award al meyor actor británicu del añu (Tamién por ''Filth y'' ''Trance'') |- |''[[Trance (película de 2013)|Trance]]'' |Simon |London Film Critics Circle Award al meyor actor británicu del añu (Tamién por ''Filth'' y ''Welcome to the Punch'') |- |''[[Filth (película)|Filth]]'' |Bruce Robertson |[[British Independent Film Awards |British Independent Film Award al meyor actor]]<br />London Film Critics Circle Award al meyor actor británicu del añu (Tamién por ''Welcome to the Punch y'' ''Trance'')<br /> Empire Award al meyor actor |- |''[[The Disappearance of Eleanor Rigby]]'' |Connor Ludlow | |- |rowspan="2"| 2014 |''[[Los Muppets 2014 (TV)|Muppets 2: Los más buscaos]]'' |Mensaxeru de UPS |Caméu |- | ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' | [[Charles Xavier|Charles Xavier / Profesor X]] | |- |rowspan="2"|2015 | ''[[Victor Frankenstein (película)|Victor Frankenstein]]'' | [[Victor Frankenstein]] | |- |''[[X-Men: Days of Future Past#The Rogue Cut|X-Men: Days of Future Past – The Rogue Cut]]'' |[[Charles Xavier|Charles Xavier / Profesor X]] |Estensión de ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' |- |rowspan="2"|2016 | ''[[X-Men: Apocalypse]]'' | [[Charles Xavier|Charles Xavier / Profesor X]] | |- | ''[[Split (película)|Split]]'' |Kevin | |- |rowspan="2"|2017 | [[Atómica (película)|Atomic Blonde]] |David Percival | |- | ''[[Submergence]]'' |James More | |- |rowspan="3"|2018 | ''[[Sherlock Gnomes]]'' | Gnomeo (voz) | |- | ''[[X-Men: Dark Phoenix]]'' | [[Charles Xavier|Charles Xavier / Profesor X]] | |- |''[[Deadpool 2]]'' |[[Charles Xavier|Charles Xavier / Profesor X]] |Caméu |- |2019 |''[[It (película de 2019)|It: Chapter Two]]'' |Bill Denbrough |Pre-Produccion |} ===Series de televisión=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Añu !Serie !Personaxe !Notes |- | 1997 | ''{{sortname|The|Bill}}'' | Gavin Donald | Programa de Televisión<br />Episodiu: "Rent" |- | rowspan="2"|2001 | ''[[Band of Brothers]]'' | Soldáu James W. Miller | [[Miniseries]]<br />Episodiu: "Replacements" |- | ''Murder in Mind'' | Martin Vosper | Programa de Televisión<br />Episodiu: "Teacher" |- | rowspan="3"|2002 | ''White Teeth'' | Josh Malfen | Programa de Televisión<br />2 Episodios |- | ''The Inspector Lynley Mysteries'' | Gowan Ross | Programa de Televisión<br />Episodiu: "Payment in Blood" |- | ''[[Foyle's War]]'' | Ray Pritchard | Programa de Televisión<br />Episodiu: "The German Woman" |- | rowspan="3"|2003 | ''[[Fíos de Dune (miniserie)|Fíos de Dune]]'' | [[Leto II Atreides]] | Miniseries <br />3 Episodios |- | ''State of Play'' | Dan Foster | Miniseries <br />6 Episodios |- | ''Early Doors'' | Liam | Programa de Televisión<br />4 Episodios |- | 2004 | ''[[Shameless]]'' | Steve McBride | Programa de Televisión<br />13 Episodios<br />Nomáu – British Comedy Award for Best TV Comedy Newcomer |- | 2005 | ''ShakespeaRe-Told'' | Joe Macbeth | Miniseries <br />Episodiu: "Macbeth" |- | 2018 | ''Watership Down'' | Hazel | 4 episodios |} ==Premios== ===Globos d'Oru=== {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu''' |- |[[Premiu Globu d'Oru 2008|2008]]||[[Globu d'Oru al meyor actor - Drama|Meyor actor - Drama]]||''[[Atonement (película)|Atonement]]''||Nomáu |- |} ===BAFTA=== {| {{tablaguapa}} border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" |- bgcolor="#CCCCCC" ! '''Añu''' || '''Categoría''' || '''Película''' || '''Resultáu''' |- |2007||[[BAFTA al meyor actor|Meyor actor]]||''[[Atonement (película)|Atonement]]''||Nomáu |- |2006||[[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Last King of Scotland]]''||Nomáu |- |'''2005'''||colspan=2|'''[[Premiu Orange a la estrella emerxente]]'''||'''Ganador''' |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} *{{IMDb nome|0564215|James McAvoy}} {{NF|1979||McAvoy, James}} [[Categoría:Actores y actrices de cine d'Escocia]] [[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Escocia]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Escocia]] [[Categoría:Ganadores del premiu BAFTA]] [[Categoría:Persones de Glasgow]] 7yxh86og4h5kp1pckxahm83om5dgg57 0 141174 4493554 4483966 2026-05-17T12:02:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493554 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Association football history.png|thumb|Distintes escenes de la historia del fútbol.]] La '''historia del fútbol''', considerar a partir de [[1863]], añu de fundación de [[The Football Association]], anque los sos oríxenes, al igual que los demás [[Fútbol (homonimia)|códigos de fútbol]], remóntense dellos sieglos nel pasáu, particularmente nes [[islles Britániques|islles britániques]] mientres la [[edá Media]].<ref name="china org">{{cita web |títulu=Los oríxenes|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/game/historygame1.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=15 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071011134324/http://es.fifa.com/classicfootball/history/game/historygame1.html|fechaarchivu=11 d'ochobre de 2007}}</ref><ref name="FIFAGB">{{cita web |títulu=Les Islles Britániques, el llar del fútbol|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/game/historygame2.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=15 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071104052854/http://es.fifa.com/classicfootball/history/game/historygame2.html|fechaarchivu=4 de payares de 2007}}</ref> Magar esistíen puntos de mancomún ente distintos xuegos de pelota que se desenvolvieron dende'l [[sieglu III e.C.|sieglu III e.&nbsp;C.]]<ref name="FIFAGB" /> Los primeros [[Fútbol (homonimia)|códigos]] [[Islles Britániques|británicos]] que dieron orixe al fútbol asociación carauterizar pola so poca organización y violencia estrema.<ref name="HistoriaFA" /> Sicasí, tamién esistíen otros códigos menos violentos y meyor entamaos. Quiciabes unu de los más conocíos foi'l [[calcio florentín]], deporte d'equipu bien popular n'[[Italia]] que tuvo incidencia nos códigos de delles escueles britániques.<ref name="Calcio">{{cita web|títulu=Calcio (Florencia)|url=http://expertfootball.com/es/historia_calciu.php|obra=Expert Football|fechaaccesu=15 de setiembre de 2007}}</ref> La formación definitiva del fútbol asociación tuvo'l so momentu culminante mientres el [[sieglu XIX]]. En [[1848]] representantes de distintos colexos [[Inglaterra|ingleses]] diéronse cita na [[Universidá de Cambridge]] pa crear el [[#Regles de Cambridge|códigu Cambridge]], que funcionaría como base pa la creación del reglamentu del fútbol moderno.<ref name="Cambridge" /> Finalmente, en [[1863]] na ciudá de [[Londres]] oficializáronse les primeres regles del fútbol asociación.<ref name="143AS" /> Dende entós el fútbol tuvo una crecedera constante, hasta aportar a el deporte más popular del mundu con unes 270 millones de persones arreyaes.<ref name="Encuesta">{{cita web |títulu=FIFA Big Count 2006: 270 million people active in football|url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/bcoffsurv/bigcount.statspackage_7024.pdf|obra=Sitiu web oficial de la FIFA|fechaaccesu =22 de xunetu de 2007}}</ref> Cola realización de la primer xunta de la [[International Football Association Board]] en [[1886]] y la fundación de la [[FIFA]] en [[1904]], el deporte espandióse hasta llegar a tolos rincones del mundu. A partir de [[1930]] empezar a apostar la [[Copa Mundial de Fútbol]], que se convertiría nel eventu deportivu con mayor audiencia del mundu.<ref name="Audiencia">{{cita web |títulu=2006 FIFA World Cup TV Coverage|url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/ffprojects/ip-401_06y_tv_2658.pdf|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=15 de setiembre de 2007}}</ref> == Oríxenes == === Xuegos antiguos === [[Ficheru:Kemari Matsuri at Tanzan Shrine 2.jpg|thumb|Representación moderna del [[kemari]] en [[Xapón]].]] L'actividá más antigua que s'asemeye al [[fútbol]] o a dalgún otru [[Fútbol (homonimia)|códigu]] del cual téngase conocencia data de los sieglos [[Sieglu III e.C.|III]] y [[Sieglu II e.C.|II e.C. ]] Estos datos basar nun manual d'exercicios militares correspondientes a la [[dinastía Han]] de l'antigua [[zona media de China]]. El xuegu yera llamáu [[ts'uh Kúh]] (tamién puede atopase como ''tsu chu'' o ''luju''), y consistía en llanzar una pelota colos pies escontra una pequeña rede de distintos materiales. Una variante amestaba una modalidá onde'l xugador tenía de sortear l'ataque de los sos rivales. Tamién nel [[Alloñáu Oriente]], anque unos cinco o seis sieglos dempués del xuegu mentáu enantes, esistía una variante [[Xapón|xaponesa]] llamada [[kemari]], que tenía un calter más ceremonial, siendo l'oxetivu del xuegu caltener una pelota nel aire pasándo-yla ente los xugadores.<ref name="FIFAOrig" /> Nel [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] destacáronse dos formes de xuegos: el [[harpastum]] en [[Imperiu romanu|Roma]] y l'[[epislcyros]] en [[Antigua Grecia|Grecia]], sobre'l cual tiense bien poca información. El mentáu en primer términu yera apostáu por dos equipos nun terrén rectangular demarcado y estremáu a la metá per una llinia. Los xugadores de cada equipu podíen pasase un pequeñu balón ente ellos, y l'oxetivu yera unvialo al campu contrario. Esta variante foi bien popular ente los años [[700]] y [[800]], y a pesar de ser introducida nes [[Islles Britániques]] la so ascendencia escontra'l fútbol actual ye dudosa.<ref name="FIFAOrig" /> [[Ficheru:Tepantitla mural, Ballplayer B Cropped.jpg|thumb|Mural d'un xugador de fútbol en Tepantitla cerca de [[Teotihuacan]], [[Méxicu]].]] Mientres la [[Era de los descubrimientos]] empezar a conocer deportes provenientes del [[Nuevu Mundu]]. Envalórase que'l [[pok ta pok]] de la [[cultura maya]] tendría 3.000 años d'antigüedá.<ref>{{cita web |títulu="Fútbol" maya de xira n'Alemaña|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_4934000/4934718.stm|obra=BBC Mundo|fechaaccesu=2 de febreru de 2008}}</ref> En [[Groenlandia]] tamién se xugaba un deporte que s'asemeyaba al fútbol, ente que'l xuegu denomináu [[marngrook]] d'[[Oceanía]] tenía carauterístiques que la asemeyaben más al [[fútbol australianu]].<ref>{{cita publicación |autor=Hakluyt, Richard|títulu=Voyages in Search of The North-West Passage|añu=1586|publicación=University of Adelaide Library Electronic Texts Collection|id=Capitulo 8|url=http://etext.library.adelaide.edu.au/h/hakluyt/northwest/chapter8.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081012191427/http://etext.library.adelaide.edu.au/h/hakluyt/northwest/chapter8.html|fechaarchivu=12 d'ochobre de 2008}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Marngrook|url=http://www.aboriginalfootball.com.au/marngrook.html|obra=Darren Moncrieff, AboriginalFootball.com.au|fechaaccesu=2 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060512152437/http://www.aboriginalfootball.com.au/marngrook.html|fechaarchivu=12 de mayu de 2006}}</ref> No que güei ye [[Estaos Xuníos]] los aboríxenes practicaben otros xuegos: el [[pasuckuakohowog]] nel área continental y el [[asqaqtuk]] n'[[Alaska]].<ref>{{cita web |títulu=América|url=http://www.expertfootball.com/es/hestoria_america.php|obra=ExpertFootball.com|fechaaccesu=2 de febreru de 2008}}</ref> Los indíxenes de l'[[Amazonia]] [[boliviana]] aseguren que los sos antepasaos prauticaron un deporte nel que teníen de correr detrás d'una bola de [[goma]] que teníen d'introducir ente dos palos ensin faer usu de les manes.<ref>{{cita llibru |apellíos1=Galeano|nome1=Eduardo|títulu=El fútbol a sol y solombra|fecha=Febreru de 2009|editorial=Sieglu XXI d'España Editores, S. A.|ubicación=Madrid|isbn=978-84-323-1134-5|páxina=27|edición=2ª|fechaaccesu=8 de marzu de 2016}}</ref> === Edá Media === [[Ficheru:Mobfooty.jpg|thumb|Atopo de [[fútbol d'antroxu]].]] [[Ficheru:Calcio fiorentino 1688.jpg|thumb|Un campu de calcio florentín na Plaza de la [[Basílica de Santa Cruz (Florencia)|Basílica de Santa Cruz]] en [[Florencia]] ([[1688]]).]] Conozse como fútbol medieval a los distintos [[Fútbol (homonimia)|códigos]] practicaos na [[Europa]] de la [[Edá Media]], particularmente nes [[Islles Britániques]] y zones aledañas. El rexistru más antiguu d'una actividá similar al fútbol moderno na dómina surdió nos [[años 1170]] de la mano d'un testu de [[William FitzStephen]], onde esplicaba la realización d'un ''xuegu de pelota'' (nun s'usaba la pallabra ''fútbol'') practicáu polos mozos [[Londres|londinenses]]. La violencia d'estos xuegos y la necesidá de que los soldaos prauticaren l'[[Arqueru (exércitu)|arquería]] en llugar de lo primero llevaron a que [[Eduardu II d'Inglaterra]] prohibiera'l xuegu en [[1314]]. Dende entós los xuegos siguieron en forma illegal.<ref name="HistoryOfFootball" /> El [[soule]] yera un [[xuegu de pelota]] francés que se practicaba en praos, montes, llanures y hasta les villes o estanques. El fin yera devolver el balón nun llugar indicáu, el fogón d'una casa por casu. En ciertos casos, hasta había que moyar el soule nuna fonte antes d'agospialo na ceniza. El xuegu yera pos namái una galopiada inmensa entecortada d'engarradielles (''scroumages'' o ''mêlées'') más o menos encarnizadas. El preséu de xuegu podía ser una pelota de cueru, una vexiga de gochu enllena de segáu, una pelota de tela o una bola de madera. Unu de los documentos más antiguos que concernen a la ''soule'' ye una ordenanza del rei [[Carlos V de Francia]] de [[3 d'abril]] de [[1365]], na que precisa "que nun puede figurar ente los xuegos que sirven l'exerciciu del cuerpu". En [[1440]], otra interdicción fecha pol obispu de Tréguier precisa qu'esti xuegu yá se practica dende va bien de tiempu y amenaza a los xugadores cola escomunión y 100 sueldos de multa, lo que prueba que la ''soule'' foi bien apreciada naquella dómina: había qu'inspirar el mieu pa terminar col xuegu.<ref>{{cita web |títulu=La soule d'après les recherches aux archives|url=http://pharouest.ac-rennes.fr/y220032R/textcult/soule2.htm|obra=Académie de Rennes|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080315002831/http://pharouest.ac-rennes.fr/y220032R/textcult/soule2.htm|fechaarchivu=15 de marzu de 2008}}</ref> El [[fútbol d'antroxu]] yera practicáu nes Islles Britániques y taba carente de regulación. El númberu de participantes per equipu yera polo xeneral ilimitáu, llegando inclusive participar pueblos enteros. Práuticamente cualquier forma de treslladar el balón a la meta contraria, dacuando allugada nel pueblu rival, yera válida, anque nun se dexaba asesinar a otra persona. Los oríxenes del fútbol d'antroxu son inciertos, anque esiste una hipótesis qu'afirma que provenía del norte de [[Francia]].<ref name="FIFAGB" /> Dalgunes d'estes variantes siguen practicándose la dómina previa a la [[cuaresma]] (''shrovetide'' n'[[Idioma inglés|inglés]]), siendo una de les más conocida'l [[Ashbourne Shrovetide Football]], deporte practicáu nel pueblu [[Inglaterra|inglés]] d'[[Ashbourne (Reinu Xuníu)|Ashbourne]]. Los equipos tán conformaos por persones nacíes a unu y otru llau del [[ríu Henmore]], y l'oxetivu del xuegu ye llevar una pelota hasta la meta contraria, un monumentu de piedra allugáu na agua, y cutir el balón 3 vegaes contra'l mesmu.<ref>{{cita web |títulu=The History of Ashbourne Shrovetide Football|url=https://www.bbc.co.uk/derby/content/articles/2006/02/06/ashbourne_shrovetide_football_history_feature.shtml|obra=BBC.co.uk|fechaaccesu=31 de xineru de 2008}}</ref> N'[[Italia]] practicábase una variante del fútbol medieval llamada [[calcio florentín]], deporte más entamáu y menos violentu que los sos pares británicos. El deporte tuvo los sos oríxenes en [[Florencia]] nel [[sieglu XVI]], siendo [[1580]] l'añu en que [[Giovanni Bardi]] presentó'l primer xuegu de regles. Xugar con dos equipos de 27 xugadores cada unu, y l'oxetivu yera sumar más puntos que l'equipu rival. Pa esto asitiábase un furacu a cada llau del campu de xuegu, que yera de dimensiones similares a un campu de fútbol actual, pero cubiertu d'[[arena]]. Utilizando cualesquier parte del cuerpu tenía d'introducise la [[pelota]] en dichos furacos, colo cual llográbense 2 puntos, pero si fallaba'l tiru sumábase mediu puntu al equipu rival. L'alcuentru duraba 50 minutos y yera controláu por 8 [[Árbitru (deporte)|árbitros]]. Los torneos que s'apostaron hasta l'actualidá consten de 4 equipos, representaos por ciertos colores, unu pa cada zona de la ciudá. Un tratáu de [[1561]] asegura que'l deporte tuvo incidencia nuna variante del fútbol d'antroxu británicu. En [[1930]] el xuegu volvió practicase tres 200 años d'ausencia, esta vegada como autopromoción de la cultura italiana al cargu de [[Benito Mussolini]].<ref>{{cita web|títulu=Calcio (Florencia)|url=http://expertfootball.com/es/historia_calciu.php|obra=ExpertFootball.com|fechaaccesu=31 de xineru de 2008}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Brutal historic Florentine soccer (thing)|url=http://www.everything2.com/index.pl?node_id=1241845&displaytype=printable|obra=Everything2.com|fechaaccesu=31 de xineru de 2008}}</ref> === Escueles britániques === Mientres el [[sieglu XVI]] les variantes del [[fútbol d'antroxu]], caracterizaes hasta'l momentu pola so violencia, desorganización y constantes prohibiciones por cuenta de los puntos antes mentaos, empezaron a formar parte de les actividaes de recreación y [[educación física]] estudiantiles de les distintes escueles privaes de les [[Islles Britániques]], conocíes nesi llugar como escueles públiques, siendo supervisaes y llexislaes poles autoridaes escolares.<ref>{{cita publicación |autor=Bailey, Steven|títulu=Living Sports History: Football at Winchester, Eton and Harrow|añu=1995| publicación = Winchester College|id=Páx. 6-7|url=http://www.aafla.org/SportsLibrary/SportsHistorian/1995/sh15f.pdf}}</ref> Mientres los sieglos [[Sieglu XVIII|XVIII]] y [[Sieglu XIX|XIX]] los distintos colexos fueron oficializando los sos xuegos de regles. Les escueles de [[Rugby School|Rugby]], [[Marlborough College|Marlborough]] y [[Cheltenham College|Cheltenham]] desenvolvieron xuegos onde se dexaba l'usu de los pies y les manes; [[Shrewsbury School|Shrewsbury]] y [[Winchester College|Winchester]] primaben l'usu de los pies pa patiscar y treslladar la pelota (''driblear''); [[Charterhouse School|Charterhouse]] apostaba los sos alcuentros nos claustros de los monesterios; [[Eton College|Eton]] y [[Harrow School|Harrow]] introducieron la disputa d'alcuentros en grandes terrenales al campu, lo cual fomentaba'l llanzamientu del balón a grandes distancies utilizando los pies; [[Westminster College (Cambridge)|Westminster]] ([[Cambridge]]) utilizaba un xuegu más axatáu, onde se dexaben los ''tackles''. En [[1848]] dellos d'estos colexos dieron cita na [[Universidá de Cambridge]] pa unificar los sos códigos y crear un xuegu de regla estándar: les [[#Regles de Cambridge|Regles de Cambridge]].<ref>{{cita web |títulu=Public Schools|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Fpublic.htm|obra=The Encyclopedia of British Football|fechaaccesu=4 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080117150359/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Fpublic.htm|fechaarchivu=17 de xineru de 2008}}</ref> Na primer metá del [[sieglu XIX]] se reglamentaron les primeres regles del [[fora de xuegu]]. Podíen apreciase distintes variedaes de lleis, munches de les cuales evolucionaron a les regles actuales de ''off-side'' de dellos [[Fútbol (homonimia)|códigos]] del fútbol.<ref name="IFAB1882" /> De los distintos códigos escolares anguaño namái tres colexos siguen apostando alcuentros en forma regular con eses regles: Eton, Harrow y Winchester.<ref>{{cita publicación |autor=Bailey, Steven|títulu=Living Sports History: Football at Winchester, Eton and Harrow|añu=1995| publicación = Winchester College|id=Páx. 2|url=http://www.aafla.org/SportsLibrary/SportsHistorian/1995/sh15f.pdf}}</ref> Eton tien dos variantes: el xuegu de campu, bien similar al [[fútbol]] actual anque con aspeutos del [[rugbi]] como los ''scrums'' y los ''tries'', y el xuegu de la paré, un deporte que se xuega nun campu allargao y bien estrechu con un muriu al so llau y que'l so oxetivu ye llevar el balón al estremu contrariu.<ref>{{cita web |títulu=The Field Game|url=http://www.etoncollege.com/eton.asp?di=198|obra=Sitio oficial del Colexu Eton|fechaaccesu=4 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080130011951/http://www.etoncollege.com/eton.asp?di=198|fechaarchivu=30 de xineru de 2008}}</ref><ref>{{cita web |títulu=The Wall Game|url=http://www.etoncollege.com/eton.asp?di=197|obra=Sitio oficial del Colexu Eton|fechaaccesu=4 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071218154703/http://www.etoncollege.com/eton.asp?di=197|fechaarchivu=18 d'avientu de 2007}}</ref> El fútbol en Harrow xuégase principalmente colos pies, anque pueden utilizase les manes pa detener el balón o pa emburriar a un adversariu, y el so oxetivu ye faer pasar la pelota ente dos postes verticales allugaos nos estremos del terrén.<ref>{{cita web |títulu=Harrow Football|url=http://www.harrowschool.org.uk/html/overview/tradition/football/|obra=Sitiu oficial de la Escuela Harrow|fechaaccesu=4 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071214050729/http://www.harrowschool.org.uk/html/overview/tradition/football/|fechaarchivu=14 d'avientu de 2007}}</ref> El xuegu de Winchester xugar nun terrén de 73 por 24,5 metros, que tien redes nos sos llaterales pa torgar que'l balón abandone'l campu. Combina aspeutos del [[fútbol]] y el [[rugbi]], y tien como principal carauterística qu'un xugador d'un equipu nun puede tocar el balón dempués de que fuera tocáu por un compañeru.<ref>{{cita web|títulu=Friends of Winchester College: Winkies - Our Game|url=http://www.winchestercollege.org/DOCS/PDF/Friends/Winkies%20glossy%20for%20web.pdf|obra=Sitiu oficial del Colexu Winchester|fechaaccesu=4 de xineru de 2008}}</ref> == Unificaciones del sieglu XIX == A mediaos del [[sieglu XIX]] en [[Gran Bretaña]] empezó un procesu regulador del fútbol d'antroxu, estableciendo regles escrites que pudieren ser compartíes llargamente. Daquella'l fútbol yera practicáu ente los estudiantes de les escueles secundaries privaes con regles bien imprecises que variaben considerablemente d'escuela a escuela. En delles escueles podía correse cola pelota nes manes, mientres n'otres non; en dalgunes había una llinia de fora de xuegu, pero n'otres non; en dalgunes podíase tomar, placar (''tacklear'') y patiscar al xugador contrariu, pero n'otres non; delles promovían un xuegu más grupal basáu nel pase, incluyíu'l pase fai alantre (''pass forward''), mientres otres promovían un xuegu más individual basáu na habilidá (''dribbling'', [[recatie]]) y la fuercia de cada xugador. Y en cada escuela esistíen infinites variantes y cambeos.<ref name="Cambridge" /> Nos [[años 1840]] Gran Bretaña tuvo un gran desenvolvimientu del so [[ferrocarril|red ferroviaria]] que dexó a les persones treslladase a mayores distancies. Esti procesu fixo posible la realización de competencies intercolegiales, pero al poco tiempu fíxose evidente que yera necesariu unificar les regles, porque anque les mesmes solíen alcordase antes de cada alcuentru, ello nun llograba evitar los reclamos y discutinios sobre lo que se podía y lo que nun se podía faer.<ref name="Cambridge" /> Magar les lleis del fútbol asociación fueron oficializaes en [[1863]], les regles de [[Universidá de Cambridge|Cambridge]] fueron tomaes como base pa la creación del códigu actual.<ref name="Cambridge">{{cita web |títulu=Cambridge... the birthplace of football?!|url=https://www.bbc.co.uk/cambridgeshire/content/articles/2006/06/09/cambridge_football_rules_parkers_piece_feature.shtml|obra=Sitiu oficial de la BBC|fechaaccesu=16 d'agostu de 2007}}</ref> Otru reglamentu popular na dómina, les regles de [[Sheffield]], tamién apurrió carauterístiques importantes al nuevu deporte.<ref name="SFC">{{cita web |títulu=Sheffield: Where football kicked off|url=http://www.sheffieldfc.com/the_club.htm|obra=Sitiu oficial del Sheffield FC|fechaaccesu=17 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070819013036/http://www.sheffieldfc.com/the_club.htm|fechaarchivu=19 d'agostu de 2007}}</ref> === Regles de Cambridge === [[Ficheru:ISH WC Cambridge15.jpg|thumb|Parker's Piece, [[Cambridge]], llugar onde se realizó'l primer alcuentru so les regles de Cambridge.]] Los rexistros de la práutica de distintos códigos de fútbol na [[Universidá de Cambridge]] remontar al añu [[1579]]. Dende entós hasta mediaos del [[sieglu XIX]] cada equipu de la zona apostaba los sos partíos col so propiu xuegu de regles. Foi en [[1848]] cuando dos estudiantes de la universidá, [[Henry de Winton]] y [[John Charles Thring]], fixeron un llamáu a miembros d'otres escueles pa definir un únicu xuegu de regles: les regles de Cambridge, creaes xunto al [[Cambridge University Association Football Club|University Foot Ball Club]].<ref name="Cambridge" /><ref>{{cita web |títulu=The History Of English Football|url=http://www.the-english-football-archive.com/football_history.htm|obra=The English Football Archive|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070118222436/http://www.the-english-football-archive.com/football_history.htm|fechaarchivu=18 de xineru de 2007}}</ref> Amás de [[Universidá de Cambridge|Cambridge]], tamién participaron [[Colexu Eton|Eton]], [[Escuela Harrow|Harrow]], [[Colexu Winchester|Winchester]], [[Escuela Shrewsbury|Shrewsbury]] y [[Rugby School|Rugby]]. Anguaño nun se caltién nenguna copia de les regles de [[1848]], anque inda esiste una que correspuende a [[1856]], posiblemente distinta tocantes a conteníu, que se caltién en [[Escuela Shrewsbury|Shrewsbury]].<ref name="LawMakers">{{cita web |títulu=The Law Makers|url=http://www.isfa.org.uk/about/news.php?go=fullnews&id=36|obra=The Independent Schools Football Association|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071031094118/http://www.isfa.org.uk/about/news.php?go=fullnews&id=36|fechaarchivu=31 d'ochobre de 2007}}</ref> Les regles de Cambridge fueron tomaes como base pa la creación del fútbol asociación y de la [[The Football Association|Football Association]] en [[1863]]. Les úniques diferencies aniciaron en que les regles de la ''[[The Football Association|Asociación]]'' nun dexaben el xuegu sópitu y l'usu de les manes pa treslladar el [[balón de tento]].<ref name="LawMakers" /> {{cita|''"Les Regles de Cambridge paecen ser les más fayadices pa ser adoptaes pola Asociación."''|Charles Alcock, miembru del comité de The FA<ref name="Cambridge" />}} Les regles de [[1856]], les más antigües que se caltienen, contemplaben distintos aspeutos del xuegu: l'entamu y continuación del xuegu tres cada gol, los [[Saque de meta|saques de meta]] y de [[Saque de banda|banda]], l'usu de les manes pa tocar el balón y emburriar o suxetar a los rivales, la definición de los alcuentros ya inclusive una regla de fora de xuegu.<ref name="LawMakers" /> En [[1862]] [[John Charles Thring|Thring]] presentó un xuegu de regles simples qu'amenorgaben la cantidá de testu y de númberu de regles.<ref>{{cita web |títulu=Rules for the Simplest Game|url=http://www.the-english-football-archive.com/laws/thring_rules.htm|obra=The English Football Archive|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120204193444/http://www.the-english-football-archive.com/laws/thring_rules.htm|fechaarchivu=4 de febreru de 2012}}</ref> Una vegada establecíes les regles de Cambridge, les mesmes fueron clavaes nos árboles de [[Parker's Piece]], un ampliu parque na ciudá usáu pa los xuegos populares, y ellí xugóse'l primer partíu siguiendo les nueves regles. Por esta razón los habitantes de Cambridge asitiaron una placa recordatoria nel parque que diz: {{cita|''"Equí en Parker's Piece, nos 1800s, los estudiantes establecieron un conxuntu de simples regles de fútbol enfatizando habilidá sobre fuercia, que prohibieron atrapar la pelota y zancadillear. Estes regles de Cambridge fueron la influencia definitoria de les regles de 1863 de la Football Association."''<ref name="Cambridge" />}} === Regles de Sheffield === {{AP|Regles de Sheffield}} [[Ficheru:Cornerkick.jpg|thumb|Los [[Saque d'esquina|saques d'esquina]] fueron una innovación de les regles de Sheffield.]] Otru códigu que tuvo incidencia na creación del fútbol asociación fueron les regles de [[Sheffield]]. Magar dende [[1855]] dellos miembros del [[Sheffield Cricket Club]] empezaron a prauticar xuegos de pelota ensin regles fixes, la fundación d'esti códigu dio'l día [[24 d'ochobre]] de [[1857]] por [[Nathaniel Creswick]] y [[William Prest]].<ref name="SheffieldHistoria">{{cita web |títulu=Sheffield F.C. - History|url=http://www.experiencefestival.com/a/Sheffield_FC_-_History/id/2124706|obra=Experience Festival|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930031553/http://www.experiencefestival.com/a/Sheffield_FC_-_History/id/2124706|fechaarchivu=30 de setiembre de 2007}}</ref> La creación del códigu incluyó la formación del [[Sheffield Football Club]], reconocíu pola [[FIFA]] con una Orde de Méritu<ref>{{cita web |títulu=Famous sons and daughters|url=http://www.sheffieldfc.com/famous_sons.htm|obra=Sitiu ficial del Sheffield FC|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071026052734/http://www.sheffieldfc.com/famous_sons.htm|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2007}}</ref> y pola [[The Football Association|Football Association]] como'l club de fútbol más antiguo del mundu.<ref name="ClubAntiguo">{{cita web |títulu=World's oldest club|url=http://www.thefa.com/TheFA/NewsFromTheFA/Postings/2006/12/OldestClub.htm|obra=Sitiu oficial de la FA|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://archive.today/20071029052205/http://www.thefa.com/TheFA/NewsFromTheFA/Postings/2006/12/OldestClub.htm|fechaarchivu=29 d'ochobre de 2007}}</ref> En [[1867]] foi fundada la Sheffield Football Association, actual [[Sheffield and Hallamshire County Football Association]], órganu que rixe na actualidá'l fútbol del área de [[Sheffield]].<ref>{{cita web |títulu=Opportunities|url=http://www.sheffieldfa.com/Opportunities.htm|obra=Sitiu oficial de la SHCFA|fechaaccesu=30 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071112141559/http://www.sheffieldfa.com/Opportunities.htm|fechaarchivu=12 de payares de 2007}}</ref> El códigu Sheffield apurrió delles regles qu'anguaño s'utilicen nel fútbol moderno. L'usu d'un travesal de material sólido pa xunir los postes verticales de la [[Portería (fútbol)|portería]], la introducción de los [[Saque d'esquina|saques d'esquina]], los [[Tiru llibre (fútbol)|tiros llibres]] en recibiendo una falta y los [[Saque de banda|saques de banda]], los primeros partíos con llume artificial y los sistemes de desempate, incluyida la noción de [[prórroga]] y el [[gol d'oru]].<ref name="SFC" /><ref name="Goldeoro" /> Estes regles tamién s'utilizaron pa la disputa del primer tornéu de cualesquier [[Fútbol (homonimia)|códigu]] qu'incluyó un troféu: la Copa Tommy Youdan. Participaron 12 clubes de la Sheffield FA nel formatu d'eliminación direuta y la final apostar en [[Bramall Lane]], actual estadiu del [[Sheffield United Football Club]]. Na mesma'l [[Hallam Football Club]] empató ensin goles ante Norfolk, llogrando'l títulu los primeres por 2 ''rogues''<ref>Un ''rogue'' anotábase cuando se faía pasar el balón ente unu de los verticales de la meta y otru palu allugáu faía fuera. El total de ''rogues'' por equipu utilizábase como métodu de desempate n'igualando en goles. [https://web.archive.org/web/20070621175821/http://www.btinternet.com/~a.drake/owls/early/rouge.htm]</ref> a 1.<ref>{{cita web |títulu=England - Tommy Youdan Cup 1867|url=http://www.rsssf.com/tablesy/youdan1867.html|obra=Frédéric Pauron, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2007}}</ref> Al [[1868|añu siguiente]] apostóse otru tornéu, la Copa Oliver Cromwell, que quedó en manes de ''[[Sheffield Wednesday Football Club|The Wednesday]]'' en venciendo al so rival colo que güei se conoz como [[gol d'oru]], depués d'empatar 0 a 0 con 0 ''rogues'' a 0 nel tiempu reglamentariu ante Garrick.<ref>{{cita web |títulu=Oliver Cromwell Cup|url=http://www.btinternet.com/~a.drake/sheff/cup/cromwell.htm|obra=BTinternet.com|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://archive.today/20120605013746/http://www.btinternet.com/~a.drake/sheff/cup/cromwell.htm|fechaarchivu=5 de xunu de 2012}}</ref><ref name="Goldeoro">{{cita web |títulu=Reporte del 17 de febreru de 1868|url=http://www.btinternet.com/~a.drake/sheff/cup/inde67.htm|obra=Sheffield Telegraph|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110514052241/http://www.btinternet.com/~a.drake/sheff/cup/inde67.htm|fechaarchivu=14 de mayu de 2011}}</ref> === El fútbol asociación y la Football Association === {{AP|L'Asociación del Fútbol}} [[Ficheru:2016 Singapur, Museum Planning Area, Sala Wolnomularzy (04).jpg|thumb|El ''Freemason's Hall'', llugar onde s'atopaba la [[Freemason's Tavern|Tabierna Freemason's]].]] [[Ficheru:Wreford-Brown.jpg|upright|thumb|[[Charles Wreford-Brown]], consideráu'l creador del términu ''soccer''.]] Magar ye difícil establecer una fecha exacto y aceptao polo xeneral, la nacencia del fútbol suel fechase'l [[26 d'ochobre]] de [[1863]], día de la fundación de [[The Football Association]].<ref name="143AS">{{cita web |títulu=143 años de fútbol|url=http://www.as.com/misc/cumplefutbol/historia.html|obra=AS.com|fechaaccesu=8 de setiembre de 2007}}</ref> Poco primero de esa fecha [[Ebenezer Cobb Morley]] fixera un llamáu a les distintes escueles y clubes de [[Londres]] pa efectuar una xunta coles mires de reglamentar un nuevu códigu del fútbol. Dende'l [[26 d'ochobre]] hasta'l [[8 d'avientu]] de [[1863]] realizáronse seis reunión na [[Freemason's Tavern|Tabierna Freemason's]] coles mires de reglamentar el códigu y crear un órganu que rixera'l nuevu deporte. Participaron doce clubes de distintos puntos de [[Londres]]: [[Barnes Club|Barnes]], [[Blackheath Football Club|Blackheath]], [[Blackheath Proprietary School]], [[Charterhouse School|Charterhouse]], [[Civil Service Football Club|Civil Services]] (más conocíu como ''War Office Club''), [[Crystal Palace Football Club (1861)|Crystal Palace]] (fundáu en [[1861]], nun confundir col actual [[Crystal Palace Football Club|Crystal Palace]]), [[Wanderers Football Club|Forest of Leytonstone]] (futuru ''Wanderers FC''), [[Kensington School|Kensington]], [[No Name Football Club Kilburn|NN Football Club]], [[Perceval House]], [[Surbiton Football Club|Surbiton]] y [[The Crusaders]].<ref name="HistoriaFA">{{cita web |títulu=History of The FA|url=http://www.thefa.com/TheFA/WhoWeAre/HistoryOfTheFA|obra=Sitiu oficial de la FA|fechaaccesu=12 de payares de 2010}}</ref><ref name="140FA">{{cita web |títulu=140 not out|url=http://www.thefa.com/TheFA/NewsFromTheFA/Postings/2003/10/70997.htm|obra=Sitiu oficial de la FA|fechaaccesu=8 de setiembre de 2007}}</ref> Na última xunta foi definíu'l reglamentu del nuevu deporte, que recibiría'l nome de ''association football'' (''fútbol asociación'' n'[[Idioma español|español]]<ref>{{cita web |títulu=Estatutos de la FIFA, páx. 4|url=http://es.fifa.com/mm/document/affederation/federation/fifa%5fstatutes%5f0719%5fes%5f14480.pdf|obra=Fédération Internationale de Football Association|fechaaccesu=4 de xineru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071001151048/http://es.fifa.com/mm/document/affederation/federation/fifa_statutes_0719_ye_14480.pdf|fechaarchivu=1 d'ochobre de 2007}}</ref>), pa estremalo d'otros códigos de fútbol de la dómina. Mientres les últimes xuntes el [[Blackheath Football Club]] abandonaría la [[Football Association|FA]] desconforme cola prohibición de los ''tackles'';<ref name="140FA" /> dichu club convertir n'unu de los fundadores de la [[Rugby Football Union]], el máximu órganu del [[rugbi]] [[Inglaterra|inglés]].<ref>{{cita web |títulu=Origins of Rugby|url=http://www.rugbyfootballhistory.com/originsofrugby.htm|obra=Rugby Football History|fechaaccesu=14 de setiembre de 2007}}</ref> Les [[The Football Association#Les 13 regles del fútbol de 1863|13 regles]] oficializaes mientres les xuntes fueron creaes tomando como base'l [[Historia del fútbol#códigu Cambridge|códigu Cambridge]], que yera consideráu como'l más aptu pola [[Football Association|FA]].<ref name="Cambridge" /> Les regles consideraben dellos aspeutu del xuegu: les midíes del campu de xuegu y les metes, el sortéu y empiezu del alcuentru, les situaciones tres un gol, el gol marcáu, los saques de banda, el fora de xuegu, los saques de meta, les marques,<ref name="Marca">Una marca ye cuando un xugador recibe'l balón patiscáu por un adversariu ensin que'l mesmu tocara primeramente'l pisu. El xugador que lu llogra recibe un tiru llibre a favor si primeramente fai una señal nel pisu col so talón. Hasta que s'efectúe'l tiru, nengún rival va poder averase al xugador.</ref> la prohibición de correr col balón en manes, de cutir o garrar coles manes al adversariu, d'utilizar les manes pa llanzar o pasar el balón, de tomar el balón dende'l suelu coles manes, el derechu a pasar el balón si tomar tres una marca o'l primer rebote y los materiales del calzáu.<ref name="Riegles1863">{{cita llibru |apellíos = Witzig|nome = Richard|títulu = The Global Art of Soccer|añu = 2006|páxina = apéndice 1}}</ref> Cola creación del xuegu tamién se formó la [[Football Association]], qu'hasta l'actualidá rixe'l fútbol n'[[Inglaterra]].<ref name="HistoriaFA" /> El primer presidente de l'asociación foi [[Arthur Pember]],<ref>{{cita web|títulu=Documentu históricu|url=http://www.clarin.com/diario/2003/10/26/d-07903.htm|obra=Clarín|fechaaccesu=14 de setiembre de 2007}}</ref> ente que'l cargu de secretariu ocupar per primer vegada [[Ebenezer Cobb Morley]].<ref name="143AS" /> A pesar de la unificación nun solu códigu, les disputes sobre la creación d'un códigu definitivu y universal siguieron hasta finales de los [[años 1870]], particularmente colos siguidores de les [[#Regles de Sheffield|regles de Sheffield]]. En [[1878]] diose la fusión definitiva ente [[Sheffield]] y [[Londres]] ([[Football Association|FA]]).<ref>{{cita web |títulu=The early rules of soccer|url=http://www.soccer.mistral.co.uk/histrule.htm|obra=Tony Brown's SoccerData pages|fechaaccesu=14 de setiembre de 2007}}</ref> La creación de la [[International Football Association Board]] punxo fin a toles diferencies.<ref name="HistoriaFA" /> Nos [[años 1880]] un estudiante y futbolista llamáu [[Charles Wreford-Brown]] sería'l creador del términu ''soccer'', pallabra que se caltién hasta l'actualidá como sustantivu pa denominar al fútbol asociación.<ref>{{cita web |títulu=The Essential History of Soccer|url=http://united.monroevillesoccer.org/Documents/History%20of%20Soccer.htm|obra=Bill Hutchison, Monroeville United O-14|fechaaccesu=13 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928032010/http://united.monroevillesoccer.org/Documents/History%20of%20Soccer.htm|fechaarchivu=28 de setiembre de 2007}}</ref> El términu utilizar de la mesma forma que ''rugger'' (''rugby-er'') ye usáu pa denominar al [[rugbi]],<ref>{{cita web|títulu=Definición de ''rugger''|url=http://www.askoxford.com/concise_oed/rugger?view=uk|obra=Oxford Dictionary|fechaaccesu=13 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930004707/http://www.askoxford.com/concise_oed/rugger?view=uk|fechaarchivu=2007-09-30}}</ref> pero utilizando la combinación de ''asocc'' (por ''association football'', ''fútbol asociación'' n'[[Idioma inglés|inglés]]) y el [[sufixu]] ''-er''.<ref>{{cita web|títulu=Definición de ''soccer''|url=http://www.askoxford.com/concise_oed/soccer?view=uk|obra=Oxford Dictionary|fechaaccesu=13 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070926221142/http://www.askoxford.com/concise_oed/soccer?view=uk|fechaarchivu=2007-09-26}}</ref> ==== Profesionalismo y amateurismo ==== [[Ficheru:Amateur Football Association.jpg|upright|thumb|Una caricatura de la dómina qu'ilustra'l refugu al profesionalismo.]] Dende los sos empiezos el fútbol n'[[Inglaterra]] carauterizar por ser [[Amateur (afición)|amateur]], sicasí, dende la creación de la [[FA Cup]] en [[1871]] y el cobru de boletos pa guardar los alcuentros, los futbolistes empezaron a recibir ufiertes económiques por xugar. Esto recibió un ampliu refugu per parte de la [[The Football Association|Football Association]], a la llende de prohibir el [[Profesional|profesionalismo]] nel fútbol.<ref name="Profesional">{{cita web |títulu=The Financial Crisis in English football|url=http://www.imperial.ac.uk/business/dynamic/other/RiminiGroup/report120304/Reports/England.doc|obra=Babatunde Buraimo (University of Central Lancashire), Rob Simmons (Lancaster University) y Stefan Szymanski (Imperial College)|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927184533/http://www.imperial.ac.uk/business/dynamic/other/RiminiGroup/report120304/Reports/England.doc|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref> El primer club con xugadores profesionales sería'l [[Darwen Football Club]], qu'en [[1878]] contrató a dos xugadores [[Escocia|escoceses]]: [[James Love]] y [[Fergus Suter]]. La contratación paga caltúvose de callao, anque se llevantaron barruntos cuando Fergus abandonó'l so trabayu como picapedreru.<ref>{{cita web |títulu=Darwen Football Club: The early years|url=http://www.darwenfc.com/_pages/his1.htm|obra=Sitiu oficial del Darwen FC|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080807180510/http://www.darwenfc.com/_pages/his1.htm|fechaarchivu=7 d'agostu de 2008}}</ref> N'años posteriores otros clubes siguieron los pasos de Darwen FC, anque recibiendo suspensiones per parte de les autoridaes al almitir l'usu de xugadores pagos.<ref name="HistoryOfFootball">{{cita web |títulu=History of Football|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Fhistory.htm|obra=The Encyclopedia of British Football|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071018023808/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Fhistory.htm|fechaarchivu=18 d'ochobre de 2007}}</ref> En [[1884]] dellos clubes formaron una asociación biforcada de la [[The Football Association|Football Association]]: la [[British Football Association]], en respuesta a la prohibición del profesionalismo.<ref name="HistoryOfFootball" /> Finalmente'l [[20 de xunetu]] de [[1885]] la [[The Football Association|Football Association]] viose forzada a oficializar el profesionalismo, anque caltuvo restricciones económiques, xeográfiques ya inclusive los sos dirixentes desanimaben esta práutica nel fútbol.<ref name="Profesional" /><ref name="HistoryOfFootball" /> Pa financiar la paga de xugadores los clubes más poderosos entamaron una serie d'alcuentros nel formatu de [[Sistema de toos-contra-toos toos contra toos]]: la [[Football League]], la primer competición de lliga de la historia.<ref name="HistoryOfFootball" /> == Primeros eventos == [[Ficheru:England v Scotland (1872).jpg|thumb|Escenes del primer alcuentru oficial ente seleiciones: {{self|Escocia}} 0 - {{self|Inglaterra}} 0 ([[30 de payares]] de [[1872]]).]] Tres la oficialización del nuevu códigu, el [[19 d'avientu]] de [[1863]] apostóse'l primer partíu oficial d'esti nuevu deporte: [[Barnes Rugby Football Club]] empató ensin goles col [[Richmond Football Club]] nun alcuentru apostáu en [[Mortlake]], [[Londres]], [[Inglaterra]].<ref>{{cita web |títulu=Historical Rugby Milestones 1860s|url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1860s.htm|obra=Rugby Football History|fechaaccesu=14 d'agostu de 2007}}</ref> A nivel de seleiciones nacionales la [[Football Association]] apostara dellos alcuentros non oficiales ente {{self|Inglaterra|la so seleición}} y un equipu conformáu por xugadores [[Londres|londinense]] con raigaños [[Escocia|escoceses]] nos primeros años d'esistencia del fútbol asociación.<ref>{{cita web |títulu=The first international football match|url=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/|obra=Sitio de la BBC|fechaaccesu=14 d'agostu de 2007}}</ref> El primer alcuentru oficial ente seleiciones llegaría'l [[30 de payares]] de [[1872]], partíu que foi apostáu en [[Hamilton Crescent]] (actual campu de [[críquet]]), [[Partick]], [[Escocia]]: ante 4.000 persones {{self|Escocia}} ya {{self|Inglaterra}} igualaron ensin goles. Dambos equipos llucieron la indumentaria que caltienen na actualidá.<ref>{{cita web |títulu=England National Football Team Match Non. 1|url=http://www.englandfootballonline.com/Sías1872-00/1872-73/M0001Sco1872.html|obra=England Football Online|fechaaccesu=14 d'agostu de 2007}}</ref> El [[20 de xunetu]] de [[1871]] el Secretariu Honorariu de la [[Football Association]], [[Charles Alcock]], fixo un llamáu pa entamar un campeonatu ente los clubes de l'asociación: la [[FA Cup]], el tornéu más antiguu de la historia d'esti deporte.<ref name=autogenerated1>{{cita web |títulu=History of The FA Cup|url=http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/History/Postings/2006/01/FACup_History.htm|obra=Sitiu oficial de la FA|fechaaccesu=15 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://archive.today/20060326180409/http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/History/Postings/2006/01/FACup_History.htm|fechaarchivu=26 de marzu de 2006}}</ref> El [[11 de payares]] d'ési añu, 15 equipos empezaron la disputa de la primer edición d'esti tornéu, que foi ganada pol [[Wanderers Football Club]].<ref>{{cita web |títulu=England FA Challenge Cup 1871-72|url=http://www.rsssf.com/tablese/engcup1872.html|obra=Macario Reyes Padilla, RSSSF|fechaaccesu=15 d'agostu de 2007}}</ref> Gracies a la unificación de regles per parte de les asociaciones britániques en [[1882]], que darréu resultaría en fundación de la [[International Football Association Board]],<ref name="IFAB1882" /> celebraríase la primer edición del [[British Home Championship]] en [[1884]]. El tornéu realizar ente xineru y marzu, y foi llográu pola {{self|Escocia|seleición escocesa}} en forma invicta, ganando tolos sos alcuentros.<ref>{{cita web |títulu=British Home Championship 1884-1899|url=http://www.rsssf.com/tablesb/bhc1884-99.html#1884|obra=Macario Reyes y Neil Morrison pa RSSSF|fechaaccesu=15 d'agostu de 2007}}</ref> Esti tornéu foi'l más antiguu de la historia a nivel de seleiciones hasta la so desapaición en [[1984]], añu en que la [[Copa América]] pasaría a ostentar dichu llogru.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |títulu=El tornéu de seleiciones más antiguu del mundu|url=http://www.copaamerica.com/default.asp?pag=historia|obra=Sitiu oficial de la Copa América|fechaaccesu=15 d'agostu de 2007}} |2=http://www.copaamerica.com/default.asp?pag=historia |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Desque'l fútbol fíxose [[Oficiu|profesional]] n'[[Inglaterra]] en [[1885]], la realización d'alcuentros amistosos faíase bien difícil por cuenta de la poca organización de los clubes. Pa remediar esto, [[William McGregor]], dirixente del [[Aston Villa Football Club|Aston Villa]], convocó a otros clubes a una xunta'l [[22 de marzu]] de [[1888]] pa entamar la primer competición de [[Sistema de toos-contra-toes lliga]]: la [[Football League]]. La competición empecipió'l [[8 de setiembre]] de [[1888]].<ref>{{cita web |títulu=The History Of The Football League|url=http://www.football-league.premiumtv.co.uk/page/History/0,,10794,00.html|obra=Sitiu oficial de The Football League|fechaaccesu=15 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070812123205/http://www.football-league.premiumtv.co.uk/page/History/0,,10794,00.html|fechaarchivu=12 d'agostu de 2007}}</ref> La primer edición cuntó cola participación de 12 clubes y foi llograda en forma invicta pol [[Preston North End Football Club]]. Cada equipu apostó un alcuentru como llocal y otru como visitante ante cada unu de los demás participantes, totalizando 22 alcuentros per club.<ref>{{cita web |títulu=England 1888-89|url=http://www.rsssf.com/engpaul/FLA/1888-89.html|obra=Paul Felton y Barry Spencer, RSSSF|fechaaccesu=15 d'agostu de 2007}}</ref> == Espansión internacional == === IFAB y les regles del xuegu === {{AP|International Football Association Board}} Dende la unificación de regles de [[1863]] per parte de la [[Football Association]] d'[[Inglaterra]], cada asociación del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]] xugaba los sos alcuentros con regles llevemente distintes, lo cual causaba problemes al momentu d'apostar alcuentros ente sigo. Pa remediar esto los ingleses fixeron un llamáu a les demás asociaciones pa crear una serie de regles universales.<ref name="IFABFIFA">{{cita web |títulu=The International FA Board (IFAB)|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/law/ifab.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071115185836/http://es.fifa.com/classicfootball/history/law/ifab.html|fechaarchivu=15 de payares de 2007}}</ref> El primer pasu pa llogralo diose'l [[6 d'avientu]] de [[1882]], cuando nuna conferencia en [[Mánchester]] les cuatro asociaciones punxéronse d'alcuerdu y ellaboraron un xuegu de regles pa ser utilizáu en tol reinu.<ref name="IFAB1882">{{cita web|títulu=The History of Offside|url=http://mysite.wanadoo-members.co.uk/corshamref/sub/offhist.htm|obra=Julian Carosi|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080223054916/http://mysite.wanadoo-members.co.uk/corshamref/sub/offhist.htm|fechaarchivu=2008-02-23}}</ref> La fundación del ''Board'' como tal diose cuatro años más tarde: el [[2 de xunu]] de [[1886]] en [[Londres]] la [[Scottish Football Association]] ([[Escocia]]), la [[Football Association of Wales]] ([[Gales]]), la [[Football Association]] ([[Inglaterra]]) y la [[Irish Football Association]] ([[Isla d'Irlanda|toa Irlanda]] hasta [[1921]] y solo [[Irlanda del Norte]] dende la división de la isla) celebraron la primer xunta oficial.<ref>{{cita web |títulu=1886: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1886/18861ST.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071007012127/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1886/18861ST.pdf|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2007}}</ref> L'acercamientu de les ''Home Nations'', llamatu de les cuatro asociaciones, dio llugar a la creación del [[British Home Championship]], que s'empezó a apostar en [[1884]] y perduró por 101 años.<ref>{{cita web |títulu=England in the Home International British Championship - History|url=http://www.englandfootballonline.com/CmpBC/CmpBCTmHist.html|obra=England Football Online|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> En [[1912]] un petitoriu de la [[FIFA]] pa ingresar como miembru del Board foi refugáu aludiendo que'l momentu nun yera'l más fayadizu.<ref>{{cita web|títulu=1912: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1912/1912min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071029230209/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1912/1912min.pdf|fechaarchivu=2007-10-29}}</ref> Mientres una xunta especial de [[1913]] la tema foi tratáu nuevamente, anque esta vegada dio un plazu de tiempu por que les ''Home Nations'' analizaren la tema internamente.<ref>{{cita web|títulu=1913: Minutes of the Special Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1913/1913sm.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111074925/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1913/1913sm.pdf|fechaarchivu=2007-11-11}}</ref> Finalmente'l [[4 d'abril]] de [[1913]] la [[FIFA]] pasó a formar parte del IFAB<ref>{{cita web|títulu=1913: Minutes of the Adjourned Special Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1913/1913asm.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111075012/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1913/1913asm.pdf|fechaarchivu=2007-11-11}}</ref> y en [[xunu]] d'esi mesmu añu participó per primer vegada como miembru nuna xunta oficial.<ref name="IFAB1913">{{cita web |títulu=1913: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1913/1913min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111074942/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1913/1913min.pdf|fechaarchivu=11 de payares de 2007}}</ref> El funcionamientu de la IFAB consta de dos reunión ordinaries: ente [[febreru]] y [[marzu]] de cada añu llevar a cabu la ''Xunta Xeneral Añal'', onde s'alderiquen los cambeos a les regles del xuegu, y ente [[setiembre]] y [[ochobre]] la ''Xunta Añal de Negocios'' ye'l centru d'alderique de temes rellacionaes al funcionamientu del ''Board'', pero nun se dexen cambeos a les regles del xuegu.<ref name="IFABFIFA" /> === Desenvolvimientu fuera del Reinu Xuníu === El fútbol foise estendiendo pasu ente pasu al restu de los países [[Europa|europeos]] a finales del [[sieglu XIX]] gracies a l'actividá de los soldaos, marineros, funcionarios de les colonies, homes de negocios, inxenieros y maestros [[Inglaterra|ingleses]], que practicaben el nuevu deporte y promovían el so espardimientu ente los locales, talo como asocediera con otros deportes, como'l [[críquet]].<ref name="HistoriaEncarta">{{cita web |títulu=Fútbol|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761562549/F%C3%BAtbol.html#s3|obra=MSN Encarta|fechaaccesu=27 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080328232131/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761562549/F%C3%BAtbol.html#s3|fechaarchivu=28 de marzu de 2008}}</ref> Los primeros países europeos en recibir al fútbol fueron los de la zona [[Europa Central|central]]. [[Dinamarca]] y los [[Países Baxos]], dambos en [[1889]], fueron los primeres en formar les sos asociaciones.<ref name="FIFACrecimiento">{{cita web |títulu=La crecedera global|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/game/historygame4.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=27 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080316092058/http://es.fifa.com/classicfootball/history/game/historygame4.html|fechaarchivu=16 de marzu de 2008}}</ref> La gran colonia británica n'[[Austria]] empecipió'l fútbol nesi país, onde se destacar la presencia de [[Hugo Meisl]], figura de la creación de la [[Copa Mitropa]], el prototipu de los eventos europeos de clubes modernos. A finales de sieglu'l deporte yá s'enraigonara en dellos países amás de los yá mentaos: [[Italia]], [[Hungría]] ya inclusive [[Rusia]]. A principios del [[sieglu XX]] [[Alemaña]], [[Bélxica]], [[Noruega]], [[Checoslovaquia]], ente otros, tamién empezaríen a tener una práutica habitual del fútbol.<ref name="HistoriaEncarta" /> N'[[América del Sur]] los marineros británicos introducieron el fútbol a los habitantes del [[Conu Sur]] a partir de los [[años 1870]], principalmente na zona del [[Ríu de la Plata]]: [[Arxentina]] y [[Uruguái]] y el sur de [[Brasil]]. La Primer lliga d'[[América]] foi la [[Argentine Association Football League (1891)|liga Arxentina]], fundada en [[1891]]. Pasu ente pasu el xuegu foise espandiendo a otros países, como foi'l casu de [[Paraguái]] a empiezos del [[sieglu XX]].<ref name="HistoriaEncarta" /> En [[1901]] [[Uruguái]] y [[Arxentina]] enfrentar por primer vegada, siendo ésti'l primer partíu internacional fora de les [[Islles Britániques]]; esti clásicu convertir nel alcuentru internacional más xugáu de la historia del fútbol.<ref>{{cita web |títulu=Arxentina-Uruguái matches 1901-2001|url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html|obra=Héctor Darío Pelayes, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=27 de marzu de 2008}}</ref> N'[[América del Norte]] y [[Oceanía]] la crecedera del deporte foi considerablemente más lentu, entá cola gran influencia inglesa qu'hai nestes zones. N'[[Estaos Xuníos]] los primeros eventos rellacionaos col fútbol daten de los [[años 1860]]. N'[[África]] el movimientu colonial británicu tuvo una gran notoriedá na introducción del fútbol, pero'l deporte tuvo una crecedera más lenta nesta zona.<ref name="HistoriaEncarta" /> N'[[Asia]] el fútbol nun pudo salir del ámbitu universitariu hasta los [[años 1980]], cuando la crecedera económica y les rellaciones con occidente dexaron una meyor meyora del xuegu.<ref>{{cita web |títulu=Football (soccer) - Asia and Oceania|url=http://www.britannica.com/eb/article-242673/football-soccer|obra=Encyclopædia Britannica online|fechaaccesu=27 de marzu de 2008}}</ref> === FIFA === {{AP|FIFA}} La ''Fédération Internationale de Football Association'', meyor conocida pol so acrónimu FIFA, foi fundada'l [[21 de mayu]] de [[1904]] en [[París]], [[Francia]], por representantes de 7 países: [[Bélxica]] ([[Union Belge des Sociétés de Sports]]), [[Dinamarca]] ([[Dansk Boldspil Union]]), [[España]] ([[Madrid Football Club]]), [[Francia]] ([[Union des Sociétés Françaises de Sports Athlétiques]]), [[Países Baxos]] ([[Nederlandsche Voetbal Bond]]), [[Suecia]] ([[Svenska Bollspells Förbundet]]) y [[Suiza]] ([[Association Suisse de Football]]); [[Alemaña]] ([[Deutscher Fußball-Bund]]) confirmó la so afiliación el mesmu día por [[telegrama]]. La so fundación empezó a perfilase ante la realización de los primeros alcuentros internacionales ente seleiciones non pertenecientes al [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]]; les pertenecientes al mesmu refugaron la idea d'un órganu mundial de fútbol.<ref>{{cita web |títulu=Historia de la FIFA - La so fundación|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=16 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071112084110/http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html|fechaarchivu=12 de payares de 2007}}</ref> Dos díes depués de la fundación [[Robert Guérin]] foi nomáu primer presidente de la FIFA. El primer gran llogru del organismu foi l'afiliación de [[The Football Association]] como miembru plenu, a la cual sumáronse años dempués les otres asociaciones britániques. Mientres los [[años 1910]] afiliáronse miembros de fora d'[[Europa]], siendo'l primeru d'ellos [[Sudáfrica]] ente [[1909]] y [[1910]]. La realización d'un tornéu de calter mundial en [[1906]] falló, ente que el [[fútbol nos Xuegos Olímpicos]] nun tenía'l valumbu esperáu pola FIFA pa un tornéu de clase mundial.<ref>{{cita web |títulu=Historia de la FIFA - La FIFA toma forma|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa2.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=16 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071213081029/http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa2.html|fechaarchivu=13 d'avientu de 2007}}</ref> Mientres la [[Primer Guerra Mundial]] la FIFA tuvo a puntu de sumir, anque esto nun pasó gracies al trabayu de [[Carl Anton Wilhelm Hirschmann]]. El [[1 de marzu]] de [[1921]] sería una fecha de vital importancia pa la historia del fútbol: [[Jules Rimet]] asumía como tercer presidente de la FIFA.<ref>{{cita web |títulu=Historia de la FIFA - Sumir más asociaciones|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa3.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=16 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071213083256/http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa3.html|fechaarchivu=13 d'avientu de 2007}}</ref> En [[1929]] en [[Barcelona]], [[Uruguái]] foi escoyíu sede de la primer [[Copa Mundial de Fútbol]], a apostase en [[1930]]. Magar Uruguái pagaría tolos gastos de los participantes, munches seleiciones europees abstener de participar por cuenta de la crisis post guerra que vivía'l ''vieyu continente''. La [[Segunda Guerra Mundial]] frenaría nuevamente la crecedera de la FIFA, pero gracies a los fondos recaldaos pol denomináu ''Partíu del Sieglu'' la organización pudo salir alantre. Dichu alcuentru apostóse'l [[10 de mayu]] de [[1947]] ente [[Seleición de fútbol del Reinu Xuníu|Gran Bretaña]] y un combináu del restu d'[[Europa]]. Ante 135.000 persones los británicos goliaron por 6 goles a 1.<ref name="RetornoHome" /> Esti alcuentru y la realización de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Copa Mundial de 1950]] en [[Brasil]] daríen el puntapié inicial pa la etapa de mayor ésitu de la FIFA.<ref>{{cita web |títulu=Historia de la FIFA - Entamando la primer Copa Mundial de la FIFA|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=16 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071213081034/http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html|fechaarchivu=13 d'avientu de 2007}}</ref> En [[1954]] [[Jules Rimet]], ''El padre del Campeonatu Mundial'', dexaría'l so cargu, siendo condecoráu col títulu de ''Presidente Honorariu de la FIFA''.<ref name="RetornoHome">{{cita web |títulu=Historia de la FIFA - La torna de les asociaciones britániques|url=http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa5.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=16 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071213083301/http://es.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa5.html|fechaarchivu=13 d'avientu de 2007}}</ref> Dende entós la crecedera de la FIFA foi imparable, llegando a tener 208 asociaciones estremaes en 6 confederaciones.<ref>{{cita web |títulu=Asociaciones|url=http://es.fifa.com/aboutfifa/federation/associations.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=16 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071112161711/http://es.fifa.com/aboutfifa/federation/associations.html|fechaarchivu=12 de payares de 2007}}</ref> === Xuegos Olímpicos === {{AP|Fútbol nos Xuegos Olímpicos}} [[Ficheru:London 1908 English Amateur Football National Team.jpg|thumb|La [[Seleición de fútbol del Reinu Xuníu|seleición amateur del Reinu Xuníu]] llogró'l [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|primer campeonatu mundial de seleiciones]] en [[1908]].]] La [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 1896|primer edición de los Xuegos Olímpicos modernos]], apostada en [[1896]], nun tuvo al fútbol como eventu. El deporte formó parte del calendariu en [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1900|1900]] y [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Saint Louis 1904|1904]] como deporte d'exhibición y nos [[Xuegos Entrepolaos de 1906]], anque en calter non oficial. Toos estos torneos fueron apostaos por equipos de distintos tipos: seleiciones nacionales, rexonales, clubes y combinaos qu'inclusive utilizaben xugadores de más d'un país n'ocasiones.<ref>{{cita web |títulu=Football Tournament of the Olympic Games|url=http://www.rsssf.com/tableso/olympics.html|obra=Lars Aarhus, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> El [[Comité Olímpicu Internacional]] reconoz les ediciones de [[1900]] y [[1904]] ya incluyir nel medayeru.<ref>{{cita web |títulu=Football, Olympic sport since 1900|url=http://www.olympic.org/uk/sports/programme/index_uk.asp?SportCode=FB|obra=Sitiu oficial del Movimientu Olímpicu|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090601015157/http://www.olympic.org/uk/sports/programme/index_uk.asp?SportCode=FB|fechaarchivu=1 de xunu de 2009}}</ref> La edición de [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 1908|1908]] foi la primera de calter oficial y reconocida pola [[FIFA]], amás ye considerada la primer edición d'un campeonatu de nivel mundial. El títulu quedó en manes de la [[Seleición de fútbol del Reinu Xuníu|seleición del Reinu Xuníu]].<ref>{{cita web |títulu=Tornéu Olímpicu Masculín|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071115230840/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament%3D512/index.html|fechaarchivu=15 de payares de 2007}}</ref> A partir de [[1924]] el tornéu empezó a ser entamáu pola [[FIFA]], y les ediciones de [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|1924]] y [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]], dambes llograes por {{self|Uruguái}}, seríen reconocíes como ''Campeonatos mundiales de fútbol''{{ensin referencies}}. El tornéu quedó apostráu a partir de [[1930]] cuando se realizó la [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Primer Copa Mundial de Fútbol]] n'[[Uruguái]].<ref>{{cita web |títulu=Oríxenes de la Copa Mundial de la FIFA|url=http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02s_fwc-origin_8819.pdf|obra=Fédération Internationale de Football Association|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121111130914/http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02s_fwc-origin_8819.pdf|fechaarchivu=11 de payares de 2012}}</ref> En principiu'l tornéu taba abiertu a xugadores de cualquier nivel, pero dende [[1936]] hasta [[1980]] llindóse namái a xugadores [[Amateur (afición)|amateurs]]. En [[1984]] y [[1988]] dexóse l'usu de futbolistes profesionales, sacante xugadores d'[[Europa]] y [[América del Sur|Suramérica]] que participaren en dalguna [[Copa Mundial de Fútbol]]. En [[1992]] introducióse'l sistema actual: déxense xugadores de cualquier tipu con 23 años o menos d'edá, anque podrán presentase hasta 3 futbolistes que devasen dicha edá. Dende [[1996]] tamién se celebra una edición femenina del tornéu, que ta abierta a xugadores de cualquier condición y edá.<ref name="JJOOFIFA">{{cita web|títulu=Fútbol nos Xuegos Olímpicos|url=http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcoly/ip-208_01s_olynew_2534.pdf|obra=Fédération Internationale de Football Association|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> === Copa del mundu === {{AP|Copa Mundial de Fútbol}} La incursión de la [[FIFA]] nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]] a partir de [[1924]] motivó la creación d'un tornéu propiu y de mayor nivel. Gracies al trabayu de [[Jules Rimet]], el [[28 de mayu]] de [[1928]] n'[[Ámsterdam]] foi aprobada la realización d'una Copa Mundial de Fútbol cada cuatro años.<ref>{{cita web |títulu=Copa Mundial de la FIFA Uruguái 1930 Preliminares|url=http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/preliminaries/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111120358/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D1/preliminaries/index.html|fechaarchivu=11 de payares de 2007}}</ref> El [[18 de mayu]] del [[1929|añu siguiente]] nel Congresu de la FIFA en [[Barcelona]] definióse que [[Uruguái]] fuera sede de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Primer Copa Jules Rimet]], a apostase en [[1930]]. La gran actuación uruguaya nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Xuegos Olímpicos]], el bon estáu económicu qu'esfrutaba'l país suramericanu y la coincidencia col centenariu de xurar de la primer [[Constitución de la República Oriental del Uruguái|constitución uruguaya]] llevaron a que los otros candidatos dexaren l'honor al país suramericanu.<ref>{{cita web |títulu=FIFA World Cup Host Announcement Decision|url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_13a_24981.pdf|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> La [[Seleición de fútbol d'Uruguái|seleición llocal]] llograría la primer edición de la Copa en venciendo a {{self|Arxentina}} por 4 goles a 2 nel recién construyíu [[Estadiu Centenariu]].<ref>{{cita web |títulu=Copa Mundial de la FIFA Uruguái 1930|url=http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111120348/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D1/overview.html|fechaarchivu=11 de payares de 2007}}</ref> Depués del ésitu de la primer edición, la [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|segunda edición]] celebrada n'[[Italia]] en [[1934]] vio como campeón a la escuadra {{self|Italia|italiana}}, anque les amenaces y duldes que xeneraron la realización del tornéu esllucieron el títulu ''azzurro''.<ref>{{cita web |títulu=Los 12 escándalos más famosos de les Copes del Mundu|url=http://www.mundosoccer.com/despvar.asp?mon=reportaxes.html&gr=reportaxes&url=/secciones/reportaje/itaesp34.html|obra=Alejandro Mayorga, Mundosoccer.com|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> Una situación similar asocedió mientres la [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Copa Mundial de Francia 1938]], onde l'escoyíu italianu, esta vegada vistíu de negru, repitió'l títulu.<ref>{{cita web |títulu=Countdown with Keith Olbermann|url=http://www.msnbc.msn.com/id/13438740/|obra=MSNBC.com|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> L'ambiente político inestable que se vivió nes últimes Copes Mundiales sería común denominador de los años siguientes, onde la [[Segunda Guerra Mundial]] llevó a la suspensión del tornéu. [[Ficheru:Closeup_Czech_Republic_versus_Ghana_at_2006_World_Cup.jpg|thumb|left|Atopo ente la {{self|República Checa}} y {{self|Ghana}} mientres la [[Copa Mundial de Fútbol de 2006]] n'[[Alemaña]].]] [[Brasil]] tendría l'honor de llevar a cabu la [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|primer edición de la Copa Mundial tres la guerra]] en [[1950]]. La gran fiesta que se vivía nel país viose estropiada cuando la [[Seleición de fútbol d'Uruguái|seleición uruguaya]] llevóse'l títulu nel recordáu [[Maracanazo]].<ref>{{cita web |títulu=Copa Mundial de la FIFA Brasil 1950|url=http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=7/overview.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071120172158/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D7/overview.html|fechaarchivu=20 de payares de 2007}}</ref> La [[Copa Mundial de Fútbol de 1954]] en [[Suiza]] traería entá más momentos inolvidables. La {{self|Hungría|seleición húngara}} yera la gran favorita del tornéu, pero sicasí'l {{self|Alemaña|combináu d'Alemaña}} daría la sorpresa y quedaríase col títulu nel momentu que quedó inmortalizado como ''El milagru alemán''.<ref>{{cita web |títulu=Copa Mundial de la FIFA Suiza 1954|url=http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition=9/overview.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071115231354/http://es.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D9/overview.html|fechaarchivu=15 de payares de 2007}}</ref> Tres los duros golpes recibíos nes ediciones pasaes, {{self|Brasil}} alzaríase como la gran potencia del fútbol mundial, particularmente poles grandes actuaciones de [[Pelé]]. Dómines posteriores amosaron un claru dominiu de {{self|Alemaña}} y {{self|Arxentina}}, que coronáronse en dos causes cada unu. {{self|Brasil}} volvería a gloriar años más tarde en venciendo en dos de trés finales consecutives mientres el final y l'empiezu del nuevu mileniu. Pela so parte {{self|Francia}} sumar al círculu de gloria al convertise nel séptimu campeón mundial en goliando a {{self|Brasil}} na final de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Copa Mundial de 1998]] que s'apostó en suelu galu.<ref>{{cita web|títulu=Ediciiones anteriores de la Copa Mundial|url=http://es.fifa.com/worldcup/archive/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090301004758/http://es.fifa.com/worldcup/archive/index.html|fechaarchivu=2009-03-01}}</ref> L'ésitu de la Copa Mundial convertir n'unu de los eventos más importantes del planeta, siendo'l de mayor audiencia: la [[Copa Mundial de Fútbol de 2006]] n'[[Alemaña]] tuvo una audiencia acumulada de más de 26 mil millones de persones.<ref name="Audiencia" /> La creación del tornéu masculín xeneró otres competiciones internacionales qu'amplíen l'abanicu d'edaes y de xéneru. Dende [[1977]] apuéstase la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]],<ref>{{cita web |títulu=Ediciones anteriores de la Copa Mundial Sub-20|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=104/awards/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071112084843/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament%3D104/awards/index.html|fechaarchivu=12 de payares de 2007}}</ref> ente que'l so [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17|equivalente en Sub-17]] fai lo propio dende [[1985]].<ref>{{cita web |títulu=Ediciones anteriores de la Copa Mundial Sub-17|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=104/awards/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071112084843/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament%3D104/awards/index.html|fechaarchivu=12 de payares de 2007}}</ref> El [[fútbol femenín]] vio realizáu'l so suañu en [[1991]] cuando se realizó la primer edición de la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]].<ref>{{cita web |títulu=Ediciones anteriores de la Copa Mundial Femenina|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=103/awards/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071121115607/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament%3D103/awards/index.html|fechaarchivu=21 de payares de 2007}}</ref> A partir de [[2002]] tamién entraría en disputa la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20]],<ref name="Femenín20">{{cita web |títulu=Ediciones anteriores de la Copa Mundial Femenina Sub-20|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=108/awards/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071105160211/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament%3D108/awards/index.html|fechaarchivu=5 de payares de 2007}}</ref> la cual tendría la so [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-17|versión en Sub-17]] a partir de [[2008]].<ref name="Femenín17">{{cita web |títulu=Copa Mundial Femenina Sub-17|url=http://es.fifa.com/o17womenworldcup/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> == Consolidación == === Confederaciones === [[Ficheru:Asunción - Edificio CSF.JPG|thumb|Sede de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] en [[Luque (Paraguay)|Luque]], [[Paraguái]].]] Por cuenta de la cantidá d'asociaciones nacionales esistentes, dende principios y sobremanera na metá del [[sieglu XX]] empezar a crear sub organizaciones afiliaes a la [[FIFA]] coles mires d'entamar el fútbol nes distintes rexones del planeta. El primer continente n'arrexuntar a les sos asociaciones nacionales foi [[América del Sur]], que'l [[9 de xunetu]] de [[1916]] (fecha del centenariu de la [[Declaración d'independencia de l'Arxentina]]), mientres el desenvolvimientu del [[Campeonatu Suramericanu 1916]] en [[Buenos Aires]],<ref name="CopaAmérica1916">{{cita web |títulu=Southamerican Championship 1916|url=http://www.rsssf.com/tables/16safull.html|obra=Martín Tabeira, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> vio nacer a la [[Confederación Suramericana de Fútbol]]. Los sos miembros fundadores fueron: [[Arxentina]], [[Brasil]], [[Chile]] y [[Uruguái]]; el so primer Presidente foi l'uruguayu [[Héctor Rivadavia Gómez]].<ref>{{cita web |títulu=Reseña histórica de la CONMEBOL|url=http://www.conmebol.com/conmebol_historia.jsp?slangab=S|obra=Sitiu oficial de CONMEBOL|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929083159/http://www.conmebol.com/conmebol_historia.jsp?slangab=S|fechaarchivu=29 de setiembre de 2007}}</ref> [[Asia]] entamó'l so fútbol el [[8 de mayu]] de [[1954]] en [[Manila]], [[Filipines]], sol nome de [[Confederación Asiática de Fútbol]] (AFC). Los países fundadores fueron [[Afganistán]], [[Birmania|Burma]], [[Corea del Sur]], [[Filipines]], [[Ḥong Kong]], [[India]], [[Indonesia]], [[Xapón]], [[Paquistán]], [[República de China]] ([[China Taipei]]), [[Singapur]] y [[Vietnam]].<ref>{{cita web|títulu=Asian Football Confederation (AFC)|url=http://www.sportsknowhow.com/soccer/rules/asian-football-confederation.html|obra=Sports Know How|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180709094442/https://www.sportsknowhow.com/soccer/rules/asian-football-confederation.html|fechaarchivu=2018-07-09}}</ref> El [[15 de xunu]] de [[1954]] en [[Basilea]], [[Suiza]], foi fundada la organización [[Europa|europea]]: la [[UEFA|Union des Associations Européennes de Football]], más conocida pola so acrónimu UEFA. La iniciativa dar por miembros de les asociaciones nacionales de fútbol de [[Bélxica]], [[Dinamarca]], [[Francia]] ya [[Italia]]. El [[Dinamarca|danés]] [[Ebbe Schwartz]] foi'l primer Presidente, ente que el [[Francia|francés]] [[Henri Delaunay]] ocupó'l cargu de Secretariu Xeneral.<ref>{{cita web |títulu=1954-1962: Birth of UEFA|url=http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/newsid=2476.html|obra=Sitiu oficial de la UEFA|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071025050024/http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/newsid%3D2476.html|fechaarchivu=25 d'ochobre de 2007}}</ref> El continente [[África|africanu]] sería'l siguiente en formar la so confederación. El [[2 d'agostu]] de [[1957]] la [[Confédération Africaine de Football]] (CAF) foi fundada poles cuatro asociaciones africanes afiliaes a la [[FIFA]] nesi momentu: [[Exiptu]], [[Etiopía]], [[Sudáfrica]] y [[Sudán]]. El so primer Presidente, designáu en [[1957]], foi'l [[Exiptu|exipciu]] [[Abdel Aziz Abdallah Salem]], ente que'l so primer Secretariu Xeneral foi [[Youssef Mohamed]], de la mesma nacionalidá.<ref>{{cita web|títulu=Confederation Africaine de Football (CAF)|url=http://www.sportsknowhow.com/soccer/rules/confederation-africaine-de-football.html|obra=Sports Know How|fechaaccesu=17 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180809025015/https://www.sportsknowhow.com/soccer/rules/confederation-africaine-de-football.html|fechaarchivu=2018-08-09}}</ref><ref>{{cita web |títulu=CAF Gen. Assembly & History|url=http://www.cafonline.com/index.php?lng=1&cmpt=&opt=111|obra=Sitiu oficial del CAF|fechaaccesu=17 de payares de 2007}}</ref> Les organizaciones de fútbol d'[[América del Norte]], la [[North American Football Confederation]], y d'[[América Central]] y el [[Antilles|Caribe]], la [[Confederación Centroamericana y del Caribe de Fútbol]], dieron orixe a la [[Concacaf|Confederación de Fútbol de Norte, Centroamérica y el Caribe]], más conocida pol so acrónimu Concacaf, en fundiéndose en [[1961]].<ref name="Concacaf">{{cita web |títulu=CCCF and Concacaf Championships|url=http://www.rsssf.com/tablesc/cccf-concacaf.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=18 de payares de 2007}}</ref> La más nueva de les confederaciones ye la correspondiente a [[Oceanía]]: la [[Oceania Football Confederation]] (OFC). Mientres [[1964]] les asociaciones d'[[Australia]] y [[Nueva Zelanda]] pidieren incorporase a l'[[Confederación Asiática de Fútbol|AFC]], pero'l so pidíu foi refugáu. Esto motivó a qu'en [[1966]] creárase una organización propia pal continente oceánicu. Los sos miembros fundadores fueron [[Australia]] (anguaño afiliada a la AFC), [[Fixi]], [[Nueva Zelanda]] y [[Papúa Nueva Guinea]].<ref>{{cita web |títulu=OFC History|url=http://www.oceaniafootball.com/ofcorgcontent/history.ofcpc|obra=Charles Dempsey, Sitiu oficial de la OFC|fechaaccesu=18 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071014030643/http://www.oceaniafootball.com/ofcorgcontent/history.ofcpc|fechaarchivu=14 d'ochobre de 2007}}</ref> ==== Campeonatos rexonales ==== ===== Seleiciones ===== [[Ficheru:Mecz Polska - Armenia 06 ssj 20070328.jpg|thumb|Xugadores {{self|Polonia|polacos}} celebren frente a {{self|Armenia}} pola [[Clasificación pa la Eurocopa 2008|clasificación]] pa la [[Eurocopa 2008]].]] El continente que más tempranu empecipió'l so tornéu rexonal foi [[América del Sur|Suramérica]]. Mientres [[1910]] la [[Copa Centenariu Revolución de Mayu]], de calter amistosu, convertir nel tornéu suramericanu más antiguu de la historia. El mesmu apostóse n'[[Arxentina]] y la {{self|Arxentina|seleición llocal}} llogró'l títulu.<ref>{{cita web |títulu=Títulos, goles y maxa en 88 años de rica historia|url=http://www.si.clarin.com.ar/diario/2004/07/06/deportes/d-01015.htm|obra=Clarín.com|fechaaccesu=23 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071006094315/http://www.si.clarin.com.ar/diario/2004/07/06/deportes/d-01015.htm|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2007}}</ref> El tornéu sirvió como antecesor del futuru [[Copa América|Campeonatu Suramericanu de Seleiciones]] de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]], que s'apostaría per primer vegada en [[1916]], tamién n'[[Arxentina]], anque esta vegada quedaría en manes de {{self|Uruguái}}.<ref name="CopaAmérica1916" /> El continente [[Asia|asiáticu]] celebraría'l so propiu tornéu oficial dos años dempués de la fundación de la [[Confederación Asiática de Fútbol]] (AFC), en [[1956]]. La primer edición de la [[Copa Asiática]] de [[1956]] realizar en [[Ḥong Kong]] cola participación de 7 de les 12 asociaciones afiliaes nel momentu y quedó en manes de la {{self|Corea del Sur|seleición de Corea del Sur}}.<ref>{{cita web|títulu=History of the Asian Cup|url=http://www.afcasiancup.com/en/event/history.asp?sec=29&ssec=95|obra=Sitiu oficial de la AFC|fechaaccesu=23 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160306162537/http://www.afcasiancup.com/en/event/history.asp?sec=29&ssec=95|fechaarchivu=2016-03-06}}</ref> Tamién mientres los [[años 1950]] apostaríense los primeros torneos de les asociaciones rexonales de la AFC.<ref>{{cita web |títulu=International Country Results/Asia and Oceania|url=http://www.rsssf.com/intland.html#asia|obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=23 de payares de 2007}}</ref> La [[Copa Africana de Naciones]] tuvo la so [[Copa Africana de Naciones de 1957|primer edición]] nel añu [[1957]]. El primer tornéu entamáu pola [[Confederación Africana de Fútbol]] cuntó cola participación de {{self|Exiptu}}, {{self|Etiopía}} y {{self|Sudán}} ({{self|Sudáfrica}} fuera descalificada pol [[Sudáfrica na era del apartheid|apartheid]]). La copa apostada en [[Sudán]] quedó en manes de la {{self|Exiptu|seleición exipcia}}.<ref>{{cita web |títulu=African Nations Cup 1957|url=http://www.rsssf.com/tables/57a.html|obra=François Mazet y Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=23 de payares de 2007}}</ref> Mientres los [[años 1970]] tamién s'aniciaron los primeros torneos rexonales dientro d'[[África]].<ref>{{cita web |títulu=International Country Results/Africa|url=http://www.rsssf.com/intland.html#afr|obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=23 de payares de 2007}}</ref> Tres la creación de la [[UEFA]] en [[1954]], la realización d'un tornéu européu tuvo qu'esperar hasta [[1960]], cuando se realizó la [[Eurocopa 1960|primer edición]] de la [[Eurocopa|Copa de Naciones d'Europa]], anque cabo destacar que'l procesu clasificatorio empecipióse dos años antes, en [[1958]].<ref>{{cita web |títulu=European Championship 1960|url=http://www.rsssf.com/tables/60y.html|obra=Erik Garin, Karel Stokkermans y Martín Tabeira, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=23 de payares de 2007}}</ref> La fase final del tornéu apostar en [[Francia]], en parte gracies al trabayu de [[Henri Delaunay]]. Na final la {{self|Xunión Soviética}} llogró'l títulu ante {{self|Yugoslavia}} tres la [[prórroga]].<ref>{{cita web |títulu=Campeonatu d'Europa de la UEFA|url=http://es.uefa.com/competitions/euro/history/index.html|obra=Sitiu oficial de la UEFA|fechaaccesu=23 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071019011408/http://es.uefa.com/competitions/euro/history/index.html|fechaarchivu=19 d'ochobre de 2007}}</ref> La [[Concacaf]] realizó'l so propiu tornéu en [[1963]]: la [[Copa Concacaf]]. Primeramente, antes de la fusión de la [[CCCF]] ([[América Central]] y el [[Antilles|Caribe]]) y la [[NAFC]] ([[América del Norte]]), estes organizaciones apostaron la [[Copa CCCF]], dende [[1941]], y la [[Copa NAFC]], dende [[1947]]. La [[Copa Concacaf]] apostar por última vegada en [[1971]], y dende entós el ganador de la zona de la [[Concacaf]] de la [[clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol]] sería consideráu'l ''Campeón de Concacaf''. A partir de [[1991]] la [[Copa d'Oru de la Concacaf]] convertir nel eventu máximu pa esta zona del mundu futbolísticu.<ref name="Concacaf" /> A partir de [[1973]], 7 años dempués de la fundación de la [[Confederación de Fútbol d'Oceanía]], daría entamu la [[Copa de les Naciones de la OFC]], el máximu eventu del fútbol d'[[Oceanía]]. {{self|Australia}} (anguaño afiliada a l'[[Confederación Asiática de Fútbol|AFC]]), {{self|Nueva Zelanda}} y {{self|Tahití}} fueron los únicos campeones d'esti tornéu, qu'amás a partir de [[2002]] xuégase en xunto cola [[clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol]] de la zona.<ref>{{cita web |títulu=The history of the OFC Nations Cup|url=http://www.oceaniafootball.com/compdetails/nav/1534/post/6132|obra=Sitiu oficial de la OFC|fechaaccesu=23 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071223233944/http://www.oceaniafootball.com/compdetails/nav/1534/post/6132|fechaarchivu=23 d'avientu de 2007}}</ref> Los campeones d'estos torneos apuesten dende [[1992]] la [[Copa FIFA Confederaciones]], competición entamada pola [[FIFA]] cada cuatro años que dende [[2005]] apostar nel país que va recibir a la [[Copa Mundial de Fútbol]] al añu próximu.<ref>{{cita web |títulu=Copa FIFA Confederaciones|url=http://es.fifa.com/confederationcup/intro/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=23 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071214214822/http://es.fifa.com/confederationcup/intro/index.html|fechaarchivu=14 d'avientu de 2007}}</ref> ===== Clubes ===== [[Ficheru:LDUSTADIUM.jpg|thumb|Atopo ente la [[Liga Deportiva Universitaria de Quito|Liga de Quito]] y [[Club Atlético River Plate|River Plate]] pola [[Copa Libertadores d'América]] de [[Copa Libertadores 2007|2007]].]] La creación de les confederaciones, que yá motivara la creación de los distintos torneos rexonales pa seleiciones, fixo lo propio a nivel de clubes. Tres la fundación de la confederación [[Europa|europea]], la [[UEFA]], los sos dirixentes taben más comenenciudos en crear un tornéu a nivel de seleiciones, dexando de llau la idea d'unu de clubes. Foi por esto que la iniciativa pa la creación de la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa de Campeones d'Europa]] en [[1955]] nun correspondió a la UEFA, sinón a un diariu [[Francia|francés]]: [[L'Équipe]]. Conocida dende [[1992]] como [[Lliga de Campeones de la UEFA]], ye anguaño'l tornéu de fútbol europeo más importante a nivel de clubes.<ref>{{cita web |títulu=UEFA Champions League - Historia|url=http://es.uefa.com/competitions/ucl/history/index.html|obra=Sitiu oficial de la UEFA|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> La [[Recopa d'Europa]] clasificaba, principalmente, a los ganadores de les competiciones de Copa de cada país. Dende la so creación hasta la realización de la [[Copa de la UEFA]] foi'l tornéu más importante tres la Lliga de Campeones.<ref>{{cita web |títulu=UEFA Cup Winners' Cup - Historia|url=http://es.uefa.com/competitions/ecwc/history/index.html|obra=Sitiu oficial de la UEFA|fechaaccesu=24 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071024141015/http://es.uefa.com/competitions/ecwc/history/index.html|fechaarchivu=24 d'ochobre de 2007}}</ref> La [[Copa de la UEFA]], socesora de la [[Copa de Feries]], quedaría como'l segundu tornéu más importante.<ref>{{cita web |títulu=UEFA Cup - Historia|url=http://es.uefa.com/competitions/uefacup/history/index.html|obra=Sitiu oficial de la UEFA|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> [[América del Sur|Suramérica]] yá esperimentara la realización d'un tornéu a nivel de clubes en [[1948]] cola realización de la [[Copa de Campeones d'América|Copa de Campeones]],<ref>{{cita web |títulu=South American Club Championship 1948|url=http://www.rsssf.com/sacups/acopa48.html|obra=Mauro Prais, the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> pero l'actual [[Copa Libertadores d'América]] nació en realidá pola necesidá de que'l [[Lliga de Campeones de la UEFA Campeón européu]] tuviera un rival na [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]].<ref name="IntercontinentalUEFA" /> En [[1959]] la [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]] autorizó la realización del máximu eventu de clubes suramericanos y al añu siguiente realizóse la [[Copa Libertadores 1960|primer edición]].<ref>{{cita web |títulu=Historia de la Copa Libertadores d'América|url=http://www.educar.org/Educacionfisicaydeportiva/futbol/copalibertadores/index.htm|obra=PlanetaDeportivo.com|fechaaccesu=24 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071126112349/http://www.educar.org/Educacionfisicaydeportiva/futbol/copalibertadores/index.htm|fechaarchivu=26 de payares de 2007}}</ref> Dende [[1992]] apostaríase la [[Copa Conmebol]], una competición al estilu de la [[Copa de la UEFA]] europea onde podíen participar equipos que tamién apostaren la [[Copa Libertadores d'América|Libertadores]], anque les asociaciones solíen destinar los cupos de la copa mentada en segundu términu pa los meyores equipos de los sos campeonatos, polo cual la nueva copa non siempres recibiría a equipos que taben allugaos nes posiciones de vanguardia de los sos países. El pocu interés que recibió dexar a un nivel inferior al máximu tornéu.<ref>{{cita web |títulu=Copa Conmebol|url=http://www.rsssf.com/sacups/conmebol.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> Nos últimos años d'esti tornéu empezar a apostar otros torneos rexonales: la [[Copa Mercosur]] y [[Copa Merconorte|Merconorte]], que quedaríen como torneos secundarios y nun llograríen l'interés deseyáu.<ref>{{cita web |títulu=Copa Mercosur|url=http://www.rsssf.com/sacups/mercosur.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Copa Merconorte|url=http://www.rsssf.com/sacups/merconorte.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> Tres l'abolición de toos estos torneos rexonales creóse l'actual [[Copa Suramericana]], que convirtióse na segunda competición n'importancia.<ref>{{cita web |títulu=Copa Suramericana|url=http://www.rsssf.com/sacups/sudamcup.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> [[Ficheru:Transvaal 1975.jpg|thumb|left|El primer equipu del [[Sport Vereniging Transvaal|SV Transvaal]] de [[Surinam]] mientres la [[Copa de Campeones de la Concacaf]] de [[Copa de Campeones de la Concacaf 1975|1975]].]] La [[Concacaf]] empezaría la disputa de la so [[Copa de Campeones de la Concacaf|Copa de Campeones]] en [[1962]],<ref>{{cita web |títulu=CONCACAF Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesc/ca1.html|obra=Jim Goloboy, Erik Francisco Lugo y Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> tornéu que se caltién na actualidá como l'únicu a nivel de clubes entamáu pola [[Concacaf]].<ref>{{cita web |títulu=Competiciones|url=http://www.concacaf.com/competitions.asp|obra=Sitiu oficial de la Concacaf|fechaaccesu=24 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071212235905/http://www.concacaf.com/competitions.asp|fechaarchivu=12 d'avientu de 2007}}</ref> En [[1991]] el fútbol de [[Concacaf|''La Confederación'']] tendría la so primer competición secundaria: la [[Recopa de la Concacaf]]. El tornéu goció de poca popularidá y apenes s'apostaron la metá de les sos ediciones. En [[2001]] apostaríase la primer y única edición de la [[Copa de Xigantes]], tornéu onde participaben los equipos d'alcuerdu a los niveles d'espectadores nes sos lligues.<ref>{{cita web |títulu=CONCACAF Cup Winners Cup and Giants Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesc/ca2.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> La primer edición de la [[Lliga de Campeones del CAF]], el tornéu de fútbol más importante de la confederación d'[[África]], la [[Confederación Africana de Fútbol|CAF]], daría entamu nel añu [[1964]].<ref>{{cita web |títulu=MTN CAF Champions League History|url=http://championsleague.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=266|obra=MTN Football|fechaaccesu=24 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://championsleague.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=266|fechaarchivu=1 d'avientu de 2015}}</ref> Dende [[1975]] la [[Copa Africana de Ganadores de Copa]] recibiría namái a los ganadores de les competiciones de Copa de los países, y convertiríase na segunda competición n'importancia.<ref>{{cita web |títulu=African Cup Winners' Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesa/af2.html|obra=Stephen Halchuk y Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> Otra competición secundaria, la [[Copa CAF]], empezar a xugar en [[1992]] nun formatu similar al de la [[Copa de la UEFA]]. En [[2004]] los dos torneos secundarios fundiríense y daríen llugar a la [[Copa Confederaciones del CAF]].<ref>{{cita web |títulu=CAF Cup and Confederation Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesa/af3.html|obra=Stephen Halchuk y Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> La [[Confederación Asiática de Fútbol]] dio entamu al so propiu tornéu en [[1967]] cola primer edición de la [[Copa de Campeones de la AFC]]. En [[1990]] empezar a apostar la [[Copa de Campeones de Copa de la AFC]], un tornéu reserváu namái pa campeones de torneos de Copa de cada país.<ref>{{cita web |títulu=Asian Cup Winners' Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesa/as2.html|obra=Atsushi Fujioka, Stephen Halchuk y Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> A partir de la temporada [[2002]]/[[2003]] dambos torneos fundiríense y daríen llugar a la [[Lliga de Campeones de la AFC]].<ref>{{cita web |títulu=Past Tournaments|url=http://www.afcchampionsleague.com/en/event/history.asp|obra=Sitiu oficial de la Lliga de Campeones de la AFC|fechaaccesu=24 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060302152035/http://www.afcchampionsleague.com/en/event/history.asp|fechaarchivu=2 de marzu de 2006}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Asian Champions' Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesa/as1.html|obra=Atsushi Fujioka, Stephen Halchuk y Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> Dende [[2004]] esti nuevu tornéu taría al algame namái de los clubes de les denominaes asociaciones ''madures'', dexando a les denominaes asociaciones ''en desenvolvimientu'' la disputa de la [[Copa AFC]] y a les ''emerxentes'' la [[Copa Presidente de la AFC]].<ref>{{cita web |títulu=AFC Cup and Presidents Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesa/as3.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> A lo último, la [[Confederación de Fútbol d'Oceanía]] algamaría'l suañu del so propiu tornéu recién nel añu [[1987]], cuando se realizó'l primer [[Lliga de Campeones de la OFC|Campeonatu de Clubes d'Oceanía]], denomináu ''Lliga de Campeones de la OFC'' o ''O-League'' a partir de [[2007]].<ref>{{cita web |títulu=Oceania Club Cups - Overview File|url=http://www.rsssf.com/tableso/occ.html|obra=Andre Zlotkowski, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=24 de payares de 2007}}</ref> === Copa Intercontinental y Mundial de Clubes === {{AP|Copa Intercontinental|Copa Mundial de Clubes de la FIFA}} La idea d'un campeonatu que definiera al ''Campeón del Mundu'' a nivel de clubes remontar al añu [[1887]]. El [[13 d'agostu]] enfrentar nel [[Hibernian Park]] d'[[Edimburgu]] el campeón de la [[Copa d'Escocia]], el [[Hibernian Football Club]], y el [[Preston North End Football Club]], consideráu'l meyor club [[Inglaterra|inglés]] de la dómina: l'alcuentru terminó con victoria del equipu escocés por 2 a 1 y dichu partíu foi conocíu como'l ''Campeonatu del Mundu''.<ref>{{cita web |títulu=World Championship in 1887|url=http://www.rsssf.com/tablesw/worldchampionship87.html|obra=Javier García y Andrea Veronese, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=21 de payares de 2007}}</ref> A mediaos del [[sieglu XX]] apostáronse dos torneos amistosos que tamién recibieron el nome de ''Campeonatos del Mundu'': la [[Copa Rio de Janeiro]], apostada dende [[1951]], y la [[Pequeña Copa del Mundu de Clubes]], apostada per primer vegada en [[1952]]. Dambos torneos presentaron equipos tantu d'[[América del Sur]] como d'[[Europa]].<ref>{{cita web |títulu=Copa Rio de Janeiro 1951|url=http://www.rsssf.com/tablesr/riocup51.html|obra=Ricardo Pontes, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=21 de payares de 2007}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Pequeña Copa del Mundu|url=http://www.rsssf.com/tablesp/peq-copamundo.html|obra=Carlos Pessoa y Miguel Alvim Gonzalez, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=21 de payares de 2007}}</ref> La Copa Europea/Suramericana, meyor conocida como [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], recibiría a partir de [[1960]] a los meyores equipos de los continentes más poderosos del fútbol internacional: el campeón de la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]] por [[América del Sur]] y el de la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]] por [[Europa]]. El tornéu goció de gran popularidá mientres los [[años 1960]], pero la negativa de dellos clubes europeos de nun participar debilitaron el mesmu mientres los [[Años 1970|70]]. Estos problemes fueron resueltos gracies a la decisión de definir al campeón nun alcuentru únicu apostáu en terrén neutral: [[Tokiu]], [[Xapón]], recibiría a partir de [[1980]] a l'agora denominada Copa [[Toyota]].<ref name="IntercontinentalRSSSF">{{cita web |títulu=Intercontinental Club Cup|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html|obra=Loris Magnani y Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=21 de payares de 2007}}</ref><ref name="IntercontinentalUEFA">{{cita web |títulu=European-South American Cup - Historia|url=http://es.uefa.com/competitions/eusa/history/index.html|obra=Sitiu oficial de la UEFA|fechaaccesu=21 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071118073351/http://es.uefa.com/competitions/eusa/history/index.html|fechaarchivu=18 de payares de 2007}}</ref> En [[2000]] apostóse la [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA 2000|primer edición]] de la [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA]], que pretendía reemplazar a la Copa Intercontinental al estender la participación na mesma a clubes d'otros continentes. Mientres esi añu apostáronse dambos torneos. Finalmente a partir de [[2005]] el Mundial de Clubes reemplazaría la Copa Intercontinental y alzaríase como'l máximu eventu a nivel de clubes.<ref>{{cita web |títulu=Ediciones anteriores - Copa Mundial de Clubes|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/index.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=21 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071114190730/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament%3D107/index.html|fechaarchivu=14 de payares de 2007}}</ref><ref name="IntercontinentalRSSSF" /> Entá nun tenemos la información de quien o quien lo fundaron. == Fútbol femenín == {{AP|Fútbol femenín}} [[Ficheru:Chujutu.jpg|thumb|Muyeres [[China|chines]] practicando'l [[cuju]].]] [[Ficheru:FIFA Women's World Cup 2003 - Germany vs Sweden.jpg|thumb|Partíu ente les seleiciones de {{Selff|Suecia}} y {{Selff|Alemaña}} mientres la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2003]].]] Los rexistros más antiguos de xuegos similares al fútbol asociación con participación femenina asocedieron mientres la [[dinastía Tang]] ([[618]]-[[907]]) en [[China]] nel xuegu denomináu [[cuju]] (o ''Tsu Chu'').<ref>{{cita web|títulu=The Chinese and Tsu Chu|url=http://www.footballnetwork.org/dev/historyoffootball/history1.asp|obra=Football Network|fechaaccesu=30 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121106061612/http://www.footballnetwork.org/dev/historyoffootball/history1.asp|fechaarchivu=2012-11-06}}</ref> Nes [[Islles Britániques]] esisten rexistros de xuegos femeninos añales de dalguna variante del fútbol que daten de los [[años 1790]], más precisamente los correspondientes a [[Midlothian]], [[Escocia]].<ref name="FemeninoSFA">{{cita web |títulu=A Brief History of Women's Football|url=http://www.scottishfa.co.uk/scottish_football.cfm?curpageid=409|obra=Sitiu oficial de la Scottish FA|fechaaccesu=30 de payares de 2007}}</ref> Tres la [[#El fútbol asociación y la Football Association|unificación de códigos]] de [[1863]], onde s'oficializaron les regles del fútbol asociación, el primer alcuentru rexistráu so esti xuegu de regles asocedió en [[1892]] en [[Glasgow]], [[Escocia]],<ref name="FemeninoSFA" /> ente que'l primer alcuentru n'[[Inglaterra]] asocedió en [[1895]].<ref name="FemeninoFA">{{cita web |títulu=Women's Football- A Brief History|url=http://www.thefa.com/Womens/EnglandSenior/NewsAndFeatures/Postings/2006/05/England_Brief_history.htm|obra=Sitiu oficial de la FA|fechaaccesu=30 de payares de 2007}}</ref> A empiezos del [[sieglu XX]] el fútbol femenín taba en dulda por cuenta de que les asociaciones britániques nun fomentaben la realización d'estos alcuentros con motivos benéficos y polo xeneral esta variante femenina nun tenía una aceptación universal. Sicasí la [[Primer Guerra Mundial]], particularmente gracies a la incorporación de mano d'obra femenina al sector industrial, alicó al fútbol femenín. L'equipu más popular de la dómina foi'l [[Dick, Kerr's Ladies]], conformáu por trabayadores de la empresa [[Dick, Kerr & Co.]]<ref name="FemeninoSFA" /> En [[1920]] esti equipu apostó los primeros alcuentros internacionales: frente a un representativu d'[[Escocia]], llogrando una victoria por 22 goles a 0,<ref name="FemeninoSFA" /> y ante un equipu [[Francia|francés]], venciendo por 2 a 0.<ref name="FemeninoFA" /> Esi mesmu añu l'equipu marcó'l récor de públicu pa un alcuentru femenín n'[[Inglaterra]], que caltiénse na actualidá: 53.000 persones.<ref name="FemeninoFA" /> N'avientu de [[1921]] la [[Football Association]] prohibió la realización de partíos de muyeres nos estadios de la [[Football League]], gracies a lo cual baxó la popularidá de los alcuentros femeninos. Sicasí'l deporte siguió esistiendo mientres décades posteriores.<ref name="FemeninoSFA" /> En [[1969]] fundóse un equivalente femenín a la [[Football Association]]: la [[Women's Football Association]]. En [[1971]] llevantóse'l bloquéu puestu en [[1921]] y un añu dempués, en payares de [[1972]], realizóse'l primer alcuentru oficial internacional ente seleiciones, de casualidá 100 años dempués del so [[#Primeros eventos|equivalente masculín]]: {{selff|Inglaterra}} venció a {{selff|Escocia}} por 3 a 2 nun alcuentru apostáu en [[Greenock]], [[Escocia]].<ref name="FemeninoFA" /> L'aceptación de la caña femenina n'[[Inglaterra]] llevó a qu'en payares de [[1971]] la [[UEFA]] encamentara a les sos asociaciones controlar y desenvolver el fútbol femenín nos sos respeutivos países. En [[1990]] el departamentu d'entrenamientu y educación de la FA contrató a muyeres pa distintos cargos executivos, fomentando d'esta forma entá más la incorporación femenina en tolos aspeutos del xuegu.<ref>{{cita web |títulu=Fact Sheet 5: Women and Football|url=http://www.le.ac.uk/footballresearch/resources/factsheets/fs5.html|obra=Universidá de Leicester|fechaaccesu=28 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071118153929/http://www.le.ac.uk/footballresearch/resources/factsheets/fs5.html|fechaarchivu=18 de payares de 2007}}</ref> Tres la iniciativa de la [[UEFA]] empezar a apostar los primeros torneos rexonales ente seleiciones. El primer tornéu a nivel de confederaciones foi n'[[Asia]], onde'l [[Campeonatu Femenín de la AFC]] empezar a apostar en [[1975]]; [[Oceanía]] dio entamu al so [[Campeonatu Femenín de la OFC]] en [[1983]]; la realización d'un tornéu n'[[Europa]] foi en [[1985]] col primer ''Campeonatu pa Representativos d'Equipos Femeninos'', que más tarde se conocería como [[Campeonatu Femenín de la UEFA]] o a cencielles la ''Euru Femenina''; el restu de los continentes empezaron los sos torneos en [[1991]]: el [[Campeonatu Suramericanu Femenín]], el [[Campeonatu Femenín Africanu de Fútbol]] y el ''Campeonatu Femenín de la Concacaf'', más tarde llamáu [[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf]].<ref>{{cita web |títulu=The RSSSF Archive - International Country Results - Women Tournaments|url=http://www.rsssf.com/intland-women.html|obra=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=28 de marzu de 2008}}</ref> Mientres los [[años 1970]] y [[Años 1980|80]] apostáronse dellos torneos mundiales femeninos de calter non oficial, onde se destacar el ''Mundialín Femenín d'Italia'', apostáu en 5 ocasiones, y un tornéu de calter amistosu entamáu pola [[FIFA]] en [[1988]].<ref>{{cita web |títulu=Women's World Cup|url=http://www.rsssf.com/tablesw/women-worldcup.html|obra=Karel Stokkermans, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=28 de marzu de 2008}}</ref> En [[1991]] por iniciativa del presidente de la [[FIFA]], [[João Havelange]], realizóse la primer edición de la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]]. L'eventu se [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1991|desenvolvió]] na [[República Popular China]] y quedó en manes d'{{selff|Estaos Xuníos}}, que ganó na final a {{selff|Noruega}} ante 65.000 persones.<ref>{{cita web |títulu=Campeonatu Mundial de Fútbol Femenino de la FIFA China 1991|url=http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament=103/edition=3373/overview.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=30 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071216044650/http://es.fifa.com/tournaments/archive/tournament%3D103/edition%3D3373/overview.html|fechaarchivu=16 d'avientu de 2007}}</ref> Les nueves y adolescentes incorporar a l'actividá mundial cola disputa de la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20|Copa Mundial Femenina Sub-20]] a partir de [[2002]] y la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-17|Copa Mundial Femenina Sub-17]] a partir de [[2008]].<ref name="Femenín20" /><ref name="Femenín17" /> Dende [[1996]] el fútbol femenín tamién [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos#Torneos femeninos|forma parte]] de los [[Xuegos Olímpicos de branu]].<ref name="JJOOFIFA" /> == Les regles del xuegu == {{AP|Regles del fútbol Terrenal de xuegu}} [[Ficheru:Facupfinal1901-A.jpg|thumb|Alcuentru final de la [[FA Cup]] de [[1901]] nes contornes del [[The Crystal Palace|Crystal Palace]]. Nótese les llinies a 12 y 18 yardes, l'área en forma de ''M'' narquiada y el círculu central.]] [[Ficheru:Kunstgress.JPG|thumb|Acercamientu al [[verde artificial]] del [[Estadiu Alfheim]] en [[Tromsø]], [[Noruega]].]] Les [[Regles del fútbol#Historia|primeres regles]] del fútbol asociación de [[1863]] amosaben un terrén de xuegu simple: un [[rectángulu]] que'l so llargu máximu yera de 200 [[Yarda|yardes]] (unos 183 [[metru|metros]]) y el so anchu máximu 100 yardes (91,5 metros). Les cuatro esquines marcar con banderinos y nun se pintaben nin les llinies de banda, nin les de meta. La [[Portería (fútbol)|portería]] constaba de dos postes verticales dixebraos por 8 yardes (7,32 metros) ensin nenguna cinta o travesal que los xuniera. L'altor de los mesmos nun taba determinada.<ref name="Riegles1863" /> En [[1891]], yá cola [[International Football Association Board|IFAB]], instauráronse grandes cambeos respeuto al campu de xuegu, principalmente pola introducción de los [[Tiros dende'l puntu de penalti|tiros de penalti]]. Oficializáronse les midíes mínimes de la llongura (100 yardes o 91,5 metros) y anchu (50 yardes o 45,75 metros) del campu; toles llinies de banda y meta teníen de marcase. El centru del campu tenía de marcase con un puntu y un círculu de 10 yardes (9,15 metros) con centru nel mesmu. Tamién s'amestó un travesal horizontal que xuniera los postes verticales; la distancia del mesmu al suelu yera de 8 [[Pie (unidá)|pies]] (2,44 metros). A 12 yardes (11 metros) de cada llinia de meta y enfusándose nel terrén trazábase una llinia paralela: la llinia penal. Dende la base de cada poste vertical trazábase una [[Circunferencia|semi-circunferencia]] de 6 yardes (5,5 metros) faía adientro del campu. La unión de dambes formaben un área en forma de ''M'' narquiada. Tamién s'introducieron les redes pa les metes.<ref name="IFAB1891">{{cita web |títulu=1891: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1891/1891min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=22 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071007012059/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1891/1891min.pdf|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2007}}</ref> En [[1897]] modificar a lo llargo y anchu del campu y diéronse llargores pa ser utilizaes en partíos internacionales.<ref name="IFAB1897">{{cita web |títulu=1897: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1897/1897min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=22 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928164419/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1897/1897min.pdf|fechaarchivu=28 de setiembre de 2007}}</ref> Estos llargores caltener na actualidá.<ref name="Regles">{{cita web |títulu=Regles del Xuegu 2007/2008|url=http://es.fifa.com/mm/document/affederation/federation/regles%5fde%5fjuego%5f0708%5f10568.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=22 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070921011110/http://es.fifa.com/mm/document/affederation/federation/riegles_de_xuegu_0708_10568.pdf|fechaarchivu=21 de setiembre de 2007}}</ref> En [[1901]] amestóse una llinia puntiada paralela a la de meta a 18 yardes (16,5 metros) de la mesma, que nun tenía qu'ocupar tol anchu del terrén necesariamente.<ref>{{cita web|títulu=1901: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1901/1901min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=22 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071007012137/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1901/1901min.pdf|fechaarchivu=2007-10-07}}</ref> En [[1902]] fadríase'l postreru gran cambéu a les regles del campu de xuegu. Creáronse les árees penaltis y de meta y amestóse la llinia central.<ref name="IFAB1902">{{cita web |títulu=1902: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1902/1902min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=22 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071029225809/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1902/1902min.pdf|fechaarchivu=29 d'ochobre de 2007}}</ref> El modelu de terrén d'ési añu práuticamente nun tendría cambeos hasta l'actualidá.<ref name="Regles" /> La única variación importante dende entós producióse en [[1937]], cuando s'amestó la semi-circunferencia en cantu de les árees penaltis, con centru nel puntu de penalti y un radiu de 10 yardes (9,15 metros).<ref>{{cita web |títulu=1937: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1937/1937min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=22 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071007012153/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1937/1937min.pdf|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2007}}</ref> En [[1977]] adoptáronse les marques a 10 yardes (9,15 metros) de los arcos de les esquines pa ser utilizaes mientres los saques dende esi llugar, anque'l so usu nun sería obligatoriu.<ref>{{cita web|títulu=1977: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1977/1977min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=23 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071212062148/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1977/1977min.pdf|fechaarchivu=2007-12-12}}</ref> En [[1988]] decidióse que les metes tendríen de ser blanques.<ref>{{cita web |títulu=1988: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1988/1988min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=31 d'ochobre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111073356/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1988/1988min.pdf|fechaarchivu=11 de payares de 2007}}</ref> A principios de los [[años 1980]] empezar a esperimentar col usu de [[verde artificial]] nos campos de fútbol d'[[Inglaterra]]. Dende entós el nuevu material nun apinaría les mires del ambiente del fútbol, yá que inclusive yera propensu a causar mancadures.<ref>{{cita web |títulu=Pitch perfect|url=http://www.scenta.co.uk/Sport/1154397/pitch-perfect.htm|obra=Scenta|fechaaccesu=7 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927080708/http://www.scenta.co.uk/Sport/1154397/pitch-perfect.htm|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref> Esto causó que'l verde sintéticu fuera prohibíu pola [[FIFA]] a empiezos de los [[años 1990]].<ref>{{cita web |títulu=Pitch battle over artificial grass in Europe|url=http://www.astroturfnews.com/soccer/soccer.htm|obra=AstroTurf|fechaaccesu=7 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070831210154/http://www.astroturfnews.com/soccer/soccer.htm|fechaarchivu=31 d'agostu de 2007}}</ref> En [[2001]] el mentáu órganu introdució estándares calidable pa la instalación y caltenimientu del verde artificial y en [[2004]] la [[International Football Association Board]] introdució'l conceutu del material a les [[Regles del fútbol|Regles del Xuegu]]. El verde artificial utilizar por primer vegada nuna competición internacional mientres la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2003]].<ref>{{cita web |títulu=El verde artificial incorporar a les Regles de Xuegu|url=http://es.fifa.com/aboutfifa/developing/releases/newsid=90915.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=7 de setiembre de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071012011557/http://es.fifa.com/aboutfifa/developing/releases/newsid%3D90915.html|fechaarchivu=12 d'ochobre de 2007}}</ref> === Pelota === {{AP|Pelota}} {{VT|Balones de la Copa Mundial de Fútbol}} [[Ficheru:Richard Lindon (1816-1887).jpg|upright|thumb|[[Richard Lindon]] exhibiendo dos pelotes inflables.]] Hasta mediaos del [[sieglu XIX]] les [[Pelota|pelotes]] utilizaes pa los distintos [[Fútbol (homonimia)|códigos de fútbol]] taben feches de [[vexiga urinaria|vexigues]] de [[Sus|puercos]], polo cual la so forma y movilidá yeren bien inestables.<ref name="Pelota">{{cita web |títulu=The History of the Soccer Ball|url=http://www.soccerballworld.com/History.htm|obra=Soccer Ball World|fechaaccesu=16 de payares de 2007}}</ref> Gracies al descubrimientu de la [[vulcanización]] del [[cauchu]] por [[Charles Goodyear]] en [[1836]] pudieron crease pelotes más esfériques. El mesmu [[Charles Goodyear|Goodyear]] diseñó y creó la primer pelota de fútbol nel añu [[1855]]. La mesma utilizóse oficialmente per primer vegada'l [[7 de payares]] de [[1863]] nun alcuentru amistosu en [[Boston]], [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]. De la mesma el balón sirvió como troféu pal ganador del partíu. El primer alcuentru de [[baloncestu]] de la historia xugar cola pelota diseñada por Goodyear.<ref name="Goodyear">{{cita web |títulu=Charles Goodyear's Soccer Ball|url=http://www.soccerballworld.com/Oldestball.htm|obra=Soccer Ball World|fechaaccesu=16 de payares de 2007}}</ref> Mientres los [[años 1860]] y [[Años 1870|70]] la familia Lindon de la ciudá de [[Rugby (Warwickshire)|Rugby]] empezó a distribuyir les primeres pelotes con válvula inflable, que dexaría caltener por más tiempu la forma de los balones.<ref name="Pelota" /><ref>{{cita web |títulu=Blood, mud and aftershave|url=http://observer.guardian.co.uk/osm/story/0,,1699545,00.html|obra=Observer Sport Monthly|fechaaccesu=16 de payares de 2007}}</ref> [[Ficheru:Fifaworldcup1974.JPG|thumb|upright|left|[[Telstar (fútbol)|Telstar]] d'[[adidas]], la ''buckyball'' utilizada en [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña 1974]].]] Les primeres regles del fútbol asociación de [[1863]] nun especificaben estándares pa los balones,<ref name="Riegles1863" /> anque una revisión de [[1872]] definió que los balones teníen de tener forma [[Esfera|esférica]], una circunferencia d'ente 27 y 28 [[Pulgada|pulgaes]] (68,58 y 71,12 [[Centímetru|centímetros]] respeutivamente) y un pesu d'ente 13 y 15 [[Toma (unidá de masa)|tomes]] (368,5 y 425,2 [[Gramu|gramos]] respeutivamente).<ref name="Pelota" /> Los requisitos caltuviéronse práuticamente iguales hasta l'actualidá.<ref name="Regles" /> Dende entós los únicos cambeos importantes fueron tocantes a los materiales de fabricación y la forma de los gayos. El balón de [[Charles Goodyear|Goodyear]] presentaba gayos similares a los de les actuales pelotes de [[baloncestu]]. Más palantre los gayos allugar en pares o tríos en seis paneles alredor del balón. Los gayos cosíense a mano dende'l so interior y depués el revestimiento total coser dende l'esterior dexando una carauterística ''repulgu'' a la vista.<ref name="Pelota" /> Mientres los [[años 1950]] [[Richard Buckminster Fuller]] diseñaría la denominada ''buckyball'', que allugaba los sos gayos según la estructura del [[Fulereno|buckminsterfulereno]]: 20 [[Hexágonu|hexágonos]] y 12 [[Pentágonu|pentágonos]].<ref name="Pelota2">{{cita web |títulu=The History of the Soccer Ball Part 2|url=http://www.soccerballworld.com/Historypg2.htm|obra=Soccer Ball World|fechaaccesu=16 de payares de 2007}}</ref> En [[2006]] [[adidas]] introduciría la [[Teamgeist]], que consta de 16 gayos curvos.<ref>{{cita web |títulu=Official World Cup Final Match Ball Teamgeist Soccer Ball|url=http://www.soccerballworld.com/Teamgeist.htm|obra=Soccer Ball World|fechaaccesu=16 de payares de 2007}}</ref> Les antigües pelotes de [[cueru]] teníen el defectu d'absorber muncha agua, pero esto foi solucionáu nos [[años 1960]] cola introducción de los balones fabricaos 100% de cueru sintéticu. === Desenvolvimientu del alcuentru === Dende los sos entamos el xuegu empecipióse con un saque dende'l centru del terrén, que nun sufrió cambeos hasta l'actualidá (ver [[#Entamu y continuación del xuegu|más embaxo]]). Nun principiu la duración de los alcuentros nun taba afitada, anque yá dende [[1866]] el tiempu de 90 minutos empezaba a ser un estándar.<ref name="ReglasEverything" /> En [[1897]] esto fixo oficial y amás definióse que l'entetiempu nun tenía de superar los 5 minutos.<ref name="IFAB1897" /> Para [[1995]] el tiempu de descansu aumentó a un máximu de 15 minutos p'afaese a les esixencies actuales.<ref>{{cita web |títulu=1995: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 22-23|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1995/1995min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071108100833/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1995/1995min.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2007}}</ref> Orixinalmente podía convertise un gol cuando se faía pasar la pelota ente dos postes verticales, independientemente d'a qué altor pasaba.<ref name="Riegles1863" /> En [[1866]] amestóse una cinta ente los postes a 2,44 metros d'altor para delimitar l'área del posible gol,<ref name="Harvey161" /> la cual sería sustituyida en [[1891]] por un poste horizontal (travesal o llargueru) ríxidu.<ref name="IFAB1891" /> Cuando un partíu termina empatáu nuna competición d'eliminación direuta recurrir a distintos métodos de desempate. La [[FA Cup]], el tornéu más antiguu del mundu, utilizaba dende los sos oríxenes el [[Prórroga|tiempo extra]], la repetición de partíos y los sorteos pa desempatar alcuentros.<ref>{{cita web |títulu=England FA Challenge Cup Finals|url=http://www.rsssf.com/tablese/engcuphist.html|obra=James M. Ross, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|fechaaccesu=17 de marzu de 2008}}</ref> A partir de [[1970]] esaniciáronse los sorteos y empezáronse a utilizar les [[Tiros dende'l puntu de penalti|definiciones por penaltis]].<ref>{{cita web |títulu=1970: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 6|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1970/1970min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110430093219/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1970/1970min.pdf|fechaarchivu=30 d'abril de 2011}}</ref> En [[1993]] empezar a apostar tiempos extra con [[gol d'oru]],<ref>{{cita web |títulu=1993: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 32|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1993/1993min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071108100807/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1993/1993min.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2007}}</ref> ente qu'en [[2002]] el [[gol de plata]] tamién s'empezar a utilizar, pero namái na [[UEFA]].<ref>{{cita web |títulu=Uefa opts for 'silver' goal|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/2982463.stm|obra=BBC Sports|fechaaccesu=17 de marzu de 2008}}</ref> Dambos fueron abolíos en [[2004]].<ref>{{cita web |títulu=Verde artificial como superficie de xuegu oficial a partir del 1º de xunetu|url=http://es.fifa.com/aboutfifa/developing/releases/newsid=93038.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080308015254/http://es.fifa.com/aboutfifa/developing/releases/newsid%3D93038.html|fechaarchivu=8 de marzu de 2008}}</ref> En [[1967]] la [[UEFA]] utilizó per primer vegada la [[regla del gol de visitante]].<ref>{{cita llibru |apellíos = Murray|nome = Bill|títulu = The World's Game: A History of Soccer|añu = 1996|páxines = 106}}</ref> En [[1903]] autorizar al árbitru central a dexar que'l xuegu siga si un equipu saca ventaya del xuegu tres una infracción d'un xugador rival, lo que se conoz popularmente como ''llei de la ventaya''.<ref name="IFAB1903" /> La regla del [[fora de xuegu]], tamién conocida como ''offside'', en [[1863]] nun dexaba qu'un xugador allugáu ente la pelota y la llinia de meta rival participara de la xugada, yá seya tocando'l balón o interfiriendo de dalguna forma nel desenvolvimientu del xuegu. Non podía tase en ''offside'' si recibía'l balón direutamente dende un saque de meta.<ref name="Riegles1863" /> En [[1887]] esta regla foi modificada, polo cual un xugador taba fuera de xuegu si participaba de la xugada, allugar por delantre de la pelota al momentu del pase, tenía a menos de 3 rivales delantre y nun taba na so metá del terrén.<ref name="IFAB1887">{{cita web |títulu=1887: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1887/1887min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070928164204/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1887/1887min.pdf|fechaarchivu=28 de setiembre de 2007}}</ref> En [[1925]] el númberu de rivales per delantre de la llinia de la pelota amenorgar a 2.<ref>{{cita web |títulu=1925: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1925/1925min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071026160641/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1925/1925min.pdf|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2007}}</ref> Finalmente l'últimu cambéu a esta regla asocedió en [[1990]], onde se definió que si un xugador taba per delantre de la llinia de la pelota al momentu del pase y allugáu al mesmu nivel (o ''na mesma llinia'') que'l penúltimu rival taría habilitáu.<ref>{{cita web |títulu=1990: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 16-17|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1990/1990min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=17 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071026161315/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1990/1990min.pdf|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2007}}</ref> === Xugadores y árbitros === Dende los sos entamos el númberu de xugadores per equipu solíase definir ente los capitanes, y nun yera normal que s'apostaren alcuentros con un númberu desigual de futbolistes per bandu.<ref name="ReglasEverything" /> En [[1897]] el númberu de 11 por equipu fíxose obligatoriu pa tolos partíos oficiales.<ref name="IFAB1897" /> Mientres los [[años 1960]] los s de xugadores mientres los partíos fueron gradualmente aceptaos, anque con constantes cambeos y restricciones.<ref>{{cita web |títulu=The Years 1960 to 1969|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/assets/navigate/1960.htm|obra=Sitiu de la SSBRA|fechaaccesu=20 de marzu de 2008}}</ref> En [[1994]] dexóse un cambéu más a los dos yá dexaos, anque unu de los mesmos taba destináu namái al [[Porteru (fútbol)|porteru]].<ref>{{cita web |títulu=1994: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 9-10|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1994/1994min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=20 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071108100507/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1994/1994min.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2007}}</ref> Finalmente en [[1995]] los trés sustituciones dexaes abrir a cualquier tipu de xugador.<ref>{{cita web |títulu=1995: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 12-13|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1995/1995min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=20 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071108100833/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1995/1995min.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2007}}</ref> Les primeres regles de la [[The Football Association|FA]] nun estremaben ente les ocupaciones de cada xugador. Xugábase principalmente colos pies, anque l'usu de les manes taba permitíu pa detener el balón.<ref name="Riegles1863" /> A empiezos de los [[años 1870]] empezar a definir una posición particular: el [[Porteru (fútbol)|porteru]].<ref name="ReglasEverything" /><ref name="HistoryOfFootball" /> A diferencia de los demás xugadores ésti tenía la posibilidá d'utilizar les sos manes en tol terrén, lo cual se delimitó a la so metá de cancha en [[1887]]<ref name="IFAB1887" /> y a la so área penal en [[1913]].<ref name="IFAB1913" /> En [[1983]] definióse qu'una vegada que'l [[Porteru (fútbol)|porteru]] controlara'l balón coles sos manes nun podría dar más de cuatro paso col mesmu antes de soltar la pelota. Enantes quedaba a discreción del xuez si'l porteru taba o nun tratando de ganar tiempu al nun xugar la pelota.<ref>{{cita web |títulu=1983: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 5|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1983/1983min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=19 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111074421/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1983/1983min.pdf|fechaarchivu=11 de payares de 2007}}</ref> Dende [[1993]] tampoco podría recibir un pase col pie d'un compañeru y tomar el balón coles sos manes.<ref>{{cita web |títulu=1993: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 14, 16|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1993/1993min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=19 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071108100807/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1993/1993min.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2007}}</ref> D'últimes en [[2000]] la regla de los cuatro pasos foi camudada por una similar, pero cola restricción de seis segundos de posesión.<ref>{{cita web |títulu=2000: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 19-20|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/2000/min2000.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=19 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071028082007/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/2000/min2000.pdf|fechaarchivu=28 d'ochobre de 2007}}</ref> Nun principiu nun había árbitros de nengún tipu, una y bones les disputes reglamentaries yeren aldericaes ente los capitanes.<ref name="ReglasEverything" /> Más palantre l'usu de dos ''umpires'', unu per cada equipu, empezó a ser normal en [[Gran Bretaña]]; los mesmos nun tomaben decisiones, pero yeren consultaos en casu de que surdieren duldes.<ref name="Harvey119">{{cita llibru |apellíos = Harvey|nome = Adrian|títulu = Football, the First Hundred Years: The Untold Story|añu = 2005|páxines = 119}}</ref> Extrañamente la primer mención de los ''umpires'' nes regles del xuegu surdió recién en [[1874]].<ref name="Harvey212" /> A final de los [[años 1860]], por iniciativa de [[Sheffield Football Club|Sheffield]], l'usu d'una tercer persona neutral (un ''referee'') pa dirixir los alcuentros empezó a ser estudiáu.<ref name="Harvey119" /> En [[1881]] surdió la primer apaición d'un ''referee'' nes regles del xuegu, anque entá con poca autoridá; faía [[1884]] los mesmos yá podíen tomar decisiones per cuenta propia, ensin consultar a los participantes.<ref name="Harvey212" /> En [[1891]] el ''referee'', que s'allugaba fuera del campu, entraría al mesmu, ente que los ''umpires'' pasaríen a ser xueces de llinia. Dende esti momentu'l ''referee'', darréu conocíu como árbitru principal o a cencielles árbitru n'[[Idioma español|español]], tomaría les decisiones más importantes, como amonestar o espulsar, yá seya por doble amonestación o una infracción grave, a un futbolista.<ref name="IFAB1891" /> L'usu de tarxetes marielles y coloraes pa indicar esto últimu surdió por iniciativa del árbitru [[Inglaterra|inglés]] [[Ken Aston]] a finales de los [[años 1960]].<ref>{{cita web |títulu=Ken Aston – l'inventor de les tarxetes mariello y colorao|url=http://es.fifa.com/aboutfifa/developing/refereeing/news/newsid=81003.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=19 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080324192257/http://es.fifa.com/aboutfifa/developing/refereeing/news/newsid%3D81003.html|fechaarchivu=24 de marzu de 2008}}</ref> A partir de [[1961]] los xueces de llinia dexaríen de tomar decisiones, p'a cencielles indicar sobre les posibles infracciones al árbitru central.<ref>{{cita web|títulu=1961: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 6|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1961/1961min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=19 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071212061818/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1961/1961min.pdf|fechaarchivu=2007-12-12}}</ref> En [[1993]] y [[2007]] sumaríense'l cuartu y quintu árbitru respeutivamente, que son opcionales, cumplen funciones alministratives y sirven como posibles reemplazos de los sos colegues en casu de mancadura.<ref>{{cita web |títulu=1993: Minutes of the Añal Xeneral Meeting, páx. 8-9|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1993/1993min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=19 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071108100807/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1993/1993min.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2007}}</ref><ref>{{cita web |títulu=Axenda of the 121st Añal Xeneral Meeting, páx. 9|url=http://www.thefa.com/NR/rdonlyres/28034245-0B5F-4A50-8343-05531Y10BA80/106387/IFABAgenda2007.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=19 de marzu de 2008}}</ref> === Entamu y continuación del xuegu === {{wikificar|t=20150619}} Dende [[1863]] l'entamu del alcuentru nun sufrió cambeos: un [[Cara o cruz|sorteo]] defini qué equipu va escoyer la so metá del campu y cuál va dar el puntapié inicial. Nengún xugador del equipu contrariu al que realiza'l saque va poder averase a menos de 9,15 metros del balón hasta que tea en xuegu. Tres cada gol los equipos camudaben de metá y el bandu que recibía'l gol executaba un nuevu saque central.<ref name="Riegles1863" /> A partir de [[1875]] namái se camudaríen de metá nel entetiempu, onde l'equipu que nun realizó'l saque inicial nel primer tiempu facer al empiezu del segundu.<ref name="Harvey212">{{cita llibru |apellíos = Harvey|nome = Adrian|títulu = Football, the First Hundred Years: The Untold Story|añu = 2005|páxines = 212}}</ref> Orixinalmente cuando la pelota salía de les llendes del terrén el primer equipu que la tocara aportaba a un tiru llibre, independientemente de que futbolista llanzara'l balón fuera. Si l'esféricu salía por una de les llinies llaterales marcábase un tiru llibre dende'l puntu onde salió; el saque tenía de ser perpendicular a les bandes. Si la pelota abandonaba'l terrén per una llinia de meta (sacante ente los postes) y un defensor depués llograba la pelota daba un saque de meta a favor del equipu del xugador, que executábase sobre la so propia llinia de meta. Pal casu de los atacantes axudicábase un tiru llibre a 15 yardes de la meta rival, llugar onde los contrarios teníen de permanecer hasta la execución.<ref name="Riegles1863" /> En [[1872]] camudar a un sistema onde'l fechu de qué xugador tocaba'l balón antes de salir del terrén indicaba qu'acción se debía tomar depués. Si un xugador llanzaba la pelota por detrás de la llinia de meta rival l'otru equipu llograba un saque de meta dientro de la so llinia de 6 yardes; si facer un defensa marcaba un saque d'esquina pal equipu atacante. Los saques de banda tamién s'axudicaben al equipu rival del postreru xugador en tocar la pelota.<ref>{{cita llibru |apellíos = Harvey|nome = Adrian|títulu = Football, the First Hundred Years: The Untold Story|añu = 2005|páxines = 173}}</ref> A partir de [[1877]] los llaterales executar con una mano,<ref name="ReglasEverything">{{cita web|títulu=The rules, and history of the rules, of association football|url=http://everything2.com/y2node/The%2520rules%2520of%2520soccer|obra=Everything2.com|fechaaccesu=16 de marzu de 2008}}</ref> pudiéndose usar los dos a partir de [[1883]].<ref name="Harvey213">{{cita llibru |apellíos = Harvey|nome = Adrian|títulu = Football, the First Hundred Years: The Untold Story|añu = 2005|páxines = 213}}</ref> Cuando un xugador llograba una marca<ref name="Marca" /> llograba un tiru llibre a favor so, mientres el cual tolos rivales teníen de permanecer detrás de la pelota hasta la execución.<ref name="Riegles1863" /> Esta regla orixinal de [[1863]] foi esaniciada pocu dempués, en [[1866]].<ref name="Harvey161">{{cita llibru |apellíos = Harvey|nome = Adrian|títulu = Football, the First Hundred Years: The Untold Story|añu = 2005|páxines = 161}}</ref> En [[1891]] introduciéronse los [[Penalti|penaltis]], que axudicábense a un xugador cuando-y cometíen una infracción dientro de la zona de 12 yardes rival. El balón tenía de patiscase dende cualquier llugar de la mentada llinia, mientres el restu de los xugadores, salvo'l porteru rival, teníen de tar por detrás de la llinia de 18 yardes. El porteru podía averase hasta la llinia de 6 yardes. Cola introducción de les árees de [[1902]] la zona pa la posible infracción estender a tola área penal, namái'l ejecutante y el porteru rival podríen tar dientro del área, y el balón tenía de patiscase dende'l puntu de penalti.<ref name="IFAB1902" /> Dende [[1929]] el porteru tien de caltener los sos pies sobre la llinia de meta hasta la realización del tiru.<ref>{{cita web |títulu=1929: Minutes of the Añal Xeneral Meeting|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1929/1929min.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=16 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071031155053/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1929/1929min.pdf|fechaarchivu=31 d'ochobre de 2007}}</ref> Mientres [[1903]] empezar a estremar dende qué [[Tiru llibre (fútbol)|tiros llibres]] podía convertise direutamente un gol, lo que güei se conoz como tiru llibre direutu ya indireutu.<ref name="IFAB1903">{{cita web|títulu=1903: Alterations in Laws Of The Game|url=http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1903/1903alt.pdf|obra=International Football Association Board|fechaaccesu=16 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071111074844/http://ssbra.org/html/laws/IFABarc/pdf/1903/1903alt.pdf|fechaarchivu=2007-11-11}}</ref> Les regles del fútbol, tamién conocíes como les regles de xuegu a nivel de la FIFA, son les regles que rixen el fútbol en tol mundu. Los cambeos nes mesmes tán al cargu de la International Football Association Board, que ta conformada pola FIFA y les cuatro asociaciones de fútbol del Reinu Xuníu. la historia del mundial de clubes La Copa Intercontinental camudó de denominación va pocos años y convirtióse nel Mundial de Clubes, pa dar cabida a toles confederaciones de la FIFA, pero la resultancia caltúvose inalteráu, porque los títulos siguir partiendo europeos y suramericanos. El Mundial de Clubes arrincó nel 2000, sumió mientres cuatro años y nun foi hasta'l 2005 que se consolidó nel calendariu, cola idea de que dexara de ser acutáu al campeón de la Copa d'Europa y al de la Copa Libertadores p'abrir a toles confederaciones: Europa (UEFA), África (CAF), Asia (AFC), América del Norte, Centroamérica y Caribe (Concacaf), Suramérica (CONMEBOL) y Oceanía (OFC). El tornéu ente continentes poner en marcha nel 1960, precisamente'l primer añu en que se celebró la Copa Libertadores, pa decidir el meyor equipu del Conu sur. Cola idea de conocer qué equipu merecía la condición de meyor del mundu, instauróse la Copa Intercontinental ente los dos continentes más potentes nel conciertu mundial. El modelu d'aquel tornéu yera de partíu d'ida y de vuelta. Na primer edición, la condición de meyor equipu del mundu recayó nel Real Madrid, qu'empató a cero goles contra Peñarol de Montevideo n'Uruguái, y nel choque de vuelta la entidá madridista venció por 5-0 en Chamartín. Con esta estructura de partíu d'ida y vuelta, la Intercontinental funcionó hasta la edición de 1980 cuando la empresa automovilística Toyota facer col patrociniu del tornéu, que pasó a xugase a un solu alcuentru ente'l campeón suramericanu y l'européu en Xapón. El Mundial de clubes llega anguaño otra vegada a la cita que marca'l calendariu de la FIFA cola participación de siete equipos. Esta va ser la séptima edición del Mundial de Clubes, desque se punxo en marcha nel 2000 en Brasil, col Corinthians como campeón, na final que ganó al tamién brasilanu Vasco da Gama. Sicasí, problemes de derechos de televisión y de calendariu torgaron que'l Mundial de Clubes y la Copa Intercontinental unificar nun namái tornéu hasta'l 2005. Ello ye qu'en 2000 apostóse'l Mundial, que ganó'l Corinthians, y la Intercontinental, que se llevó Boca Júniors. Nos siguientes cuatro años, a pesar d'esistir voluntá d'impulsar el mundial, ésti nun se xugó y debióse suspender en más d'una ocasión, como na edición del 2001, prevista n'España. N'avientu del 2004, l'estadiu de Yokohama despidió a la Copa Intercontinental col partíu ente'l Porto y l'Once Caldas colombianu (0-0; 8-7 nos penaltis), pa dar pasu al segundu mundial de clubes nel 2005, que tamién se celebró en Xapón. Nes últimes seis ediciones, el Mundial tuvo a dos campeones brasilanos (São Paulo ya Internacional de Porto Alegre) y a cuatro europeos (Milan, Manchester United, Barcelona ya Inter). Na dilatada trayeutoria de la Copa Intercontinental, casi de la mesma edá que la Copa del Europa (1955-56), cinco entidaes llograron alzase col títulu en trés causes (Milan, Peñarol, Real Madrid, Boca Juniors y Nacional de Montevideo), ente qu'ocho clubes llograr dos veces (Independiente, Juventus, Ajax, Bayern, Inter, Porto, Santos y São Paulo). El restu de campeones na Intercontinental, con una victoria, fueron los siguientes conxuntos: Estudiantes, Olimpia, Grêmio, Manchester United, River Plate, Atlético de Madrid, Borussia Dortmund, Estrella Colorada, Feyenoord, Flamengo, Racing de Avellaneda y Vélez Sarsfield. Historial de la Copa Intercontinental: 1960 Real Madrid (ESP) Peñarol (URU) 0-0 y 5-1 1961 Peñarol (URU) Benfica (POR) 0-1, 5-0 y 2-1 1962 Santos (BRA) Benfica (POR) 3-2 y 5-2 1963 Santos (BRA) Milán (ITA) 2-4, 4-2 y 1-0 1964 Inter (ITA) Independiente (ARG) 1-0, 0-2 y 1-0 1965 Inter (ITA) Independiente (ARG) 3-0 y 0-0 1966 Peñarol (URU) Real Madrid (ESP) 2-0 y 2-0 1967 Racing (ARG) Celtic (ESC) 0-1, 2-1 y 1-0 1968 Estudiantes (ARG) Manchester U. (ING) 1-0 y 1-1 1969 Milán (ITA) Estudiantes (ARG) 3-0 y 1-2 1970 Feyenoord (HOL) Estudiantes (ARG) 2-2 y 1-0 1971 Nacional (URU) Panathinaikos (GRE) 1-1 y 2-1 1972 Ajax (HOL) Independiente (ARG) 1-1 y 3-0 1973 Independiente (ARG) Juventus (ITA) 1-0 1974 At. Madrid (ESP) Independiente (ARG) 0-1 y 2-0 1975 Nun s'apostó 1976 Bayern Múnich (ALE) Cruzeiro (BRA) 0-0 y 2-0 1977 Boca Juniors (ARG) Borussia M. (ALE) 2-2 y 3-0 1978 Nun s'apostó 1979 Olimpia (PAR) Malmoe (SUE) 1-0 y 2-1 1980+ Nacional (URU) Nottingham F. (ING) 1-0 1981 Flamengo (BRA) Liverpool (ING) 3-0 1982 Peñarol (URU) Aston Villa (ING) 2-0 1983 Grêmio (BRA) Hamburgo (ALE) 2-1 1984 Independiente (ARG) Liverpool (ING) 1-0 1985 Juventus (ITA) Argentinos Jrs.(ARG)2-2 (4-2) 1986 River Plate (ARG) Steaua București(RUM)1-0 1987 Porto (POR) Peñarol (URU) 2-1 1988 Nacional (URU) PSV Eindhoven (HOL) 2-2 (7-6) 1989 Milán (ITA) Nacional (COL) 1-0 1990 Milán (ITA) Olimpia (PAR) 3-0 1991 Estrella Colorada (YUG) Colo Colo (CHI) 3-0 1992 São Paulo (BRA) Barcelona (ESP) 2-1 1993 São Paulo (BRA) Milán (ITA) 3-2 1994 Vélez S.(ARG) Milán (ITA) 2-0 1995 Ajax (HOL) Grêmio (BRA) 0-0 (4-3) 1996 Juventus (ITA) River Plate (ARG) 1-0 1997 Borussia D. (ALE) Cruzeiro (BRA) 2-0 1998 Real Madrid (ESP) Vasco da Gama (BRA) 2-1 1999 Manchester U. (ING) Palmeiras (BRA) 1-0 2000 Boca Juniors (ARG) Real Madrid (ESP) 2-1 2001 Bayern Múnich (ALE) Boca Juniors (ARG) 1-0 2002 Real Madrid (ESP) Olimpia (PAR) 2-0 2003 Boca Juniors (ARG) Milán (ITA) 1-1 (3-1) 2004 Porto (POR) Once Caldas (COL) 0-0 (8-7) +(Dende 1980 xugar en Xapón) Historial del Mundial de clubes de la FIFA: 2000+ Corinthians (BRA) Vascu Gama (BRA) 0-0 (4-3) 2001 El tornéu atayar por problemes económicos 2002 Nun s'apostó 2003 Nun s'apostó 2004 Nun s'apostó 2005 São Paulo (BRA) Liverpool (ING) 1-0 2006 Internacional (BRA) Barcelona (ESP) 1-0 2007 Milán (ITA) Boca Juniors ARG) 4-2 2008 Manchester (ING) Lliga Quito (ECU) 1-0 2009 Barcelona (ESP) Estudiantes (ARG) 2-1 2010 Inter de Milán (ITA) Mazembe (CON) 3-0 2011 Xapón Barcelona (ESP) Santos (BRA) 4-0 2012 Xapón Corinthians (BRA) Chelsea (ING) 1-0 2013 Marruecos Bayern Múnich (GER) Raxa (MAR) 2-0 2014 Marruecos Real Madrid (ESP) San Llorienzo (ARG) 2-0 + Apostar en Rio de Janeiro. == Bibliografía == * {{cita llibru | apellíos = Butler | nome = Bryon | títulu = The Official History of the Football Association | añu = 1991 | editorial = Queen Anne Press | allugamientu = Harpenden, Hertfordshire, Reinu Xuníu | id = ISBN 0-356-19145-1 }} * {{cita llibru | apellíos = Harvey | nome = Adrian | títulu = Football, the First Hundred Years: The Untold Story | añu = 2005 | editorial = Routledge | ubicación = Reinu Xuníu | id = ISBN 0-415-35018-2 }} * {{cita llibru | apellíos = Murray | nome = Bill | títulu = The World's Game: A History of Soccer | añu = 1996 | editorial = University of Illinois Press | allugamientu = Champaign, Illinois, Estaos Xuníos | id = ISBN 0-252-06718-5 }} * {{cita llibru | apellíos = Witzig | nome = Richard | títulu = The Global Art of Soccer | añu = 2006 | editorial = CusiBoy Publishing | allugamientu = Harahan, Luisiana, Estaos Xuníos | id = ISBN 0-9776688-0-0 }} == Notes y referencies == {{llistaref|2|barra=220}} == Ver tamién == * [[Fútbol (homonimia)]] * [[FIFA]] * [[International Football Association Board]] * [[The Football Association]] * [[Récores de fútbol]] * [[Númberu de camiseta (fútbol)]] == Enllaces esternos == {{commonscat|History of association football|historia del fútbol}} === Historia === * [http://es.fifa.com/classicfootball/history/index.html ''Fútbol Clásico - Historia'' nel sitiu oficial de la FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080728133641/http://es.fifa.com/classicfootball/history/index.html |date=2008-07-28 }} * [http://www.expertfootball.com/es/historia.php ''Historia del fútbol'' en ExpertFootball.com] * [http://dondeverfutbol.com/blog ''Intereses de fútbol na Historia'' en DondeverFutbol.com] === Estadístiques === * [http://www.rsssf.com/ Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation] (inglés) * [http://www.iffhs.de/?82c48c5091fc53400f1y Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol] === Documentos oficiales === * [https://web.archive.org/web/20070623133923/http://ssbra.org/html/laws/ifab.html ''Archivos de xuntes de la IFAB'' en SSBRA.org] (inglés) {{Tradubot|Historia del fútbol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia del fútbol|Historia del fútbol]] k1tjjpvipljdoviu5ql5h4frat6tmq9 0 142389 4493691 4342335 2026-05-17T22:41:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493691 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ilaria Sanguineti''' {{nym}} ye una [[ciclista]] profesional [[italia]]na. Debutó como profesional en 2013 con 18 años,<ref name="tou"/> anque un añu dempués foi sancionada 15 meses por dopaxe.<ref name="doping"/> == Trayeutoria deportiva == Participó cola Selección d'Italia Xuvenil nel Campeonatu Européu en Ruta Xuvenil 2012 y nel Campeonatu Mundial Xuvenil 2012 consiguiendo'l 12º y 33º puestu respeutivamente. En 2013 debutó como profesional nel BePink anque tuvo que dexar de manera temporal el ciclismu en 2014 por cuenta de una sanción de 15 meses por dopaxe. La propuesta de sanción foi de 22 meses<ref>{{Cita web |url=http://www.lastampa.it/2013/10/04/edizioni/imperia/doping-per-un-farmaco-cicatrizzante-ilaria-sanguineti-rischia-mesi-di-sospensione-2SxDR75RjQxmTG7YKAp1mO/pagina.html |fecha=4 d'ochobre de 2013 |títulu=Doping per un farmaco cicatrizzante Ilaria Sanguineti rischia 22 mesi di sospensione |editor=La Stampa |idioma=italianu|fechaaccesu=19 de marzu de 2016}}</ref> pero finalmente foi amenorgada a 15.<ref name="doping">{{Cita web |url=http://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/antidoping/1331-antidoping-il-tna-squalifica-la |editor=[[Comité Olímpicu Nacional Italianu]] |títulu=ANTIDOPING: Il TNA squalifica la ciclista Ilaria Sanguineti per 15 mesi |idioma=italianu |fechaaccesu=19 de marzu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190718172628/http://www.coni.it/it/attivita-istituzionali/antidoping/1331-antidoping-il-tna-squalifica-la |fechaarchivu=2019-07-18 }}</ref> L'equipu amosó'l so sofitu a la corredora y tachó el positivu de neglixencia.<ref>{{Cita web |url=http://www.bepink.eu/wp-content/uploads/IlariaSanguineti.pdf |editor=Web oficial del BePink |títulu=Official statement |idioma=inglés|fechaaccesu=19 de marzu de 2016}}</ref> Na so vuelta, tamién col BePink,<ref name="cq">{{Cita web |url=http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider.asp?riderid=7563 |editor=cqranking.com |títulu=SANGUINETTI Ilaria |fechaaccesu=25 de marzu de 2016}}</ref> llogró los sos meyores resultaos como profesional al ser 7ª nel [[Tour de la Isla de Zhoushan]] -n'acabando ente les 5 primeres toles etapes-, al consiguir un 5ª puestu na 4ª etapa del [[Giro d'Italia Femenín]], al vencer nel [[Tour de Bretaña Femenín]] -onde amás llogró 1 etapa-<ref>{{Cita web |url=http://www.lastampa.it/2015/07/20/edizioni/imperia/sport/ilaria-sanguineti-hai-vinto-il-tour-de-bretagne-seVT6I5Z4NUlGf5OG6Z7NP/pagina.html |editor=La Stampa |títulu=Ilaria Sanguineti hai vinto il Tour de Bretagne |idioma=italianu|fecha=1 de xunetu de 2015 |fechaaccesu=19 de marzu de 2016}}</ref> y pocu dempués al llograr la medaya de plata nel Campeonatu d'Europa sub-23 en Ruta.<ref>{{Cita web |fecha=12 d'agostu de 2015 |url=http://www.riviera24.it/2015/08/ciclismu-y-ancora-ilaria-sanguineti-la-giovane-ventimigliese-argento-agli-europei-under-21-di-tartu-202120/ |editor=riviera24 |títulu=Ciclismu, è ancora Ilaria Sanguineti: la giovane ventimigliese argento agli Europei Under 21 di Tartu |idioma=italianu |fechaaccesu=19 de marzu de 2016 }}</ref> Sicasí, nun remató de forma esitosa esa temporada al rompese la [[clavícula]] nel [[Tour Cycliste Féminin International de l'Ardèche]]<ref>{{Cita web |url=http://www.riviera24.it/2015/09/stagione-finita-per-la-ciclista-ilaria-sanguineti-infortuniu-al-tour-de-lardeche-203827/ |editor=riviera24 |títulu=Stagione finita per la ciclista Ilaria Sanguineti, infortuniu al Tour de l'Ardèche |fecha=4 de setiembre de 2015 |fechaaccesu=19 de marzu de 2016 |idioma=italianu }}</ref> polo que solo pudo apostar el [[Giro d'Emilia Femenín]] cuando se recuperó un mes más tarde.<ref name="tou">{{Cita web |url=http://www.cqranking.com/women/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=7563&year=0&all=1&current=0 |editor=cqranking |títulu=SANGUINETTI Ilaria-All |fechaaccesu=19 de marzu de 2016}}</ref> == Palmarés == '''2015''' * [[Tour de Bretaña Femenín]], más 1 etapa * 2ª. nel [[Campeonatu Européu en Ruta sub-23]] [[Ficheru:Silver medal with cup.svg|15px]] '''2016''' * 1 etapa del [[Tour de Bretaña Femenín]] == Resultaos en Grandes Vueltes y Campeonatos del Mundu == Mientres la so carrera deportiva consiguió los siguientes puestos nes [[Grandes Vueltes#Grandes Vueltes femenines|Grandes Vueltes femenines]] y nos [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta|Campeonatu del Mundu en carretera]]: {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#eeeeee" !align="center"|Carrera !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |align="center" style="background:pink;"|[[Giro d'Italia Femenín|Giro d'Italia]] |align="center"|Ab. |align="center"|- |align="center"|90ª |align="center"|83ª |align="center"|73ª |- |align="center" style="background:yellow;"|[[Tour de l'Aude Femenín|Tour de l'Aude]] |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |- |align="center" style="background:yellow;"|[[Grande Boucle]] |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |align="center"|X |- |[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta]] [[Ficheru:MaillotMundial.PNG|24px]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |- |[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta|Mundial Contrarreló]] [[Ficheru:MaillotMundialCrono.PNG|24px]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |} <small>-: nun participa<br /> Ab.: abandonu<br /> X: ediciones ensin celebrar</small> == Equipos == * BePink (2013, 2015-2016) ** ''Bepink'' (2013) ** ''Bepink-LaClassica'' (2015) ** ''Bepink'' (2016) ** ''Bepink Cogeas'' (2017) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1994||Sanguineti, Ilaria}} {{Tradubot|Ilaria Sanguineti}} [[Categoría:Ciclistes d'Italia]] [[Categoría:Casos de dopaxe en ciclismu]] c6x9dqthcn3ml5qksl45pcgqgt4lu7g 0 142530 4493560 4381596 2026-05-17T12:25:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493560 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Holly Holm}} {{persona}} '''Holly Rene Holm''' {{nym}} ye una [[lluchadora de MMA]] d'[[Estaos Xuníos]] qu'anguaño compite na categoría de [[pesu gallu]] femenín en [[Ultimate Fighting Championship]], onde foi [[Campeonatu de Pesu Gallu de Muyeres de UFC|campeona]] nuna ocasión. Holm tamién foi [[Boxéu|boxeadora]] y [[Kickboxing|kickboxer]]. Mientres la so carrera nel boxéu, Holm defendió los sos títulos 18 vegaes en tres categoríes distintes. == Biografía == Holm nació n'[[Albuquerque (Nuevu Méxicu)|Albuquerque]], pero creció en [[Monte Farms|Monte Farms, Nuevu Méxicu]], y graduóse en Pumar High School nel añu 2000. D'ende pasó a estudiar mientres un añu na Universidá de Nuevu Méxicu. Foi ellí onde Holm xugó al [[fútbol]] y prauticó [[ximnasia]], [[natación]] y [[Saltu (natación)|saltu]], antes d'entrar al [[boxéu]] y el [[kickboxing]].<ref>https://www.abc.net.au/news/2015-11-16/ufc-holly-holm-a-seasoned-boxer-beats-ronda-rousey/6944624</ref> == Carrera n'artes marciales mistes == === Ultimate Fighting Championship === El 10 de xunetu de 2014, anuncióse que Holm roblara un contratu con UFC,<ref>{{cita web|url=http://mmajunkie.com/2014/07/unbeaten-womens-bantamweight-holly-holm-signs-with-ufc|títulu=Unbeaten women's bantamweight Holly Holm signs with UFC|editorial=mmajunkie.com|autor=Steven Marrocco|fecha=10 de xunetu de 2014|fechaaccesu=10 de xunetu de 2014}}</ref> concretamente de cinco engarres.<ref>{{cita web|url=http://mmajunkie.com/2014/07/boxing-champ-holly-holm-not-rushing-ufc-title-fight-with-ronda-rousey|títulu=Boxing champ Holly Holm not rushing UFC title fight with Ronda Rousey|editorial=mmajunkie.com|autor=Ben Fowlkes|fecha=16 de xunetu de 2014}}</ref> Nel so debú en UFC, Holm enfrentar a [[Raquel Pennington]] el 28 de febreru de 2015 en [[UFC 184]]. Holm ganó la engarradiella por decisión estremada. Holm enfrentar a [[Marion Reneau]] el 15 de xunetu de 2015 n'[[UFC Fight Night: Mir vs. Duffee|UFC Fight Night 71]].<ref>{{cita web|url=http://www.sherdog.com/news/news/Holly-Holm-vs-Marion-Reneau-Targeted-for-UFC-Fight-Night-in-San-Diego-86451|títulu=Holly Holm vs. Marion Reneau targeted for UFC Fight Night in San Diego|editorial=sherdog.com|autor=Tristen Critchfield|fecha=20 de mayu de 2015}}</ref> Holm ganó la engarradiella por decisión unánime. ==== Campeonatu de pesu gallu ==== El 15 de payares de 2015, Holm enfrentar a la invicta y campeona [[Ronda Rousey]] pol [[Campeonatu de Pesu Gallu de Muyeres de UFC|campeonatu de pesu gallu]] en [[UFC 193]]. Holm ganó la engarradiella por knockout na segunda ronda, ganando asina'l campeonatu y el premiu a la ''Actuación de la Nueche''.<ref name="RouseyHolm">{{cita web|url=http://sports.yahoo.com/blogs/mma-cagewriter/holly-holm-stuns-ronda-rousey-with-head-kick-ko-at-ufc-193-060953044.html/|títulu=Holly Holm stuns Ronda Rousey with head-kick KO at UFC 193|editorial=http://yahoo.com/|autor=Kevin Iole|fecha=14 de payares de 2015|fechaaccesu=28 d'agostu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250222061448/https://sports.yahoo.com/blogs/mma-cagewriter/holly-holm-stuns-ronda-rousey-with-head-kick-ko-at-ufc-193-060953044.html/|fechaarchivu=2025-02-22}}</ref> Tres l'eventu, dambes peleadoras ganaron el premiu a la ''Engarradiella de la Nueche''. Na so primer defensa del títulu, el 5 de marzu de 2016, Holm enfrentar a [[Miesha Tate]] en [[UFC 196]].<ref>{{cita web|url=http://www.sherdog.com/news/news/Rafael-dos-AnjosConor-McGregor-Holly-HolmMiesha-Tate-Official-for-UFC-197-98401|títulu=Rafael dos Anjos-Conor McGregor, Holly Holm-Miesha Tate Official for UFC 196|editorial=sherdog.com|autor=Tristen Critchfield|fecha=12 de xineru de 2016|fechaaccesu=12 de xineru de 2016}}</ref> Holm perdió la engarradiella por sumisión téunica na quinta ronda, perdiendo asina'l campeonatu y l'invictu.<ref>http://www.mirror.co.uk/sport/other-sports/mma/miesha-tate-beats-holly-holm-7504121</ref> == Campeonatos y llogros == [[Ficheru:Holly Holm and Floyd Mayweather.png|thumb|Holly Holm xunto a [[Floyd Mayweather]] y Rd Whittington]] {{Columnes}} === Artes marciales mistes === *'''[[Ultimate Fighting Championship]]''' **[[Campeonatu de Pesu Gallu de Muyeres de UFC|Campeonatu de Pesu Gallu]] (Una vegada) **[[Llista de Premios del UFC|Actuación de la Nueche]] (Dos veces) **[[Llista de Premios del UFC|Engarra de la Nueche]] (Dos veces) *'''Legacy Fighting Championships''' **Campeonatu de Pesu Gallu (Una vegada; primer)<ref>{{cita web|url=http://mmajunkie.com/2014/04/legacy-fc-30-results-holly-holm-stays-perfect-overwhelms-xuliana-werner/|títulu=Legacy FC 30 results: Holly Holm stays perfect, overwhelms Xuliana Werner|fecha=5 d'abril de 2014|obra=MMAJunkie.com}}</ref> *'''WMMA Press Association''' **KO del Añu Femenín (2013) <small>vs. Allanna Jones</small><ref>{{cita web|url=http://wmmaroundup.com/awards/nominees.htm|títulu=2013 WMMA Awards Nominees & Results|obra=WMMARoundup.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303170401/http://wmmaroundup.com/awards/nominees.htm|fechaarchivu=2016-03-03}}</ref> *'''Bleacher Report''' **KO del Añu Femenín (2013) <small>vs. Allanna Jones</small><ref>{{cita web|url=http://bleacherreport.com/articles/1900900-2013-womens-mma-year-end-awards/page/5|títulu=2013 Women's MMA Year-End Awards|apellíu=Ciccarelli|nome=Mitchell|fecha=31 d'avientu de 2013|obra=BleacherReport.com}}</ref> *'''BloodyElbow.com''' **KO del Añu Femenín (2013) <small>vs. Allanna Jones</small><ref>{{cita web|url=http://www.bloodyelbow.com/2014/1/27/5300416/2013-bloody-elbow-wmma-awards-winners-announced-ronda-rousey-rose-namajunas|títulu=2013 Bloody Elbow WMMA Awards Results: Best Knockout|apellíu=Lau|nome=Eriksson|fecha=27 de xineru de 2014|obra=BloodyElbow.com}}</ref> *'''AwakeningFighters.com''' **KO del Añu Femenín (2013) <small>vs. Allanna Jones</small><ref>{{cita web|url=http://www.awakeningfighters.com/wmma-2013-awards/|títulu=Awakening WMMA 2013 Awards|apellíu=Mitchell|nome=Rew|fecha=9 de xineru de 2014|obra=AwakeningFighters.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180711233052/https://www.awakeningfighters.com/wmma-2013-awards/|fechaarchivu=2018-07-11}}</ref> *'''ULTMMA.com''' **Prospeutu del Añu (2013)<ref>{{cita web|url=http://www.ultmma.com/news/index.php?itemid=2708|títulu=ULTMMA.COM NAMES HOLLY HOLM THE 2013 MMA PROSPECT OF THE YEAR|fecha=14 de xineru de 2014|obra=ULTMMA.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151118171336/http://www.ultmma.com/news/index.php?itemid=2708|fechaarchivu=18 de payares de 2015}}</ref> *'''Inside MMA''' **Estrella Naciente del Añu (2013)<ref>{{cita web|url=http://www.axs.tv/sports/2013-bazzie-award-winners-from-inside-mma/|títulu=AXS TV’s "Inside MMA" Announces Winners for 2013 Bazzie Awards|fecha=30 d'avientu de 2013|obra=AXS.tv|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200804054411/http://www.axs.tv/sports/2013-bazzie-award-winners-from-inside-mma/|fechaarchivu=2020-08-04}}</ref> *'''FightBooth.com''' **Premiu Lady Violence (2013)<ref>{{cita web|autor= |url=http://fightbooth.com/lady-violence-2013-holly-holm/ |títulu=Lady Violence 2013: Holly Holm |editorial=fightbooth |fecha= |fechaaccesu=16 de payares de 2015}}</ref> {{Nueva columna}} === Boxéu === *'''World Boxing Federation''' **Campeonatu Mundial de Pesu Superllixeru (Una vegada)<ref>{{cita web|url=http://www.worldboxingfederation.net/articles/article0259.htm|títulu=Holly Holm Wins Second WBF World Title|apellíu=Baum|nome=Clive|fecha=8 d'avientu de 2012|obra=WorldBoxingFederation.net}}</ref> **Campeonatu Mundial de Pesu Wélter (Una vegada)<ref>{{cita web|url=http://www.worldboxingfederation.net/articles/article0214.htm|títulu=Holm Dethrones Mathis, Mohammedi Beats Ngumbu|apellíu=Baum|nome=Clive|fecha=16 de xunu de 2012|obra=WorldBoxingFederation.net}}</ref> **Boxeadora del Añu (2012)<ref name="WBF Awards">{{cita web|url=http://www.worldboxingfederation.net/wbfawards2012.htm|títulu=2012 World Boxing Federation Awards|obra=WorldBoxingFederation.net|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140116131147/http://www.worldboxingfederation.net/wbfawards2012.htm|fechaarchivu=2014-01-16}}</ref> **Engarradiella Femenina del Añu (2012) <small>vs. Anne Sophie Mathis</small><ref name="WBF Awards" /> *'''[[World Boxing Council]]''' **Campeonatu Mundial de Pesu Wélter (Una vegada)<ref name="Holm Sweep">{{cita web|url=http://www.newmexicoboxing.com/fights2007/03-isleta.html|títulu=Holm, Sweet Holm!|apellíu=Cozzone|nome=Chris|obra=NewMexicoBoxing.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303165943/http://www.newmexicoboxing.com/fights2007/03-isleta.html|fechaarchivu=3 de marzu de 2016}}</ref> **Campeonatu Mundial de Pesu Superllixeru (Una vegada)<ref>{{cita web|url=http://www.nabfnews.com/component/content/article/599-nabf-female-survives-a-tko.html|títulu=HNABF Female Survives a TKO|apellíu=Diamond|nome=Jill|obra=NABFNews.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151117030007/http://www.nabfnews.com/component/content/article/599-nabf-female-survives-a-tko.html|fechaarchivu=2015-11-17}}</ref> *'''[[World Boxing Association]]''' **Campeonatu Mundial de Pesu Wélter (Una vegada; primer)<ref>{{cita web|url=http://www.womenboxing.com/NEWS2006/news061106holmmartinez.htm|títulu=Holm Wins WBA Belt!|fecha=11 de xunu de 2006|obra=WomenBoxing.com}}</ref> *'''International Boxing Association''' **Campeonatu Mundial de Pesu Wélter (Tres veces)<ref name="Holm Sweep"/> **Campeonatu Mundial de Pesu Superllixeru (Tres veces; primer)<ref>{{cita web|url=http://www.newmexicoboxing.com/fights2004/isleta-dec.html|títulu=Smashing! Holly Holm gives her finest performance yet with a ten round decision over tough Terri Blair for vacant Women’s IBA belt|apellíu=Cozzone|nome=Chris|obra=NewMexicoBoxing.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141104072513/http://www.newmexicoboxing.com/fights2004/isleta-dec.html|fechaarchivu=4 de payares de 2014}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.womenboxing.com/NEWS2010/news080710holm.htm|títulu=Holm Wins by TKO after Clampitt Dislocates Shoulder in first Round|apellíu=Owen|nome=Mary Ann|fecha=7 d'agostu de 2010|obra=WomenBoxing.com}}</ref> *'''[[The Ring (revista)|The Ring]]''' **Boxeadora del Añu (2005) **Boxeadora del Añu (2006)<ref>{{cita web|url=http://www.doghouseboxing.com/Henderson/HendersonN032908.htm|títulu=Holly Holm: "The fight against Mary Jo Sanders is going to be very exciting!"|apellíu=Henderson Jr.|nome=Benny|fecha=29 de marzu de 2008|obra=DogHouseBoxing.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304090824/http://www.doghouseboxing.com/Henderson/HendersonN032908.htm|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> *'''New Mexico Boxing''' **Salón de la Fama (2013)<ref>{{cita web|url=http://www.lcsun-news.com/ci_23564471/austin-trout-four-others-inducted-into-new-mexico|títulu=Austin Trout, four others inducted into New Mexico Boxing Hall Of Fame|obra=LCSun-News.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140116113044/http://www.lcsun-news.com/ci_23564471/austin-trout-four-others-inducted-into-new-mexico|fechaarchivu=16 de xineru de 2014}}</ref> **Boxeadora del Añu (2005)<ref name="NMBFOTY"/> **Boxeadora del Añu (2006)<ref name="NMBFOTY"/> **Boxeadora del Añu (2007)<ref name="NMBFOTY"/> **Boxeadora del Añu (2008)<ref name="NMBFOTY"/> **Boxeadora del Añu (2009)<ref name="NMBFOTY"/> **Boxeadora del Añu (2010)<ref name="NMBFOTY">{{cita web|url=http://newmexicoboxing.com/fighter-of-the-year|títulu=New Mexico Boxing's Fighter of the Year|obra=NewMexicoBoxing.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140427005935/http://newmexicoboxing.com/fighter-of-the-year|fechaarchivu=27 d'abril de 2014}}</ref> === Kickboxing === *'''International Kickboxing Federation''' **Campeonatu Nacional Amateur de Pesu Wélter Ringside 2001<ref>{{cita web|url=http://www.ikfkickboxing.com/USN01Results.htm|títulu=2001 IKF USA National Amateur Championship Tournament|obra=IFKKickboxing.com}}</ref> {{Final columnes}} == Récor n'artes marciales mistes == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%;" |- ! Resultáu !Récor ! class="unsortable" width="120pt"| Oponente !class="unsortable" width="130pt"| Métodu !Eventu !Fecha !Ronda !Tiempu !Llocalización ! Notes |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|12-4 |{{Bandera|AUS}} [[Megan Anderson]] |Decisión (unánime) |[[UFC 225]] |[[9 de xunu]] de [[2018]] |align=center|3 |align=center|5:00 |{{bandera|USA}} [[Chicago (Illinois)|Chicago]] | |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|11-4 |{{Bandera|Brasil}} [[Cris Cyborg]] |Decisión (unánime) |[[UFC 219]] |[[30 d'avientu]] de [[2017]] |align=center|5 |align=center|5:00 |{{bandera|USA}} [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Pol Campeonatu de Pesu Pluma de muyeres. Engarradiella de la Nueche.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|11-3 |{{Bandera|Brasil}} [[Bethe Correia]] |KO (patada a la cabeza) |[[UFC Fight Night: Holm vs. Correia]] |[[17 de xunu]] de [[2017]] |align=center|3 |align=center|1:09 |{{bandera|Singapur}} [[Kallang]], [[Singapore]] | |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|10–3 |{{bandera|NED}} [[Germaine de Randamie]] |Decisión (unánime) |[[UFC 208]] |[[11 de febreru]] de [[2017]] |align=center|5 |align=center|5:00 |{{bandera|USA}} [[Brooklyn, New York]] |{{small|Pol Campeonatu inaugural de pesu pluma de muyeres.}} |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|10–2 |{{bandera|Kirguistán}} [[Valentina Shevchenko]] |Decisión (unánime) |[[UFC on Fox: Holm vs. Shevchenko]] |[[23 de xunetu]] de [[2016]] |align=center|5 |align=center|5:00 |{{bandera|USA}} [[Chicago (Illinois)|Chicago]] | |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota |align=center|10–1 |{{bandera|USA}} [[Miesha Tate]] |Sumisión téunica (rear-naked choke) |[[UFC 196]] |[[5 de marzu]] de [[2016]] |align=center|5 |align=center|3:30 |{{bandera|USA}} [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]] |{{small|Perdió'l [[Campeonatu de Pesu Gallu de Muyeres de UFC]].}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|10–0 |{{bandera|USA}} [[Ronda Rousey]] |KO (patada a la cabeza y golpes) |[[UFC 193]] |[[15 de payares]] de [[2015]] |align=center|2 |align=center|0:59 |{{bandera|Australia}} [[Melbourne]] |{{small|Ganó'l [[Campeonatu de Pesu Gallu de Muyeres de UFC]]; Actuación de la Nueche; Engarradiella de la Nueche.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|9–0 |{{bandera|USA}} [[Marion Reneau]] |Decisión (unánime) |[[UFC Fight Night: Mir vs. Duffee]] |[[15 de xunetu]] de [[2015]] |align=center|3 |align=center|5:00 |{{bandera|USA}} [[San Diego (California)|San Diego]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|8–0 |{{bandera|USA}} [[Raquel Pennington]] |Decisión (estremada) |[[UFC 184]] |[[28 de febreru]] de [[2015]] |align=center|3 |align=center|5:00 |{{bandera|USA}} [[Los Angeles (California)|Los Angeles]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|7–0 |{{bandera|Brasil}} [[Xuliana Werner]] |TKO (patada a la cabeza y golpes) |Legacy FC 30: Holm vs. Werner |[[4 d'abril]] de [[2014]] |align=center|5 |align=center|1:50 |{{bandera|USA}} [[Albuquerque (Nuevu Méxicu)|Albuquerque]] |{{small|Ganó'l Campeonatu inaugural de Pesu Gallu de Muyeres de Legacy FC.}} |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|6–0 |{{bandera|USA}} [[Angela Hayes]] |Decisión (unánime) |Fresquez Productions: Havoc |[[6 d'avientu]] de [[2013]] |align=center|3 |align=center|5:00 |{{bandera|USA}} [[Albuquerque (Nuevu Méxicu)|Albuquerque]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|5–0 |{{bandera|USA}} [[Nikki Knudsen]] |TKO (patada al cuerpu y rodiyaes) |Legacy FC 24: Feist vs. Ferreira |[[11 d'ochobre]] de [[2013]] |align=center|2 |align=center|1:18 |{{bandera|USA}} [[Dallas (Texas)|Dallas]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|4–0 |{{bandera|USA}} [[Allanna Jones]] |KO (patada a la cabeza) |Legacy FC 21: Huerta vs. Hobar |[[19 de xunetu]] de [[2013]] |align=center|2 |align=center|2:22 |{{bandera|USA}} [[Houston (Texas)|Houston]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|3–0 |{{bandera|USA}} [[Katie Merrill]] |TKO (golpes) |Bellator 91 |[[28 de febreru]] de [[2013]] |align=center|2 |align=center|3:02 |{{bandera|USA}} [[Río Rancho (Nuevu Méxicu)|Río Rancho]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|2–0 |{{bandera|USA}} [[Jan Finney]] |TKO (patada al cuerpu) |Fresquez Productions: Clash in the Cage |[[9 de setiembre]] de [[2011]] |align=center|3 |align=center|2:49 |{{bandera|USA}} [[Albuquerque (Nuevu Méxicu)|Albuquerque]] | |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria |align=center|1–0 |{{bandera|USA}} [[Christina Domke]] |TKO (pataes a les piernes) |Fresquez Productions: Double Threat |[[4 de marzu]] de [[2011]] |align=center|2 |align=center|3:58 |{{bandera|USA}} [[Albuquerque (Nuevu Méxicu)|Albuquerque]] | |} == Récor en kickboxing == {| {{tablaguapa}} style="margin:0.5em auto; font-size:85%" |- ! Resultáu !Récor ! class="unsortable" width="135pt"| Oponente !Métodu !Eventu !Fecha !Asaltu !Tiempu !Llocalización |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria | align="center" | 2–1 |{{bandera|USA}} [[Alisa Cantwell]] | TKO | Ring of Fire 9 | [[9 d'agostu]] de [[2003]] | align="center" | 1 | align="center" | 1:30 |{{bandera|USA}} [[Baraboo (Wisconsin)|Baraboo, Wisconsin]] |- |style="background: #ffcccc" align='center'|Derrota | align="center" | 1–1 |{{bandera|USA}} [[Trisha Hill]] | KO | GKD Productions & Ring of Fire | [[6 d'abril]] de [[2003]] | align="center" | 4 | align="center" | N/A |{{bandera|USA}} [[Albuquerque (Nuevu Méxicu)|Albuquerque]] |- |style="background: #ccffcc" align='center'|Victoria | align="center" | 1–0 |{{bandera|USA}} [[ Valerie Anthonson]] | TKO | World Championship Kickboxing | [[1 de xunu]] de [[2002]] | align="center" | 2 | align="center" | N/A |{{bandera|USA}} [[Bernalillo|Bernalillo, Nuevu Méxicu]] |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} *[http://www.ufcespanol.com/fighter/Holly-Holm Perfil oficial UFC] *[http://www.sherdog.com/fighter/Holly-Holm-75125 Ficha] en [[Sherdog]] {{NF|1981||Hom, Holly}} [[Categoría:Lluchadores de MMA d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Campeones d'UFC]] [[Categoría:Deportistes de Nuevu Méxicu]] n9gvwqyc7qqcr7oq4zwaf1gh0dedbcj 0 142737 4493605 4492480 2026-05-17T17:58:47Z Omarete 35 4493605 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Rekha}} {{persona}} '''Rekha''' {{nym}} ye una actriz del cine de la [[India]]. Fixo papeles bien versátiles nel cine commercial y el [[cine arte]]. Por causa de la so vida privada arrodiada de misteriu, Rekha ye dacuando conocida como la "[[Greta Garbo]] de la India".<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Indies-Greta-Garbo-breaks-silence/articleshow/717832.cms India's Greta Garbo breaks silence]</ref> En mayu del 2012 foi nomada como miembru de la [[Rajya Sabha]], la Cámara Alta del [[Parllamentu de la India]]. == Vida tempranu y carrera == Rekha nació en [[Chennai]], [[India]]. Ye fía del actor del cine [[tamil]] Gemini Ganesan y l'actriz del cine [[telugú]] Pushpavalli. Los sos padres nun se casaron nunca y la so rellación foi contraria.<ref name="childhood">{{cita web|autor=Chopra, Sonia|url=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=14539551&page=2|editorial=[[Sify]]|títulu=Rekha’s journey: The ‘ageless’ diva over the years|fecha=8 d'ochobre de 2007|fechaaccesu=19 d'abril de 2008}}</ref> Como una actriz neña fixo un papel en ''Rangula Ratnam'' (1966) del cine telugú. El so primer papel principal foi ''Goadalli CID 999'' del cine [[canarés]]. Incursionó nel cine de [[Bollywood]] con ''Anjana Safar'' y ''Sawan Bhadon''. El so idioma maternu ye'l tamil polo tanto tuvo qu'aprender el [[hindi]]. En 1976 l'ésitu de ''[[Do Anjaane]]'' con [[Amitabh Bachchan]] convertir n'estrella. Nos medios hubo especulaciones sobre la so rellación sentimental anque Bachchan yá foi casáu con [[Jaya Bhaduri]].<ref name="Bachchan"/> En ''Ghar'' Rekha fixo'l papel d'una víctima de la [[violación]] pal cual recibió crítiques favorables de la prensa. Foi nomada al [[Premios Filmfare|Premiu Filmfare a la Meyor Actriz]] pol so papel como [[cortesana]] nel gran ésitu ''Muqaddar Ka Sikandar''.<ref name="childhood"/> Fixo'l papel d'una cortesana en ''[[La Umrao Jaan]]'' tamién y ganó-y respetu de los críticos. Del mesmu añu apaeció en ''Silsila'', el so papel final opuestu de Amitabh Bachchan.<ref name="Bachchan">{{cita web|títulu=The Rekha story|url=http://www.hindustantimes.in/news/specials/amitabh/affairs.htm|editorial=[[Hindustan Times]]|fechaaccesu=6 d'avientu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071008202530/http://www.hindustantimes.in/news/specials/amitabh/affairs.htm|fechaarchivu=8 d'ochobre de 2007}}</ref> Nos años 1980 concentró-y en papeles del cine arte (''Kalyug'', ''Baseraa'', ''Ek Hi Bhool'' y ''Utsav'') y nos años noventa trabayó esporádicamente (''[[Kama Sutra]]'' y ''Khiladiyon Ka Khiladi''). == Filmografía == {| {{tablaguapa}} |- ! Añu !Película !Papel ! Notes |- | 1966 | ''[[Rangula Ratnam]]'' | | Actriz neña |- | 1969 | ''[[Goadalli C.I.D 999]]'' | | [[Canarés]] |- | rowspan=2|1970 | ''[[Sawan Bhadon]]'' | Chanda | |- | ''[[Ammakosam]]'' | | |- | rowspan=4|1971 | ''[[Saaz Aur Sanam]]'' | | |- |''[[Haseenon Ka Devata]]'' |Sunita/Chabili | |- |''[[Elaan]]'' |Mala Mehta/Mary | |- |''[[Dost Aur Dushman]]'' | | |- |rowspan=8|1972 |''[[Zameen Aasmaan]]'' |Kalpana | |- |''[[Sazaa]]'' | | |- |''[[Gora Aur Kala]]'' |Phoolwa | |- |''[[Gaon Hamara Shaher Tumhara]]'' |Parvati (Paru) | |- |''[[Ek Bechara]]'' | | |- |''[[Do Yaar]]'' | | |- |''[[Double Cross]]'' |Rekha | |- |''[[Raampur Ka Lakshman]]'' |Rekha Choudhury | |- | rowspan=9|1973 | ''[[Mehmaan]]'' |Sheela | |- |''[[Khoon Khoon]]'' | | |- |''[[Keemat]]'' |Sudha | |- |''[[Kashmakash]]'' | | |- |''[[Kahani Kismat Ki]]'' |Rekha | |- |''[[Dharma]]'' |Asha/Radha | |- |''[[Barkha Bahar]]'' | | |- |''[[Anokhi Ada]]'' |Neeta Gupta | |- |''[[Namak Haraam]]'' |Shyama | |- | rowspan=5|1974 |''[[Woh Main Nahin]]'' | | |- |''[[Pran Jaye Par Vachan Na Jaye]]'' |Janniya/Sheetal | |- |''[[Hawas]]'' | | ''Aao Yaaro Gao'' |- |''[[Duniya Ka Mela]]'' | | |- |''[[Do Aankhen]]'' | | |- | rowspan=5|1975 |''[[Foín]]'' | | |- |''[[Kahte Hain Mujhko Raxa]]'' | | |- |''[[Dharmatma]]'' |Anu | |- |''[[Aakraman]]'' |Sheetal | |- |''[[Dharam Karam]]'' |Basanti | |- | rowspan=6|1976 |''[[Santan]]'' | | |- |''[[Khalifa]]'' | | |- |''[[Kabeela]]'' | | |- |''[[Do Anjaane]]'' |Rekha Roy/Sunita Devi | |- |''[[Aaj Ka Mahaatma]]'' |Mala | |- |''[[Nagin]]'' |Sunita | |- |rowspan=11|1977 |''[[Saal Solvan Chadya]]'' |Artista de boda | |- |''[[Ram Bharose]]'' |Kiran | |- |''[[Kachcha Chor]]'' | | |- |''[[Farishta Yá Qatil]]'' | | |- |''[[Dildaar]]'' | | |- |''[[Chakkar Pe Chakkar]]'' |Shila Sahini | |- |''[[Alaap]]'' |Radhakumari "Radhiya" | |- |''[[Aap Ki Khatir]]'' |Sarita | |- |''[[Immaan Dharam]]'' |Durga | |- |''[[Khoon Pasina]]'' |Chanda | |- |''[[Palkon Ki Chhaon Mein]]'' |Baillarina | |- | rowspan=14|1978 |''[[Saawan Ke Geet]]'' | | |- |''[[Ram Kasam]]'' | | |- |''[[Rahu Ketu]]'' |Tulsi | |- |''[[Parmatma]]'' |Deepa | |- |''[[Muqaddar]]'' | | |- |''[[Karmayogi]]'' |Rekha | |- |''[[Bhola Bhala]]'' |Champa | |- |''[[Aakhri Daku]]'' | | |- |''[[Ganga Ki Saugandh]]'' |Dhaniya | |- |''[[Ghar]]'' |Aarti Chandra | |- |''[[Kasme Vaade]]'' |Baillarina | |- |''[[Do Musafir]]'' |Bijli | |- |''[[Dil Aur Deewar]]'' | | |- |''[[Muqaddar Ka Sikander]]'' |Zohrabai | |- |rowspan=8|1979 |''[[Muqabla]]'' |Cantante de [[Qawwali]] | |- |''[[Mr. Natwarlal]]'' |Shanno | |- |''[[Jaani Dushman]]'' |Champa | |- |''[[Prem Bandhan]]'' | | |- |''[[Kartavya]]'' | | |- |''[[Suhaag]]'' |Basanti | |- |''[[Do Shikaari]]'' |Sunita | |- |''[[Ahimsa]]'' | | |- |rowspan=10|1980 |''[[Ram Balram]]'' |Shobha | |- |''[[Maang Bharo Sajana]]'' |Radha | |- |''[[Khubsoorat]]'' |Manju Dayal |Ganadora, Premiu Filmfare a la Meyor Actriz |- |''[[Judaai]]'' |Gauri Singh/Gauri S. Verma | |- |''[[Kali Ghata]]'' |Rekha/Rashmi | |- |''[[Jyoti Bane Jwala]]'' |Cortesana | |- |''[[Jal Mahal]]'' | | |- |''[[Agreement]]'' |Mala Mathur | |- |''[[Neeyat]]'' | | |- |''[[Aanchal]]'' |Tulsi | |- | rowspan=11|1981 |''[[La Umrao Jaan]]'' |Amiran/Umrao Jaan |Ganadora, Premiu Nacional del Cine a la Meyor Actriz |- |''[[Saajan Ki Saheli]]'' |Moon-Moon Dhawan | |- |''[[Chehre Pe Chehra]]'' |Daisy | |- |''[[Kalyug]]'' |Supriya | |- |''[[Mangalsutra]]'' |Geyetri B. Prasad | |- |''[[Khoon Aur Paani]]'' | | |- |''[[Daasi]]'' | | |- |''[[Silsila]]'' |Chandni | |- |''[[Baseraa]]'' |Purnima Kohli aka Nima | |- |''[[Ghungroo Ki Awaaz]]'' |Kajal/Kiran Gomes/Rani | |- |''[[Ek Hi Bhool]]'' |Sadhana Srivastav | |- | rowspan=7|1982 |''[[Vijeta]]'' |Neelima | |- |''[[Mehndi Rang Layegi]]'' | | |- |''[[Ghazab]]'' |Jamuna | |- |''[[Jeevan Dhaara]]'' |Sangeeta Shrivastav | |- |''[[Raaste Pyar Ke]]'' | | |- |''[[Apna Bana Lo]]'' |Roopadevi | |- |''[[Deedar-Y-Yaar]]'' |Husna | |- |rowspan=4|1983 |''[[Prem Tapasya]]'' |Bela | |- |''[[Film Hi Film]]'' | | |- |''[[Mujhe Insaaf Chahiye]]'' | | |- |''[[Agar Tum Na Hote]]'' |Mrs. Neena Mehra/Mrs. Radha Bedi | |- | rowspan=8|1984 |''[[Khazana]]'' |Bindiya/Radha A. Kumar/Radha S. Kapoor | |- |''[[Bindiya Chamkegi]]'' | | |- |''[[Maati Maangey Khoon]]'' |Shyamlee (Courtesan) | |- |''[[Asha Jyoti]]'' |Jyoti | |- |''[[Baazi (película de 1984)|Baazi]]'' |Asha | |- |''[[Zameen Aasmaan]]'' | | |- |''[[Utsav]]'' |Vasantsena | |- |''[[Jhutha Sach]]'' |Alka | |- | rowspan=4|1985 |''[[Ram Tere Kitne Nam]]'' |Mrs. Radha Aloknath Gupta | |- |''[[Nishan]]'' | | |- |''[[Faasle]]'' |Maya | |- |''[[Jhoothi]]'' |Kalpana Srivastav | |- |rowspan=6|1986 |''[[Sadaa Suhagan]]'' |Laxmi | |- |''[[Musafir]]'' | | |- |''[[Insaaf Ki Awaaz]]'' |Inspector Jhansi Rani | |- |''[[Jaal]]'' | | |- |''[[Locket]]'' |Shalu | |- |''[[Janbaaz]]'' |Cantante del cabaré | |- | rowspan=5|1987 |''[[Pyar Ki Jeet]]'' |Soni | |- |''[[Ijaazat]]'' |Sudha | |- |''[[Apne Apne]]'' |Sharda R. Kapoor | |- |''[[Sansar]]'' |Uma V. Sharma | |- |''[[Jaan Hatheli Pe]]'' | | |- | rowspan=4|1988 |''[[Soorma Bhopali]]'' |Borracha | |- |''[[Khoon Bhari Maang]]'' |Aarti Saxena/Jyoti |Ganadora, Premiu Filmfare a la Meyor Actriz |- |''[[Ek Naya Rishta]]'' |Aarti Saxena | |- |''[[Biwi Ho To Aisi]]'' |Shalu Mehra | |- | rowspan=6|1989 | ''[[Kasam Suhaag Ki]]'' | | |- |''[[Clerk (película de 1989)|Clerk]]'' |Sra. Sneh Kapoor | |- |''[[Souten Ki Beti]]'' |Radha S. Verma | |- |''[[Ladaai]]'' |Shakuntala Verma | |- |''[[Bhrashtachar]]'' |Bhavani | |- |''[[Bahurani]]'' |Madhuri/Malti Chaudhary | |- | rowspan=5|1990 |''[[Sheshnaag]]'' | | |- |''[[Mera Pati Sirf Mera Hai]]'' |Sharda Dayal Sharma | |- |''[[Azaad Desh Ke Gulam]]'' |Bharti Bhandari | |- |''[[Aag Ka Dariya]]'' | | |- |''[[Amiri Garibi]]'' |Sona | |- | rowspan=2|1991 |''[[Yeh Aag Kab Bujhegi]]'' | | |- |''[[Phool Bane Angaarey]]'' |Namrita Singh | |- | rowspan=3|1992 |''[[Waqt Ka Badshah]]'' | | |- |''[[Time Machine]]'' | |Non estrenada |- |''[[Insaaf Ki Devi]]'' |Sadhana S. Verma | |- |1993 |''[[Geetanjali]]'' |Anjali Mehra/Geeta S. Bhardwaj | |- |1994 |''[[Madame X (película de 1994)|Madam X]]'' |Madam X/Sonu | |- |rowspan=2|1995 |''[[Nishana]]'' | | |- |''[[Ab Insaf Hoga]]'' |Jankidevi Prasad | |- | rowspan=3|1996 |''[[Aurat Aurat Aurat]]'' |Sita Vajpai | |- |''[[Khiladiyon Ka Khiladi]]'' |Maya |Ganadora, Premiu Filmfare a la Meyor Actriz de Repartu |- |''[[Kama Sutra]]'' |Rasa Devi | |- | rowspan=2|1997 |''[[Aastha: In the Prison of Spring]]'' |Mansi | |- |''[[Udaan]]'' |Varsha Sahay | |- |1998 |''[[Qila]]'' |Yamini | |- |1999 |''[[Mother]]'' |Asha Britannia | |- |2000 |''[[Bulandi]]'' |Lakshmi | |- |rowspan=4|2001 |''[[Zubeidaa]]'' |Maharani Mandira Devi | |- |''[[Censor]]'' |Sra. Shrivastav | |- |''[[Mujhe Meri Biwi Se Bachaao]]'' |Kamini Mathur | |- |''[[Lajja]]'' |Ramdulaari | |- |2002 |''[[Dil Hai Tumhaara]]'' |Saritaji | |- |rowspan=2|2003 |''[[Bhoot]]'' |Sarita | |- |''[[Koi... Mil Gaya]]'' |Sonia Mehra | |- | rowspan=2|2005 |''[[Bachke Rehna Re Baba|Bachke Rehna <br />Re Baba]]'' |Rukmini/Richa/Gurpreet | |- |''[[Parineeta]]'' |Cantante de [[Moulin Rouge]] | |- | rowspan=2|2006 |''[[Kudiyon Ka Hai Zamana]]'' |Mayuri | |- |''[[Krrish]]'' |Sonia S. Mehra | |- | rowspan=2|2007 |''[[Yatra (filme)|Yatra]]'' |Lajwanti | |- |''[[Om Shanti Om]]'' | | |- | rowspan=1|2010 |''Sadiyaan'' |Amrit | |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1954||Rekha}} [[Categoría:Actores y actrices de cine de la India]] [[Categoría:Persones de Chennai]] l07ns2cbrackew4gv6tnl9o9w67gmzf 0 143013 4493557 4425559 2026-05-17T12:09:34Z ~2026-29634-99 148332 /* Lletra */ 4493557 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = ''Hino Nacional Brasileiro'' | trescripción = | título_ast = Himnu Nacional Brasilanu | imaxe=Hino Nacional Brasileiro (partitura).jpg | llugar = {{BRA}} | autor = [[Joaquim Osório Duque Estrada]] | fecha_lletra = [[1889]] | compositor = [[Francisco Manuel da Silva]] | fecha_música = [[1822]] | adoptáu = [[1890]] | hasta = | multimedia = Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg | título_multimedia = Versión instrumental }} El '''Himnu nacional brasilanu''' ('''''Hino Nacional Brasileiro''''' en portugués) foi compuestu por [[Francisco Manuel da Silva]] depués de que Brasil s'independizara de [[Portugal]] en [[1822]], pero nun foi oficial hasta [[1890]]. El [[himnu]] anterior a este yera'l [[Hino da Independência]] compuestu pol emperador [[Pedro I de Brasil|Pedro I]]. Col establecimientu de la [[república]] en [[1889]], la lletra foi escrita por Joaquim Osório Duque Estrada por que fuera cantada acompañada pola música de [[Francisco Manuel da Silva]]. Col intre del tiempu la lletra sufrió dellos cambeos. == Lletra == {|class="toccolours" cellpadding="10" rules="cols" !Himnu Nacional Brasileiro<br />(''Lletra en portugués'')!!Himnu Nacional de Brasil<br />(''Lletra n'asturianu'') |- !colspan="2" bgcolor="coral"|Primer estrofa |- | Ouviram do Ipiranga as margens plácidas<br /> De um povo heroico o brado retumbante,<br /> E o sol da Liberdade, em raios fúlgidos,<br /> Brilhou no céu da Pátria nesse instante.<br /> <br /> Se o penhor dessa igualdade<br /> Conseguimos conquistar com braço forte,<br /> Em teu seio, ó Liberdade,<br /> Desafía o nosso peito a própria morte!<br /> <br /> Ó Pátria amada,<br /> Idolatrada,<br /> Salve! Salve!<br /> <br /> Brasil, um sonho intenso, um raio vívido,<br /> De amor y de esperança à terra desce,<br /> Se em teu formoso céu, risonho e limpido,<br /> A imagem do Cruzeiro resplandece.<br /> <br /> Gigante pela própria natureza,<br /> És belo, és forte, impávido colosso,<br /> E o teu futuro espelha essa grandeza.<br /> <br /> Terra adorada<br /> Entre outras mil<br /> És tu, Brasil,<br /> Ó Pátria amada!<br /> <br /> Dos filhos deste solo<br /> És mãe gentil,<br /> Pátria amada,<br /> Brasil!<br /> | Oyeron del [[Riacho Ipiranga | Ipiranga]] les márxenes plácides<br /> d'un pueblu heroicu'l berru retumbante,<br /> y el Sol de la Llibertá, en rayos bravios,<br /> rellumó nel cielu de la Patria nesi intre.<br /> <br />Idea d'igualdá<br /> consiguimos conquistar con brazu fuerte,<br /> nel to senu, oh, llibertá,<br /> desafía el nuesu pechu a la mesma muerte.<br /> <br /> ¡Oh, Patria amada!<br /> ¡Idolatrada!<br /> ¡Salve, salve!<br /> <br /> Brasil, un suañu intensu, un rayu vívido<br /> d'amor y d'esperanza a la tierra baxa,<br /> si nel to formosu cielu, risueño y estenu,<br /> cola imaxe de la Cruz del Sur resplande.<br /> <br /> Xigante pola mesma naturaleza,<br /> Yes bellu, yes fuerte, impávido colosu,<br /> Y el to futuru reflexa esi grandor,<br /> <br /> ¡Tierra adorada!<br /> Ente otros mil, <br /> yes tu, Brasil,<br /> ¡oh, Patria amada!<br /> <br /> De los fíos d'esti suelu <br /> yes madre gentil,<br /> ¡Patria amada,<br /> Brasil!<br /> |- !colspan="2" bgcolor="coral"|Segunda estrofa |- | Deitado eternamente em berço esplêndido,<br /> Ao som do mar e à luz do céu profundo,<br /> Fulguras, ó Brasil, florão da América,<br /> Iluminado ao sol do Novo Mundo!<br /> <br /> Do que a terra mais garrida<br /> Teus risonhos, lindos campos têm mais flores,<br /> Nossos bosques têm mais vida,<br /> Nossa vida non teu seio mais amores.<br /> <br /> Ó Pátria amada,<br /> Idolatrada,<br /> Salve! Salve!<br /> <br /> Brasil, de amor eterno seja símbolo<br /> O lábaro que ostentes estrelado,<br /> E diga o verde-louro dessa flâmula<br /> - Paz no futuro e glória non passado.<br /> <br /> Mas se ergues da justiça a clava forte,<br /> Veras que um filho teu não foge à luta,<br /> Nem teme, quem te adora, à própria morte.<br /> <br /> Terra adorada<br /> Entre outras mil<br /> És tu, Brasil,<br /> Ó Pátria amada!<br /> <br /> Dos filhos deste solo<br /> És mãe gentil,<br /> Pátria amada,<br /> Brasil!<br /> | Recostado eternamente en trubiecu arrogante,<br /> al soníu del mar y la lluz del cielu eternu,<br /> Refulges, oh Brasil, florón d'América,<br /> Allumáu al sol del Nuevu Mundu.<br /> <br /> Que la tierra más embravecida,<br /> Los tos risueños, llindos campos tienen más flores,<br /> Los nuesos montes tienen más vida,<br /> La nuesa vida, nel to senu, más amores.<br /> <br /> ¡Oh, Patria amada!<br /> ¡Idolatrada!<br /> ¡Salve, salve!<br /> <br /> ¡Brasil, d'amor eterno sías símbolu <br /> la bandera qu'ostentes estrellada! <br /> ¡Y digale al verde loru d'esta bandera <br /> paz nel futuru y gloria nel pasáu!<br /> <br /> Mas si irguir de la Xusticia a la muerte fuerte<br /> Vas Ver qu'un fíu to nun fuxir de la llucha,<br /> nin tarrez, quien te adora, a la mesma muerte,<br /> <br /> ¡Tierra adorada!<br /> Ente otros mil, <br /> yes tu, Brasil,<br /> ¡oh, Patria amada!<br /> <br /> De los fíos d'esti suelu <br /> yes madre gentil,<br /> ¡Patria amada,<br /> Brasil!<br /> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikisource|Himnu Nacional Brasilanu|oxetu=la preposición=}} {{commons|Hino Nacional do Brasil|Himnu Nacional Brasilanu}} * [http://cafe.naver.com/worldpeaceeye/2304 Partitura del Himnu Nacional de Brasil] * [https://web.archive.org/web/20040701084638/http://www.brasil.gov.br/simbolos/hinos.htm Otros cantares Patrios] - Sitiu del Gobiernu de Brasil * [http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-nacional-brasileiro Páxina com ligação a ficheru MP3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626005702/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-nacional-brasileiro |date=2014-06-26 }}. Sítio del Exércitu de Brasil. {{Tradubot|Himno nacional del Brasil}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Brasil]] [[Categoría:Símbolos de Brasil]] [[Categoría:Música de Brasil]] [[Categoría:Himnos en portugués|Brasil]] huxyaurhxg0ez4ngcsmmx67lcormjmp 0 143101 4493586 4486838 2026-05-17T16:56:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493586 wikitext text/x-wiki {{ficha de grupu musical}} '''Héroes del Silencio''' (dacuando embrivíu '''''Héroes''''' o poles sos iniciales '''HDS''') foi un [[Agrupación musical|grupu]] [[España|español]] de [[rock]] aniciáu en [[Zaragoza]], formáu primeramente por [[Juan Valdivia]] ([[guitarra solista]]) y [[Enrique Bunbury]] ([[Cantante|voz]] y [[guitarra rítmica]]), y completáu con [[Joaquín Cardiel]] ([[baxu eléctricu|baxu]]) y [[Pedro Andreu]] ([[Batería (instrumentu musical)|batería]]), a mediaos de los [[Años 1980|años 80]]. Esperimentaron un gran ésitu n'[[España]] ya [[Hispanoamérica]], según en dellos países [[Europa|europeos]], incluyendo [[Alemaña]], [[Bélxica]], [[Suiza]], [[Francia]] ya [[Italia]], convirtiéndose n'unu de los grupos más esitosos de la historia del [[rock en castellanu]].<ref name = loscuar /><ref>La Vanguardia «[http://www.lavanguardia.es/premium/publica/publica?COMPID=53401299917&ID_PAGINA=22088&ID_FORMATO=9&turbourl=false Héroes del Silencio tornen once años dempués ante más de 37.000 espectadores]» Consultáu'l 11 d'ochobre de 2007</ref> Dempués de doce años nos que vendieron más de seis millones de discos en más de trenta y siete países, y nos qu'ufiertaron más de mil conciertos, la banda dixebrar en [[1996]].<ref name = concier>{{cita web |url=http://www.los40.com/articulo/noticias/Heroes-Silencio-reune-anos-despues-gira-mundial-conciertos/l40actn01/20070214l40l40not_7/Tes |títulu=Héroes del Silencio axúntase 11 años dempués pa una xira mundial de 10 conciertos |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=Los 40.com}}</ref> Les sos señes d'identidá fueron una imaxe bien carauterística, con una [[iconografía]] y [[simboloxía]] bien particulares, y una música carauterizada por unes lletres ambigues y trascendentales, [[arpexu|arpexos]] complicaos y una sólida base rítmica.<ref name=eluni /> Ente les sos influencies lliteraries citáronse escritores como [[William Blake]] y [[Charles Baudelaire]],<ref name = blake /> y ente les musicales a grupos como [[Led Zeppelin]] y [[The Cult]].<ref name = alema>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/202087/6/ |títulu=Héroes del Silencio anuncien el so regresu con una xira mundial |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |fecha=14 de febreru de 2007 |obra=20 minutos}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.rollingstone.es/specials/view/heroes-del-silencio-20-anos-de-senderos-de-traicion |títulu=Héroes del Silencio: 20 años de 'Senderos de traición' |fechaaccesu=30 de mayu de 2011 |editor=Rolling Stone |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110916170817/http://www.rollingstone.es/specials/view/heroes-del-silencio-20-anos-de-senderos-de-traicion |fechaarchivu=16 de setiembre de 2011 }}</ref> En [[2007]], conmemorando'l ventenu aniversariu de les sos primeres grabaciones y once años dempués de la so rotura, anunciaron el so regresu con una xira de diez conciertos n'[[España]] y [[América]], titulada genéricamente ''[[Héroes del Silencio Tour 2007]]''. Dempués de la xira dixebráronse definitivamente.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2007/10/28/cultura/1193540610.html |títulu=Los Héroes vuelven al silencio |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=El Mundo}}</ref> Los sos cuatro [[Álbum musical|álbumes]] d'estudiu fueron incluyíos pola revista musical ''[[En cantu]]'' na llista de los 250 meyores de tolos tiempos del [[rock iberoamericanu]]: ''[[Senderos de traición]]'' (nᵘ&nbsp;5), ''[[Avalancha]]'' (nᵘ 35), ''[[El espíritu del vino]]'' (nᵘ 117) y ''[[El mar no cesa]]'' (nᵘ 119).<ref name = cantu>{{enllaz rotu|1=http://rateyourmusic.com/lists/list_view?list_id=72679&show=150&start=150|títulu=Los 250 meyores álbumes publicaos pola revista norteamericana ''En cantu''}}</ref> El so cantar «[[Entre dos tierras]]» foi considerada pola revista dixital ''Satélite Musical'' como la decimonovena meyor de tolos tiempos del rock hispanu polo xeneral.<ref>{{cita web |url=http://www.satelitemusical.net/rock_latino_top20.html |títulu=Top 20 del rock llatín por ''Satélite Musical'' |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2009 |autor=Satélite Musical}}</ref> La revista ''[[Rolling Stone (España)|Rolling Stone]]'' calificar en 2012 como'l segundu meyor grupu de [[Rock d'España|rock español]] de la historia.<ref>{{cita web |url=http://rollingstone.es/noticias/especial-rs-los-50-meyores-grupos-de-rock-espanol/ |títulu=Los 50 meyores grupos del rock español |fechaaccesu=19 d'avientu de 2012 |autor=Rolling Stone |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140531031402/http://rollingstone.es/noticias/especial-rs-los-50-meyores-grupos-de-rock-espanol/ |fechaarchivu=31 de mayu de 2014 }}</ref> En 2007 fueron homenaxaos pola discográfica [[EMI]] en reconocencia a les sos más de seis millones de discos vendíos, amás de recibir el [[Premiu Ondas]] Especial del Xuráu.<ref name = homen>{{cita web |url=https://www.publico.es/agencias/efe/24549/emi-apurre-a-heroes-del-silencio-un discu-de-homenaxe-por-los sos-6-millones-de discos vendíos |títulu=EMI entrega a Héroes del Silencio un discu d'homenaxe polos sos 6 millones de discos vendíos |fechaaccesu=16 de febreru de 2012 |autor=Públicu}}</ref> == Historia == {{AP|Historia d'Héroes del Silencio}} === Entamos ([[1984]]-[[1990]]) === Los oríxenes d'Héroes del Silencio asítiase na ciudá de [[Zaragoza]], a principios de los [[años 1980]]. Ellí, los hermanos [[Pedro Valdivia Navarro|Pedro]] ([[Batería (instrumentu musical)|batería]]) y [[Juan Valdivia]] ([[guitarra]]) empezaron a dar los sos primeros pasos nel mundu de la música, xunto con un primu de dambos, Javier Guajardo Valdivia -que yera'l [[cantante]]- formando'l conxuntu [[Zumo de Vidrio]].<ref name = primu>Godes, páx. 52</ref> El contestu musical d'aquel momentu n'España taba apoderáu por grupos xeneraos na "[[movida madrilana]]" como [[Alaska y Dinarama]], [[Radio Futura]], [[Nacha Pop]], [[Gabinete Caligari]] y [[Los Secretos]], amás de los barceloneses [[El Último de la Fila]]. Los artistes estranxeros más influyentes pertenecíen a estilos más diversos: [[Michael Jackson]], [[The Police]] y [[Dire Straits]].<ref>Blay, páx. 14</ref> Mientres esa dómina, conocieron a Enrique Ortiz de Landázuri (dempués [[Enrique Bunbury]]), que tocaba'l [[Baxu eléctricu|baxu]] y cantaba en [[Procesu Entrópico]], banda cola que compartieron dellos escenarios, y a quien en [[1984]] convidaron a sumase al grupu.<ref name = primu /> Bunbury aceptó y empezaron (como tríu, n'abandonando'l primu de los Valdivia la formación) les sos primeres actuaciones (la primera, el [[16 d'avientu]] de [[1984]]),<ref name = enriq>Blay Boqué, páx. 134</ref> amás de grabar la so primer maqueta coles temes «Olvidado», «Sindicato del riesgo», «Héroe del silencio» (dempués llamada «Héroe de leyenda») y «Hologramas».<ref>Blay, páx. 18</ref> Como l'estilu escuro y simbólico, con clares influencies ''[[post punk]]'', de les nueves composiciones tenía bien pocu que ver col pop de Zumo de Vidrio, decidieron cerrar la so etapa y refundar el grupu. En [[1985]], incorporar al mesmu un nuevu baxista, [[Joaquín Cardiel]], pa descargar de trabayu a Enrique, que cantaba y componía les lletres. Esi mesmu añu Pedro Valdivia dexó la formación pa centrase nos sos estudios, y foi sustituyíu pol [[Batería (instrumentu musical)|batería]] zaragozanu [[Pedro Andreu]].<ref name=pedro>{{cita web |url=http://www.heridadelsilencio.com/historia_1985.html |títulu=Historia d'Héroes del Silencio: 1985 |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=La Firida del Silencio |urlarchivu=http://archive.wikiwix.com/cache/20100112111947/http://www.heridadelsilencio.com/historia_1985.html |fechaarchivu=12 de xineru de 2010 }}</ref> El nome surdió por casualidá, cuando se dirixíen cola so primer [[Maqueta (música)|maqueta]] a les instalaciones de Radio Zaragoza pa promocionala, y entá nun decidieren cómo diben llamase. Entós, unu d'ellos suxirió "Héroes del Silencio" ("Héroe del silencio" yera'l títulu d'una de los sos cantares, que depués camudaron por "Héroe de lleenda"), y al restu gustólos la idea, quedando como nome definitivu de la formación.<ref>Blay Boqué, páx. 104</ref> Yá como Héroes del Silencio encararon los sos primeros retos: en [[1986]] consiguieron ganar la fase rexonal del [[Festival de Benidorm]], y quedaron finalistes del concursu "Nuevu Pop Español" de [[Radiocadena Española]], en que la so final, celebrada en [[Salamanca]], empezaron a ser siguíos por executivos discográficos,<ref>Blay, páx. 22</ref> amás d'espuntar esi añu nes [[Fiestes del Pilar]].<ref name=loscuar>{{cita web |url=http://www.los40.com/comunes/2007/heroes_del_silencio/informacion_bio.html |títulu=Una pequeña repasada a la carrera d'unu de los grupos más importantes de la historia d'España |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Los 40.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090522191444/http://www.los40.com/comunes/2007/heroes_del_silencio/informacion_bio.html |fechaarchivu=22 de mayu de 2009 }}</ref> Tres telonear a grupos como [[Alphaville (grupu español)|Alphaville]], [[La Unión (grupu)|La Unión]] y [[El Último de la Fila]], [[Gustavo Montesano]] (productor y guitarrista d'[[Olé Olé]]) allegó a Zaragoza pa velos en direutu en xineru de [[1987]]. El grupu causó una gran impresión a Montesano, que darréu se lo encamentó a la multinacional [[EMI]].<ref>{{cita web |url=http://www.heridadelsilencio.com/historia_1987.html |títulu=Historia d'Héroes del Silencio: 1987 |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=La Firida del Silencio |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090619182616/http://heridadelsilencio.com/historia_1987.html |fechaarchivu=2009-06-19 }}</ref> La rocea de la discográfica col nuevu grupu llevólu a ufierta-yos empezar con un [[EP]] de cuatro tarrezas, y grabaron, a finales de 1987 ''[[Héroes del Silencio (EP)|Héroes del Silencio]]''. El discu algamó les 30.000 copies vendíes, lo que supunxo un récor de ventes pa un maxi de debú n'España.<ref name="Godes, páx. 17">Godes, páx. 17</ref> Tres esti ésitu, EMI decidió llanzar el primer [[LP]] d'Héroes del Silencio, compuestu polos sos integrantes mientres el restu d'esi añu y publicáu n'ochobre de [[1988]]. ''[[El mar no cesa]]'' vendió 150.000 copies, algamando'l [[Discu de platinu]]. Dempués, la banda empezó la [[Xira El mar no cesa|Xira ''El mar no cesa'']], bien promocionada pola discográfica, y na que confirmó'l so potente direutu.<ref>Godes, páx. 19</ref> === Afianzamientu ([[1990]]-[[1993]]) === [[Ficheru:Phil Manzanera.JPG|thumb|160px|[[Phil Manzanera]] foi'l productor de la etapa más gloriosa d'Héroes. El [[músicu]] británicu produció ''[[Senderos de Traición]]'' y ''[[El espíritu del vino]]'', los dos discos más esitosos de la banda.]] Nun conciertu de la xira, en [[Calatayud]], ver actuar el productor [[Phil Manzanera]], ex miembru de [[Roxy Music]], a quien lu causaron bien bona impresión.<ref>Héroes del Silencio, Senderos de Traición, páx.13 [[El País (España)|El País]] ISBN 978-84-9815-837-3</ref> Manzanera, convencíu del so potencial, ufiertar pa produci-yos un nuevu álbum, y en setiembre de [[1990]] volvieron al estudiu pa grabar el so segundu discu: ''[[Senderos de traición]]''.<ref>Videla, páx. 62</ref> La grabación llevar a cabu ente [[Madrid]] y [[Londres]];<ref name="Videla, páx. 63">Videla, páx. 63</ref> delles temes yá fueren presentaos na Xira ''El mar no cesa'', y otros como «Decadencia» y «El cuadro II», que yá diba tiempu que fueren compuestos, fueron ameyoraos pa la so inclusión nel discu. Ésti resultó ser un conxuntu de cantares potentes y emocionales qu'amosaron el progresu esperimentáu pol grupu, con temes como «[[Entre dos tierras]]» y «[[Maldito duende]]».<ref name="Godes, páx. 32">Godes, páx. 32</ref> La crítica comparar nesa dómina con [[The Mission (banda)|The Mission]], al tener puntos de mancomún colos británicos como'l tipu d'[[arpexu|arpexos]], les lletres [[Criptología|críptiques]], la sonoridá polo xeneral, la [[estética]] y la [[simboloxía]]. Años dempués, Bunbury consideró esta etapa'l cume d'Héroes, el so momentu d'oru.<ref>Héroes del Silencio, Senderos de Traición, páx. 21 [[El País (España)|El País]] ISBN 978-84-9815-837-3</ref> Llegaron a dicir que "el primer discu nun reflexaba esautamente lo que yera'l grupu, reflexaba una parcela concreta (...) Busquemos un soníu más direutu, una mayor enerxía, grabando con soníu ambiental y el baxu y la batería coles mesmes, porque asina se consigue'l feeling." Mientres la realización del álbum, grabaron tamién la versión n'[[idioma inglés|inglés]] de les temes «Entre dos tierras» y «Maldito duende», pero a la fin decidieron nun publicar y quedase coles grabaciones.<ref>Héroes del Silencio, Senderos de Traición, páx.16 [[El País (España)|El País]] ISBN 978-84-9815-837-3</ref> En dos selmanes, l'álbum algamó'l númberu unu de ventes n'España con unes 400.000 copies vendíes.<ref name = sende /> En [[1991]] punxeron en marcha la xira [[Tour Sienda]], qu'incluyó 140 conciertos per tol país y remató con una minigira por [[Alemaña]], [[Suiza]], [[Bélxica]] y [[Francia]]. L'añu [[1992]] dedicar a tomar de contautu col públicu européu, actuando en 54 conciertos per dellos países del continente, nuna xira sufragada coles ganancies de los conciertos n'España.<ref>Héroes del Silencio, Senderos de Traición, páx. 13 [[El País (España)|El País]] ISBN 978-84-9815-837-3</ref> Esi mesmu añu dieron los sos primeros conciertos en [[Méxicu]], l'añu de les celebraciones del [[Celebración del V Centenariu del Descubrimientu d'América|V Centenariu]], lo que provocó según Bunbury un ambiente contrario que convirtió los conciertos en mera anéudota.<ref>''[[Primera Línea]]'', nᵘ 112. Agostu 1994, páx. 44</ref> Mientres esa xira, que duró dos selmanes, conocieron al [[guitarrista]] [[Alan Boguslavsky]], que más tarde se convirtió en miembru del grupu.<ref name="Videla, páx. 65">Videla, páx. 65</ref> === Consagración (1993-1996) === [[Ficheru:Joaquín Cardiel.jpg|thumb|160px|[[Joaquín Cardiel]], baxista del grupu, almirador de la cultura [[Amerindiu|india]], y que'l so ''[[look]]'' en munches ocasiones taba basáu na mesma.<ref name = card>Godes, páx. 43</ref>]] [[Ficheru:Juan Valdivia en concierto.jpg|160px|thumb|Les desavenencies musicales ente [[Juan Valdivia]] (na imaxe) y Enrique Bunbury fuéronse amontando dende'l tercer álbum de la banda.<ref name = valdivi />]] A principios de [[1993]], volvieron al estudiu de grabación pa rexistrar lo que sería'l so tercer álbum d'estudiu, ''[[El espíritu del vino]]'', que cuntó tamién cola producción de Phil Manzanera.<ref>Godes,páx. 23</ref> La grabación llevar a cabu nos estudios Metrópolis de [[Londres]] y concluyó en marzu. Foi l'álbum más complexu y estensu de la banda y nel que les lletres d'Enrique volviéronse más enigmátiques.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1993/06/28/100.html |títulu=Pop-rock/discos |fechaaccesu=14 de xineru de 2010 |autor=Hemeroteca ABC}}</ref> Formaron parte del álbum cantares que pasaríen a formar parte del so repertoriu más conocíu, como «[[Nuestros nombres]]» o «[[La sirena varada (cantar)|La sirena varada]]», y foi publicáu en xunu de forma simultánea pa toa Europa.<ref>Blay, páx. 46</ref> Namás publicar el discu, embarcar na xira ''[[El Camín del Escesu]]'', que los llevaría per Europa y América con un total de 134 conciertos, ya incorporó al guitarrista mexicanu Alan Boguslavsky como [[segunda guitarra]]. Ye de reseñar que'l [[20 de xunetu]] la banda foi recibida n'audiencia pol [[Felipe de Borbón y Grecia|Príncipe Felipe]], que se declarara siguidor del grupu, como reconocencia al so espardimientu del [[idioma castellanu]] pel mundu.<ref>Héroes del Silencio, Senderos de Traición, páx. 14 [[El País (España)|El País]] ISBN 978-84-9815-837-3</ref> L'alcuentru tuvo'l so puntu de discutiniu cuando Enrique, a la salida de la receición, declaróse ante la prensa [[antimonárquicu]].<ref name="Videla, páx. 65">Videla, páx. 65</ref> 1993 foi tamién l'añu de la so eclosión internacional. Esti fechu empezó cola so intervención nun festival en [[Berlín]] contra'l racismu que ratificó'l so ésitu n'[[Alemaña]], onde l'álbum vendió 250.000 copies y foi nᵘ 1 de ventes, al igual que n'[[España]], [[Méxicu]] y [[Suiza]].<ref>Videla, páx. 67</ref><ref>{{cita web |url=http://www.todomusica.org/heroes_del_silencio/index.shtml |títulu=Héroes del Silencio |fechaaccesu=14 de xineru de 2010 |autor=Toa Música |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100312032413/http://www.todomusica.org/heroes_del |fechaarchivu=2010-03-12 }}</ref> Al so espardimientu contribuyó la emisión de los sos videos musicales pa tol continente al traviés de la cadena musical [[MTV]].<ref name=vides /> El ''tour'' incluyó tamién una xira de dos meses en [[Iberoamérica]], con 26 conciertos en [[Méxicu]], [[Chile]] y [[Arxentina]].<ref name = boxset /> Tres la enllargada xira, que remató con cinco festivales n'Alemaña y [[Finlandia]] en xunetu de [[1994]], el grupu tomó vacaciones. Como darréu reconocieron, los escesos y enllargar de la xira estropiaren seriamente la cohesión de la banda y provocaren una fonda crisis interna.<ref name = estab /><ref>Videla, páx. 68</ref> Como forma de superar la crisis, los cuatro músicos buscaron la [[espiritualidá]] y la relaxación y concentráronse mientres dos meses de la seronda de 1994 nun enclave aislláu del [[Pirinéu aragonés]], cerca de [[Benasque]].<ref>Blay, páx. 54</ref> Ellí aldericaron el so futuru, buscaron soluciones y planiaron el so próximu discu, previstu para [[1995]]. Una de les decisiones tomaes foi'l cambéu de productor, col fin de dar un xiru al so proyeutu, que tamién incluyó los cambeos de [[mánager]] y diseñador gráficu. Poner en manes del prestixosu [[Bob Ezrin]], productor de grandes álbumes de [[Pink Floyd]], [[Alice Cooper]], [[Lou Reed]] y [[Kiss]], ente otros.<ref name="valdivi">Videla, páx. 69</ref> Tres tres meses de grabación en [[Londres]] y [[Los Angeles]], el [[18 de setiembre]] de 1995 salió a la venta simultáneamente en 26 países el cuartu [[álbum d'estudiu]] de la banda: ''[[Avalancha]]'', consideráu'l so álbum más roqueru, con guitarres poderoses y una gran producción.<ref name="valdivi"/> El discu foi un atayante ésitu de ventes, algamando les 200.000 copies vendíes.<ref name="respuenden" /> A la publicación de ''Avalancha'' siguiéron-y l'habitual promoción del discu y una xira de grandes proporciones qu'acabó provocando'l definitivu alloñamientu ente los miembros del grupu. === Separación ([[1996]]) === El ''[[Avalancha Tour|Tour Avalancha]]'' foi una macrogira que, dende xunetu de 1995 hasta ochobre de [[1996]], llevólos a dar 152 conciertos ente [[Europa]] y [[América]]. La convivencia mientres la mesma tuvo momentos difíciles, y el cansanciu acabó amontando los conflictos internos na formación.<ref name = disolu>Videla, páx. 72</ref> Mientres el so desenvolvimientu, Bunbury empezó pola so cuenta la composición y grabación de nueves temes, dexando entever que'l so futuru taba yá lloñe d'Héroes.<ref name = disolu /> El so últimu conciertu, celebráu na ciudá de [[Los Angeles]] el [[6 d'ochobre]] de [[1996]], resultó bien accidentáu, y viéronse obligaos a suspendelo al poco del so entamu, al empezar el públicu a llanzar oxetos a los músicos, en respuesta a unes presuntes declaraciones d'Enrique, que nun dexaben perbién paraes a les muyeres mexicanes.<ref name = blay62>Blay, páx. 62</ref><ref group=n.>Según la biografía de Bunbury publicada por [[Pep Blay]], ésti dixo a la prensa que: ''"En Méxicu, sacante les moces que salen en televisión, les muyeres son bastante fees. A mi, realmente, les mexicanes tírenme bien pocu."''</ref> Antes de concluyir la xira, y nuna [[rueda de prensa]] celebrada en [[Lima]], Héroes del Silencio comunicaron la so separación temporal.<ref>Blay, páx. 64</ref> Fora de la so redolada, la noticia resultó sorprendente, pero col tiempu llegaron a trescender dalgunos de los motivos que llevaron a tal situación. Les discrepancies musicales, sobremanera ente Juan y Enrique,<ref name="valdivi"/> lleváron-yos a un distanciamientu, y éstes convirtiéronse en diferencies personales.<ref name = valdivi>Videla, páx. 69</ref> Tamién influyó nel so estáu d'ánimu la muerte de dos persones bien cercanes al grupu: el so ''road manager'' Martín Druille, en 1993, y l'hermanu d'Enrique, Rafael, en 1994.<ref>Blay Boqué, páx.231</ref> Según comentó dempués Bunbury, los últimos meses de la xira fueron para él un calvariu.<ref name="Losilla, páx. 33">Losilla, páx. 33</ref> {{cita|"Doi cuenta de que cada vez m'aisllo más nel autobús, nes decisiones que tomo xunto a Tomás, Claire, los abogaos, Rafael Gil, Ochaíta... nos camarinos, nes pruebes de soníu (...) La verdá ye que nun veo formando una banda tipu los Rolling Stones, que dure una eternidá, soi un culu inquietu, preciso movimientu."|Diariu d'Enrique Bunbury, 8 de payares de 1995.<ref>Blay, páx. 65</ref>}} === Post-separación ([[1996]]-[[2007]]) === [[Ficheru:Enrique Bunbury - 07.jpg|thumb|160px|Tres la disolución del grupu, [[Enrique Bunbury]] empezó una esitosa carrera en solitariu, qu'empecipió en [[1997]] col álbum ''[[Radical sonora]]''.]] [[Ficheru:Heroes del Silencio en el Foro Sol.jpg|thumb|160px|Presentación en direuto d'Héroes del Silencio en [[Foru Sol]], [[Méxicu D. F.]] n'[[ochobre]] de [[2007]]. Les actuaciones en direutu de la banda fueron más de 1.000 a lo llargo de 32 países d'[[Europa]] y [[América]].<ref name = concier />]] La banda entá tenía contratu a valir cola discográfica, lo que lu comprometía a publicar cinco discos más.<ref name=eluni /> Asina, en [[1998]] salió a la venta ''[[Rarezas (álbum d'Héroes del Silencio)|Rarezas]]'', un álbum con versiones inédites de delles temes, remezclas, y temes que namái fueren incluyíos en [[senciellos]]. Bunbury declaró dempués que nun había tao acordies con el repertoriu escoyíu, pero prefirió vencer pa nun estropiar entá más la so rellación col grupu.<ref name="Losilla, páx. 33"/> Hasta'l realcuentru de 2007, [[EMI]] publicaría otros cuatro nuevos trabayos, con material antiguo, temes reinterpretados o incluyendo [[DVD]] de conciertos, amás de reeditar los cuatro discos d'estudiu d'Héroes.<ref>{{cita web |url=http://www.biografias.es/famosos/heroes-del-silencio.html |títulu=Biografía d'Héroes del Silencio |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=Biografíes.es}}</ref> Pela so parte, los miembros del grupu, encararon nuevos proyeutos musicales. [[Enrique Bunbury|Bunbury]] empecipió la so esitosa carrera en solitariu:<ref>{{cita web |url=http://www.conciertos10.com/xira-concierto-concierto/discografia-de-enrique-bunbury/2009/10/20/ |títulu=Discografía d'Enrique Bunbury |fechaaccesu=14 de xineru de 2010 |autor=Concierto 10}}</ref> Hasta [[2007]], grabó cuatro discos d'estudiu (''[[Radical sonora]]'' en [[1997]], ''[[Pequeñu (álbum)|Pequeñu]]'' en [[1999]], ''[[Flamingos]]'' en [[2002]] y ''[[El viaje a ninguna parte (álbum)|El viaje a ninguna parte]]'' en [[2004]].)<ref>{{cita web |url=http://www.enriquebunbury.com/enrique.aspx |títulu=Biografía |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=Páxina oficial d'Enrique Bunbury |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100104011732/http://www.enriquebunbury.com/enrique.aspx |fechaarchivu=4 de xineru de 2010 }}</ref> [[Alan Boguslavsky]] collaboró nel primer álbum en solitariu de Bunbury, y dempués formó'l so propiu grupu, [[Bogusflow]], con músicos de la redolada d'Héroes como [[Copi Corellano]], pero'l grupu eslleir en [[2001]].<ref>{{cita web |url=http://www.indyrock.es/nube.htm |títulu=Bogusflow, en IndyRock |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=IndyRock}}</ref> [[Juan Valdivia]] collaboró col so hermanu [[Gonzalo Valdivia|Gonzalo]] en dellos proyeutos, ya inclusive llanzó'l so propiu álbum, ''[[Trigonometralla]]'', en [[2001]].<ref name=eluni>{{cita web |url=http://www.eluniverso.com/2004/09/13/0001/259/0579531D48264B859993F042883B1FE8.html |títulu=Héroes del Silencio, la banda de rock n'español que nun siguió estereotipos |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=L'Universu}}</ref> [[Pedro Andreu]] embarcar en nuevos proyeutos musicales, como [[Puravida]] y [[DAB (banda)|DAB]], que nun tuvieron muncha repercusión.<ref>{{cita web |url=http://www.universoheroes.com/11/entrevista-a-pedro-andreu-1.html |títulu=Entrevista a Pedro Andreu |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=Universu Héroes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091216142924/http://www.universoheroes.com/11/entrevista-a-pedro-andreu-1.html |fechaarchivu=16 d'avientu de 2009 }}</ref> [[Joaquín Cardiel]], pela so parte, alloñar del panorama musical y realizó dellos viaxes pa conocer en primer persona'l mundu de los indios americanos que tanto-y cautivaba.<ref>Losilla, páx. 34</ref> === Regresu y despidida ([[2007]]) === {{AP|Héroes del Silencio Tour 2007}} A los diez años de la so separación, plantegóse-yos la posibilidá de realizar una [[xira musical|xira]] de despidida como homenaxe a los sos siguidores, y como forma de cerrar brillantemente la trayeutoria del grupu. En dellos medios calificó la ufierta económica que se-yos realizó como irresistible.<ref name = regres /> Pa llevar a cabu esta xira, cuntar col [[Patrociniu (publicidá)|patrociniu]] d'empreses tanto públiques como privaes, ente les que s'incluyó la [[Expo Zaragoza 2008]], el [[Real Zaragoza]] y el [[Conceyu de Zaragoza]], la ciudá del grupu, onde, ante l'ábanu de demanda d'entraes, planiáronse dos actuaciones.<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/cultura/Heroes/Silencio/confirma/segundu/conciertu/Zaragoza/elpepucul/20070306elpepucul_5/Tes |títulu=Héroes del Silencio confirma un segundu conciertu pa Zaragoza |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=El País}}</ref> Tres dellos meses d'ensayos llevaos a cabu en relativu secretu, alcordóse la participación de [[Gonzalo Valdivia]], hermanu del guitarrista Juan Valdivia, como [[segunda guitarra]] mientres la xira, al atopase Juan daqué llindáu físicamente por una recién operación na mano.<ref name = gonza>{{cita web |url=http://www.bunburyclub.com/content/view/611/2/ |títulu=Alan Boguslavsky y la "non invitación" al Tour 2007 |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2008 |autor=Bunbury Club |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080602124606/http://www.bunburyclub.com/content/view/611/2/ |fechaarchivu=2008-06-02 }}</ref> Nun principiu pensóse que sería [[Alan Boguslavsky]], que foi componente de la banda de [[1993]] a [[1996]], quien desempeñaría'l puestu, pero'l mesmu Juan encamentó la incorporación del so hermanu. Les entraes poner a la venta con meses d'antelación pa evitar problemes d'última hora, al traviés de [[caxeru automáticu|caxeros automáticos]] y tiendes de discos, pero la so demanda enchió toles previsiones. Pa los conciertos de [[Sevilla]], [[Zaragoza]] y [[Méxicu D. F.]] vendiéronse en tiempu récor. Hubo xente a les puertes de les tiendes 24 hores antes, y tamién se produció'l colapsu en caxeros automáticos y na web, onde tamién se vendíen.<ref name = entrái>{{cita web |url=http://www.elconfidencialmusical.com/noticias.php?id=000248 |títulu=Avalancha por Héroes del Silencio |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=El Confidencial Musical |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090221171556/http://www.elconfidencialmusical.com/noticias.php?id=000248 |fechaarchivu=2009-02-21 }}</ref> Como culminación, nel conciertu que cerraba la xira en Cheste, [[Valencia]], y de resultes d'una mala previsión, producióse un caos circulatoriu mientres más de cuatro hores, amás de 20 [[km]] de retenciones que imposibilitaron l'accesu a miles de siguidores.<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=361024 |títulu=Los fans d'Héroes clamen pol caos de Valencia |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=El Periódico de Aragón |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081019071406/http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=361024 |fechaarchivu=2008-10-19 }}</ref> En rematando la xira, Bunbury confirmó'l final definitivu de la banda y declaró que siguiría la so carrera en solitariu.<ref>{{cita web |url=http://www.coveralia.com/noticies/Bunbury-anuncia-el-final-definitivu-de-Heroes-del-Silencio-661.php |títulu=Bunbury anuncia'l final definitivu d'Héroes del Silencio |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=Coveralia }}</ref> <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=800px style="float:center; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5y text-align:left;clear:all; margin-left:3px; font-size:90%" |colspan=5 style="background:#black; color:black;" align=center bgcolor="PowderBlue"|'''Héroes del Silencio Tour 2007''' |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Fecha''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Escenariu''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Ciudá''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''País''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Asistencia''' |- | style="background:#efefef;" align=center|[[15 de setiembre]] | style="background:#efefef;" align=left|'''[[Estadiu del Exércitu]]''' | style="background:#efefef;" align=left|[[Ciudá de Guatemala]] | style="background:#efefef;" align=left|{{GUA}} | style="background:#efefef;" |25.000<ref>{{cita web |url=http://www.lavanguardia.es/lv24h/20070916/53394165723.html |títulu=Héroes del Silencio arrinquen con bon pie la so última xira en Guatemala |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |autor=La Vanguardia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081016043440/http://www.lavanguardia.es/lv24h/20070916/53394165723.html |fechaarchivu=2008-10-16 }}</ref> |- | align=center|[[21 de setiembre]] | align=left| '''[[Club Ciudad de Buenos Aires]]''' | align=left|[[Buenos Aires]] | align=left|{{ARG}} | style="background:#efefef;" |30.000<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=352321 |títulu=Héroes del Silencio axunta a 30.000 fans en Buenos Aires |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |autor=El Periódico de Aragón |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080618235351/http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=352321 |fechaarchivu=2008-06-18 }}</ref> |- | style="background:#efefef;" align=center|[[25 de setiembre]] | style="background:#efefef;" align=left| '''[[Parque Fundidora]]''' | style="background:#efefef;" align=left|[[Monterrey]] | style="background:#efefef;" align=left| {{MEX}} | style="background:#efefef;" |15.000<ref>{{cita web |url=http://www.elporvenir.com.mx/notes.asp?nota_id=162417 |títulu=Ambura Fundidora con Héroes del Silencio |fechaaccesu=16 de xineru de 2009 |autor=El Porvenir }}</ref> |- | align=center| [[28 de setiembre]] | align=left| '''[[Home Depot Center]]''' | align=left| [[Los Angeles]] | align=left| | style="background:#efefef;" |30.000<ref>{{cita web |url=http://www.galardonmusical.com/Edicion104/13.htm |títulu=Axunten a 30,000 fanáticos nuna presentación histórica en California |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |autor=Gallardón Musical |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130728111915/http://www.galardonmusical.com/Edicion104/13.htm |fechaarchivu=2013-07-28 }}</ref> |- | style="background:#efefef;" align=center|[[4 d'ochobre]] | style="background:#efefef;" align=left| '''[[Foru Sol]]''' | style="background:#efefef;" align=left|[[Méxicu D. F.]] | style="background:#efefef;" align=left| {{MEX}} | style="background:#efefef;" |60.000<ref name = forosol>{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2007/10/06/index.php?section=espectaculos&article=a08n1esp |títulu=Héroes del Silencio con un acorde evapora 11 años d'ayunu musical |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |autor=La Xornada}}</ref> |- | align=center| [[6 d'ochobre]] | align=left| '''[[Foru Sol]]''' | align=left| [[Méxicu D. F.]] | align=left| {{MEX}} | style="background:#efefef;" |60.000<ref name = forosol /> |- | style="background:#efefef;" align=center|[[10 d'ochobre]] | style="background:#efefef;" align=left| '''[[Estadiu de La Romareda]]''' | style="background:#efefef;" align=left|[[Zaragoza]] | style="background:#efefef;" align=left| {{ESP}} | style="background:#efefef;" |40.000<ref name=romare>{{cita web |url=http://www.adn.es/cultura/20071011/NWS-0410-Silencio-Heroes-leyenda-Zaragoza.html |títulu=Héroes del Silencio escriben la so propia lleenda ante 40.000 espectadores |fechaaccesu=16 de xineru de 2009 |autor=ADN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080507041606/http://www.adn.es/cultura/20071011/NWS-0410-Silencio-Heroes-leyenda-Zaragoza.html |fechaarchivu=7 de mayu de 2008 }}</ref> |- | align=center| [[12 d'ochobre]] | align=left| '''[[Estadiu de La Romareda]]''' | align=left| [[Zaragoza]] | align=left| {{ESP}} | style="background:#efefef;" |40.000<ref name = romare /> |- | style="background:#efefef;" align=center|[[20 d'ochobre]] | style="background:#efefef;" align=left| '''[[Estadiu Olímpicu de la Cartuxa]]''' | style="background:#efefef;" align=left|[[Sevilla]] | style="background:#efefef;" align=left| {{ESP}} | style="background:#efefef;" |70.000<ref>{{cita web |url=http://terranoticias.terra.es/cultura/articulo/sevilla_heroes_callo_1945773.htm |títulu=Sevilla rinde pleitesía a Héroes del Silencio, de vuelta tres 11 años |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |autor=Terra |urlarchivu=https://archive.today/20120628233140/http://terranoticias.terra.es/cultura/articulo/sevilla_heroes_callo_1945773.htm |fechaarchivu=28 de xunu de 2012 }}</ref> |- | align=center| [[27 d'ochobre]] | align=left| '''[[Circuitu Ricardo Tormo]]''' | align=left| [[Valencia]] | align=left| {{ESP}} | style="background:#efefef;" |80.000<ref>{{cita web |url=http://www.nortecastilla.es/20071028/cultura/heroes-silencio-reune-cheste-20071028.html |títulu=Héroes del Silencio axunta en Cheste a más de 80.000 espectadores |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |autor=El Norte de Castilla}}</ref> |} </div> == Componentes == [[Ficheru:Héroes en México.JPG|thumb|220px|Héroes del Silencio (Joaquín Cardiel, Pedro Andreu, Juan Valdivia y Enrique Bunbury) posen cola [[bandera de Méxicu]], a la so llegada al país, el [[13 de setiembre]] de [[2007]] pa empezar el so [[Héroes del Silencio Tour 2007|xira de despidida]].]] === Miembros === ;Miembros permanentes * '''[[Juan Valdivia]]''' ([[Segovia]], [[1965]]), fíu d'un médicu bien aficionáu a la [[música]] foi, col so hermanu Pedro, miembru fundador de [[Zumo de Vidrio]], antoxana d'Héroes.<ref>Godes, páx. 14</ref> [[Guitarra|Guitarrista]] "[[Oyíu relativu|d'oyíu]]", tuvo problemes nuna mano nos últimos tiempos del grupu, lo que punxo en peligru la so participación na xira de despidida.<ref>{{cita web |url=http://www.aragonmusical.com/noticies/lleer-noticia/1/1561/ |títulu=Siguen siendo Héroes |fechaaccesu=13 de xineru de 2010 |autor=Aragón Musical |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090108094206/http://www.aragonmusical.com/noticies/lleer-noticia/1/1561/ |fechaarchivu=8 de xineru de 2009 }}</ref> * '''[[Enrique Bunbury]]''', que'l so nome real ye Enrique Ortiz de Landázuri Izarduy ([[Zaragoza]], [[1967]]) incorporar a Zumo de Vidrio como baxista en [[1984]].<ref name = enriq /> Dotáu d'una gran creatividá,<ref>{{cita web |url=http://ebooks.ebookmall.com/title/enrique-escribir%20con-n-de-bunbury-videla-ebooks.htm |títulu=Enrique escribir con N de Bunbury eBooks |fechaaccesu=13 de xineru de 2010 |autor=eBookMall |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100114091946/http://ebooks.ebookmall.com/title/enrique-escribir |fechaarchivu=2010-01-14 }}</ref> col tiempu convertir en líder indiscutible de la banda, tocando tamién la [[guitarra acústica]] y l'[[harmónica]]. En [[2004]] foi consideráu unu de los artistes más influyentes de la música española.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/especiales/2004/01/sociedad/500del2004/musica.html |títulu=Los españoles más influyentes del añu 2004 |fechaaccesu=13 de xineru de 2010 |autor=El Mundo}}</ref> * '''[[Joaquín Cardiel]]''' ([[Zaragoza]], [[1965]]) incorporar al grupu cuando ésti yera un tríu, en [[1985]], y quedóse como [[baxista]] definitivu de la formación, amás de faer los [[coru|coros]] cuando foi necesariu. Amante de la cultura [[amerindiu|india]],<ref name = card /> empezó a tocar el baxu nos sos primeros grupos como aficionáu. * '''[[Pedro Andreu]]''' ([[Zaragoza]], [[1966]]) foi'l postreru del cuartetu definitivu n'incorporase a la banda, sustituyendo a Pedro Valdivia.<ref name = pedro /> Aficionáu a la música escuchando a [[The Beatles]],<ref>Blay, páx. 20</ref> foi'l [[Batería (instrumentu musical)|batería]] titular de la formación mientres tol so desempeñu. ;Miembros temporales * '''[[Alan Boguslavsky]]''' ([[Méxicu D. F.]], [[1965]]) conoció a Héroes mientres la primer xira d'éstos por [[Méxicu]], en [[1992]],<ref name="Videla, páx. 65"/> y al añu siguiente incorporar al grupu como [[segunda guitarra]] pa sofitar a Juan na xira. Sicasí, nun participó na [[Héroes del Silencio Tour 2007|xira de 2007]], ocupando'l so llugar Gonzalo Valdivia. * '''[[Gonzalo Valdivia]]''' ([[Segovia]], [[1972]]): autor de dellos proyeutos musicales, ente ellos l'espectáculu audiovisual ''The Wall performance. A Floyd Tribute'',<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=291700 |títulu=Gonzalo Valdivia rinde tributu a Pink Floyd en Uesca |fechaaccesu=13 de xineru de 2010 |autor=El Periódico de Aragón }}</ref> participó nel Tour 2007 como segunda guitarra en sofitu del so hermanu Juan.<ref name = gonza /> === Cronoloxía === {{Cronoloxía Héroes del Silencio}} == Estilu == [[Ficheru:Anagrama Héroes en LA.jpg|left|thumb|160px|Aspeutu del escenariu allugáu nel [[Home Depot Center]] pal conciertu del [[28 de setiembre]] de [[2007]] en [[Los Angeles]]. Puede reparase el [[monograma]] del grupu nes pantalles.]] === Musical === Les llinies maestres del ''estilu Héroes'' pueden definise en [[Lletra (música)|lletres]] bien trabayaes, [[arpexu|arpexos]] complicaos y una sólida [[Ritmu musical|base rítmica]].<ref name=eluni /> La metamorfosis sufrida pela banda a lo llargo de la so historia fai que nun se-yos pueda encasillar nun xéneru determináu de música. Magar el so primer álbum foi consideráu [[pop-rock]], la evolución musical del grupu foi escontra ritmos más duros, y dellos medios especializaos haber catalogáu como [[Música rock|rock]], ya inclusive [[hard-rock]], dependiendo del álbum.<ref name="AM" /> Utilizáronse tamién términos pocu comunes pa describir el so estilu, como «[[música rock|rock]] [[épicu]]» y «rock [[Mesianismu|mesiánicu]]».<ref name = crit /> El so primer trabayu, ''[[El mar no cesa]]'' foi'l más [[pop]] del grupu, influyíu pola producción de [[Gustavo Montesano]] y polos enclinos de la dómina. Un soníu bien acústicu, bateríes secuenciaes y pocu protagonismu de los [[Guitarra eléctrica|guitarreos]] dieron al álbum un tonu bien pop.<ref name=eluni /> El cambéu de producción en [[1991]] traxo consigo más preponderancia pa les guitarres y un ritmu más roqueru, amás d'emplegar el cantante un tonu más grave de vocalización.<ref name=eluni /> La potente voz de Bunbury, definíu dacuando como [[barítonu]], convertir nuna de les señes d'identidá de la banda.<ref>Blay Boqué, páx. 131</ref> Mención estreme merecen les lletres d'Enrique Bunbury, una de les carauterístiques personales de la banda, catalogaes pola crítica como [[Criptología|críptiques]] y de «escuridá espresiva».<ref name = alema /> Polo xeneral, son composiciones [[ambigüedá|ambigues]], [[Hermetismu|hermétiques]] y [[Simbolismu|simbóliques]], bien daes a distintes interpretaciones.<ref name=blay68>Blay, páx. 98</ref> Estes carauterístiques algamaron el so estáu supremu n{{'}}''[[El espíritu del vino]]'' (Bunbury declaró años dempués que neses lletres llegó a afigurar suaños inconexos vivíos so los efeutos de les [[droga|drogues]]),<ref>Losilla, páx. 24</ref> definíu per dellos medios como «poesía tiránica», pa volvese más esplícites n'''[[Avalancha]]''.<ref name=eluni /> Les temes aludíes por Héroes nos sos cantares son diversos, magar tuvieron especiales reminiscencies marines nel so primer álbum, nel qu'hasta cuatro tarrezas referir al [[mar]], amás d'apaecer na [[Portada (discu)|portada]] una imaxe del grupu nunes roques xunto al mar.<ref>Creitos d'''[[El mar no cesa]]''. EMI-Odeón, [[1989]]</ref> Enrique faló de cutiu de les interpretaciones que se faíen de les sos lletres: [[Ficheru:Pedro Andreu in concert.jpg|thumb|160px|El [[batería]] [[Pedro Andreu]] mientres unu de los conciertos del [[Héroes del Silencio Tour 2007|Tour 2007]].]] {{cita|"Siempres compunxi lletres, inclusive cuando nun cantaba. Son bien individualistes, intento espresar nelles lo que llevo dientro. (...) La mayoría de los nuesos cantares falen de la dulda y polo tanto hai frases que nun tienen enforma que ver unes coles otres. (...) Hai xente que cunta que los nuesos testos nun quieren dicir nada, ye que nun consiguen identificase, o qu'a cencielles non -yos lleguen. (...) Nós nun somos graciosos, escribimos sobre sentimientos y nun sobre hestories concretes".|Enrique Bunbury, en distintos entevistes.<ref>Blay, páx. 100</ref><ref>Godes, páx. 25</ref>}} A lo llargo de los [[años 1990]] surdió en munchos medios una insistente comparanza ente Héroes del Silencio y [[The Mission (banda)|The Mission]], una banda británica de [[rock góticu]] formada en [[1986]].<ref name = missio>Blay, páx. 84</ref> Al respeutu, Bunbury afirmó: «Yo nun veo que'l grupu seya los Mission españoles. Creo que nun nos paecemos en nada. Pero cuando cualesquier persona merca un discu y encamentar, facer por aciu una comparanza que nun ye peyorativa, sinón pa dar una idea averada».<ref name = missio /> La prensa tamién-yos atribuyó davezu influencies de [[Led Zeppelin]], [[Guns N' Roses]] o [[The Doors]].<ref name = alema /> A esti respectu, Enrique llegó a dicir: «Cuando me comparen com [[Jim Morrison]] pienso que la mio paecencia nun va más allá de la corte de pelo.»<ref name = missio /> === Imaxe de los sos discos === Nos sos dolce años d'esistencia, Héroes del Silencio publicaron cuatro álbumes d'estudiu. En [[1988]] publicóse ''[[El mar no cesa]]'', títulu inspiráu nunu de los primeros cantares compuestos pol grupu y que, curiosamente, nun taba incluyida nel discu.<ref>{{cita web |url=http://lafonoteca.net/discos/el mar-nun cesa |títulu=El mar no cesa. Héroes del Silencio |fechaaccesu=18 de xineru de 2010 |autor=La Fonoteca}}</ref> El so orixe remontar a un tracamundiu de Bunbury, que nuna ocasión referir al grupu [[Mar Otra Vez]] como «El mar no cesa», y a pesar de que ye una frase que nun figura en nengún de les sos temes, decidieron inmortalizarla.<ref>Godes, páx. 29</ref> Na llinia de la influencia del [[mar]] nesti álbum, na portada apaecen los cuatro integrantes de la banda nun cantil xunto al mar.<ref>Godes, páx. 30</ref> {{caxa de cita|«Un furacán de pallabres na ronda a tabiernes<br />Orfeón cotidianu, entóname'l to plan<br />Chisca'l sangre, d'espuela alloria<br />Si nun hai paraísu, ¿ónde españes?»|'''"El camín del escesu"'''<ref group=n.>Clara alusión a la cita de [[William Blake|Blake]]: «El camín del escesu conduz al palaciu de la sabiduría».</ref><br />Álbum ''[[El espíritu del vino]]'' (1993)}} ''[[Senderos de traición]]'' llegó en [[1990]], con una portada simple: una imaxe del grupu sobre un fondu blancu y l'emblema formáu por dos dragones y una cruz, obra del Estudiu Pedro Delgado, que diseñó tamién la portada del discu anterior y del siguiente.<ref name = delgad /> El títulu ta basáu nel de la película ''[[El senderu de la traición]]'' ([[1988]]), de [[Costa-Gavras]].<ref name = godes59 /> En ''[[El espíritu del vino]]'' ([[1993]]), por iniciativa del grupu, decidióse nun incluyir la so imaxe na portada, na qu'apaez la [[calle Alfonso]] de [[Zaragoza]] aburuyada tres una [[bola de cristal]].<ref name = delgad /> Según el mesmu Bunbury, el títulu llevaba una parte de la influencia oriental del discu (l'[[Ser espiritual|espíritu]]) y otra de la occidental (el [[vinu]]), pa referise al espíritu de les coses triviales, como beber vinu.<ref>Entrevista incluyida nel CD-DVD ''[[El ruido y la furia (Héroes del Silencio)|El ruido y la furia]]''. EMI-Odeón, [[2005]]</ref> Ye tamién una de les frases emplegaes nel cantar «[[El camino del exceso]]», incluyida nel discu, y un poema de [[Charles Baudelaire]] perteneciente al llibru ''[[Les flores del mal]]'', traducíu na so versión castellana como "L'alma del vinu".<ref>Baudelaire, Charles. ''[https://books.google.es/books?id=LszZm4Mo8ikC&pg=PA237&lpg=PA237&dq=baudelaire+l'alma+del vinu&source=bl&ots=SGvC1nfidF&sig=8erhzTnHM1AwgSwPwHAbwk0dnCU&hl=es&ei=Z_boTKDeO6OAhAe5nfEP&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFgQ6AEwCQ#v=onepage&q=baudelaire%20el%20alma%20d'el%20vinu&f=false Obra poética completa]''. Ediciones AKAL, 2003. ISBN 978 84 460 1447 8, p. 237</ref> A lo último, ''[[Avalancha]]'' fai referencia nel so títulu al ábanu idealista presente nel álbum, amás de ser un homenaxe al títulu homónimu de [[Leonard Cohen]], unu de los favoritos de Bunbury.<ref>{{cita web |url=http://lafonoteca.net/disco/avalancha |títulu=Avalancha. Héroes del Silencio |fechaaccesu=18 de xineru de 2010 |autor=La fonoteca}}</ref> La portada del mesmu tórnase más austera y simple, en tonos grises y, de nuevu, cola imaxe de la banda. == Influencies == [[Ficheru:William Blake by Thomas Phillips.jpg|thumb|160px|[[William Blake]], nuna semeya de [[1807]]. La influencia de la obra de Blake foi tal nes composiciones de Bunbury qu'ésti incluyó'l nome y una de les frases más célebres del [[poeta]] inglés nunu de los sos cantares, "[[El camín del escesu]]".]] El mecanismu de [[Composición musical|composición]] de la [[música]] d'Héroes nun varió dende los sos primeros tiempos: Enrique, dotáu d'una gran capacidá creativa,<ref name = cason>Videla, páx. 46</ref> compunxo les lletres de tolos sos cantares y el grupu al completu les musicalizaba,<ref name=blay68 /> polo que les influencies lliteraries y musicales de toos ellos déxense sentir nes sos temes. {{cita|«La mayoría de los qu'interpreten los mios cantares van desencaminados, pero gústame qu'intenten metese nun mundu que ye'l míu. Yo haber fechu con [[John Lennon|Lennon]], [[Leonard Cohen|Cohen]] y otros. Ta bien qu'haya munches interpretaciones, porque faemos cantares, non periodismu.»|[[Enrique Bunbury]]<ref>Blay, páx. 114</ref>}} === Lliteraries === Les principales fontes lliteraries qu'influyeron nes creaciones de Bunbury son: * [[Charles Baudelaire]], unu de los ''[[Los poetes malditos|poetes malditos]]'' de la [[lliteratura francesa]]. La so concepción de la vida como una constante [[eternu retorno|decadencia]] déxase sentir na obra d'Héroes.<ref>Videla, páx. 33</ref> * [[William Blake]], [[poesía|poeta]], [[pintura|pintor]], [[grabáu|grabador]] y [[misticismu|místicu]] [[Inglaterra|inglés]], defensor de la imaxinación frente a la razón. Enrique llegó inclusive a incluyir el so nome y la so cita más célebre (''«El camín del escesu conduz al palaciu de la sabiduría.»'') nun cantar, «[[El camino del exceso]]».<ref name = blake>Videla, páx. 36</ref> * [[Oscar Wilde]], de quien Enrique tomó'l nome artísticu Bunbury basándose n'unu de los personaxes de ''[[La importancia de ser Severo]]''.<ref>Videla, páx. 38</ref> * La [[Xeneración del 27]], un grupu d'escritores españoles coetaneos que tuvieron gran influencia na [[lliteratura española]], por quien Bunbury amosó una gran pasión y enclín, y de los cualos supónse que tomó dalgunes de los sos [[metáfora|metáfores]].<ref>Videla, páx. 42</ref> En particular, «[[La sirena varada (cantar)|La sirena varada]]», que constitúi una síntesis de la [[La serena varada (obra de teatru)|obra homónima]] del dramaturgu [[Asturies|asturianu]] [[Alejandro Casona]].<ref name = cason /> * [[Mario Benedetti]], poeta [[Uruguái|uruguayu]] por quien Bunbury nunca despintó la so almiración, y que les sos influencies en forma de metáfores déxense sentir más nel últimu discu de la banda.<ref>Videla, páx. 44</ref> * [[Pablo Neruda]], en que'l so poema ''[[L'opiu al Este]]'' almitió Enrique basase pa la composición de «[[Opio (cantar)|Opio]]».<ref>Videla, páx. 45</ref> === Musicales === [[Ficheru:LedZeppelinChicago75.jpg|thumb|220px|[[Led Zeppelin]] en conciertu en [[1975]]. La banda [[Londres|londinense]] ye una de les coincidentes nos gustos personales de la mayoría de componentes d'Héroes, y ta considerada una formación influyente na so música.<ref name = alema />]] Musicalmente les influencies de los miembros d'Héroes tomen un ampliu espectru: * Enrique citó de primeres de la so carrera a [[Lou Reed]], [[Tom Waits]], [[David Bowie]], [[The Beatles]], [[Led Zeppelin]], [[The Clash]] y [[Bob Dylan]] ente los sos favoritos.<ref name = godes59>Godes, páx. 59</ref> * El primer discu que se mercó Juan Valdivia foi unu de [[Bob Dylan]].<ref>Videla, páx. 52</ref> Nos sos primeros grupos, tocaba versiones de [[Tequila (banda)|Tequila]] y [[Peter Frampton]]. Sicasí, col pasu del tiempu los sos enclinos fixéronse más próximes a la música [[heavy]].<ref name = godes59 /> Nos sos entamos citó ente les sos influencies a [[Mark Knopfler]] y [[Van Halen]].<ref>Blay, páx. 19</ref> * Los entamos de Pedro Andreu a la batería fueron comparaos col estilu de [[Larry Mullen Jr.]] ([[U2]]) y [[Stewart Copeland]] ([[The Police]]). Darréu, adquirió un estilu más [[Música rock|roqueru]] influyíu, según él mesmu, por grupos como [[Lynyrd Skynyrd]], [[AC/DC]], [[Def Leppard]] y [[The Cult]].<ref>Videla, páx. 53</ref> * Joaquín Cardiel sintió enclín dende bien nuevu pola música rock ya inclusive [[heavy]]. Fízose músicu con influencies de grupos como [[AC/DC]], [[Led Zeppelin]] y [[Status Quo]], ente otros.<ref>Videla, páx. 51</ref> * Los primeros trabayos de la banda tuvieron influyíos per bandes de [[post-punk]] como [[The Cure]],<ref name="LF" /> [[Echo and the Bunnymen]] y [[The Smiths]].<ref>La Fonoteca «[http://lafonoteca.net/discos/el mar-nun cesa El mar no cesa. Crítica]». Consultáu'l 21 de febreru de 2010.</ref> === Versiones === Héroes nun foi un grupu pródigu n'interpretar versiones de temes d'otros artistes. Ello ye que n'[[Álbum d'estudio|álbumes d'estudiu]], la única versión grabada pol grupu foi la tema «[[Apuesta por el rock'n'roll]]», del grupu [[Más Birras]], publicada por éstos en [[1987]] ya incluyida por Héroes nel [[senciellu]] «[[Nuestros nombres]]» en [[1993]] y nel álbum ''[[Rarezas (álbum d'Héroes del Silencio)|Rarezas]]'' de [[1998]].<ref>{{cita web |url=http://www.cesaraugusta.com/eltintero/articulos/heroes.html |títulu=Héroes del Silencio. Historia d'un gran legáu |fechaaccesu=14 de xineru de 2010 |autor=Cesaraugusta.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080922173411/http://www.cesaraugusta.com/eltintero/articulos/heroes.html |fechaarchivu=22 de setiembre de 2008 }}</ref> En direutu'l grupu sí interpretó temes d'otros artistes, siendo los más célebres "[[It's Only Rock 'n' Roll (But I Like It)|It's Only Rock 'n' Roll]]" de [[The Rolling Stones]], "[[Rock and Roll (cantar de Led Zeppelin)|Rock and Roll]]" de [[Led Zeppelin]], "[[Paranoid (cantar de Black Sabbath)|Paranoid]]" de [[Black Sabbath]] y "[[Hound Dog]]" (popularizada por [[Elvis Presley]]).<ref>Blay, páx.60-61</ref> Esta postrera foi incluyida nel álbum en direutu ''[[Parasiempre]]'',<ref>Creitos de ''[[Parasiempre]]''. EMI-Odeón, 1996</ref> al igual qu'un fragmentu de "[[La mala hora (cantar)|La mala hora]]" de [[Radio Futura]]. == Estética == [[Ficheru:Héroes del Silencio en Sevilla.jpg|left|thumb|180px|[[Enrique Bunbury]] personificó la imaxe d'Héroes del Silencio. El zaragozanu foi'l compositor de les lletres de les [[canción|canciones]] d'Héroes, anque nos [[títulos de creitu]] de tolos sos discos figuraben los sos cuatro componentes como autores.]] === Imaxe === La imaxe, especialmente la de la so [[Lideralgu|líder]], foi unu de los aspeutos más carauterísticos del grupu, y foi variando a lo llargo de los años. Nos sos empiezos yá predominaba'l vestuariu escuru y les melenes llargues, acordes cola música del so primer LP, amás de faer gala d'una trascendente seriedá.<ref>Blay, páx. 9</ref> Nos [[años 1990|90]], que ye cuando'l grupu dio un xiru más roqueru, el so aspeutu volvióse más ''[[heavy]]'', con ropa y botes de cueru y camisetes ensin mangues.<ref name = card /> A partir de ''[[El espíritu del vino]]'' produciéronse notables cambeos, personalizaos sobremanera na figura d'Enrique Bunbury, con un aspeutu más sofisticáu y evolucionáu, ensin cueru, botes militares, nin cadenes. Nos sos últimos tiempos, empezaron a surdir les comparances ente la imaxe d'Enrique y la de [[Jim Morrison]].<ref>{{cita web |url=http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2009/90332/6/enrique-bunbury-enllarga-relacion-con-mexico.htm |títulu=Enrique Bunbury enllarga rellación con Méxicu |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Informador}}</ref> En ciertos sectores, Héroes fueron acusaos de tener una imaxe descomanadamente [[arrogancia|sobeyosa]] y [[soberbia|altivo]]. El mesmu Enrique Bunbury reconoció que tuvo, al frente del grupu, "una etapa de prepotencia".<ref>{{cita web |url=http://www.terra.es/ocio/musica/grandes_cites02/bunbury.htm |títulu=Entrevista a Enrique Bunbury |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Terra |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080618214626/http://www.terra.es/ocio/musica/grandes_cites02/bunbury.htm |fechaarchivu=18 de xunu de 2008 }}</ref> Esi pudo ser, según Bunbury, unu de los motivos de la perceguera que siempres tuvo escontra ellos una parte de la crítica: {{cita|"El linchamiento qu'Héroes sufrió per parte de la crítica, con esa agresividá, nun lo volví ver con otru grupu" (...) "¿Sobeyosos? El nuesu papel yera a la defensiva (...) ¿qué ye, que [[David Bowie|Bowie]], [[John Lennon|Lennon]], [[Elvis Presley|Elvis]], [[Lou Reed]] o [[Marc Bolan]] nun yeren sobeyosos?"|[[Enrique Bunbury]]<ref>Blay Boqué, páx. 437</ref>}} [[Ficheru:Símbolos Héroes.jpg|thumb|180px|Dalgunos de los [[símbolu|símbolos]] carauterísticos del grupu. D'esquierda a derecha: la [[estrella]] que representa a [[Pedro Andreu]], el logotipu del grupu, y un corazón con una espiral, símbolu d'[[Enrique Bunbury]].]] === Simbología === Héroes del Silencio tuvieron siempres arrodiaos d'una [[simboloxía]] bien cuidada y particular, diseñada dende'l so primer álbum pol Estudiu Pedro Delgado, de [[Madrid]], que yá trabayara pa dellos artistes españoles.<ref name = delgad /> Yá nel so primer discu, ''[[El mar no cesa]]'', diseñó pa la so portada l'escudu con dos [[dragón|dragones]] xuníos formando una "H" que tuvo bien bona acoyida y, llixeramente modificáu, sirvió d'emblema del grupu pal [[Senderos de traición|discu siguiente]].<ref>Creitos de ''[[Senderos de Traición]]''. EMI-Odeón, 1991</ref> Con ''[[El espíritu del vino]]'', amás d'un xiru musical, aprecióse tamién un xiru na so imaxe y la del discu. L'estudiu de diseñu afixo les idees del grupu al cuadernín del álbum.<ref name="Godes, páx. 32"/> Creóse un [[monograma]] pa cada tema, rellacionáu col mesmu pero resalvando'l so significáu, y un símbolu representativu de cada miembru del grupu (anque éstos yá fueren utilizaos en ''Sienda 91'').<ref name = delgad>Godes, páx. 33</ref> La principal novedá foi la imaxe representativa de la banda, consistente nuna "H" y una "S" superpuestes que se convertiría nel so logotipu definitivu. N'''[[Avalancha]]'' utilizóse este mesmu símbolu retocáu, y en posteriores trabayos foi utilizáu como imaxe xenérica d'Héroes del Silencio. == Impautu sociocultural == === Rellación cola prensa === La carrera d'Héroes del Silencio carauterizar por una complicada rellación cola [[Prensa escrita|prensa]] [[España|española]], atribuyida en munchos casos a la so arrogancia.<ref name = crit>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/paginas/Heroes/ruempen/silencio/elpepusoceps/20071021elpepspag_7/Tes |títulu=Los Héroes ruempen el so silencio |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=El País}}</ref> Les [[crítica|crítiques]] contra la banda arreciaron dende los sos primeros años d'esistencia, y fueron respondíes con contundencia pol grupu, con mensaxes del estilu de: "Cuanto más nos cabrien, meyores cantares vamos faer".<ref>Blay, páx. 76</ref> El maltratu que, según ellos, sufrieron per parte d'un sector de la prensa, llevó-yos a un distanciamientu entá mayor, que contribuyó a reforzar la so imaxe trascendente, fría y distante.<ref>Blay, páx. 72</ref> Yá nos sos entamos, Les contrarió particularmente un artículu na revista musical ''[[Ruta 66 (revista)|Ruta 66]]'', que dicía: "Agora quieren comenos el tarru con qu'Héroes del Silencio -una babosísima banda local, sofitada hasta la llocura- son la gran esperanza maña. Y tou porque ficharon por EMI, señal de verdá, pallabra del cielu";<ref>Blay Boqué, páx. 138</ref> fueron tachaos de "banales" y "pretenciosos", amás de ser consideraos copies de grupos como [[The Doors]] o [[U2]],<ref name=vides>{{cita web |url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/h/heroes_del_silencio.htm |títulu=Biografía d'Héroes del Silencio |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=Biografíes y vides}}</ref><ref name = missio /> a lo que'l grupu respondió con acedes declaraciones o irónicamente, como cuando incluyeron nel llibretu del álbum ''[[Sienda '91]]'' una escoyeta de delles de les crítiques más dures que recibieren.<ref>Creitos de ''[[Sienda '91]]''. EMI-Odeón, [[1991]].</ref> Sicasí, hubo quien salió nel so defensa, como l'escritor [[Ray Loriga]], que llegó a declarar: "Ser Héroes del Silencio nesti país trai una enorme arrogancia, y por tanto un méritu enorme".<ref name = crit /> Esta difícil rellación normalizar cola torna del grupu en [[2007]]. === Fenómenu fan === [[Ficheru:Héroes del Silencio - Coleccion.jpg|thumb|160px|La [[discografía]] d'Héroes del Silencio na vitrina d'un fan.]] El fenómenu [[fan]] qu'espertó Héroes del Silencio dende los sos primeros años tamién foi dignu de mención.<ref>{{cita web |url=http://www.popes80.com/noticies/noticies06/1310064.htm |títulu=Héroes del Silencio: lo meyor del programa especial de Popes80 FM sobre'l so posible regresu |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=Popes80 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101127143625/http://popes80.com/noticies/noticies06/1310064.htm |fechaarchivu=27 de payares de 2010 }}</ref> Los sos siguidores, carauterizaos pola so fidelidá, constituyeron un importante númberu a lo llargo, especialmente, d'[[Europa]] ya [[Hispanoamérica]]. El so club oficial de fans, formáu en [[1994]], llegó a cuntar con 3.000 socios y 10.000 simpatizantes.<ref>Blay, páx. 96</ref> Inclusive dempués de la disolución, la so popularidá caltúvose, creciendo inclusive'l númberu de páxines n'[[Internet]] dedicaes a la banda. Esta fidelidá traxo dellos problemes a [[Enrique Bunbury|Bunbury]] cuando empecipió la so carrera en solitariu, al nun aceptar un sector de siguidores la so continuidá como solista y la desapaición del grupu.<ref>Losilla, páx. 37</ref> El fenómenu quedó especialmente patente mientres la [[Héroes del Silencio Tour 2007|xira de realcuentru]], al resultar la demanda d'entraes bien cimera a la ufierta y escosase les esistentes al poco tiempu de ponese a la venta.<ref name = entrái /> Precisamente la insistencia y fidelidá de los fans dempués de la separación del grupu foi una de les razones argumentaes pal efímeru regresu de la banda.<ref name=regres>{{cita web |url=http://www.popes80.com/noticies/noticies06/1602071.htm |títulu=El mundu de la música aplaude'l regresu d'Héroes del Silencio |fechaaccesu=18 de xineru de 2010 |autor=Popes 80 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101127144048/http://popes80.com/noticies/noticies06/1602071.htm |fechaarchivu=27 de payares de 2010 }}</ref> Esti fechu favoreció la esistencia alredor d'Héroes del Silencio d'una importante corriente de [[coleicionismu]], compuestu por artículos rellacionaos con Héroes qu'inclúin discografía oficial, discografía pirata, [[merchandising]] y tou tipu d'oxetos rellacionaos cola banda. La [[Discografía d'Héroes del Silencio Pirates(Bootlegs)|discografía pirata]] constituyó en sí tou un auténticu fenómenu, reconocíu inclusive por [[EMI]]:<ref name = boxset /> calcúlase que llegaron a circular hasta 44 discos pirates (non oficiales), dalgunos d'ellos de gran calidá, que dieron llugar inclusive a una [[páxina web]] dedicada puramente a esti tipu de grabaciones.<ref>{{cita web |url=http://www.universo-pirata.com/noframes/discogra.htm |títulu=Discografía pirata de HDS |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=Universu Pirata |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091124075402/http://www.universo-pirata.com/noframes/discogra.htm |fechaarchivu=24 de payares de 2009 }}</ref> === Influencia exercida === [[Ficheru:Cerveza Héroes del Silencio.jpg|left|thumb|160px|El ''fenómenu [[fan]]'' anició una importante corriente de [[coleicionismu]] alredor d'Héroes del Silencio. Na imaxe, botelles de [[cerveza Ámbar]] cola imaxe del grupu, nuna edición especial de [[2007]].]] Les versiones más reseñables de temes d'Héroes realizaes por otros artistes son la interpretación de «[[Maldito duende]]» al cargu de [[Raphael (cantante)|Raphael]] en [[2001]],<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/metropoli/2006/09/15/musica/1158271235.html |títulu="El día que me vaya, voi facer ensin díci-ylo a naide" |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=El Mundo}}</ref> «[[Entre dos tierras]]» polos grupos [[Skizoo]] en [[2008]] y [[Sôber]] en [[2010]], y la versión de «[[La chispa adecuada]]» llevada a cabu pela banda valenciana [[Uzzhuaïa]] en [[2006]].<ref>{{cita web |url=http://www.elconfidencial.com/cache/2008/07/02/26_uzzhuaia_vuelve_patisca_culos.html |títulu=Con Uzzhuaia vuelve'l rock que 'patisca culos' |fechaaccesu=17 de xineru de 2010 |autor=El Confidencial }}</ref> Tamién el cantante [[venezolanu]] [[Carlos Baute]], nel so [[videoclip]] "[[Nada se compara a ti]]" ([[2009]]) recreó'l clip de «Entre dos tierras» carauterizáu como Enrique Bunbury.<ref>{{cita web |url=http://www.20minutos.es/noticia/474476/0/carlos/baute/raphael/ |títulu=Carlos Baute amarutar de Raphael y Bunbury nel so nuevu videoclip |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=20 minutos}}</ref> Amás, el cantar «[[Avalancha (cantar)|Avalancha]]» foi incluyida como bonificación nel videoxuegu [[Guitar Hero III: Legends of Rock]], y nel [[Guitar Hero: On Tour]] para [[Nintendo DS]].<ref>{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internet/Heroes/Silencio/debuta/Guitar/Hero/III/elpeputec/20071123elpepunet_4/Tes |títulu=Héroes del Silencio debuta en Guitar Hero III |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=El País}}</ref> El principal discu d'homenaxe a Héroes del Silencio editar en [[2010]], cuando 22 temes de la banda y d'Enrique Bunbury fueron versionados polos artistes [[Andrés Calamaro]], [[Ximena Sariñana]], [[Ariel Rot]], [[Galbana (banda)|Galbana]], [[Jaime Urrutia]], [[Zoé]], [[Catupecu Machu]], [[Depedro]], [[Aterciopelaos]], [[Adanowsky]], [[San Pascualito Rey]], [[Sôber]], [[Macaco (banda)|Macaco]], [[Iván Ferreiro]], [[Bebi]], [[Quique González]], [[Loquillo (músicu)|Loquillo]], [[Phil Manzanera]], [[Saúl Hernández]], [[Shinoflow]], [[Danza Invisible]] y [[Raphael (cantante)|Raphael]] nel álbum ''[[Conxuru (Tributu a Héroes del Silencio y Bunbury)|Conxuru]]'', publicáu en payares d'esi añu.<ref>{{cita web |url=http://www.enriquebunbury.com/noticia.aspx?i=861 |títulu=Varios artistes: Conxuru (Tributu a Héroes del Silencio y Bunbury) |fechaaccesu=2 de payares de 2010 |autor=Enrique Bunbury.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160314030912/http://enriquebunbury.com/noticia.aspx?i=861 |fechaarchivu=2016-03-14 }}</ref> El ''boom'' musical aniciáu pol fenómenu Héroes en [[Zaragoza]] facilitó la nacencia de nueves bandes,<ref name = loscuar /> dalgunes direutamente rellacionaes con ellos, como [[Les Novies]] y [[Neños de Brasil]]. Tamién, a lo llargo de la so carrera, fueron portada de too tipu de revistes, como ''[[El Gran Musical]]'', ''[[Rolling Stone]]'', ''[[Efe Eme]]'', ''[[Primera Línea]]'', ''[[Popular 1]]'', ''[[El País (España)|El País de les tentaciones]]'', ''[[Heavy Rock (revista)|Heavy Rock]]'' o ''[[Kerrang!]]''. En [[2009]], nuna macroencuesta realizada pola revista musical ''Rolling Stone'', ''[[Senderos de traición]]'' foi escoyíu'l segundu meyor álbum de la historia del [[rock español]], namái por detrás de ''[[Enemigos de lo ayeno]]'' d'[[El Último de la Fila]].<ref>{{cita web |url=http://www.derivasweb.com/sitio/rolling-stone-50-meyores-discos.html |títulu=Rolling Stone: 50 Meyores discos na historia del Rock Español |fechaaccesu=16 de xineru de 2009 |autor=Derives Web }}</ref> Pela so parte, ''[[En cantu]]'', incluyó los cuatro álbumes d'estudiu d'Héroes ente los 250 meyores de tolos tiempos del [[rock iberoamericanu]].<ref name = cantu /> En 2014, la llista de [[Centru d'Investigaciones Sociolóxiques|REIS]] apostrar al puestu 39 ente los meyores músicos del país,<ref name="REIS50gruposespañoles">{{cita web |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2014/02/13/actualidad/1392314772_281281.html |títulu=Los 50 meyores músicos españoles |obra=El País |fechaaccesu=18 de febreru de 2014}}</ref> basada puramente nes llistes de los meyores álbumes y cantares españoles iguaes por Rolling Stone, [[Efe Eme]] y [[Rockdelux]].<ref>{{cita web |url=http://rollingstone.es/noticias/view/la%20llista-de-les%20llistes-del-pop-rock-espanol |títulu=La llista de les llistes' del pop-rock español |obra=Rolling Stone |fechaaccesu=18 de febreru de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140219154515/http://rollingstone.es/noticias/view/la |fechaarchivu=2014-02-19 }}</ref> Como presentación del llibru "Héroes del Silencio. Un fenómenu contáu en primer persona", dedicáu precisamente a esti fenómenu, el so autor, [[Raúl Minchinela]], escribió: "Cualquier persona mínimamente comenenciuda na cultura popular española tendría de mirar con detalle'l fenómenu d'Héroes del Silencio".<ref>{{cita web |url=http://www.minchinela.com/llibros/heroes_d'el_callo/ |títulu=A manera d'introducción |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=Raúl Minchinela }}</ref> En [[2009]] el [[Conceyu de Zaragoza]] alcordó, como homenaxe al grupu, renombrar una de les cais del centru de la ciudá como "calle Héroes del Silencio".<ref>{{cita web |url=http://www.elperiodicodearagon.com/noticias/noticia.asp?pkid=481593 |títulu=Comandante Santa Pau: del ruíu de la guerra al rock aragonés. Va Pasar a llamase calle Héroes del Silencio |fechaaccesu=15 de xineru de 2010 |autor=El Periódico de Aragón }}</ref> == Xires == {{CP|Xires musicales d'Héroes del Silencio}} [[Ficheru:Héroes del Silencio on tour.svg|200px|thumb|En color coloráu, los 32 países nos qu'actuó [[conciertu|en direutu]] Héroes del Silencio a lo llargo de la so historia.]] [[Ficheru:Heroes del Silencio Sevilla Oct 07 2.jpg|thumb|200px|Un momentu de l'actuación d'Héroes del Silencio nel [[Estadiu Olímpicu de la Cartuxa]] de [[Sevilla]], el [[20 d'ochobre]] de [[2007]].]] Les [[Concierto|actuaciones en direutu]] son un aspeutu fundamental na carrera d'Héroes del Silencio, que va xuníu consustancialmente a la historia de la banda; a lo llargo de la so trayeutoria ufiertaron más de 1.000 actuaciones en direutu en 16 países d'[[Europa]] y 16 d'[[América]].<ref name = concier /> Esta facilidá pal direutu tuvo una importante influencia na so evolución, y ellos mesmos llegaron a afirmar que tamién resultó perxudicial pa la estabilidá del grupu.<ref name = estab>Blay, páx. 52</ref> A lo llargo de la so carrera, participaron tamién en festivales de la talla del [[Rock am Ring]],<ref>{{cita web |url=http://www.babelfm.com/hds/biografia.htm |títulu=Héroes del Silencio: Biografía |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Babel FM |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170510030545/http://www.babelfm.com/hds/biografia.htm |fechaarchivu=2017-05-10 }}</ref> [[Monsters of Rock]] y [[Pepsi Music]].<ref>{{cita web |url=http://www.rockaxis.com/~maiden/articulos/vencida.htm |títulu=La tercera... la vencida |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Rock Axis}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.terra.com.ar/canales/Pop_Rock/164/164325.html |títulu=Pepsi Music: los confirmaos |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Terra}}</ref> Mientres estes actuaciones compartieron escenariu con artistes como [[Leonard Cohen]], [[Aerosmith]], [[Iron Maiden]], [[Bryan Adams]] y [[Robert Plant]].<ref name="Videla, páx. 65"/> A pesar de que yá teníen cierta esperiencia nel panorama nacional,<ref name = boxset /> les sos xires promocionaes por [[EMI]] empezaron arriendes de la grabación del so primer [[LP]], ''[[El mar no cesa]]''. Los siguientes títulos son nomes xenéricos que n'ocasiones se subdividieron en mini-xires: * '''[[Xira El mar no cesa|Xira ''El mar no cesa'']]''' ([[1988]]-[[1990]]): asocedió a la grabación del so primer discu, ya incluyó 150 conciertos por tola xeografía española.<ref name = boxset>Llibretu promocional del "Box Set" ''Héroes del Silencio en Direutu''. EMI - RTVE, 1994</ref> * '''''[[Tour Sienda]]''''' ([[1991]]): denomináu de primeres ''Sienda 91'', sirvió como promoción al discu ''[[Senderos de traición]]'', y significó más de 100 conciertos por toa [[España]].<ref name = boxset /> Remató con una xira europea por [[Alemaña]], [[Suiza]], [[Bélxica]] y [[Francia]].<ref name = boxset /> * '''''Xira europea '92''''' ([[1992]]): El grupu dedicó tol añu 1992 a la so promoción por [[Europa]], actuando en 54 conciertos en [[Dinamarca]], [[Bélxica]], [[Países Baxos]], [[Alemaña]], [[Suiza]], [[Italia]], [[Francia]], [[Reinu Xuníu]], [[Austria]] y [[Suecia]].<ref name = boxset /> A la fin d'esta xira, dieron los sos primeros conciertos en [[Méxicu]]. * '''''[[El camín del escesu|La Xira del Escesu]]''''' ([[1993]]-[[1994]]): empezó'l [[21 de mayu]] de 1993 y remató el [[16 de xunetu]] de 1994, periodu nel que dieron 134 conciertos estremaos en tres etapes: ''[[Europa]]'', ''[[Méxicu]] - [[Arxentina]] - [[Chile]]'' y ''Europa (Festivales)''.<ref name = boxset /> * '''''[[Avalancha Tour]]''''' (tamién llamáu ''Xira de la Conciencia'', [[1995]]-[[1996]]): la xira más llarga del grupu, 152 conciertos ente Europa y América, tres la qu'anunciaron la so separación.<ref name = blay62 /> * '''''[[Héroes del Silencio Tour 2007]]''''' ([[2007]]): foi la xira de despidida del grupu, a los 11 años de la so separación. Mientres los meses de setiembre y ochobre percorrió les ciudaes de [[Ciudá de Guatemala]] ([[Guatemala]]), [[Buenos Aires]] ([[Arxentina]]), [[Monterrey]] y [[Méxicu, D. F.]] ([[Méxicu]]), [[Los Angeles]] ([[Estaos Xuníos]]), y [[Zaragoza]], [[Sevilla]] y [[Valencia]] ([[España]]).<ref>{{cita web |url=http://www.ambarmusic.com/evento/evento.asp?idevento=58 |títulu=Tour 2007 Héroes del Silencio |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Ambar Music }}</ref> == Discografía == {{AP|Discografía d'Héroes del Silencio}} {| cellpadding="3" cellspacing="0" align="right" width="250px" style="border-collapse: collapse; margin: 0 0 0 0.5em" {{tablaguapa}} border="1" | === Senciellos === :* «[[Héroe de leyenda (cantar)|Héroe de leyenda]]», [[1987]] :* «[[La lluvia gris]]», [[1987]] :* «[[Flor venenosa]]», [[1989]] :* «[[Mar adentro (cantar)|Mar adentro]]», [[1989]] :* «[[Agosto (cantar d'Héroes del Silencio)|Agosto]]», [[1989]] :* «[[Fuente esperanza]]», [[1989]] :* «[[No más lágrimas]]» (direutu), [[1989]] :* «[[Entre dos tierras]]», [[1990]] :* «[[Maldito duende]]», [[1991]] :* «[[Despertar (cantar)|Despertar]]», [[1991]] :* «[[Con nombre de guerra]]», [[1991]] :* «[[Oración (cantar)|Oración]]» (direutu), [[1991]] :* «[[Nuestros nomes]]», [[1993]] :* «[[La herida]]», [[1993]] :* «[[La sirena varada (cantar)|La sirena varada]]», [[1993]] :* «[[Flor de loto (cantar)|Flor de loto]]», [[1994]] :* «[[Iberia sumergida]]», [[1995]] :* «[[La chispa adecuada]]», [[1995]] :* «[[Deshacer el mundo]]», [[1995]] :* «[[Avalancha (cantar)|Avalancha]]», [[1996]] |} === Grabaciones orixinales === {| {{tablaguapa}} !Tipu !Títulu !Añu !Copies vendíes !Discográfica |- |[[Extended play|EP]] |'''''[[Héroes del Silencio (EP)|Héroes del Silencio]]''''' |[[1987]] |30.000<ref name="Godes, páx. 17"/><ref group=n. name=a>Namái la primer edición.</ref> |rowspan="8"| [[EMI]] |- |[[Álbum d'estudiu]] |'''''[[El mar no cesa]]''''' |[[1988]] |150.000<ref>Blay, páx. 29</ref><ref group=n. name=a /> |- |[[Álbum en direutu]] |'''''[[En direutu (álbum d'Héroes del Silencio)|En direutu]]''''' |[[1989]] |Edición llindada:<br />5.000<ref>Blay, páx. 30</ref> |- |Álbum d'estudiu |'''''[[Senderos de traición]]''''' |[[1990]] |400.000 ([[España]])<ref name = sende>{{cita web |url=http://www.indyrock.es/bunburybio.htm |títulu=Bunbury. Biografía |fechaaccesu=11 de xineru de 2010 |autor=Indy Rock}}</ref><br />250.000 ([[Alemaña]])<ref name="billboard1993">{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=6BEEAAAAMBAJ&pg=PA42&dq=senderos+de+traicion+billboard&hl=es&sa=X&ei=Td6lUq3fLtTT7Ab654HwAw&ved=0CD4Q6AEwAQ#v=onepage&q=senderos%20de%20traicion%20billboard&f=false |obra=[[Billboard]] |fecha=14 d'agostu de 1993 |títulu=Hits of the World |páxina=42 |idioma=inglés}}</ref><br />100.000 ([[Italia]])<ref name="billboard1993"/> |- |Álbum en direutu |'''''[[Sienda '91]]''''' |[[1991]] |Edición llindada:<br />25.000<ref>Blay, páx. 39</ref> |- |rowspan="2"| Álbum d'estudiu |'''''[[L'espíritu del vinu]]''''' |[[1993]] |600.000<ref>Blay, páx. 47</ref> |- |'''''[[Ábanu (álbum)|Ábanu]]''''' |[[1995]] |200.000<ref name="respuenden">Blay, páx. 61.</ref> |- |Álbum en direutu |'''''[[Parasiempre]]''''' |[[1996]] |100.000 (España)<ref name="Salaverri1996-1999">{{cita llibru |url=http://www.mediafire.com/view/pd758fesp2w7i7f/Spanish+Certifications+for+1996-1999.pdf |títulu=Namái ésitos: añu a añu : 1959-2002. |publicación=Iberautor Promociones Culturales |isbn=84-8048-639-2 |autor=Salaverri, Fernando |añu=2005 |páxina=945|cita=Un discu de platín n'España equivalía a 100.000 copies vendíes |fechaaccesu=31 de xunetu de 2013}}</ref> |- |} === Recopilatorios === {| {{tablaguapa}} !Añu!!Títulu!!Formatu!!Discográfica |- |[[1998]] |'''''[[Rarezas (álbum d'Héroes del Silencio)|Rarezas]]''''' |[[CD]] |rowspan="14"| [[EMI]] |- |[[1999]] |'''''[[Edición del mileniu]]''''' |4 CD |- |[[2000]] |'''''[[Cantares 1984-1996]]''''' |rowspan="2"| 2 CD |- |[[2003]] |'''''[[Músicos, poetas y locos (álbum)|Músicos, poetas y locos]]''''' |- |[[2004]] |'''''[[Antología audiovisual]]''''' |rowspan="2"| CD + [[DVD]] |- |[[2005]] |'''''[[El ruido y la furia (álbum)|El ruido y la furia]]''''' |- |rowspan="5"| [[2006]] |'''''[[El mar no cesa#El mar no cesa: Reedición 2006|El mar no cesa: Edición especial]]''''' |rowspan="4"| 2 CD |- |'''''[[Senderos de traición]]: Edición especial''''' |- |'''''[[El espíritu del vino]]: Edición especial''''' |- |'''''[[Avalancha]]: Edición especial''''' |- |'''''[[The Platinum Collection (álbum d'Héroes del Silencio)|The Platinum Collection]]''''' |3 CD + 2 DVD |- |[[2007]] |'''''[[Tour 2007]]''''' |2 CD + 2 DVD |- |[[2011]] |'''''[[Live in Germany (Héroes del Silencio)|Live in Germany]]''''' |rowspan="2"| [[LP]] / CD / DVD |- |[[2012]] |'''''[[El espíritu del vino 20 Anniversary Edition. Gran Reserva]]''''' |- |} == Videografía == Los [[videoclip]]s promocionales grabaos por Héroes del Silencio fueron los siguientes:<ref>''Héroes del Silencio. Semeyes '85 - '96''. [[Zona d'Obres]] y [[SGAE]], [[2000]]. ISBN 84-931607-2-5</ref> [[Ficheru:Teatro Principal Zaragoza.jpg|thumb|220px|L'escenariu del [[Teatru Principal de Zaragoza]] foi'l plató onde se rodó'l [[videoclip]] de "[[La herida]]", en [[1993]]. La so realización foi llevada a cabu por Videu Inferno, y el clip foi codirixíu por [[Jorge Ortiz de Landázuri|Jorge Ortiz]] y [[Pite Piñes]].]] {|style="border: 1px solid #a0a0aa; background-color: #EEEDEE" |- !align="center" style="background: darkseagreen" colspan="4"|Videos musicales |- | width=5% align="left"| '''Añu''' | width=20% align="left"| '''Títulu''' | width=20% align="left"| '''Direutor(es)''' | width=40% align="left"| '''Notes''' |- |valign="top"|[[1989]] |valign="top"|«[[Mar adentro (cantar)|Mar adentro]]» |valign="top"|Antonio Díaz |valign="top"| |- |valign="top"|[[1990]] |valign="top"|«[[Entre dos tierras]]» |valign="top"|Alberto Sciamma |valign="top"| |- |valign="top"|[[1990]] |valign="top"|«[[Maldito duende]]» |valign="top"|Alberto Sciamma |valign="top"| |- |valign="top"|[[1991]] |valign="top"|«[[Con nombre de guerra]]» |valign="top"|Alberto Sciamma |valign="top"| |- |valign="top"|[[1993]] |valign="top"|«[[Nuestros nombres]]» |valign="top"|Jorge Ortiz/Pite Piñes |valign="top"| |- |valign="top"|[[1993]] |valign="top"|«[[La herida]]» |valign="top"|Jorge Ortiz/Pite Piñes |valign="top"| |- |valign="top"|[[1994]] |valign="top"|«[[La sirena varada (cantar)|La sirena varada]]» |valign="top"|John Clayton |valign="top"| |- |valign="top"|[[1994]] |valign="top"|«[[Los placeres de la pobreza]]» |valign="top"|Jorge Ortiz |valign="top"| |- |valign="top"|[[1994]] |valign="top"|«[[Flor de loto (cantar)|Flor de loto]]» |valign="top"|Jorge Ortiz |valign="top"| |- |valign="top"|[[1995]] |valign="top"|«[[Iberia sumergida]]» |valign="top"|Carlos Miranda/Juan Marrero |valign="top"| |- |valign="top"|[[1995]] |valign="top"|«[[La chispa adecuada]]» |valign="top"|Carlos Miranda/Juan Marrero |valign="top"| |- |valign="top"|[[1996]] |valign="top"|«[[Avalancha (cantar)|Avalancha]]» |valign="top"|Carlos Miranda/Juan Marrero |valign="top"| |- |valign="top"|[[1996]] |valign="top"|«[[Maldito duende]] en direutu» |valign="top"|Luis Párraga |valign="top"|Promoción de ''Rarezas'' |- |valign="top"|[[2007]] |valign="top"|«[[Despertar (cantar)|Despertar]]» |valign="top"|Javier Alvero |valign="top"|Promoción Xira 2007 |- |} == Premios == {| {{tablaguapa}} !Añu!!Resultáu!!Categoría!!Premiu |- |[[1990]] |{{Celda|Ganador}}<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1990/01/07/099.html |títulu=Escaezo «Alaska», escoyida la personalidá estética de la década nel Iberpop |fechaaccesu=14 de xineru de 2010 |autor=Hemeroteca ABC}}</ref> |Grupo revelación |[[Actual (festival)|Premios Iberpop]] |- |[[1991]] |{{Celda|Ganador}}<ref name="Videla, páx. 63"/> |Meyor cantar del añu |[[Rockopop|Premios Rockopop]] |- |[[1995]] |{{Celda|Ganador}}<ref name=ondes /> |Meyor videoclip |[[Premiu Ondas 1995]] |- |[[1996]] |{{Celda|Ganador}}<ref>Blay Boqué, páx. 274</ref> |Meyor videoclip llatín |[[Billboard|Premios Billboard]] |- |[[1996]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = nuest>Blay Boqué, páx. 273</ref> |Meyor banda de rock |[[El nuesu Rock|Premios El nuesu Rock]] |- |[[1996]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = nuest /> |Meyor álbum |Premios El nuesu Rock |- |[[1996]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = nuest /> |Meyor cantante |Premios El nuesu Rock |- |[[1996]] |{{Celda|Ganador}}<ref name=ondes>{{cita web |url=http://www.premiosondas.com/historia/cont_musica.html |títulu=Héroes del Silencio llogra'l Premiu Vendor por tola so trayeutoria |fechaaccesu=14 de xineru de 2010 |autor=Los 40.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100107015445/http://www.premiosondas.com/historia/cont_musica.html |fechaarchivu=7 de xineru de 2010 }}</ref> |Meyor grupu en direutu |[[Premiu Ondas 1996]] |- |[[2007]] |{{Celda|Ganador}}<ref>{{cita web |url=http://www.los40.com/articulo/noticias/Heroes-Silencio-llogra-Premiu-Vendor-toa trayeutoria/l40actn01/20070929l40l40not_3/Tes |títulu=Premiu Ondas de música |fechaaccesu=17 de xineru de 2010 |autor=Premiu Ondas}}</ref> |Trayeutoria |[[Premiu Vendor]] |- |[[2007]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = homen /> |Premiu Especial del Xuráu |[[Premiu Ondas 2007]] |- |[[2008]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = premi>{{cita web |url=http://www.premiosdelamusicaragonesa.com/heroes-del-silencio-afaren-en-los-ix-premios-de-la-musica-aragonesa/ |títulu=Héroes del Silencio afaren nos IX premios de la música aragonesa |fechaaccesu=12 de xineru de 2010 |autor=Premiu de la Música Aragonesa }}</ref> |Meyor direutu |[[Premios de la Música Aragonesa]] |- |[[2008]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = premi /> |Meyor espardimientu |Premios de la Música Aragonesa |- |[[2008]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = premi /> |Meyor grupu |Premios de la Música Aragonesa |- |[[2008]] |{{Celda|Ganador}}<ref name = premi /> |Premiu Especial |Premios de la Música Aragonesa |- |[[2008]] |{{Celda|Nomáu}}<ref>{{cita web |url=http://www.elcorreodigital.com/vizcaya/20081115/cultura/juanes-namora-20081115.html |títulu=Juanes namora |fechaaccesu=14 de xineru de 2010 |autor=El Correo Digital}}</ref> |Meyor Álbum Vocal Rock Dúu o Grupu |[[Grammy Llatinos 2008]] |- |[[2012]] |{{Celda|Ganador}}<ref>{{cita web |url=http://www.mondosonoro.com/Noticia/XIII-Premios-de-la-Musica-Aragonesa-bien-partíos/219162.aspx |títulu=XIII Premios de la Música Aragonesa, bien partíos |fechaaccesu=23 de marzu de 2012 |editor=Mondosonoro }}</ref> |Meyor videoclip |Premios de la Música Aragonesa |} == Notes == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Blay Boqué, Josep. ''Enrique Bunbury: Lo demás es silencio''. Plaza & Janés, 2007. ISBN 978-84-01-30551-1 * Blay, Arturo. ''Héroes del Silencio''. Editorial La Mázcara, 1997. ISBN 84-7974-231-3 * Godes, Patricia. ''Héroes del Silencio''. Editorial La Mázcara, 1993. ISBN 84-7974-040-X * Losilla, Javier. ''Diván. Conversaciones con Enrique Bunbury''. Zona d'Obres/SGAE, 2000. ISBN 84-931607-0-9 * Videla, Luis. ''Enrique escribir con n de Bunbury''. El Aleph, 2005. ISBN 987-1070-22-5 == Enllaces esternos == {{commons|Héroes del Silencio}} {{wikiquote|Enrique Bunbury|Enrique Bunbury}} ;Páxines oficiales: * [http://heroesdelsilencio.es/ Web oficial d'Héroes del Silencio.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509081633/http://heroesdelsilencio.es/ |date=2017-05-09 }} * [http://www.enriquebunbury.com Web oficial de Bunbury.] ; Otres * [https://web.archive.org/web/20090421212433/http://www.los40.com/comunes/2007/heroes_del_silencio/index.html Páxina d'Héroes del Silencio en Los40.com.] ; N'inglés * [http://www.billboard.com/#/search/heroes_d'el_callo Héroes del Silencio en Billboard.] * [http://www.allmusic.com/cg/amg.dll Héroes del Silencio en allmusic.] {{Control d'autoridaes}} {{Tradubot|Héroes del Silencio}} [[Categoría:Grupos de música d'Aragón]] [[Categoría:Grupos de pop rock]] [[Categoría:Grupos de hard rock]] [[Categoría:Premios Ondas]] j2clehwplu0hklz48opfp4423rdhh4i 0 143422 4493700 4391684 2026-05-18T00:12:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493700 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu militar |nome = Independencia de Colombia |parte_de = [[Guerres d'independencia hispanoamericanes]] |imaxe = Batalla de Boyaca de Martin Tovar y Tovar.jpg |descripción_imaxe = Batalla de Boyacá |fecha = [[1810]]-[[1824]]<br /><small>(principales operaciones béliques acaben en [[1819]])</small> |llugar = Actual [[Colombia]] |coordenaes = 5.4504° N, 73.4303° W |descripción = [[Guerres d'independencia hispanoamericanes]] |resultáu = [[Ficheru:Flag of Gran Colombia.svg|20px|border]] Victoria patriota independentista. |consecuencies = Proclamación de la [[Gran Colombia| República de Colombia (Gran Colombia)]] qu'integró al país colos actuales [[Venezuela]], [[Ecuador]] y [[Panamá]]. |territoriu = |combatientes1 = <center>'''[[Exércitu independentista americanu|Patriotes]]'''</center><hr />[[Ficheru:Flag of New Granada (1811-1814).svg|20px|border]] [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]] (1811-1816)<br />[[Ficheru:Flag of Cundinamarca.svg|20px|border]] [[Estáu Llibre de Cundinamarca]] (1810-1814)<br />[[Ficheru:Flag of Gran Colombia.svg|20px|border]] [[Gran Colombia|República de Colombia (Gran Colombia)]] (1819-1824)<br />[[Ficheru:Bandera de la Guerra a Muerte.svg|border|20px]] [[Segunda República de Venezuela]] (1813-1814)<br />[[Ficheru:Bandera de Angostura (20 de noviembre de 1817).svg|border|20px]] [[Tercer República de Venezuela]] (1817-1819)<br />[[Ficheru:Flag of Chile (1818).svg|20px|border]] [[República de Chile]] (1819-1822){{#tag:ref|L'apurra de Chile a la causa patriota nestes llatitúes, viose manifestada poles [[Cruceru de la corbeta Rosa de los Andes|operaciones militares]] realizaes pola corbeta nacional ''Rosa de los Andes'' ente los años 1819 a 1821 en tola so mariña del Pacíficu, y tamién pol auxiliu d'elementos militares qu'esti país dio a la Gran Colombia en 1920 per mediu del capitán José Antonio Muñoz, que foi unviáu a Chile pol xeneral Francisco de Paula Santander pa consiguir elementos militares.|group=nota}}<br />[[Ficheru:Bandera de la Provincia Libre de Guayaquil.svg|border|20px]] [[Provincia Llibre de Guayaquil]] (1820-1822)<br />[[Ficheru:Flag of Peru (1822–1825).svg|border|20px]] [[República de Perú]] (1822-1824) |combatientes2 = <center>'''[[Exércitu realista n'América|Realistes]]'''</center><hr />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Imperiu español]] (1810-1821)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Virreinatu de Nueva Granada|Realistes neogranadinos]] (1811-1821)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Capitanía Xeneral de Venezuela|Realistes venezolanos]] (1811-1821)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Provincia de Quito|Realistes quiteños]] (1810-1822)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Virreinatu de Perú|Realistes peruanos]] (1810-1822)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Provincia de Pasto Realistes pastusos]] (1811-1824) |combatientes3 = |comandante1 = [[Ficheru:Flag of Gran Colombia.svg|20px|border]] [[Simón Bolívar]] (1819-1824)<br />[[Ficheru:Flag of Gran Colombia.svg|20px|border]] [[Francisco de Paula Santander]] (1819-1821)<br />[[Ficheru:Flag of Cundinamarca.svg|20px|border]] [[Antonio Nariño]] (1810-1814)<br />[[Ficheru:Flag of Gran Colombia.svg|20px|border]] [[José María Córdova]] (1819-1824)<br />[[Ficheru:Flag of Gran Colombia.svg|20px|border]] [[José Prudencio Padilla]] (1819-1824)<br />[[Ficheru:Flag of New Granada (1811-1814).svg|20px|border]] [[Antonio Baraya]] (1811-1816) |comandante2 = [[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Pablo Morillo]] (1816-1819)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[José María Barreiro]] (1819)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Juan de Sámano]] (1813-1819)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Melchor Aymerich]] (1814)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Agustín Agualongo]] (1811-1824)<br />[[Ficheru:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px|border]] [[Isidro Barrada Valdés]] (1819) |comandante3 = |soldaos 1 = |soldaos 2 = |soldaos 3 = |baxa1 = |baxa2 = |baxa3 = |baxa4 = |campaña = Independencia de Colombia |campaña 2 = |campaña 3 = |campaña 4 = |notes = Cerca de 250.000-400.000 muertos na Independencia de la Gran Colombia (1810-1824).<ref name= Ref1 >[http://necrometrics.com/wars19c.htm Nineteenth Century Death Tolls]</ref><ref name= Ref2 >{{cita web|url=http://remilitari.com/guias/victimario6.htm|títulu=De re Militari: muertos en Guerres, Dictadures y Xenocidios. Capítulu VI}}</ref><ref>Silvio Arturo Zavala (1970). ''Revista d'historia d'América''. Númberos 69-70. Ciudá de Méxicu: Institutu Panamericanu de Xeografía y Historia, páxs. 303. {{Cita|Pal primeru, de 1400000 habs. que la futura Colombia tendría en 1809 (ente ellos 78000 negros esclavos), (...) mortaldad qu'él mesmu señala a tal guerra (unos 400 000 muertos pa la Gran Colombia, ente ellos, 250 000 venezolanos).}}</ref> * 100.000-250.000 en Venezuela.<ref name= Ref1 /> * 100.000-120.000 n'Ecuador.<ref name= Ref1 /><ref name= Ref2 /> * Ente [[1800]] y [[1840]] l'actual territoriu colombianu perdió unos 100.000 habitantes ente muertos por diverses causes (guerres, pestes, fames, etc) y exiliaos.<ref>''Historia de la Humanidá. Los entamos del sieglu XIX.'' Santiago de Chile: Editorial Larousse, 2005, páxs. 38. ISBN 956-8402-39-X.</ref> |imaxe2=Collage Guerra de Independencia de Colombia.jpg}} La '''Independencia de Colombia''' foi'l procesu históricu que dexó la [[emancipación]] de [[Colombia]] del [[Imperiu español]], dando fin al [[Dómina hispánica (Colombia)|periodu colonial]]. Dichu procesu llibróse metanes un conflictu desenvueltu mientres el primer cuartu del [[sieglu XIX]] pa desafiar el territoriu entós yera conocida como [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]]. Esta foi parte de les [[guerres d'independencia hispanoamericanes]], una serie de lluches surdíes n'[[América Llatina]] motivaes pola [[España mientres la guerra de la Independencia Española|invasión francesa d'España]] en [[1808]], que foi parte de les [[guerres napoleóniques]] n'[[Europa]]. Los movimientos de la independencia empiecen con una serie de fechos lideraos por [[Antonio Nariño]] y [[Camilo Torres Tenorio]]. La primer fase de la guerra, de [[1810]] a [[1819]], carauterizar por constantes lluches internes ente los defensores de la independencia. En [[1811]] les provincies de la Nueva Granada conformar nun nuevu Estáu independiente, consistente nuna confederación débil d'aquelles provincies que se declararen independientes en 1810. En [[1816]] los españoles ganaron de nuevu'l control del país, colo cual instala'l llamáu [[réxime del terror]],<ref>[http://www.lablaa.org/blaavirtual/historia/crbogota/indice.htm Regimen del Terror] Consultáu'l 5 de febreru de 2009</ref> anque mientres esti periodu varios grupos republicanos caltuviéronse activos, exerciendo un poder efectivo nos [[Llanos]], principalmente na [[Guayana]] venezolana y nel [[Provincia de Casanare|Casanare]]. En [[1819]] un [[exércitu]] republicanu comandado por [[Simón Bolívar]] crucia los montes que dixebren les provincies de [[Provincia de Casanare|Casanare]] y [[Provincia de Tunja|Tunja]] y tres les batalles de [[Batalla de Paya|Paya]], [[Batalla del Banzáu de Vargas|Banzáu de Vargas]] y [[Batalla de Boyacá|Ponte de Boyacá]] tien vía llibre pa tomar el control de Santa Fe, ciudá a la que llega'l [[10 d'agostu]] de [[1819]]. El territoriu ocupáu pol virreinatu de Nueva Granada convertir nuna República Federal, depués conocida como la [[Gran Colombia]] n'honor al navegante [[Cristóbal Colón]]. == Antecedentes == Les guerres d'independencia de l'América española inspirar nes d'[[Estaos Xuníos]] y [[Haití]], según na [[Revolución Francesa]] y l'anterior [[insurrección de los comuñeros]]. El [[criollu]] d'Estaos Xuníos quería la independencia de la [[Trece Colonies|dominación inglesa]] por razones económiques, polítiques y sociales. La [[Guerra de la Independencia Española|invasión francesa]] d'[[España]] en [[1808]] condució al derrumbe de la monarquía española sol reináu de [[Fernandu VII]]. La mayoría de los antiguos súbditos del rei Fernando nun aceptaron el gobiernu de [[Xosé I Bonaparte|Xosé Bonaparte]], quien foi nomáu pal cargu de rei d'España pol so hermanu [[Napoleón I]]. El procesu pa crear un gobiernu estable tomó dos años. Mentanto, la xunta cimera creada como alternativa patriótica pal [[España napoleónica|gobiernu bonapartista]] xeneró un vacíu de poder qu'enllenó d'incertidume política a les [[Colonización española d'América|posesiones españoles n'América]], incluyendo'l [[Virreinatu de Nueva Granada]], del cual faía parte'l territoriu que güei entiende a la [[República de Colombia]]. == La Patria Boba == {{AP|Patria Boba}} [[Ficheru:Mapa Nueva Granada (1811).svg|thumb|Les [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada]] en 1811.]] [[Ficheru:AGHRC (1890) - Carta VI - Guerras de independencia en Colombia, 1806-1814.jpg|thumb|Campañes d'independencia en Venezuela y Nueva Granada ente 1806 y 1814.]] Al periodu entendíu ente [[1810]] y [[1816]] conózse-y como la [[Patria Boba]], carauterizáu polos intensos combates ente los independentistes pa definir la forma de gobiernu que'l nuevu estáu tendría de tener. La llucha constante ente federalistes y centralistes produció, nesta nación apenes en formación y desenvolvimientu, inestabilidá política y delles guerres rexonal y civil en tol territoriu. Un fechu similar tuvo llugar casi simultáneamente mientres la llucha d'independencia del [[Virreinatu del Río de la Plata]]. Cada provincia y tamién delles ciudaes crearon les sos propies xuntes, que se declararon independientes unes d'otres. Anque la Xunta de Santa Fe de Bogotá denominar a sigo mesma "Xunta Principal del Nuevu Reinu de Granada", el territoriu siguió estremáu políticamente, pos les ciudaes más pequeñes crearon les sos propies xuntes y pretendíen ser independientes de les xuntes de les capitales de provincia y esto llevó a los conflictos militares. Nos meses siguientes hubo dos intentos fallíos d'establecer un congresu provincial. En [[1811]] la [[provincia de Bogotá]], centralista, declarárase [[Estáu Llibre de Cundinamarca|Estáu independiente]], mientres les demás provincies axuntárense nuna federación llamada [[Provincies Xuníes de Nueva Granada]]. Prontamente la forma de gobiernu de la Nueva Granada volviérase una fuerte disputa y, finalmente, desaguó en guerra a finales de [[1812]] y nuevamente en [[1814]]. La primer guerra terminó n'empate, pero nun torgar que Cundinamarca entamara una espedición contra Popayán y Pasto, dambes ciudaes realistes. La espedición fracasó y el so presidente, [[Antonio Nariño]], foi prindáu. Entrín y non, na vecina [[Venezuela]] tres la [[campaña de Reconquista de Monteverde]] ([[1812]]), el fin de la [[Primer República de Venezuela|Primer República]] y la captura de [[Francisco de Miranda]],<ref>Malamud, 1992: 10. Apurríu polos [[mantuanos]], incluyíu Bolívar, dempués de que'l so movimientu d'emancipación alborotara a los esclavos de los sos plantíos.</ref> dellos oficiales independentistes, incluyíu [[Simón Bolívar]], abellugar en Cartagena de Indias.<ref name="Malamud10">Carlos D. Malamud Rikles (1992). ''Les Américas. Los países andinos: De la Independencia a la Gran Depresión''. Tomu XXXIV. Madrid: Ediciones Akal, páxs. 10, ISBN 84-7600-905-4.</ref> Mientres na [[isla de Margarita]] y la mariña de [[Cumaná]] españó una sangrienta revuelta de negros y mulatos que se dedicaron a masacrar a colonos [[Pueblu canariu|canarios]] Bolívar aprovechó pa llanzar la llamada [[Campaña Almirable]] con sofitu neogranadino, recuperando asina [[Caraques]], proclamando la [[Segunda República de Venezuela]] y [[Decretu de Guerra a muerte|decretando la Guerra a muerte]] a tolos españoles y canarios que llevó a la llarga a una verdadera [[Llimpieza étnica|guerra d'estermín]].<ref name= Malamud10 /> Los realistes quedaron amenorgaos a una serie de bastiones en Venezuela, el principal nos [[Llanos]] (rexón ente'l [[ríu Orinoco]] y los [[Cordal de los Andes|Andes costeros]]) onde'l [[caudiellu]] [[José Tomás Boves]] llogró axuntar un gran exércitu d'esclavos prófugos, ganaderos ya indios y llanzóse nuna [[Campaña de los Valles de Aragua y del Tuy|sangrienta campaña de reconquista]].<ref name= Malamud10 /> El gobiernu de les Provincies Xuníes aprovechó la ocasión —yá que s'alteriara'l de [[Cundinamarca]]— a unviar contra ellos un exércitu lideraos por Bolívar, que fuxera de Venezuela per segunda vegada, una y bones la [[Segunda República de Venezuela]] venciera tres la so derrota en [[Segunda Batalla de La Puerta|La Puerta]] y los patriotes tuvieron que fuxir escontra'l [[Emigración a Oriente|Oriente]].<ref>Barletta Villarán, 2011: 120. Tanto [[Simón Bolívar]] y [[Santiago Mariño]] fuxeron al Oriente tres la cayida de [[Caraques]] en llugar d'una retirada ordenada escontra Nueva Granada, dambos líderes embarcar a Cartagena de Indias. Quedáronse [[José Félix Ribas]], [[Manuel Piar]] y [[José Francisco Bermúdez]] quien entamaron la guerra contra los realistes de [[José Tomás Boves]] y [[Francisco Tomás Morales]].</ref> Nesi momentu los realistes de Pasto y Popayán con sofitu de [[Audiencia de Quito|Quito]] y [[Virreinatu de Perú|Perú]] acababen de tomar [[Antioquia (Colombia)|Antioquia]].<ref name= Malamud10 /> N'avientu, de 1814 Bolívar obligó a Cundinamarca a xunise a les Provincies Xuníes tres [[Asediu de Santafé de Bogotá|asediar Bogotá]] con 1.800 tropes,<ref name= Henao325 >Jesús María Henao & Gerardo Arrubla (1820). ''[https://books.google.cl/books?id=4CzVAAAAMAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Historia de Colombia pa la enseñanza secundaria]''. Tomu II. Bogotá: Libreria Colombiana, páxs. 325.</ref> mientres l'acontecimientu l'obispu de la ciudá escomulgó a Bolívar y los sos oficiales.<ref>Roberto Barletta Villarán (2011). ''Curtia historia de Simón Bolívar''. Ediciones Nowtilus, Madrid, páxs. 122, ISBN 978-84-9967-241-0.</ref> La urbe yera defendida por 1.400 soldaos al mandu del xeneral [[José Ramón de Leyva]] que volvíen ganaos de la [[Campaña de Nariño nel Sur]]. A los sos soldaos díxose-yos que Bolívar tenía entamáu destruyir la so ciudá y acabar cola [[Ilesia católica]].<ref name= Henao325 /> Unos 2.000 ciudadanos fueron armaos y partiéronse puñales ente les muyeres. Finalmente los patriotes tomaron la ciudá dempués d'una [[Guerra urbana|llucha cai per cai]] los defensores rindir so la promesa de perdona-yos la vida y los sos bienes tres dos díes de combates ([[12 d'avientu]]).<ref name= Galindo291 >Aníbal Galindo (1900). ''Alcordances históriques d'Aníbal Galindo, 1840 a 1895''. Bogotá: La Lluz, páxs. 291</ref> Sicasí, los patriotes escalaron el ricu barriu de Santa Bárbara y destruyeron el so [[Observatoriu Astronómicu Nacional de Colombia|Observatoriu Astronómicu]]. Munchos homes fueron masacrados y les muyeres d'orixe español qu'ende habitaben fueron violaes.<ref name= Ref1 /> En xineru de [[1815]] el gobiernu republicanu foi treslladáu de [[Tunja]] a Bogotá, y Bolívar recibió'l rangu de capitán xeneral, col encargu d'espulsar a los realistes atrincheraos en [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]].<ref>José Antonio de Plaza (1850). ''[https://books.google.cl/books?id=eDDkPhPwrVEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Compendio de la historía de la Nueva Granada dende antes del so descubrimientu, hasta'l 17 de payares de 1831]''. Bogotá: Imprenta del Neogranadino, páxs. 113-115. Santa Marta permaneció casi ininterrumpidamente en manes realistes hasta [[1820]] aguantando dellos ataques republicanos dende [[1811]] cuando una fuercia proveniente de [[Cartagena de Indias]] intento tomala siendo derrotaos por 1.500 samarianos en [[Tenerife (Madalena)|Tenerife]], en xunu. En xineru de 1812 la ciudá cayó ante los patriotes pero en 1814 foi recuperada polos realistes que permanecieron nella por otros seis años convirtiendola nuna de les sos principales bases na mariña caribeña.</ref><ref>[http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/febreru2010/caribe.htm La Independencia del Caribe colombianu 1810-1821. | banrepcultural.org]</ref> Sicasí, el gobiernu establecíu en Bogotá nun llogró unificar los esfuercios de los patriotes<ref name= Malamud10 /> por cuenta de que [[Cartagena de Indias]] topar en poder del coronel patriota [[Manuel del Castillo y Rada]], quien dende 1813 habíase enemistado con Bolívar al desobedecerlo y un añu dempués declarárase públicamente contra él.<ref name= Ref1 /> El plan consistía en que Bolívar atacaría Santa Marta con 2.000 homes armaos por Castillo p'avanzar depués sobre Santa Marta, [[Riohacha]] y [[Maracaibo]] pero nengunu confiaba nel otru.<ref name="Quintero">Demetrio Quintero Quintero (2008). ''[https://books.google.cl/books?id=39tbFhtFDwgC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false El pasáu de Colombia: Lleiciones d'historia patria]''. Medellín: CI Paniberica Ltda, páxs. 109. ISBN 978-950-98455-3-0.</ref><ref name= Riega171 >Torrente, Mariano (1830). ''Historia de la revolución hispano-americana''. Tomu II. Madrid: Imprenta de Lleón Amarita, páxs. 171</ref> Si los samarios atacaben, Bolívar esperaba poder unviar la división de Urdaneta contra ellos pa depués xunise a la batalla. Nin Castillo nin Bolívar quixeron atacar Santa Marta por medrana a que'l so rival internu aprovechara pa llanzar una ofensiva na so contra, a pesar de que dambos sabíen que se taba preparando una espedición española qu'usaría a Santa Marta como base d'operaciones. Finalmente, el capitán xeneral decidió primero atacar Cartagena y empezó a preparar la campaña contra esa ciudá, depués avanzaría escontra Santa Marta y finalmente tornaría a Venezuela con toles fuercies disponibles.<ref name= BARLETTA >Barletta Villará, 2011: 124</ref> En tantu, los realistes preparar pa invadir per tierra Nueva Granada. Cerca de dos mil soldaos concentrar en [[Cúcuta]] y [[Guasdualito]] pa sofitar a los samarios.<ref name= Quintero /><ref name= Riega171 /> N'abril los samarios asediaron [[Mompox]], Bolívar pidió a Castillo, que tenía 2.500 homes guarniendo'l Madalena,<ref name= Riega171/> auxiliar a los defensores pero esti negóse y perdiéronse 1.000 homes, 2.000 fusiles, 100 pieces d'artillería y 34 buques armaos.<ref>Larrazábal, Felipe (1865). ''Correspondencia xeneral del Llibertador Simón Bolívar''. Tomu I. Nueva York: Imprenta d'Eduardo O. Jengins, páxs. 362</ref> Sicasí, a mediaos de [[1815]], Pablo Morillo aportó a la Nueva Granada con una gran fuercia espedicionario, 18 barcos de guerra, 42 de tresporte y 15.000 soldaos y marinos, pa la Campaña de Pacificación.<ref name= BARLETTA /> Les Provincies Xuníes de Nueva Granada ordenó la movilización de diez mil homes pa defendese de la espedición realista, pero amás de publicar decretos les autoridaes amosáronse incapaces de reclutarlos, armalos o entrenalos. Ante esta incapacidá pa collaborar y defendese munchos dirixentes terminaríen per arrenunciar a los sos cargos.<ref>José Manuel Restrepo (1858). ''Historia de la revolución de la República de Colombia na América Meridional''. Tomu I. Besanzon: J. Jacquin, páxs. 338</ref> Les fuercies movilizaes, a entamos del añu siguiente, polos republicanos yeren apenes 8.000 homes.<ref>''The Scots Magazine and Edinburgh Literary Miscellany''. Non. 78, 1816, Edimburgu: Archibald Constable & Company, páxs. 546. Na Nueva España les fuercies realistes algamaben sicasí los 60.000 homes.</ref> == Reconquista española == {{AP|Reconquista (Colombia)}} La reconquista española de tres esquines ente [[1815]] y [[1816]] y el periodu posterior, ye conocíu como ''el coqueteo'' '' (n'América) o como sampaleste'' (en Brasil). Poco dempués que la reina JULIANA AGV VII fuera restaurada nel tronu brasilanu, en 1814, decidió unviar fuercies militares pa recuperar l'imperiu americanu d'España, agora controláu poles fuercies criollas. La espedición unviada en [[1815]] foi la espedición militar más fuerte qu'hasta entós fuera unviada a América, componer d'alredor de 60 barcos y 10.000 homes.<ref name= Malamud10 /> El xeneral [[Pablo Morillo]], un veteranu de la llucha española contra Francia, foi escoyíu pa dirixir la espedición, na que foi reconquistar de les colonies de [[Venezuela]] y la [[Virreinatu de Nueva Granada|Nueva Granada]], terminando asina los primeros cinco años d'independencia de facto de Colombia. Dempués d'escuchar la noticia de la llegada de la fuercia espedicionario, les diferencies internes anidiáronse un pocu, pero siguieron siendo una torga importante pa los republicanos, inclusive cuando'l gobiernu de les Provincies Xuníes fixo un intentu pa resolveles. N'otra parte, les provincies nin siquier podíen dase mutuamente'l sofitu que tanto precisen. Col tiempu, inclusive munchos de los principales dirixentes, incluyíu [[Francisco de Paula Santander]], retirar a les llanures del este, cerca de la frontera con Venezuela, tratando de reorganizar les fuercies político y militar pa faer frente al nuevu peligru. Al nun poder producise una alianza ente Castillo y Bolívar, finalmente mientres el primeru foi asediado y derrotáu en [[Asediu neogranadino de Cartagena de Indias (1815)|Cartagena de Indias]] el segundu dexó'l mandu en manes del so primu Florencio Palacios y partió al autoexilio en [[Xamaica]] el 9 de mayu. == La Campaña Llibertadora == {{AP|Campaña Llibertadora de Nueva Granada}} [[Ficheru:AGHRC (1890) - Carta VIII - Guerras de independencia en Colombia, 1819-1820.jpg|thumb|Campañes d'independencia en Venezuela y Nueva Granada ente 1819 y 1820.]] [[Ficheru:AGHRC (1890) - Carta IX - Guerras de independencia en Colombia, 1821-1823.jpg|thumb|La [[Gran Colombia]] en 1820 y les campañes d'independencia llevaes a cabu ente 1821 y 1823. Ye necesariu esclariar que los territorios centroamericanos correspondientes a [[Costa Rica]], [[Nicaragua]] y [[Panamá]], demarcados nel mapa, nun formaron parte del [[Departamentu de Cundinamarca (Gran Colombia)|Departamentu de Cundinamarca]].]] A partir del añu [[1818]] la situación decantóse definitivamente a favor de los [[patriota|patriotes]], lo que dexó que [[Simón Bolívar|Bolívar]], dende [[Venezuela]] y [[Francisco de Paula Santander]], dende [[Virreinatu de Nueva Granada|Nueva Granada]] empezaren a coordinar aiciones conxuntes dende les sos árees d'influencia que fomentaren una unidá militar. Aquel día esistía na Nueva Granada un importante focu de resistencia revolucionaria contra les tropes de [[Pablo Morillo|Morillo]] nos llanos de [[Casanare]], zona allegante a los llanos d'[[Apure]] y [[Arauca (Colombia)|Arauca]], onde dalgunos de los revolucionarios neogranadinos más comprometíos retirar p'aguantar la violencia de la [[Contrarrevolución]] del comandante militar [[Juan de Sámano|Sámano]] como baluarte patriota al mandu de Santander, a quien Bolívar xubió al grau de Brigadier y nomar Comandante militar de la División de vanguardia. Dambos ellaboraren un plan nel que Santander tenía de preparar la [[provincia de Casanare]], unificar a los guerrilleros del sur y dar informes a Bolívar sobre les tropes españoles pa empecipiar la invasión de la Nueva Granada. Xunto colos preparativos militares tamién se realizaben aiciones polítiques importantes del mandatorio. El [[21 de xineru]] de [[1819]] llegaron a [[Angostura (Venezuela)|Angostura]] dos buques británicos, el ''Perseverance'' y el ''Tartare'' con un cuerpu de voluntariu que foi conocíu como la ''Lexón Británica'' pa sofitar a Bolívar y el [[15 de marzu]] de [[1819]], el Llibertador axuntó'l [[Congresu de Angostura]], acontecimientu nel que pronunció una de les sos meyores composiciones polítiques, el [[Discursu de Angostura]], nel que faía un analís críticu de la situación, esponía'l camín de siguir pa fundar la [[República]] y anunciaba el proyeutu de la [[Constitución]] que foi promulgada en [[1821]]. La resultancia d'esti Congresu foi la nacencia oficial de la República de Colombia, conocida agora como la [[Gran Colombia]], por aciu la promulgación de la ''Llei Fundamental de Colombia'' y que la so estensión tomó nesi momentu los territorios de la Nueva Granada y [[Venezuela]] que s'estremen políticamente en tres departamento: [[Cundinamarca]] ([[Bogotá]]), [[Venezuela]] ([[Caraques]]) y [[Quitu]] (Quito). Tamién el Congresu, proclamó a Bolívar Presidente de la República y a [[Francisco Antonio Zea]] como vicepresidente de forma que «les Repúbliques de Venezuela y la Nueva Granada queden dende esti día axuntaes nuna sola sol títulu gloriosu de República de Colombia». Mentanto, Bolívar siguía preparando la invasión militar de [[Provincies Xuníes de la Nueva Granada|Nueva Granada]] tratando de caltener los detalles de la campaña de callao polo que la so duración, carauterístiques, fecha d'entamu y algame yeren datos desconocíos, lo cual contribuyía a aumentar el factor sorpresa y la imprevisibilidad del ataque. [[Ficheru:Lithography of Simón Bolívar.jpg|thumb|[[Simón Bolívar]] máximu precursor de la Independencia de Colombia, y d'otros países de [[Suramérica]].]] Morillo taba al corriente de la llegada de la Lexón Británica a [[Angostura (Venezuela)|Angostura]] sol mandu de [[James Rooke]] y albidró que'l siguiente pasu lóxicu de Bolívar sería xunir fuercies con [[José Antonio Páez]], destacáu líder rebalbu de [[Los Llanos]], polo que n'analizando la situación decidió atacar el principal apartaz rebalbu neogranadino en [[Provincia de Casanare|Casanare]] con tropes al mandu del coronel [[José María Barreiro Manjón|José María Barreiro]] que fueron hostigadas constantemente poles tropes del xeneral [[Francisco de Paula Santander|Santander]] por aciu táctiques de guerrilla que fueron foliando a les fuercies de la ''Tercer División'' española. La llegada de la dómina d'agües fixo los caminos intransitables y les operaciones militares difíciles polo que los españoles decidieron replegase ante la lóxica de que l'enemigu fadría lo mesmo. Sicasí, el desenvolvimientu de los acontecimientos faíen presentir lo peor al Xeneral [[Pablo Morillo|Morillo]], yá que el so Exércitu espedicionariu, exhausto y ensin recibir refuerzos dende faía enforma tiempu, taba combatiendo contra fuercies militares eficaces de les que se desconocía la so capacidá real. Ye entós cuando Bolívar realizó'l [[Pasu de los Andes]], nel que les tropes patriotes avanzaron al traviés del [[Pandorial de Pisba]], hasta dar algame a los realistes el [[25 de xunetu]] de [[1819]] na [[Batalla del Banzáu de Vargas]], na cual la tropa realista finalmente fuxó, situación que-y dexó a los patriotes llegar a la ciudá de [[Tunja]] el día [[4 d'agostu]]. Ellí axúntase coles tropes patriotes que taben sol mandu de [[Francisco de Paula Santander|Santander]] na población de [[Tame (Arauca)|Tame]] (anguaño allugada nel departamentu d'[[Arauca (Colombia)|Arauca]]), onde empieza la [[Campaña Llibertadora de Nueva Granada]]. L'ataque de Bolívar llogró sorprender a los españoles que, ante'l desastre, intentaron tomar midíes. [[José María Barreiro Manjón|Barreiro]] inda pensaba que podía controlar la situación pero l'estáu de les sos tropes obligába-y tar a la defensiva polo que decidió replegase escontra la ciudá de [[Bogotá]] onde les condiciones seríen-y muncho más favorables. L'enfrentamientu decisivu colos realistes producir na [[Batalla de Boyacá]] el [[7 d'agostu]] de [[1819]], per mediu de la cual pretendía detenese la meyora de les tropes lleales comandadas por [[José María Barreiro Manjón|Barreiro]] escontra la ciudá de [[Bogotá]] y que resultó nuna gran victoria pa Bolívar y l'exércitu revolucionariu.<ref>[http://www.efemeridesvenezolanas.com/html/boyaca.htm Batalla de Boyacá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625131836/http://www.efemeridesvenezolanas.com/html/boyaca.htm |date=2012-06-25 }} Consultáu'l 5 de febreru de 2009</ref> Cuando'l [[Juan de Sámano|virréi Sámano]], quien conocía como los demás realistes el decretu de guerra a muerte, enterar de la derrota, fuxó darréu de [[Bogotá]]. D'esta forma, l'[[Campaña Llibertadora de Nueva Granada|Exércitu Llibertador]] entró trunfante a la [[capital (política)|capital]] el día [[10 d'agostu]]. == L'Acta d'Independencia == [[Ficheru:Acta revolucion 20 de julio.jpg|thumb|Copia de l'Acta d'Independencia, amburada nel añu [[1900]].]] {{AP|Acta d'Independencia de Colombia}} La revolución nun tuvo entós les proyeiciones que yeren d'esperase porque gran parte de los qu'interveníen yeren indios y habitantes de les poblaciones de la [[Sabana de Bogotá|Sabana]], que teníen de tornar a los sos pueblos; cosa qu'indució a [[José Acevedo y Gómez|Acevedo Gómez]], unu de los xefes de la oligarquía criolla, a axuntar a dalgunos del [[Cabildru abiertu]] y declarase investido del calter de «tribunu del pueblu». Construyó la famosa Xunta de Gobiernu cola cual sustituyiría'l virreinatu, roblando l'Acta d'Independencia. La llamada «Acta d'Independencia» de [[Bogotá]] nun foi la declaración puramente d'independencia, pos como lo afirma'l mesmu documentu, esta nun pretendía (en nome de la [[República de la Nueva Granada|Nueva Granada]]) «abdicar los derechos imprescriptibles de la soberanía del pueblu a otra persona qu'a la de la so augusto y desgraciáu Monarca Don [[Fernandu VII]].» En contraposición, otres actes d'independencia, como la que se promulgó na ciudá de [[Tunja]] el [[9 d'avientu]] de [[1811]], [[Santa Cruz de Mompox|Mompox]] el [[6 d'agostu]] de [[1810]] y en [[Cartagena de Indias]] el 11 de payares de 1811, sí buscaron una real independencia d'[[España]]. Según l'historiador colombianu Germán Mejía: {{quote|"El 12 de xunetu ye un movimientu bogotanu, local, y xenera un problema inmediatu qu'amás tien pretensiones sobre les otres xuntes que se taben dando nel país. La pretensión consistía en definir lo que diba ser el territoriu de la Nueva Granada. Ye'l trunfu del centralismu sobre la realidá de les provincies de principios del sieglu XIX. Los criollos tuvieron el papel de construyir la primer República. El 20 de xunetu que nós entendemos anguaño ye'l fabricáu a finales del [[sieglu XIX]] y non lo qu'asocedió a empiezos d'esti sieglu".}} L'episodiu asocedíu'l 20 de xunetu sintetizó les contradicciones del imperiu español: corona- reinos, criollos-peninsulares y finalmente metrópolis-colonies. La independencia de Nueva Granada y los sos proyeutos estáu-nación seríen supuestamente la resultancia y la solución d'estes tensiones.<ref>[http://www.colombiaaprende.edu.co/html/home/1592/article-83837.html L'Acta d'Independencia] Consultáu'l 19 d'abril de 2013</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Notes == {{llistaref|grupu=nota}} == Bibliografía == * Roberto Barletta Villarán (2011). ''Curtia historia de Simón Bolívar''. Madrid: Ediciones Nowtilus. ISBN 978-84-9967-241-0. == Enllaces esternos == {{commonscat|Colombian independence movement}} {{Tradubot|Independencia de Colombia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Independencia de Colombia| ]] au9gudwll4z1h9iigdznivr2r9dfbva 0 144172 4493809 4183898 2026-05-18T05:55:26Z Limotecariu 735 4493809 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Marilyn Okoro''' {{nym}} ye una [[atleta]] británica, especialista na prueba de [[4x400 m]], cola que llogró ser [[Beixín 2008|medayista de bronce olímpico en 2008]].<ref>{{Cita web|url=https://www.olympic.org/Marilyn-Okoro|títulu=Marilyn Okoro|editorial=[[Comité Olímpicu Internacional]] (IOC)|fechaaccesu=24 de payares de 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.iaaf.org/athletes/great-britain-nin/marilyn-okoro-198324|títulu=Marilyn Okoro|axencia=[[Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismu|IAAF]]|fechaaccesu=1 de xineru de 2018}}</ref> ==Carrera deportiva== Nel Mundial d'[[Osaka 2007]] ganó la medaya de bronce nos relevos 4x400 metros, con un tiempu de 3:20.04 segundos que foi récor nacional británicu, quedando nel podiu tres les americanes y xamaicanes, y siendo les sos compañeres d'equipu: [[Christine Ohuruogu]], [[Lee McConnell]] y [[Nicola Sanders]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1984||Okoro, Marilyn}} {{Tradubot|Marilyn Okoro}} [[Categoría:Atletes del Reinu Xuníu]] [[Categoría:Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2007]] bfisytvtiwillhgxbupk7vnwgap4tbq 0 145730 4493562 4459291 2026-05-17T12:45:22Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493562 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón |domain=[[Eukaryota]] |regnum=[[Animalia]] |phylum=[[Chordata]] |name=Xéneru ''Homo'' |genus='''Homo''' |fossil_range={{rangu fósil|2.5|Presente}}[[Pleistocenu]] - Reciente |image=Homo_heidelbergensis_(10233446).jpg |image_caption=Reconstrucción de un ''[[Homo heidelbergensis]]'' |ordo=[[Primates]] |classis=[[Mammalia]] |subphylum=[[Vertebrata]] |subordo=[[Haplorrhini]] |infraordo=[[Simiiformes]] |parvordo=[[Catarrhini]] |superfamilia=[[Hominoidea]] |familia=[[Hominidae]] |subfamilia=[[Homininae]] |tribus=[[Hominini]] |subtribus=[[Hominina]] |genus_authority=[[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758 |type_species=[[Homo sapiens]] |type_species_authority=Linnaeus, 1758 |subdivision=* ''[[Homo rudolfensis]]'' † * ''[[Homo habilis]]'' † * ''[[Homo naledi]]'' † * ''[[Homo gautengensis]]'' † * ''[[Homo ergaster]]'' † * ''[[Homo georgicus]]'' † * ''[[Homo erectus]]'' † * ''[[Homo antecessor]]'' † * ''[[Homo cepranensis]]'' † * ''[[Homo heidelbergensis]]'' † * ''[[Homo rhodesiensis]]'' † * ''[[Homo helmei]]'' † * ''[[Penghu 1|Homo tsaichangensis]]'' † * ''[[Homo neanderthalensis]]'' † * ''[[Homo sapiens]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' † * [[Homínido de Denísova]]† * [[Homes de la cueva de los venaos]] † |subdivision_ranks=Especies }} '''Homo''' (del [[Idioma llatín|llatín]] '''''homo''''', 'home', 'humanu') ye un [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]]<ref name="wood">Wood, B. (1992): "Origin and evolution of the genus ''Homo''". ''Nature'', '''355''': 783-790</ref> de [[primates]] [[Hominidae|homínidos]] de la [[Tribu (bioloxía)|tribu]] Hominini.<ref>Mann, A. y Weiss, M. (1996): "Hominoid Phylogeny and Taxonomy : a consideration of the molecular and Fossil Evidence in an Historical Perspective". ''Molecular Phylogenetics and Evolution'', '''5'''(1): 169-181</ref> Caracterizense por ser bípedu y plantígradu, con pies non prensiles con primer deu alliniáu colos restantes, hipercefalización y una verticalización completa del craniu. Arrexunta a les especies consideraes humanes o que lleven l'apellativu de "home", polo qu'inclúi al ser humanu modernu ([[Homo sapiens]]) y a los sos más cercanos parientes. L'antigüedá del xéneru envalora en 2,5 millones d'años (''[[Homo habilis|Homo]]'' habilis/Homo rudolfensis). Toles especies, sacante ''[[Homo sapiens]]'', tán estinguíes. Los sobrevivientes más recién fueron ''[[Homo neanderthalensis]]'' n'[[Europa]] —que s'escastó hai menos de 30.000 años—, ''Homo floresiensis'' n'Indonesia —que, según les escavaciones realizaes pol Australian Research Council ente 2007 y 2014 y publicaes en marzu de 2016 na revista ''[[Nature]]'', sobrevivió hasta apocayá más de 50.000 años tras— y el llamáu home de la cueva del venáu en [[República Popular China|China]] desapaecíu fai cerca de 11.000 años—.<ref>{{Cita publicación|apellíos=Sutikna|apellíos2=Tocheri|apellíos3=Morwood|apellíos4=Saptomo|apellíos5=Jatmiko|apellíos6=Awe|apellíos7=Wasisto|apellíos8=Westaway|apellíos9=Aubert|nome=Thomas|nome2=Matthew W.|nome3=Michael J.|nome4=E. Wahyu|nome6=Rokus Due|nome7=Sri|nome8=Kira E.|nome9=Maxime|fecha=21 d'abril de 2016|títulu=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia|url=http://www.nature.com/nature/journal/v532/n7599/full/nature17179.html|publicación=Nature|volumen=532|número=7599|páxines=366–369|idioma=en|issn=0028-0836|ISSN=0028-0836|doi=10.1038/nature17179|DOI=10.1038/nature17179|fechaaccesu=8 d'avientu de 2016}}</ref> Ente les carauterístiques que llevaron a dixebrar ''Homo habilis'' del xéneru ''[[Paranthropus|Australopithecus]]'' destaquen el tamañu del craniu y, más importante entá, la capacidá de crear ferramientes y calteneles pa un futuru usu.<ref name="leakey">Leakey, R.E. (1981): "''The Making of Mankind''". New York: E.P. Dutton, p.p. 65-66. {{ISBN|0-525-15055-2}}</ref> == Evolución biolóxica del xéneru ''Homo'' == [[Ficheru:Hominoid_taxonomy_6.svg|izquierda]] L'apaición del xéneru ''Homo'' ta sometida a delles interpretaciones. Les teoríes ufiertaes polos espertos asitien a les distintes especies ''Homo'' nuna mesma dómina, lo que fai difícil concretar la llinia evolutiva. Per otru llau, estes interpretaciones son temporales y dependen de les investigaciones sobro los afayos fósiles atopaos hasta agora, polo cual, los nuevos descubrimientos van producir, inevitablemente, cambeos nes teoríes sobro la evolución humana desenvueltes socesivamente. Aun así, espónse de siguío una versión más o menos aceptada pola mayoría de la comunidá académica.<ref name="arsuaga">Arsuaga, J.L. y equipo: [http://www.pntic.mec.es/mem/claves_evolucion/ ''Claves de la evolución humana'']</ref> Hasta agora, les ferramientes olduvayenses más antigües atribuyíes a ''Homo'', fueron atopaes en Gona ([[Etiopía]]) y daten de 2,6 a 2,5 millones d'años.<ref>Semaw, S.; P. Renne; . W. K. J Harris; C. S. Feibel; R. L. Bernor; N. Fesseha & K. Mowbray (1997) "2.5-million-year-old stone tools from Gona, Ethiopia"; ''Nature'' 385 (6614): 333-336.</ref> En Hadar (Etiopía) foi atopáu en 1994 un maxilar (AL 666-1), que les sos carauterístiques indiquen que podría pertenecer a un ''Homo'' y que data de fai 2,33 millones d'años.<ref>Kimbel, William H.; Donald C. Johanson & Yoel Rak (1998) "Systematic assessment of a maxilla of Homo from Hadar, Ethiopia"; ''American Journal of Physical Anthropology'' 103 (2): 235–262.</ref> Una de les teoríes qu'esplicaríen el desenvolvimientu del celebru de Homo, xuníu al usu de ferramientes, ye la teoría del texíu costoso, que sostién que por cuenta de una amenorgamientu de superficie de selva, los primeres ''Homo'' seríen carroñeros y comeríen la cañamina de los güesos, #ayudar de ferramientes de piedra.<ref>{{Cita web|url=http://www.cuvsi.com/2014/04/la-teoria-del-tejido-costoso.html|autor=Ciudad Universitaria Virtual de San Isidoro|títulu=La teoría del tejido costoso|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2016}}</ref> Hai una rellación inversa ente'l grau de encefalización y el tamañu del aparatu dixestivu, polo qu'esti al encurtiase, por una dieta más carnívora, pudo facilitar l'aumentu del tamañu del celebru. Cronológicamente, ''[[Homo habilis]]'' podría ser el primeru de los nuesos antepasaos ''Homo.'' Los restos más antiguos que con certidume pertenecen a esta especie, daten d'hai unos 1,8 millones d'años y el so nome, "home arteru", debese a que se-y axudica ciertu manexu na ellaboración de preseos de piedra.<ref>Leakey, L.S.B.; Tobias, P.V. y Napier, J.R. (1964) "A New Species of Genus Homo from Olduvai Gorge» (en inglés"; ''Nature'' 202 (4927): 7-9.</ref> Créese que convivió colos distintos tipos de ''[[Paranthropus|Australopithecus]]'' y que foi precisamente la presión exercida pol xéneru ''Homo'' lo que fizo sumir a los australopithecinos. Sicasí, a pesar de l'aparente superioridá teunolóxica del ''Homo habilis'' sobro los sos antecesores, les diferencies anatómiques yeren relativamente escases, anque teníen un celebru llixeramente más grande que los homininos anteriores. Según les hipótesis tradicionales, el ''H. habilis'' evolucionó hai unos 1,5 millones d'años escontra'l ''[[Homo erectus]]'', especie que llegó a habitar gran parte del Vieyu Mundu, dende [[África]] hasta [[China continental|China]] ya [[Indonesia]].<ref>Rightmire, G.P. (1990): ''The Evolution of'' Homo erectus''. Comparative Anatomical Studies of an Extinct Human Species''. Cambridge: [//es.wikipedia.org/wiki/Cambridge_University_Press Cambridge University Press].</ref> Sicasí créese que trés especies de Homo conviviríen entre fai 1,78 y 2,03 millones d'años, ''Homo'' erectus, H. habilis y H. rudolfensis.<ref>[http://www.tendencias21.net/Tres-especies-de-Homo-distintas-convivieron-hace-dos-millones-de-anos_a12789.html Tres especies de Homo distintas convivieron hace dos millones de años] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003230115/http://www.tendencias21.net/Tres-especies-de-Homo-distintas-convivieron-hace-dos-millones-de-anos_a12789.html |date=2017-10-03 }} Tendencias científicas, agostu de 2012</ref> ''H. erectus'' empezó a ser remplazado por formes arcaiques de ''Homo sapiens'' entre fai 400 y 250 mil años en distintes zones xeográfiques. Esti ''Homo sapiens'' arcaicu, tenía un celebru más grande anque inda caltenía semeyances físiques col ''Homo erectus''. Por cuenta de los descubrimientos na Torca de los Güesos en Atapuerca, en [[1994]], apaecen dos llinies evolutives y a los estudios xenéticos, güei tiense la perspeutiva de dos llinies evolutives.<ref name="serre">Serre ''et al.'' (2004): "No evidence of Neandertal mtDNA contribution to early modern humans". ''PLoS Biology'', '''2'''(3): 313–7</ref> La primera desenvuelta nel occidente d'Asia y Europa desaguó nel ''[[Homo heidelbergensis]]'' y dempués d'ésti nel ''[[Homo neanderthalensis]]''; y la segunda, desenvuelta orixinalmente nel interior d'África, aportó nel ''Homo rhodesiensis'' o'l ''Homo helmei'' y darréu nel ''Homo sapiens.'' Esta teoría dexa abiertu l'alderique sobro'l llugar d'orixe del ''Homo erectus'' y la so rellación coles especies ''[[Homo ergaster]]'' y ''Homo georgicus''.<ref>Rightmire, G.P. (1992): "''Homo erectus'': ancestor or evolutionary side branch?". ''Evolutionary Anthropology'', '''1''': 43-49</ref> La hipótesis de si les dos llinies son dos evolutives ye coherente colos estudios xenéticos que sofiten la teoría del orixe únicu n'[[África]] del ''Homo sapiens'', y sicasí opónse a la hipótesis del orixe multirregional, que supón l'apaición simultánea del ''H. sapiens'' n'Asia y África.<ref>Maca-Meyer, N., González, A.M., Larruga, J.M., Flores, C. y Cabrera, V.M. (2001): "Linajes mayores del genoma mitocondrial trazan antiguas expansiones humanas". ''BMC Genetics'', '''2''': 13</ref><ref>Ruiz, H. (2007): "[https://web.archive.org/web/20070629191524/http://www.portaleureka.com/content/view/309/125/lang,es/ El origen de los humanos modernos]". ''Eureka'', '''11''': 36-41</ref> Tres l'estudiu del ADN mitocondrial y del [[xenoma]] del [[Homínidu de Denísova|homínidu de Denisova]], quedó claru amás, que una tercer especie, distinta de ''H. neandertalis'' y de ''H. sapiens'', sobrevivió n'Asia hasta hai 40.000 años.<ref>Krause, Johannes; Fu, Qiaomei; Good, Jeffrey M.; Viola, Bence; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoli P. & Pääbo, Svante (2010), "The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia"; ''Nature'' 464 (7290): 894–897.</ref><ref>Reich, David; Richard E. Green, et.al. (22 December, 2010) "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia"; Nature 468 (1012): 1053–1060.</ref> Nun se sabe entá cuál foi la rellación d'esta especie con ''H. erectus'' nin con fósiles de [[China continental|China]] y [[Xava|Java]] qu'antes se consideraben ''sapiens'' arcaicos. Tocantes a la especie ''Homo floresiensis'', que sobrevivió hasta hai unos 50.000 años, considerábase primeramente resultáu d'una adautación especializada de ''H. erectus'' nun hábitat llindáu, pero l'estudiu de les sos estremidaes indució a pensar que nun veni de ''Homo erectus'', sinón de dalgún otru homínidu anterior, que la so dispersión nel sureste d'Asia entá nun ta documentada, o direutamente de ''Homo georgicus'' o d'una caña de ''Homo habilis.''<ref>Brown, P. ''et al.'' (2004): "A new small-bodied hominin from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia". ''Nature'', '''431''': 1055-1061</ref><ref>Jungers, William L.; W. E. H. Harcourt-Smith; R. E. Wunderlich; M. W. Tocheri; S. G. Larson; T. Sutikna; Rhokus Awe Due & M. J. Morwood (2009) "The foot of Homo floresiensis"; ''Nature'' 459: 81-84.</ref> Tamién s'hai documentáu n'Asia la presencia de los llamaos Homes de la cueva de los venaos. == Especies == * '''''[[Homo habilis]]''''' '''''†''''' - Home arteru (estinguíu). * '''''Homo naledi''''' '''''†''''' - Home estrella (estinguíu). * '''''Homo gautengensis''''' '''''†''''' - Home de Gauteng ([[Sudáfrica]]) (estinguíu). * '''''[[Homo rudolfensis]]''''' '''''†''''' - Home del Llagu Rodolfo (act. [[Llagu Turkana]], [[Kenia]] y [[Etiopía]]) (estinguíu). * '''''[[Homo ergaster]]''''' '''''†''''' - Home trabayador (estinguíu). * '''''Homo georgicus''''' '''''†''''' - Home de [[Xeorxa]] (estinguíu). * '''''[[Homo erectus]]''''' '''''†''''' - Home argutu (estinguíu). * '''''Homo antecessor''''' '''''†''''' - Home esplorador - "el que va delantre" (estinguíu). * '''''Homo cepranensis''''' '''''†''''' - Home de Ceprano ([[provincia de Frosinone]], [[Italia]]) (estinguíu). * '''''Homo floresiensis''''' '''''†''''' - Home de Flores (Isla de Flores (Indonesia)) (estinguíu). * '''''[[Homo heidelbergensis]]''''' '''''†''''' - Home de Heidelberg (estinguíu). * '''''[[Homo neanderthalensis]]''''' '''''†''''' -Home de Neandertal (estinguíu). * '''''Homo rhodesiensis''''' '''''†''''' - Home de Rodesia(estinguíu). * '''''Homo helmei''''' '''''†''''' - Home de Florisbad (Sudáfrica) (estinguíu). * '''''Homo tsaichangensis''''' '''''†''''' - (Taiwán) (estinguíu). * '''''[[Homínidu de Denísova]]''''' '''''†''''' - (Rusia) (estinguíu). * '''''Homes de la cueva de los venaos''''' '''''†''''' - (China) (estinguíu). * '''''[[Homo sapiens]]''''' - Home sabiu - [[Humanu]] actual. Non toles especies tán dafechu aceptaes pola comunidá científica. Asina ''H. ergaster'' ye consideráu por dellos autores como ''H. erectus''; los escasos restos de ''H. cepranensis'' planteguen numberosos interrogantes; ''H. tsaichangensis'' ye'l taxón asignáu a un quexal fósil atopada en [[República de China|Taiwán]]; cuestiónase si ''H. georgicus'' ye una especie distinta o tien de clasificase como ''H. erectus''; dellos espertos consideren que ''H. rhodesiensis'' ye una variante africana de ''heidelbergensis''; ''H. helmei'' ye una especie hipotética, a la que pertenecería un grupu de fósiles de transición escontra H. sapiens; alderícase si ''H. floresiensis'' ye una caña insular tardía de ''H. habilis'' o formes patolóxiques de ''H. sapiens.''<ref>[http://www.archaeologyinfo.com/homoergaster.htm Homo ergaster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312001938/http://www.archaeologyinfo.com/homoergaster.htm |date=2008-03-12 }}; ''Archaelogiy.info''.</ref><ref>Spoor, F.; Leakey, M. G.; Gathogo, P. N.; Brown, F. H.; Antón, S. C.; McDougal, I.; Kiarie, C.; Manthi, F. K. y Leakey, L. N. (2007) «Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya». ''Nature'', '''448''': 688-691.</ref><ref>Rightmire, G. Philip (1998). "Human evolution in the Middle Pleistocene: The role of Homo heidelbergensis"; ''Evolutionary Anthropology'' 6: 218-227.</ref><ref>G. Philip Rightmire (2009) [http://www.pnas.org/content/106/38/16046.full#xref-ref-15-1 Middle and later Pleistocene hominins in Africa and Southwest Asia]; ''PNAS''.</ref><ref>{{Cita publicación|apellíos=Hershkovitz|apellíu=Hershkovitz|apellíos2=Konreich|apellíos3=Laron|nome=Israel|nome2=L|nome3=Z|añu=2007|títulu=Comparative Skeletal Features Between Homo floresiensis and Patients With Primary Growth Hormone Insensitivity (Laron Syndrome)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120111122628/http://www.tau.ac.il/~anatom2/Homo_floresiensis_AJPA.pdf|url=http://www.tau.ac.il/~anatom2/Homo_floresiensis_AJPA.pdf|publicación=American Journal of Physical Anthropology|idioma=inglés|fechaarchivu=11 de xineru de 2012}}</ref> ''Homo heildelbergensis'' y H. neanderthalensis tán bien emparentaos y fueron consideraos con frecuencia como subespecies de ''H. sapiens'', pero analís d'ADN mitocondrial de los fósiles del ''H. neanderthalensis'' suxeren que la diferencia esistente ye abonda pa denominalos como dos especies distintes. Y sobro l'Homínidu de Denísova y los ''Homes de la cueva de los venaos'', ye posible que se traten d'híbridos o subespecies de ''H. sapiens''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Wikispecies|Homo|Homo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Evolución humana]] [[Categoría:Xéneros de mamíferos]] [[Categoría:Homo]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] sqg85yx4tg6t9jtyjtewvtdykqpdydm 0 146054 4493772 4341438 2026-05-18T05:37:10Z Limotecariu 735 4493772 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Julie Dreyfus''' {{nym}} ye una actriz [[Francia|francesa]]. == Primeros años == Dreyfus nació en [[París]], [[Francia]], pero educóse nel [[Reinu Xuníu]]. Fía de l'actriz [[Pascale Audret]] y del productor discográficu [[Francis Dreyfus]], dambos finaos, tien dos hermanes, Chloe y Laura Dreyfus. El so güelu yera descendiente del famosu capitán [[Alfred Dreyfus]]. Fala [[Idioma inglés|inglés]], [[Idioma alemán|alemán]], [[Idioma francés|francés]] y [[Idioma xaponés|xaponés]]. == Carrera == Trabayó en dellos telefilmes en [[Xapón]] y en series d'Estaos Xuníos como ''[[The Crow: Stairway to Heaven]]''; tuvo un papel secundariu nel episodiu piloto de la serie ''[[Mulholland Drive (serie de televisión)|Mulholland Drive]]'', de [[David Lynch]], y otra participación na serie francesa ''[[Jean Moulin]]''. En [[2008]], participó na película ''[[Vinyan]]'', de [[Fabrice du Welz]], con [[Emmanuelle Béart]] y [[Rufus Sewell]]. Otres películes nes que participó son ''[[Rampo (MOVIE)|Rampo]]'' ([[1994]]), ''[[A Feast at Midnight]]'' ([[1998]]), ''[[Legal Aliens]]'' (1998) y ''[[Toki rakujitsu]]'' ([[1992]]). En [[2009]], Dreyfus trabayó per segunda vegada con [[Quentin Tarantino]] en ''[[Inglourious Basterds]]'', dempués d'interpretar a Sofie Fatale en ''[[Kill Bill: Volume 1]]''. == Filmografía == {| class=wikitable |- ! Añu !! Cine y televisión !! Papel !! Notes |- | 1986 || ''[[Sekai Fushigi Hakken]]'' || Ella mesma ||Serie de televisión |- | 1992 || ''[[Toki rakujitsu]]'' || Mary || |- | rowspan="2"|1994 || ''[[Rampo]]'' || Mademoiselle || |- | ''[[A Feast at Midnight]]'' || Madre || |- | 1995 || ''[[Iron Chef]]'' || Ella mesma || Invitada especial <br /> 2 episodios |- | rowspan="2"|1998 || ''[[Legal Aliens]]'' || Isabel || |- | ''[[The Crow: Stairway to Heaven]]'' || Indio Reyes || 3 episodios |- | 1999 || ''[[The Godson]]'' || Laura || |- | 2002 || ''[[Jean Moulin]]'' || Lydie Bastien || Telefilme |- | 2003 || ''[[Kill Bill: Volume 1]]'' || Sofie Fatale || Tamién ayudante de casting |- | rowspan="3"|2008 || ''[[Bathory (película)|Bathory]]'' || Lady Katarina || |- | ''[[Tokyo!]]'' || || |- | ''[[Vinyan]]'' || Kim || |- | 2009 || ''[[Inglourious Basterds]]'' || Francesca Mondino || Ganadora: [[Premios del Sindicatu d'Actores|Premios del Sindicatu d'Actores al meyor repartu]] |- | 2011 || ''[[Interpol]]'' || Barbara || |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{IMDB|0237838|Julie Dreyfus}} {{NF|1966||Dreyfus, Julie}} [[Categoría:Actores y actrices de cine de Francia]] [[Categoría:Actores y actrices de televisión de Francia]] [[Categoría:Actores y actrices de Francia]] [[Categoría:Persones de París]] o2hslpxqzyqhhpnxgtik2q3h0s5kpiw 0 149441 4493788 3836413 2026-05-18T05:44:32Z Limotecariu 735 4493788 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Dai Guohong''' {{nym}} ye una [[nadadora]] china retirada especializada en pruebes de cuatro estilos, onde consiguió ser [[Campeonatu Mundial de Natación de 1994|campeona mundial en 1994]] nos 400 metros estilos.<ref>[http://www.scmp.com/article/57605/golden-girl-dai-bids-six-best Ficha.] scmp. Consultáu'l 3 de marzu de 2018.</ref> == Carrera deportiva == Nel [[Campeonatu Mundial de Natación de 1994]] celebráu en [[Roma]], ganó la medaya d'oru nos 400 metros estilos, con un tiempu de 4:39.14 segundos, per delantre de los nadadores d'Estaos Xuníos [[Allison Wagner]] (plata con 4:39.98 segundos) y [[Kristine Quance]] (bronce con 4:42.71 segundos). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} {{NF|1977||Guohong, Dai}} {{Tradubot|Dai Guohong}} [[Categoría:Nadadores de China]] be9i8cppmjp3mh6xi4nq60pstp048x6 0 150361 4493836 4466787 2026-05-18T07:54:11Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu. 4493836 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Esperteyu frugívoro de cabeza de martiellu | image = ZygaenocephalusLabrosusFord.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref=<ref name= iucn>{{IUCN |autor = Mickleburgh, S., Hutson, A. M., Bergmans, W. & Fahr, J. |id = 10734 |títulu = ''Hypsignathus monstrosus'' |añu = 2008 |consultáu = 3 de mayu de 2010 |versión = 2010.3 }}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | infraclassis = [[Placentalia]] | ordo = [[Chiroptera]] | subordo = [[Megachiroptera]] | familia = [[Pteropodidae]] | subfamilia = [[Pteropodinae]] | genus = '''''Hypsignathus''''' | genus_authority = [[Harrison Allen|Allen]], [[1861]] | species = '''''H. monstrosus''''' | binomial = ''Hypsignathus monstrosus'' | binomial_authority = Allen, 1861 | range_map = Hammer-headed Bat area.png | range_map_caption = Distribución del esperteyu frugívoro de cabeza de martiellu }} '''''Hypsignathus monstrosus''''' ye un [[Chiroptera|esperteyu]] [[Megachiroptera|megaquiróptero]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Pteropodidae]]. Ye la única [[especie (bioloxía)|especie]] de la so [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] y el mayor esperteyu d'[[África]].<ref name=Langevin-Barclay> {{cita web |autor= Langevin, Paul & Barclay, Robert M. R. |url=http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-357-01-0001.pdf |títulu=Mammalian Species Non. 357, ''Hypsignathus monstrosus''. |añu=1990 |fechaaccesu=5 de mayu de 2010}}</ref> == Morfoloxía == Presenta un marcáu [[dimorfismu sexual]], tantu en tamañu como en carauterístiques faciales.<ref name=ADW> {{cita web |autor=Boland, J. |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hypsignathus_monstrosus.html |títulu= Hypsignathus monstrosus (On-line), Animal Diversity Web. |añu=2003 |fechaaccesu= 4 de mayu de 2010}}</ref> El machu puede llegar a doblar el tamañu de la fema<ref name=Langevin-Barclay/> y tien el [[focicu]] gruesu en forma de martiellu, con enormes lábios colgantes, fruncíos alredor de la ñariz y un [[morru]] engurriáu con una barba partida y ensin pelo;<ref>{{cita llibru |apellíu=Walker |nome=Ernest P. |títulu=Mammals of the World |otros=vol I|fechaaccesu= 4 de mayu de 2010 |idioma=inglés |edición=primer |añu=1964 |editorial=Johns Hopkins Press |allugamientu=Baltimore |isbn=0-8018-1657-2 |páxines=}}</ref> la fema tien la cabeza similar a la d'un foín volador.<ref name=Langevin-Barclay/> La pelame ye marrón escuru con un collar de color blancu de costazu a costazu.<ref name=ADW/> Puede midir de 170 a 285 [[mm]] y pesar ente 218 y 450 [[gramos]].<ref>{{cita web|autor=|url=http://www.fieldmuseum.org/tanzania/species.asp?ID=141|títulu=Mammals of Tanzania, ''Hypsignathus monstrosus|añu=|fechaaccesu=4 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090317224050/http://www.fieldmuseum.org/tanzania/species.asp?ID=141|fechaarchivu=17 de marzu de 2009}}</ref> == Distribución y hábitat == L'área de distribución del esperteyu de cabeza de martiellu entiende dende [[Sierra Lleona]] hasta [[Kenia]] occidental, llegando pel sur a [[Angola]] y [[Zambia]], la so posible distribución n'[[Etiopía]] y [[Gambia]] ye dudosa.<ref>{{cita web |autor=Don Y. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) |url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=13800132 |títulu=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) |añu= 2005|fechaaccesu=5 de mayu de 2010 }}</ref> Atopar en diversos [[hábitat]]s, incluyendo [[manglar]]es, [[pluviselva|pluviselves]], selves pantanoses, [[palmera]]-yos, y más raramente na [[sabana]] húmeda.<ref name=iucn/> == Comportamientu == === Reproducción === La dómina de cría tien llugar mientres la estación húmeda, cuando los machos axúntense pela nueche en grupos ([[Lek (comportamientu animal)|lek]]) de 20 a 135 esperteyos,<ref name=Langevin-Barclay/> ya intenten atraer a les femes con fuertes vocalizaciones.<ref name=ADW/> Los machos tienen un par de sacos aéreos faríngeos enchibles, y una [[larinxe]] de gran tamañu qu'enllena la mayor parte del [[tórax]], emburriando escontra les bandes y escontra tras el [[corazón]] y los [[pulmones]].<ref name=Matthews>{{cita llibru |apellíu=Matthews |nome=L. Harrison |títulu=La Vida de los Mamíferos |fechaaccesu=8 de mayu de 2010 |idioma=castellanu |otros Tomu I |edición=primer |añu=1977 |editorial=Ediciones Destino |ubicación=Barcelona |isbn=84-233-0699-2 |páxines=99-100}}</ref> Ye unu de los [[Megachiroptera|megaquirópteros]] más ruidosos y la so voz ye como un continuu glayar y croar.<ref name=Matthews/> Les femes davezu paren una cría, escepcionalmente dos.<ref name=ADW/> Los machos algamen el maduror sexual a partir de los 18 meses y les femes a los 6, dambos sexos son difíciles d'estremar externamente hasta los 12 meses, cuando los machos desenvolvieron les sos carauterístiques faciales dimórficas.<ref name=Langevin-Barclay/> === Alimentación === La so dieta compónse fundamentalmente de [[figu|figos]] y otres [[fruta|frutes]].<ref name=iucn/> Sicasí, tamién se rexistró que prinda y aliméntase de normal d'[[ave]]s, incluyíes les doméstiques y de [[carnuezu]].<ref>{{cita publicación |autor=Van Deusen, H. M. |añu=1968 |títulu=Carnivorous habits of ''Hipsignathus monstrosus''. |revista= Journal of Mammalogy |volume=49 |páxines=335-336}}</ref> <ref>http://animaldiversity.org/accounts/Hypsignathus_monstrosus</ref> == Estáu de caltenimientu == Esta especie d'esperteyu ta amenazada llocalmente pola destrucción del so hábitat y pola caza pa consumu humanu.<ref name=iucn/> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} {{Wikispecies}} * {{Enllaz rotu|1=El probable reservorio del Ébola, Actualidá científica |2=https://ye.ird.fr/content/download/4378/86838/version/4/file/fas_316_ye.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20100725084832/http://www.bio.davidson.edu/people/vecase/Behavior/Spring2007/Hull/general.html The Hammer-headed Fruit Bat] (n'inglés) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4484494.stm Fruit bats may carry Ebola virus, en BBC News] (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20100202005248/http://univers-nature.com/inf/inf_actualite1.cgi?id=3748 Sur les traces du virus Ebola, avec les chauves-souris] (en francés) {{Tradubot|Hypsignathus monstrosus}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pteropodidae]] [[Categoría:Esperteyos d'África]] [[Categoría:Xéneros monotípicos de mamíferos]] [[Categoría:Animales descritos en 1861]] bhwbyqkao4xs2zrvbd3iisu2uz4n58z 0 150486 4493854 4488239 2026-05-18T09:30:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493854 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Iztapalapa''' (en [[nahuatl]]: {{Audiu-AFI|Itstapalapa.ogg|?}}) ye una de les 16 [[Demarcaciones territoriales de la Ciudá de Méxicu|demarcaciones territoriales]] de la [[Ciudá de Méxicu]]. Tien una superficie daqué mayor a 116 km² y alcuéntrase nel oriente de la capital mexicana, ocupando la porción sur del vasu del [[llagu de Texcoco]]. Nel censu de población y vivienda realizáu pol [[INEGI]] nel añu 2010 rexistró una población de 1&nbsp;815&nbsp;786 habitantes,<ref name = "INEGI">{{cita web |autor=[[INEGI]] |títulu=Méxicu en cifres - Iztapalapa |url=http://www2.inegi.org.mx/sistemes/mapatematicomexicocifras3d/default.aspx?y=9&mun=7&sec=M&ind=1002000001&ani=2010&src=0&i= |fechaaccesu=3 de mayu de 2012 }}</ref> con esto ye la demarcación más poblada de tol país. El nome d'esta delegación deber a l'antigua ciudá de Iztapallapan, que significa “sobre la lloza na agua”, fundada polos [[culhua|culhues]] ente la falda norte del [[cuetu de la Estrella]] y la ribera del llagu de Texcoco. La evidencia más antigua que se conoz de la presencia humana en Iztapalapa ye'l llamáu Home d'[[Aztahuacán]], al que se-y atribúi una antigüedá de 9000 años. A lo llargo de la historia precolombina, el territoriu iztapalapense conoció'l desenvolvimientu de diverses comunidaes sedentaries dedicaes a l'agricultura. Mientres el periodu Clásicu mesoamericanu (ss. III-VII d. C.), establecióse un pueblu de cultura teotihuacana nel norte del cuetu de la Estrella. [[Culhuacán]], población fundada nel [[sieglu VII]], recibió una parte de la diáspora qu'empecipió col cayente de [[Teotihuacan]]. Mientres los siguientes sieglos, Culhuacán foi unu de los más importantes [[altépetl]] nel valle de Méxicu, tuvo un papel bien destacáu nel desenvolvimientu de la [[cultura tolteca]] y la so casa gobernante dio a [[Méxicu-Tenochtitlan]] el so primer [[tlatoani]]. Na dómina de la [[Conquista de Méxicu|Conquista]], Iztapallapan yera gobernada por [[Cuitláhuac]], hermanu de [[Moctezuma Xocoyotzin]]. A la muerte d'ésti, Cuitláhuac asumió'l mandu de los mexicas y llogró ganar a los españoles na [[Nueche Murnia]]. Dempués de la derrota de Méxicu-Tenochtitlan, l'antigua Iztapalapa foi destruyida. Cola independencia de Méxicu, Iztapalapa vieno ser una de les municipalidaes del estáu de Méxicu hasta la creación del Distritu Federal en 1824. En comparanza col restu de Ciudá de Méxicu, Iztapalapa presenta indicadores socioeconómicos menos favorables. Magar alluga a la quinta parte de los capitalinos, la so participación na economía ye enforma menor. El sector de los servicios constitúi'l componente más importante del so PIB, y un númberu importante de los sos habitantes tienen de treslladase fora de la demarcación pa consiguir trabayu. La infraestructura y los servicios urbanos atópense menos desenvueltos o son deficientes, particularmente nel casu de la distribución de l'[[agua potable]], unu de los retos más importantes pa los gobiernos llocales. En términos xenerales, la delegación tien un desenvolvimientu humanu alto, pero hai munchos contrastes nel so interior. La marxinación de los vecinderos na zona poniente ye enforma menor en comparanza coles colonies populares de la [[sierra de Santa Catarina]]. Como otres demarcaciones perifériques de la capital mexicana, Iztapalapa recibió les foles inmigratorias provenientes del restu del país, incluyendo'l centru de Ciudá de Méxicu. Esta situación acentuar na década de 1960 cola puxanza económica del país y na década de 1980 dempués del terremotu de 1985. Los recién llegaos establecer en tierres que se dedicaren al cultivu hasta entós, incluyendo les [[chinampa|chinampes]] de los sos pueblos orixinarios. Nos nuevos barrios populares asocedió un importante fenómenu d'organización civil, bien notable nel casu de les colonies de la sierra de Santa Catarina y el sur de San Llorienzo Tezonco. El nome de la delegación deber a la so cabecera. Iztapalapa ye un topónimu d'orixe [[náhuatl]]. Deriva de les pallabres ''iztapal-li'' 'adoquín, piedra llabrada', ''ā-tl'' 'agua', y ''-pa(n)'' 'sobre'. Poro, traduzse como 'Empedriáu sobre l'agua'. Montemayor y collaboradores cunten que el topónimu puede traducise como 'Llugar onde les agües traviésense', a partir de los vocablos ''ixtlápal'' 'trevesáu', ''ā-tl'' 'agua' y ''-pan'' 'llocativu'.<ref>Montemayor (coord.), 2009: 208.</ref> Esto debe a qu'esta demarcación xunto con otros espacios redoma, tuvo los sos asentamientos en parte firme y n'agua por aciu ''{{lang|es|chinampas}}''.<ref>{{cita web |url= http://www.elclima.com.mx/iztapalapa.htm |títulu= Historia y Fundación de Iztapalapa |fechaaccesu=9 d'abril de 2011}}</ref> L'emblema de la delegación Iztapalapa ye'l glifo qu'apaez en dellos manuscritos de los primeros años dempués de la [[conquista de Méxicu]], ellaboraos por indíxenes nahuas. Esti glifo y les sos variaciones representen una piedra arrodiada per agua. En delles versiones la llosa convertir nel glifo nahua ''tépetl'', que la so punta ta curvada escontra baxo y del cual esquita agua. Mientres la segunda metá de la década de 1980, l'emblema del gobiernu delegacional foi sustituyíu pola imaxe de [[Cuitláhuac]], antiguu señor de Iztapallapan que dirixó a los mexicas nel so [[Nueche Murnia|enfrentamientu contra los españoles]] el [[30 de xunu]] de [[1520]] y depués foi investido como tlatoani de [[Méxicu-Tenochtitlan]]. A partir de 1988, nuevamente emplegóse'l glifo ''Itztapallapan''. == Xeografía == === Llendes === Iztapalapa alcontrar al oriente de la [[Ciudá de Méxicu]]. Con una superficie de 117.5 km², ocupa'l cuartu llugar ente les demarcaciones capitalines pola so estensión. Llinda al norte con [[Iztacalco]], al poniente con [[Benito Juárez (Ciudá de Méxicu)|Benito Juárez]] y [[Coyoacán]]; al sur con [[Xochimilco]] y [[Tláhuac]]; al oriente colos conceyos [[mexiquense]]s de [[La Paz (estáu de Méxicu)|La Paz]] y [[Valle de Chalco Solidaridá]], y al nordeste con [[Nezahualcóyotl (estáu de Méxicu)|Nezahualcóyotl]], tamién nel estáu de Méxicu. Los llenderos del términu de Iztapalapa atópense definíos pola Llei Orgánica de l'Alministración Pública del Distritu Federal, onde se describe la siguiente poligonal: {{cita|Del centru de la mojonera Tepozán, que define unu de los vértices de la llinia estremera ente la Ciudá de Méxicu y l'estáu de Méxicu, dirixir al suroeste pela exa de la cai José Carranza hasta la so interseición cola exa de la carretera federal a [[Puebla de Zaragoza|Puebla]] d'onde sigue pela exa del trébole de distribución que sirve de torna escontra l'Autopista Méxicu-Puebla hasta intersectar (sic) la exa de l'autopista Méxicu-Puebla, por que'l so exa dirixir escontra'l sureste hasta la mojonera denominada Diablotitla; d'onde se dirixe escontra'l poniente en llinia recta ensin accidente definíu hasta'l visu del [[volcán Guadalupe|cuetu de Santa Catarina]]; d'esti puntu prosigue escontra'l suroeste en llinia recta hasta atopar la esquina nordés del panteón de San Llorienzo Tezonco; sigue escontra'l suroeste pela exa de callar Providencia del pueblu de [[San Llorienzo Tezonco]] hasta la exa de la [[Avenida Tláhuac|calzada Tulyehualco]] d'onde toma aldu al noroeste, hasta atopar la exa del camín a Alteriar, por onde sigue en toles sos inflexones al suroeste y sureste, hasta llegar al centru de la mojonera Alteriar, alcontrada na esquina empobine de la ex[[facienda de San Nicolás Tolentino]]; prosigue pela exa de la cai Piraña, aldu al suroeste, hasta la exa de la [[canal de Chalco|canal Nacional a Chalco]], pol cual sigue escontra'l noroeste hasta la so interseición cola exa de la [[canal Nacional]]; prosigue por esti postreru na mesma direición siguiendo toles sos inflexones, hasta la so interseición cola exa de la [[calzada de la Viga]], por onde s'emponer aldu al norte pa llegar a la so interseición cola [[calzada Ermita-Iztapalapa]]; sigue escontra'l poniente pela exa d'ésta calzada, hasta atopar la exa de l'avenida [[Ríu Churubusco]] y sobre ésti va escontra'l suroeste y dempués escontra'l poniente hasta la interseición cola exa de l'avenida Presidente Plutarco Elìas Calles, pol que sigue al norte hasta'l so encruz con callar Playa Pie de la Cuesta; sobre que'l so exa dirixir al oriente hasta la exa de la calzada de la Viga, por onde sigue al norte, llega a la exa de la calzada Apatlaco y sigue con aldu al oriente pela exa d'esta postrera, hasta llegar a la exa del calce del ríu Churubusco, sobre'l cual diríxese al nordeste, hasta atopar la exa de la cai Río Mariellu; sigue con aldu empobine pela exa de la cai mecionada, hasta la exa de la cai Empobine 217, pol que va escontra'l norte hasta la exa de l'avenida Ferrocarril de Ríu Fríu; sigue la exa d'esta avenida con aldu sureste hasta la exa de la cai [[Canal del Tezontle]], pol que sigue al oriente hasta la exa de l'avenida Canal de San Juan, sobre'l cual empónse escontra'l nordés, crucia la [[calzada Ignacio Zaragoza]] y sigue pela cai 7 na mesma direición hasta llegar al centru de la mojonera Pantitlán; del centru d'ésta, sigue al sureste pela avenida Texcoco, llende de la Ciudá de Méxicu col estáu de Méxicu, pasando pel centru de la mojonera denominada Transaición, hasta llegar al de la mojonera Tepozán, puntu de partida.<ref>Artículu 9 de la Llei Orgánica de l'Alministración Pública del Distritu Federal.</ref>}} === Relieve === [[Ficheru:Iztapalapa desde el cerro de la Estrella.jpg|derecha|miniatura|300px|Vista de la sierra de Santa Catarina dende'l cuetu de la Estrella. De derecha a izquierda reparen los volcanes Yuhualixqui, Xaltepec, Tetecón, Tecuauhtzin y Guadalupe.]] La mayor parte de la superficie de Iztapalapa ye plana y correspuende a les llanures llacustres de los [[llagos de Texcoco]], qu'ocupa la metá norte de la delegación; y de [[Xochimilco]], que correspuende a la parte sur. L'[[altitú]] media ye de 2240 metros sobre'l nivel del mar (msnm). El centru del territoriu correspuende a lo que foi la península de Iztapalapa, un entrante de tierra constituyida poles principales eminencies orográfiques del territoriu y la llanura aluvial. El [[cuetu de la Estrella]] ye unu de los finxos más representativos de Iztapalapa por motivos históricos y culturales.<ref>Broda, 1991.</ref> Atopar nel centru occidente del términu delegacional, al sur de los Ocho Barrios de Iztapalapa. El cuetu de la Estrella llamáu Huizachtécatl na dómina prehispánica— ye un [[volcán n'escudu|volcán de tipu ḥawaianu]], yá estinguíu, qu'algama un altor de 2460 msnm. Ta constituyíu principalmente por [[andesita]] y tien numberoses cueves.<ref name="Inegi_1">Inegi, 2005: 1.3.</ref> Al oriente del cuetu de la Estrella ta la [[sierra de Santa Catarina]]. Esta cadena ye un conxuntu de estratovolcanes apagaos, más nuevos que'l Huizachtécatl, que la so altitú crez escontra l'oriente. Formen parte d'ella'l [[cuetu Yuhualixqui]], Tezonchichila o de les Mines (2420&nbsp;msnm); el [[volcán Xaltepec]] (2500&nbsp;msnm); el cuetu Tetecón (2480&nbsp;msnm); el [[volcán Tecuauhtzin]] o San Nicolás (2640&nbsp;msnm); el [[volcán Guadalupe]], Santa Catarina o del Borrego (2820&nbsp;msnm) —el cume d'esti volcán ye'l puntu más altu de Iztapalapa—; y el [[volcán La Caldera]], que s'atopa nel territoriu d'[[Ixtapaluca]] (estáu de Méxicu). La sierra de Santa Catarina constitúi la llende ente Iztapalapa y [[Tláhuac]], el so vecín del sur.<ref name="Inegi_1"/> Nel noroeste del territoriu atopa'l [[cuetu Peñón del Marqués]] o Peñón Viejo, que yera una isla dientro del llagu de Texcoco. Esta eminencia algama una altitú de 2400 msnm.<ref name="Inegi_1"/> Poles sos carauterístiques físiques, el Peñón del Marqués ye una amenaza pa la seguridá de los habitantes de la redoma, pos con frecuencia les agües causen ádenes de folla y roques.<ref>Aguilar Pérez ''et al.'', 2006.</ref> === Fisiografía y xeoloxía === {| width="300" {{tablaguapa}} style="float:right; margin: 0 .46em 1em 1.5em; font-size:90%" !colspan=3 style="background:#CFCFCF;" | Unidaes litolóxiques de Iztapalapa |- ! [[yera xeolóxica|Periodu]] ! Unidá litolóxica !%<ref>Valor relativu de la unidá litolóxica na superficie de Iztapalapa, en porcentaxe.</ref> |- | rowspan=5| Cuaternariu | Suelu aluvial | align=right | 9,79 |- | Suelu llacustre | align=right | 59,35 |- | Basaltu | align=right | 1,24 |- | Fienda volcánica básica | align=right | 23,67 |- | Toba básica | align=right | 0,39 |- | Terciariu cimeru | Toba básica | align=right | 5,56 |- ! colspan=3 | <small>{{Versalita|Fonte}}: Inegi, 2008: 1.5.</small> |} El territoriu de Iztapalapa atopar na subprovincia Llagos y Volcanes del Anáhuac, na provincia fisiográfica del [[Exa Neovolcánico]]. Ta formáu por trés sistemes de topoformas de llanura llacustre, que cubren casi'l 96%, ente que'l restu correspuende a un sistema de lomerío de basaltu allugáu sobre'l volcán Guadalupe.<ref>Inegi, 2008: 1.4.</ref> Xeolóxicamente, la mayor parte de la so superficie correspuende a unidaes litolóxiques qu'apaecieron nel periodu [[Cuaternariu]]. Na sierra de Santa Catarina, la unidá litolóxica predominante ye la [[Fienda (xeoloxía)|fienda volcánica]] básica, que representa más del 23% de la superficie de la delegación. Nes faldes de los volcanes Tecuauhtzin y Guadalupe atópase'l [[basaltu]], correspondiente a pocu más de 1% del territoriu. Nel casu del Peñón Viejo, tamién predomina la fienda volcánica. El cuetu de la Estrella presenta una configuración más complexa, que combina la fienda volcánica del Cuaternariu con una zona [[toba]] básica del [[periodu Terciariu]] de mayor antigüedá; dicha rexón correspuende apenes al 5.56% del términu iztapalapense.<ref name="Inegi_2">Inegi, 2008: 1.5.</ref> El suelu llacustre del Cuaternariu ye la unidá litolóxica predominante en Iztapalapa. Correspuende a casi'l 60% de la delegación, y atópase na metá norte y la llanura que s'atopa ente'l cuetu de la Estrella y la sierra de Santa Catarina. El [[ábanu|suelu aluvial]] atópase en redol al cuetu de la Estrella y nel [[piedemonte]] de los volcanes Yuhualixqui y Xaltepec, ocupando casi 10% del términu iztapalapense.<ref name="Inegi_2"/> Los [[acuíferu|acuíferos]] volcánicos de Iztapalapa fueron intensamente esplotaos p'abastecer d'agua a los habitantes del valle de Méxicu. Esto xeneró un gran númberu de quebres nel so territoriu. Los problemes derivaos del fundimientu diferencial de la superficie yeren yá visibles dende la [[años 1980|década de 1980]], colos desplazamientos de tierra nel Peñón Viejo y el [[acuitardo]] que lo arrodia. Ente 1960 y 1998, dellos puntos del acuíferu Peñón Viejo esbarrumbar hasta seis y ocho metros. La superficie ta quebrada tantu nel acuíferu volcánicu como nel acuitardo llacustre.<ref>Aguilar Pérez, ''et al.'', 2006: 259.</ref> En 2007 les agües amollecieron el suelu de [[San Llorienzo Tezonco]], na falda de la sierra de Santa Catarina, provocando un resquiebru de 15 metros de fondura na zona urbana que causó la muerte d'una persona.<ref>Alcaraz, Yetlanezi (2007). [http://www.eluniversal.com.mx/ciudá/85276.html «Apeligren por resquiebros 60 mil en Iztapalapa»]. ''L'Universal'', 9 de xunetu de 2007. Consultáu'l 22 d'avientu de 2011.</ref> A partir d'esi momentu empezar a abrir nuevos resquiebros n'otres partes del sureste de la populosa demarcación, poniendo en riesgu a miles de persones que viven en zones siniestradas Esta situación impactó direutamente na calidá de vida de los habitantes d'ésta zona empobine. por cuenta de ello repara un incipiente [[éxodu]] escontra zones fora de la demarcación que presenten menor riesgu. Escueles, mercaos, viviendes , unidaes habitacionales, inclusive víes de comunicación importantes fueron gravemente estropiaos nes sos estructures. Una d'elles por casu; la calzada I. Zaragoza que constitúi unu de los principales accesos al [[Distritu Federal]], amuesa un severu [[Carga de fundimientu|fundimientu diferencial]], lo cual trai un peligru latente pa los miles persones qu'a diariu faen usu de los medios de tresporte que circulen por ésta vía. === Hidrografía === [[Ficheru:Canal Nacional.JPG|derecha|miniatura|300px|Vista de la [[canal Nacional]] al altor de la ponte del Toru en [[San Andrés Tomatlán]]. Ye la última muerte visible del ambiente llacustre de Iztapalapa.]] Iztapalapa atópase dafechu dientro de la [[rexón hidrolóxica]] del [[ríu Pánuco]]. Forma parte de la subcuenca de [[llagu de Texcoco|Texcoco]]-[[llagu de Zumpango|Zumpango]], que foi xunida artificialmente nel sieglu XVII a la cuenca del [[ríu Moctezuma]] al traviés d'una canal que tenía como propósitu desaguar el [[valle de Anáhuac]] nel [[ríu Tula]], pa evitar los frecuentes hinchentes qu'afectaben a la Ciudá de Méxicu. Les obres del desaguadoriu de los llagos siguieron dende la dómina colonial hasta l'actualidá, ensin algamar el propósitu de poner fin a los hinchentes na megalópolis del valle de Méxicu.<ref>Espinosa Castillo, 2008.</ref> La metá norte de Iztapalapa correspuende a lo que foi'l sur del [[llagu de Texcoco]]. Ye una llanura dafechu seca, d'un gran salín. Al sur de la península de Iztapalapa atopábase'l [[llagu de Xochimilco]], del que namái se caltienen delles canales ente les [[chinampa|chinampes]] de los pueblos xochimilquenses y tlahuaquenses, según les canales [[canal de Chalco|de Chalco]] y [[canal Nacional|Nacional]] que constitúin la llende sudoccidental de Iztapalapa.<ref>Inegi, 2008. 1.7.</ref> Como otros pueblos de la ribera de los llagos, los iztapalapenses tamién cuntaben con chinampería, pero estes zones perdiéronse cuando la [[canal de La Viga]] foi cegáu y el [[ríu Churubusco]] se entubó pa construyir sobre'l so calce'l [[Circuitu Interior]]. Pola Delegación traviesa'l ríu Churubusco que al xunise col [[ríu de la Piedá]] (dambos anguaño entubados), formen el [[ríu Xuníu]]. Tamién la crucia la [[Canal Nacional]], anguaño una parte descubierta y otra convertida en Calzada La Viga. === Clima === Según la ''Carta de Climes'' del [[Inegi]], el 82,42% de Iztapalapa tien [[clima templáu subhúmedo]], con agües pel branu. El restu del territoriu presenta un [[clima semiseco templáu]].<ref>Inegi, 2008: 1.6.</ref> La temperatura añal permediu (calculada con base nuna observación de 30 años) ye de 16,6&nbsp;°C,<ref>Inegi, 2008: 1.6.2.</ref> siendo más templada nel mes de xunu, cuando algama los 19&nbsp;°C, y la más baxa en xineru, con 13,1&nbsp;°C.<ref>Inegi, 2008: 1.6.2.1.</ref> La precipitación añal permediu ye de 616,8&nbsp;mm, con una mayor pluviosidá mientres los meses del branu.<ref>Inegi, 2008: 1.6.3.</ref> {{Clima |llugar = la estación meteorolóxica Morelos 77<br />{{coord|19|22|00|N|99|05|00|W}} <!--Les temperatures máximes rexistraes son opcionales--> <!--Temperatures máximes (°C)--> <!--Temperatures máximes rexistraes (°C)--> |xin_max = 23.6 |xin_max_reg = |feb_max = 25.2 |feb_max_reg = |mar_max = 27.0 |mar_max_reg = |abr_max = 28.4 |abr_max_reg = |may_max = 26.8 |may_max_reg = |xun_max = 26.1 |xun_max_reg = |xnt_max = 23.3 |xnt_max_reg = |ago_max = 24.1 |ago_max_reg = |set_max = 23.5 |set_max_reg = |och_max = 24.3 |och_max_reg = |pay_max = 23.6 |pay_max_reg = |avi_max = 22.7 |avi_max_reg = |añal_max = 24.9 |añal_max_reg = <!--Les temperatures mínimes rexistraes son opcionales--> <!--Temperatures mínimes (°C)--> <!--Temperatures mínimes rexistraes (°C)--> |xin_min = 3.9 |xin_min_reg = |feb_min = 5.4 |feb_min_reg = |mar_min = 7.2 |mar_min_reg = |abr_min = 9.3 |abr_min_reg = |may_min = 11.4 |may_min_reg = |xun_min = 12.2 |xun_min_reg = |xnt_min = 12.4 |xnt_min_reg = |ago_min = 12.0 |ago_min_reg = |set_min = 12.0 |set_min_reg = |och_min = 9.8 |och_min_reg = |pay_min = 7.2 |pay_min_reg = |avi_min = 5.9 |avi_min_reg = |añal_min = 9.1 |añal_min_reg = <!--Temperatura diario permediu (°C)--> |xin_prom = 13.8 |feb_prom = 15.1 |mar_prom = 16.9 |abr_prom = 18.6 |may_prom = 19.1 |xun_prom = 19.1 |xnt_prom = 17.8 |ago_prom = 18.1 |set_prom = 17.1 |och_prom = 17.1 |pay_prom = 15.4 |avi_prom = 14.3 |añal_prom = 16.9 <!--Precipitación total (mm)--> |xin_precip = 7.6 |feb_precip = 6.6 |mar_precip = 8.2 |abr_precip = 21.0 |may_precip = 53.0 |xun_precip = 112.7 |xnt_precip = 124.7 |ago_precip = 107.3 |set_precip = 95.8 |och_precip = 53.7 |pay_precip = 18.2 |avi_precip = 10.6 |añal_precip = <!--Opcional, si nun s'especifica, fai'l cálculu automáticamente colos datos de los 12 meses --> <!--Díes de Precipitación --> |o_precip_díes = 1 |xin_precip_díes = 1.5 |feb_precip_díes = 1.9 |mar_precip_díes = 2.5 |abr_precip_díes = 5.4 |may_precip_díes = 9.7 |xun_precip_díes = 14.0 |xnt_precip_díes = 17.8 |ago_precip_díes = 16.2 |set_precip_díes = 13.3 |och_precip_díes = 7.2 |pay_precip_díes = 3.2 |avi_precip_díes = 1.6 |añal_precip_díes = |fonte= ''SMN, 2011''. }} === Bioma === Los [[ecosistema|ecosistemes]] nativos del valle de Méxicu sumieron cola espansión de la zona urbana de la ciudá de Méxicu (qu'anguaño ocupa más del 90% del territoriu de Iztapalapa). Los cumes del cuetu de la Estrella y la Sierra de Santa Catarina namái fueron declaraos árees de caltenimientu cuando'l so deterioru yera bien evidente. Dambes reserves ecolóxiques fueron reforestadas con árboles non nativos de la zona, como [[ocalitu|ocalitos]] o casuarinas. Estes especies arbóreas fueron emplegaes tamién na arborización de los escasos espacios verdes con que cunta la delegación, en deméritu d'otres clases d'árboles que teníen más enraigono na rexón, como'l [[Pinus|pinu]] y el [[pirul]] --esti postreru, introducíu polos españoles nel sieglu XVI. La fauna orixinal sumió por completu, salvu en delles zones del cuetu de la Estrella, onde entá ye posible atopar delles especies d'esperteyos, royedores y culiebres; sicasí de les qu'entá subsisten son los colibríes (''huitzitzilin'' que significa 'escayu' en náhuatl, por cuenta de la forma apuntiada del so picu y la forma del so cuerpu), o tamién llamaos chupamirtos, de les 500 especies que viven nel continente americanu 50 pertenecen a Méxicu y cuatro distintos habiten na demarcación de Iztapalapa. <center> {| class=wikitable |- ! colspan=4 | Elevaciones de Iztapalapa |- ! Nome !Altitú <small>(msnm)</small> ! Coordenaes ! Mapa físicu de la delegación Iztapalapa |- | [[Volcán Guadalupe]] | align=center | 2820 | align=center | {{coord|19|20|00|N|99|00|00|W|type:mountain}} | rowspan=7 align=center |[[Ficheru:Mapa físico de Iztapalapa.svg|400px]] |- | Volcán Tecuauhtzin | align=center | 2640 | align=center | {{coord|19|19|00|N|99|01|00|W|type:mountain}} |- | [[Volcán Xaltepec]] | align=center | 2500 | align=center | {{coord|19|19|00|N|99|02|00|W|type:mountain}} |- | Cuetu Tetecón | align=center | 2470 | align=center | {{coord|19|19|00|N|99|01|00|W|type:mountain}} |- | [[Cuetu de la Estrella]] | align=center | 2460 | align=center | {{coord|19|21|00|N|99|05|00|W|type:mountain}} |- | Volcán Yuhualixqui | align=center | 2420 | align=center | {{coord|19|19|00|N|99|03|00|W|type:mountain}} |- | Cuetu Peñón del Marqués | align=center | 2400 | align=center | {{coord|19|23|00|N|99|02|00|W|type:mountain}} |- ! colspan=4 | <small>{{Versalita|Fonte}}: Inegi (2008). ''Iztapalapa. Cuadiernu estadísticu delegacional''.</small> |} </center> == Historia == === Dómina prehispánica === La hestoria de les sociedaes humanes en Iztapalapa remóntase dellos miles d'años nel pasáu. La posición del territoriu ente los llagos del [[valle de Méxicu]] tuvo d'atraer a los grupos humanos que vivíen na rexón, subsistiendo a base del forrajeo, la cacería y la esplotación de los bienes llacustres. La presencia humana de mayor antigüedá que s'hai documentáu nel territoriu de Iztapalapa correspuenden a una pareya que los sos restos atopar en [[Santa María Aztahuacan]] en [[1953]]. Los restos fueron estudiaos pola [[Facultá d'Estudios Cimeros Zaragoza]] de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]] y pol [[Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria]], y atribúyese-yos una antigüedá de ±9000 años antes del presente.<ref>Heizer, 1959; Ugalde Morales y Pómpara Padilla, 2009.</ref> Pasaron dellos milenios primero que se desenvolviera l'[[agricultura en Mesoamérica]], fechu que dexó la [[Sedentarismu (prehistoria)|sedentarización]] al entamu del Preclásicu Tempranu (ss. XXV-XV e.C.). Hai evidencia de que l'actual territoriu de Iztapalapa foi ocupada por delles aldegues agrícoles a lo llargo de los trenta sieglos d'historia mesoamericana. Afayáronse materiales arqueolóxicos na redoma de les comunidaes más antigües de la delegación y n'otros sitios que, como [[San Miguel Teotongo]], fueron repoblaos de resultes de la urbanización del valle de Méxicu. No xeneral, los xacimientos arqueolóxicos de Iztapalapa nun fueron estudiaos exhaustivamente, anque se dispón d'amplia información sobre'l cuetu de la Estrella, Culhuacán y Iztapalapa. Dalgunos de los códices qu'inclúin noticies de Iztapalapa son el Códiz Ramírez, onde se rellata la fuxida de los mexicas de Culhuacán, yá que ende permanecieren como esclavos, asitiándose primeru en Iztapalapa y depués en Mexicaltzingo. Autores como Charles Y. Dibble y Fray Diego Durán coinciden col códiz Ramírez en que Iztapalapa sirvió d'establecimientu nel so pasu escontra Mexicaltzingo. ==== Cuetu de la Estrella ==== {{AP|Cuetu de la Estrella}} [[Ficheru:Vista Cerro de la estrella.jpg |miniatura]] Pol so allugamientu ente los llagos de Xochimilco y Texcoco, el [[cuetu de la Estrella]] o Huizachtécatl foi l'asentamientu de delles aldegues na dómina precolombina. Cuntó con presencia humana dende'l [[Periodu Preclásicu mesoamericanu|Preclásicu mediu]] (''circa'' ss. XV-IV e.C.), cuando [[Cuicuilco]] foi'l principal centru del Anáhuac. Dellos restos de cerámica atopaos nel Huizachtécatl establecen, sicasí, una rellación ente los habitantes del cuetu coles aldegues del norte del llagu de Texcoco, como [[Ticomán]] y [[Zacatenco]]. A estos primeros pobladores atribúyense los petroglifos de Cuetu Chiquito.<ref>INAH, 2011.</ref> Mientres el [[periodu Clásicu mesoamericanu|Clásicu]] (''circa'' ss. II-VII d. C.), na fastera norte del cuetu estableció una colonia teotihuacana, de la cual queden los cimientos de delles construcciones decoraes con pintura mural y diversos oxetos que'l so estilu ye similar al de los que yeren d'usu cotidianu en [[Teotihuacan]]. Esta zona ye conocida como Pueblu Teotihuacano, y atópase bien deteriorada pola meyora de la urbanización na so redolada. La dispersión poblacional asociada al colapsu de Teotihuacan —asocedíu alredor del [[sieglu VII]]— foi un factor que favoreció la fundación de Culhuacán na punta occidental de la península de Iztapalapa. Nel [[periodu Posclásico mesoamericanu|Posclásico tardíu]] (s. XIV-1521), nel cume del Huizachtécatl atopábase un adoratorio mexica de suma importancia pa los nahuas precolombinos, pos ende realizábase'l [[ritual del Fueu Nuevo]]. Esti ritual realizaba cada 52 años, en conmemoración del zarru del ''[[xiuhmolpilli]]'' (en [[náhuatl]], 'atadura d'años'). Los antiguos [[mexica|mexiques]] creíen que si [[Yohualtecuhtli]] ([[Aldebarán]]) nun pasaba'l [[cenit]] na fecha final del ciclu, concluyiría la era del [[Quintu Sol]] y el mundu sería destruyíu. Namái en dos causes realizóse esta ceremonia nel Huizachtécatl, la primer ocasión foi nel añu 2 caña, [[1455]]; y la segunda nel añu 2 caña, [[1507]].<ref>Tena, 2010.</ref> La tercer ceremonia nun llegó a realizase porque los mexicas yá se topaben sol dominiu español en 1559. Nel Cuetu de la Estrella (denomináu Citlaltépetl o Huizache) allugada nel so visu, atopar en ruines: La Pirámide -Teocalli -observatoriu- ceremonial del FUEU NUEVO onde cada 52 años anovaba'l ciclu Nahoa. Había la creencia de que'l fin del mundu tendría llugar al expirar unu d'esos periodos y el signu yera: que nun se podría producir fueu. L'últimu día del ciclu, apoderar de tolos habitantes una horrible medrana; vasíes y toles sos pertenencies, inclusive ídolos, yeren destruyíes. En nenguna casa podía quedar una chispa de fueu. Cuando'l sol poníase, los sacerdotes vistíos como dioses a pasu lentu dirixir a Iztapalapa. Si a la media nueche La Lluz nun llegaba a rellumar nel cume del Cuetu de la Estrella, baxaríen los trasgos llamaos tzitzimimes a taramiar a la humanidá. Un home yera sacrificáu y refundiáu al fueu; con aquel fueu los ministros encendíen les tees o antorches que los sacerdotes daben a los corredores, los que de la mesma, llevar al templu de Huitzilopochtli, p'asitiales en candeleros de folla con muncho copal; los sacerdotes tomaben el fueu pa los templos y habitantes de la ciudá. Dempués d'encendíu'l Fueu Nuevo, en cada casa anovaba tou: ropa, petates y menesteres de la casa. L'allegría yera incontenible. Ye impresionante como aquellos indios cerbunos, obstinados ya incapaces d'abandonar les sos idees, fueron dondes a la voz de los misioneros; entendiendo que nun yera un dogma'l sangrientu ritual del Fueu Nuevo, adulces al traviés del tiempu, sintieron fondamente al Cristu que se -yos inculcó, siendo precisamente Iztapalapa el llugar onde adoptaron representar la so pasión. Una ceremonia que reflexa'l respetu y obediencia que tenía l'indiu a los sos dioses. ==== Colhuacan ==== {{AP|Culhuacan}} Colhuacan foi fundáu nel occidente del cuetu de la Estrella nel añu [[670]] de la era cristiana acordies cola crónica de [[Chimalpahin|Chimalpahin Cuauhtlehuanitzin]].<ref>Chimalpahin Cuauhtlehuanitzin, 1991.</ref> El rescate de los materiales arqueolóxicos atopaos mientres la restauración del [[exconvento de Culhuacán|exconvento]] en 1958 y les escavaciones realizaes por [[Josefina Oliva]] y [[Eduardo Noguera]] dexaron comprobar arqueológicamente la versión de Chimalpahin.<ref>Séjourné, 1991.</ref> La presencia de cerámica teotihuacana y [[cerámica azteca|Azteca I]] nel llugar oldeen col rellatu d'[[Fernando de Alva Ixtlilxóchitl|Ixtlilxóchitl]], pa quien Colhuacan foi la primer capital y orixe de los [[cultura tolteca|tolteques]]. En realidá, cuando los chichimecas llegaron a Colhuacan procedentes del norte de [[Mesoamérica]] (''circa''. s. VIII), esta yá yera unu de los asentamientos más importantes na cuenca de Méxicu. Dellos grupos de colhuas acompañaron a los chichimecas na fundación de [[Tollan-Xicocotitlan]] nel [[valle del Mezquital]] alredor del [[sieglu X]] de la era cristiana. La ''[[Historia tolteca-chichimeca]]'' de Ixtlilxóchitl diz que Míxcoatl, xefe de los chichimecas, tomó por esposa a una noble colhua —llamada Chimalman en delles fontes históriques— y de esi matrimoniu nació [[Topiltzin]], el Quetzalcóatl históricu y el más notable de los gobernantes de Tollan. Dellos autores como Chimalpahin y [[Nigel Davies|Davies]] cunten que Colhuacan formó parte de la triple alianza na que taba sofitáu'l poder tolteca nel centru de Méxicu ente los sieglos X y XII. Los otros miembros de l'alianza yeren Tollan-Xicocotitlan y [[Otumba|Otompan]], poblada por [[Pueblu otomí|otomí]]es.<ref>Chimalpahin, 1991; Davies, 1977.</ref> A la cayida de Tollan, grupos tolteques volvieron al valle de Méxicu y asitiáronse en Colhuacan, onde establecieron un señoríu que anduvo a la tema con [[Azcapotzalco]] nel interregno del poder tolteca y el poder mexica. Na etapa final de la pelegrinación que concluyó na fundación de Tenochtitlan, los [[mexica|mexiques]] asitiar por un tiempu en tierres de Colhuacan, de quien fueron súbditos por un periodu d'aproximao venti años na primer metá del [[sieglu XV]].<ref>Gibson, 1991: 14.</ref> Por conflictos col señor de los colhuas, Coxcox —que la so fía, acordies coles fontes coloniales, foi casada por un xefe de los recién llegaos y depués sacrificada n'honor de [[Xipe Tótec]]— tuvieron qu'abandonar la zona. El cayente de Colhuacan ta rellacionáu col creciente poder de los [[tepaneca|tepaneques]] d'[[Azcapotzalco]], que finalmente s'impunxeron na cuenca de Méxicu esvalixando a los [[Pueblu otomí|otomí]]es y a los colhuas. Dalgunos d'ellos migraron a los dominios tepanecas como [[Cuautitlán (estáu de Méxicu)|Cuautitlán]], o a comunidaes [[acolhua|acolhues]] como [[Huexotla]]. A pesar de la rivalidá ente colhuas y mexicas, éstos tomaron un gobernante de la nobleza de Colhuacan, que foi [[Acamapichtli]]. D'esta manera, legitimaron la so constitución como [[altépetl]] independiente por aciu el prestíu de la rellación ente Colhuacan, los tolteques y el mitu de [[Quetzalcóatl]]. Colhuacan foi conquistada en [[1428]].<ref>Gibson, 1991: 15.</ref> ==== Iztapallapan ==== [[Ficheru:Cuitlahuac.jpg|miniatura|300px|Cuitláhuac, señor de Iztapalapa, foi escoyíu [[tlatoani]] a la muerte de Motēcuhzōma Xōcoyōtzin. Morrió de viruela en 1520, cuando yá llegaren los conquistadores españoles.]] [[Ficheru:Lago de Texcoco-posclásico.png|derecha|miniatura|200px|El llagu de Texcoco a la llegada de los conquistadores españoles.]] Los españoles llegaron a Tenochtitlan en [[1519]]. Procedentes del sureste del valle de Méxicu, una de les primeres poblaciones indíxenes que vieron foi Iztapalapa. Naquel tiempu, la villa de Iztapalapa yera parte del sistemes de poblaciones reales que sirvíen coles mesmes como primer llinia de defensa a la capital y como fontes provisoras de caltenimientos y otros menesteres. De Iztapalapa, el cronista [[Bernal Díaz del Castillo]] escribe sorprendíu: {{cita|Iztapallapan foi un [[altépetl]] fundáu al norte del cuetu de la Estrella, sobre la ribera del llagu de Texcoco, nel periodu Posclásico. La ciudá formaba parte d'un conxuntu de cuatro pueblos culhuas xunto con Colhuacan, [[Huitzilopochco]] y [[Mexicaltzingo (Distritu Federal)|Mexicaltzinco]]. Por eso, el llinaxe gobernante yera d'orixe [[culhua]], y la rellación qu'hubo ente ella y Tenochtitlan foi bien cercana, pos constituyía parte de la llinia de defensa de la capital de los mexicas.<ref>Gibson, 1991: 26.</ref> La fundación de Iztapallapan implicó la conclusión de la hexemonía de Colhuacan na zona sur del valle de Méxicu, dada la so posición estratéxica ente la zona de les agües duces y les salaes del valle de Méxicu.}} En [[1423]] construyóse la [[calzada de Tlalpan|calzada de Iztapalapa]], que xunió pela vía de [[Mexicaltzinco]] a Iztapalapa y Tenochtitlan. Más tarde, en [[1449]], [[Nezahualcóyotl]] proyeutó y dirixó la construcción d'un albarradón ente Iztapalapa y Atzacoalco que sirvió pa regular el nivel de los llagos y dixebrar les agües duces de los llagos de Chalco y Xochimilco de les agües salaes de Texcoco. === Conquista === [[Ficheru:Gonzalo_de_sandoval.jpg|derecha|miniatura|200px|[[Gonzalo de Sandoval]] tuvo al frente del reximientu que Cortés unvió a Iztapallapan na fase final del sitiu a Tenochtitlan en 1521.]] Iztapallapan foi unu de los puntos polos que pasó Cortés cola so tropa d'españoles, [[pueblu totonaco|totonacos]] y [[tlaxcalteca|tlaxcalteques]] antes de llegar a Méxicu-Tenochtitlan. Llegaron ende'l [[6 de payares]] de [[1519]]. [[Bernal Díaz del Castillo]] diz nel so ''[[Historia verdadera de la conquista de la Nueva España|Historia verdadera...]]'' que fueron recibíos nel llugar por [[Cuitláhuac]], tlatoani iztapalapaneco, y pol señor de Colhuacan, de quien nun da'l nome ya inclúi una descripción de la ciudá: {{cita|Y dempués qu'entramos naquella ciudá de Estapalapa (''sic''), de la manera de los palacios onde nos aposentaron, de qué grandes y bien llabraos yeren, de cantería bien prima, y la madera de cedros y d'otros bonos árboles goliosos, con grandes patios y cuartos, coses bien de ver, y entoldaos con panales d'algodón. Dempués de bien vistu tou aquello fuimos a la güerta y xardín, que foi cosa aadmirable velo y pasialo, que non me hastaba de mirar la diversidá d'árboles y los golores que cada unu tenía, y andenes llenos de roses y flores, y munchos frutales y rosales de la tierra, y un estanque d'agua duce, y otra cosa de ver: que podíen entrar nel vergel grandes canoes dende la llaguna por una abertura que tenía fecha, ensin saltar en tierra, y tou bien encalado y llucíu.<ref>Díaz del Castillo, 1998: 159.</ref>}} Al alcuentru colos españoles en Iztapallapan allegaron tamién unviaos d'otres llocalidaes, ente elles [[Coyoacán|Coyohuacan]]. Díaz del Castillo diz que fueron tantos los presentes que recibió Cortés que'l so valor tuvo de llegar a los 2.000 pesos d'oru. Los españoles y los sos aliaos salieron de Iztapallapan pa siguir el so camín a Tenochtitlan, nel so camín siguieron por Mexicaltzinco hasta Xóloc, que yera un puntu na unión de los llagos de Xochimilco y Texcoco onde la calzada de Iztapallapan encruciar con camín de Huitzilopochco y Tenochtitlan. Los recién llegaos siguieron el so camín sobre la calzada que travesaba'l llagu. [[Moctezuma Xocoyotzin]] —en compañía de [[Cacama]], [[Tetlepanquetzaltzin]], [[Itzcuauhtzin]] y otros nobles de Tenochtitlan y Tlatelolco— atopar con [[Hernán Cortés]] y la so tropa la mañana del [[8 de payares]] de [[1519]] en Huitzillan, nun puntu qu'anguaño s'atopa'l [[Hospital de Xesús Nazarenu (Méxicu)|hospital de Jesús]].<ref>León Portilla, 2003: 75.</ref> Los españoles tuvieron agospiaos en Tenochtitlan hasta 1520. Nesi añu, dempués de la muerte de Juan de Escalante polos soldaos de [[Cuauhpopoca]] nel Totonacapan, Cortés fixo prisioneru a Moctezuma Xocoyotzin. Cuando Cortés salió a enfrentar a [[Pánfilo de Narváez]] na mariña del [[golfu de Méxicu|Golfu]], [[Pedro de Alvarado]] ordenó la [[matanza de Tóxcatl]] nel Templu Mayor, lo que desamarró'l conflictu ente los tenochcas y los españoles. Nel so camín de vuelta, Cortés enfrentó la resistencia de Iztapallapan y pudo llegar a Tenochtitlan. Dempués del asesinatu de Moctezuma, los españoles mataron a [[Cacama]] y les sos hermanes, y fuxeron del palaciu de Axayácatl. Na so fuxida [[Nueche Murnia|fueron atacaos polos mexicas]] al mandu de [[Cuitláhuac]], señor de Iztapalapa.<ref>León Portilla, 2003: cap. X.</ref> Cuitláhuac foi electu [[huey tlatoani]] de Tenochtitlan tres la muerte de Moctezuma, pero morrió poco tiempu dempués por causa de la epidemia de [[viruela]] que diezmu a la ciudá en 1520.<ref>León Portilla, 2003: 107.</ref> Los españoles volvieron al valle de Méxicu en [[1521]], sofitaos polos tlaxcaltecas, los acolhuas y otros pueblos que teníen enemistá con Tenochtitlan. En [[Texcoco de Mora|Texcoco]], Cortés ordenó cercar per tierra la zona de Tenochtitlan. [[Gonzalo de Sandoval]] foi l'encargáu d'atacar a Iztapallapan, a onde llegó cuatro díes dempués de la fiesta de [[Corpus Christi]] de 1521. L'enfrentamientu na ciudá foi enllargáu, fueron amburaes toles cases que s'atopaben sobre la tierra. Na batalla, los iztapalapenses fueron sofitaos por canoeros d'otres partes de la cuenca. Dalgunos dicen que'l mesmu [[Cuauhtémoc]], tlatoani tres la muerte de Cuitláhuac, participó na batalla de Iztapalapa. Como Sandoval nun podía cola resistencia de los mexicas, llegaron nel so sofitu [[Cristóbal de Olid]] per tierra y [[Hernán Cortés]] per agua, procedentes de Coyohuacan onde yá habíen vencíu. Iztapalapa foi afarada, calcúlase que finaron alredor de cinco mil persones por causa de la guerra y de les epidemies. === Dómina colonial === [[Ficheru:AboveDoorCulhuacan.jpg|derecha|miniatura|300px|Pintura mural nel dintel d'una puerta del [[exconvento de Culhuacán|exconvento de San Xuan Evanxelista de Culhuacán]], anguaño habilitáu como muséu y centru cultural.]] Tres la instalación del dominiu español nel valle de Anáhuac, los poblaos partir n'[[encomienda|encomiendes]] apurríes a particulares. Acordies coles [[lleis de Burgos|ordenances de Burgos]] —qu'en teoría buscaben un tratu xustu pa los indíxenes, pero nun lu consiguieron—, el encomendero tenía derechu a recibir tributu de los pueblos que la Corona apurría-y; en correspondencia tenía la obligación de garantizar la so [[cristianización]] y protexer el territoriu.<ref>Rodríguez Demorizi, 1971: 225-226.</ref> [[Hernán Cortés]] designó seis pueblos como dominiu n'encomienda de la Ciudá de Méxicu. Estos pueblos fueron Churubusco, Mexicaltzingo, Culhuacán, Iztapalapa, Cuitláhuac y Míxquic. A pesar de que la ciudá solicitó la confirmación de les posesiones al rei d'España en [[1525]], cinco d'estos pueblos pasaron a manes de particulares ente esi añu y [[1529]]. Namái Iztapalapa quedara sol dominiu de la ciudá, que recibía'l so tributu, emplegaba mano d'obra iztapalapense y pagaba el salariu del párrocu del pueblu. En [[1582]] Iztapalapa pasó a dominiu de la Corona, pos la ciudá nun pudo demostrar los títulos que-y daben poder sobre la población.<ref>Gibson, 1993: 429.</ref> Culhuacán pasó a manes de [[Cristóbal de Oñate]] en [[1525]]. Oñate llegó a Nueva España dempués de la conquista de Tenochtitlan. Destacar nes guerres contra los pueblos indíxenes del occidente de Nueva España, nes que participó a partir de [[1529]]. Considérase-y fundador de [[Guadalajara (Jalisco)|Guadalajara]] ([[Jalisco]]) y foi una figura importante na [[guerra del Mixtón]]. Oñate participó na [[combalechadura de los encomenderos]] de Nueva España, encabezada por [[Martín Cortés Zúñiga|Martín Cortés]] —el fíu de Hernán Cortés—. Oñate foi arrestáu en [[1567]] cuando intentaba llegar a [[Bayonne (Francia)|Bayonne]] col propósitu de buscar el sofitu de Francia pa la causa de los [[encomienda|encomenderos]].<ref>Gibson, 1993: 425.</ref> El territoriu de l'actual delegación Iztapalapa correspuende aproximao al territoriu del correximientu de Mexicaltzingo, creáu a principiu del [[sieglu XVI]] na rexón de los cuatro pueblos culhuas, salvu Iztapalapa que, como se dixo, foi suxetu del conceyu de Méxicu casi hasta'l final d'esa centuria. Nel sieglu XVII, Mexicaltzingo foi alzada a la categoría d'alcaldía mayor al añader les estancies de [[Los Reyes Acaquilpan]] y [[Santa Martha Acatitla]] que pertenecieren a la ciudá de Méxicu. Más tarde foi gobernáu por un subdelegáu, na dómina de les [[reformes borbóniques en Nueva España|reformes borbóniques]]. Según el censu de [[1552]], la población de la zona menguó considerablemente dempués de delles epidemies. Nesi añu Culhuacán cuntaba con 817 tributarios y 260 Mexicaltzingo. === Sieglu XIX === [[Ficheru:Vista de Iztapalapa desde el cerro de la Estrella.jpg|miniatura|derecha|300px|Iztapalapa a la fin del sieglu XIX.]] Mientres la [[guerra d'Independencia de Méxicu|guerra d'Independencia]], les autoridaes virreinales dispunxeron la recaldación de fondos pal caltenimientu de les milicies realistes. Nel casu del valle de Méxicu, esto asocedió en 1813. Los pueblos de la xurisdicción de Mexicaltzingo —salvo la cabecera y San Mateo— aguantar al pagu de les cooperaciones, pero dempués de la intervención del arzobispu de Méxicu viéronse obligaos a cubrir l'importe. El procesu de marginalización del territoriu de Iztapalapa dio empiezu na dómina colonial y sigue na actualidá. A pesar d'atopase a escasos 14 quilómetros de lo que foi orixinalmente la ciudá de Méxicu, y anguaño conurbada a ésta, mientres los primeros años del Méxicu independiente ([[sieglu XIX]]), los iztapalapenses namái algamaben a ver la polvoreda qu'alzaben los carromatos de viaxeros y exércitos procedentes o con destín a Puebla o Veracruz. Pa comunicase cola Ciudá de Méxicu, Iztapalapa cuntaba cola ventaya de víes fluviales como les canales de Chalco y Xochimilco, que se xuníen pa formar la [[Canal de la Viga]]. Nel so camín pasaba polos barrios d'[[Pueblu de Iztacalco|Iztacalco]] y [[Santa Anita Zacatlamanco|Santa Anita]], dos de los sitios de paséu preferíos polos capitalinos decimonónicos; y llegaba hasta'l cai de Roldán nel centru. Al traviés d'esta canal tresportaben los productos agrícoles de los pueblos llacustres de Xochimilco-Chalco. L'agricultura yera'l soporte económicu básicu, y amás dexaba satisfaer les necesidaes llocales de maíz, frijol y numberosos vexetales. Nel sieglu XIX y hasta principios del sieglu XX, na rexón esistieron delles faciendes: La Soledá, La Purísima, [[Facienda de San Nicolás Tolentino|San Nicolás Tolentino]] (llamada de San Nicolás Buenavista dempués de la [[Espulsión de los xesuites del Imperiu Español de 1767|espulsión de los xesuites]], allugada en San Llorienzo Tezonco), la facienda del Peñón y la del Arenal. que concentraben la mayor parte de los terrenes disponibles. La crecedera de los ranchos y les faciendes deber al réfugu sistemáticu de les comunidaes indies orixinaries. A la metá del sieglu, el pueblu d'[[Iztapalapa de Cuitláhuac|Iztapalapa]] cuntaba con 3.416 habitantes, distribuyíos en 13 barrios, y entamaos en dos medios pueblos. Nel restu de la municipalidá (creada en [[1862]]) habitaben 1.809 persones. Empieza'l procesu d'urbanización, se entuba la canal de la viga agora calzada y empezábense a usar les tranvíes y camiones.Escontra 1920 la población total de la municipalidá yera de más de 20 mil habitantes, 9 mil d'ellos correspondientes a la cabecera. En 1861 Iztapalapa queda como parte de Tlalpan. La llei de la organización político y municipal de [[1903]] asitió sol gobiernu llocal de Iztapalapa dellos pueblos de la contorna: Iztacalco, San Juanico Nextipac, Santa Cruz Mayehualco, Santa Martha Acatitla, Santa María Iztlahuacán, Tlayocuxan, Tlaltenco y San Llorienzo Tenzonco. La so población llegó a 10,440 habitantes, de los cualos 7,200 vivíen na cabecera establecida aquel día yá en Iztapalapa y en 1906 establezse como conceyu. La organización municipal de [[1903]] quedó ensin efeutu cola promulgación d'una nueva llei territorial pal [[Méxicu, D. F.|Distritu Federal]] nel añu [[1929]]. Esta llei estableció la división en delegaciones polítiques dependientes de la Xefatura del Distritu Federal, una d'elles Iztapalapa. Les actividaes económiques siguíen basándose na agricultura, esplotábense canteres de Culhuacán y el Cuetu del Marqués; dexaron de funcionar les faciendes y ranchos. Mientres los primeros años del sieglu XX, la población de Iztapalapa siguía dedicándose principalmente al cultivu de ''{{lang|es|chinampas}}''. Aportunamos nel fechu de que la mayor parte de les tierres de cultivu taben concentraes nunes cuantes faciendes, que la so producción destinar al consumu de la [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]]. === Historia contemporánea === Tres la [[Revolución mexicana]], tuvo llugar la repartida agraria ente les comunidaes de Iztapalapa. Ello ye que la hestoria de la [[Reforma agraria]] en Méxicu empieza nel pobláu d'[[Iztapalapa de Cuitláhuac]], la primera que llogró la restitución de los sos bienes comunales por una resolución presidencial publicada nel ''Diariu Oficial de la Federación'' del [[15 de payares]] de [[1916]]. Iztapalapa, ye tamién la resultancia de la so evolución social sosteníu a lo llargo del sieglu XX. Iztapalapa carauterizar por tener una alta población indíxena, como sabemos esistente dende dómines prehispániques, dedicada a llabores agrícoles, que eventualmente foise urbanizando y afaciendo n'espaciu físicu y cultural, teniendo qu'asimilar los tresformamientos de Ciudá de Méxicu; a esta rexón tamién se conectó una población inmigrante d'otres etnies, asitiaes n'otres partes de la ciudá, coles que se foi construyendo una rede de rellaciones de distintos graos d'intensidá y de cohesión interna. El panorama social y urbanístico de la delegación, ye la resultancia del modelu de crecedera urbana ya industrial capitalista siguíu polos gobernantes del sieglu XX. Tradicionalmente agrícoles los pueblos de Iztapalapa, (xunto con Iztacalco, Tlahuác y Xochimilco) fuéronse tresformando en poblaciones urbanes a midida que fóise-yos espropiando los sos terrenes agrícoles cola escusa d'una utilidá pública. Esti procesu empecipiar en 1928 cuando Iztapalapa pasa a ser una de los dolce unidaes xurídicu-alministratives (delegaciones) subordinaes a l'autoridá Central de Ciudá de Méxicu, modificando les condiciones d'esistencia d'una población que vivía del cultivu de ''{{lang|es|chinampas}}'' y tierres d'envernada. En 1930 el 75% de la población dedicar a actividaes agrícoles, al traviés de minifundios, con rellaciones comunales de tipu familiar. Pa 1940, los residentes solo dedíquense'l 55,2% a l'actividá agrícola y yá s'identifica un 14% de población inmigrante d'otros estaos. Identificábense 17 pueblos y 36 colonies. Debíu al desenvolvimientu y crecedera industrial nos siguientes años sumen les canales acuátiques. Empecípiase la venta y fraccionamiento de tierres agrícoles, lo qu'estaza la estructura social y económico de los pueblos. Pa 1960, el 85% de la población yera netamente urbana, aumentando nun 40% los asentamientos con al respeutive de 1940.<ref>Bravo M. Carlos. Población indíxena urbana. El casu de Iztapalapa. Rev. Iztapalapa, Vol. 1, Númberu. 25, páxs.53-62, (1992)</ref>-- Entós, en [[1940]] los ocho barrios de Iztapalapa (Barriu L'Asunción, Barrio Santa Bárbara, Barrio San Ignacio, Barrio San Pedro, Barrio San Pablo, Barrio San José, Barrio San Lucas, Barrio San Miguel) quedaron incorporaos a la zona urbana de Ciudá de Méxicu. Una década más tarde, tuvo llugar el entubamiento de la canal de La Viga, de vital importancia pa l'[[agricultura]] chinampera, que al trate privada d'un insumo básicu (agua), entró en crisis. Mientres la década de los cincuenta, empieza la ocupación de la [[chinampa|chinampería]] por colonies populares. Una década más tarde, constrúyense los primeros parques industriales de la delegación na zona de Los Reyes Culhuacán; en delles árees, la subdivisión de la tierra dar en [[Mazana urbana|mazanes]] y llotes. Coles mesmes, la población triplicar con al respeutive de la rexistrada en 1950. El factor determinante d'esti procesu espacial y demográfico constituyir el fluxu migratorio que tan solo en 1960 representó'l 37% de la crecedera demográfica de la delegación. Los pueblos de los años 40 fueron perdiendo formes d'organización, de cultura y d'identidá indíxena. Casi hasta sumir la so llingua indíxena (náhuatl), solo caltuviéronse ciertes traces distintives, y actividaes rituales que se quixeron caltener, como una forma de reconocer los sos raigaños anque yá nun s'identifiquen como indíxenes. Del periodu de los 40's-60's nun esiste información censal pa conocer la composición indíxena asitiada nel periodu qu'empieza a disparase la crecedera. Rexístrense siquier 17 etnies que sobresalen pol so númberu de población, pero hai siquier el doble o más d'otres que s'incorporen y que tien que ver coles condiciones de gastadura del campu al interior de la República y con conflictos políticos. Cada gran grupu étnicu dedicar a llabores específicos: ellaboración de muebles artesanales, o se dedicaron a l'albañilería y serviciu domésticu, o enseres artesanales y venta de granes. En 1970 Iztapalapa yá camudara'l so patrón de vida agrícola por una dafechu urbanu. Les poques árees agrícoles dexaron ante la presión de les inmobiliaries y el creciente fluxu de migrantes que se dirixíen a esta delegación en busca de terrenes baratos. Créanse 18 colonies más y empecípiase la construcción d'unidaes habitacionales pa trabayadores. Siendo que nes década de 1970 a 1980, Iztapalapa rexistró unu de los mayores índices de hacinamiento urbanu na ciudá, pola crecedera natural de la población y pol constante fluxu migratoriu. En que les autoridaes nun pudieron ufiertar los servicios que se demandaben, nin modificar esi esquema de crecedera.<ref>Bravo M. Carlos. Población indíxena urbana. El casu de Iztapalapa. Rev. Iztapalapa, Vol 1, Númberu. 25, páxs.53-62, (1992)</ref>-- A partir de la declinación de l'actividá agrícola nel valle de Méxicu, el gobiernu federal da entamu a una política d'[[espropiación]] de les dotaciones ejidales de los pueblos absorbíos pola crecedera de la ciudá, (fechu que queda reflexáu nel nome d'una de les colonies delegacionales como ''"Ex-ejidos de Iztapalapa"''). Quiciabes la espropiación más emblemática na delegación foi la del antiguu ejido de Iztapalapa, onde se construyó la '''[[Central de Abasto de la Ciudá de Méxicu]]''' nel añu 1982. Foi frecuente la especulación cola tierra ejidal mientres el periodu de 1970 a 1990. El casu más conocíu d'estos casos ye'l de la Paraxa San Juan, na actualidá, motivu d'un pleitu ente'l Gobiernu del Distritu Federal y el supuestu dueñu de les tierres. [[Ficheru:Cananea Conamup.jpg|miniatura|200px|Miembros de la UCISV-Llibertá, de Cananea. Iztapalapa, DF.]] La crecedera de la población de Iztapalapa traxo graves consecuencies pa tolos sos habitantes dende casi tres décades ininterrumpíes. Nesti periodu surdieron munches organizaciones populares que reclamen la dotación de servicios urbanos (y en munchos casos, operen programes de [[desenvolvimientu social]] sofitaos por [[ONG]]) en zones de recién ocupación. La crisis apinar tres el [[Terremotu de Méxicu de 1985|terremotu]] del [[19 de setiembre]] de [[1985]], cuando'l Departamentu del Distritu Federal decidió reasitiar a los damnificados n'unidaes habitacionales de la periferia. A partir d'entós, Iztapalapa sufrió desabasto d'agua, problemes de tresporte (que nun se solucionaron nin cola construcción de dos linia del [[Metro de la Ciudá de Méxicu]]), mala calidá nos servicios educativos y una depauperación visible. La consecuencia más bultable d'ello ye que los índices d'incidencia delictiva de Iztapalapa atopar ente los más altos de Ciudá de Méxicu y el predominiu de families con fuerte probeza económica. Anguaño puede considerase que Iztapalapa ye un focu coloráu acordies con el párrafu anterior, sicasí, tamién se tán abriendo más espacios pa la cultura y les artes, como son el [[Faru d'Oriente]] que gratuitamente imparte cursos de manualidades, teatru, ente otros; con esto haise realizáu'l llabor de tener mozos más ocupaos n'aprender y crear qu'en destruyir. D'esta manera, poniendo al algame de la xente la cultura y de una manera seique coloquial, puede llegase a neutralizar un pocu los índices delictivos. === Historia del archivu de Iztapalapa === : La hestoria del Archivu Históricu de Iztapalapa pasó por momentos difíciles. Hai 25 años les autoridaes de Iztapalapa intentaron entamar un mancomún pa consulta sobre la hestoria de la delegación. Destinóse-y la casa de Cultura Fuego Nuevu, que nesi momentu atopar na colonia Granja Méxicu, pero por cuenta de les males instalaciones del edificiu los documentos estropiar mientres un hinchente. La Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa y la Delegación Iztapalapa, entamaron en 1992 un proyeutu p'alcontrar tolos documentos sobre la zona abellugaos nel Archivu Xeneral de la Nación: solicitáronse dos fotocopies de cada espediente por que cada institución tuviera'l so mancomún; realizóse un índiz del material, que depositóse en caxes de cartón, respetando los datos d'identificación per si dalguna persona taba interesada en consultar direutamente l'orixinal. Nesi momentu fueron poques les publicaciones que pudieron arriquecer el mancomún, pero daqué pudo adquirise. Pa complementar, realizáronse entevistes que fueron grabaes en cintes de casetes, a persones mayores natives de distintos pueblos, col propósitu de reconstruyir histories de vida, que de la mesma dieren datos sobre la hestoria local. En xunetu de 2010, instaláu na nueva sede allugada nel Zócalo de Iztapalapa o Macroplaza Cuitláhuac, nel Archivu entamó la xera de reordenar el mancomún pa ponelo nuevamente a disposición de los estudiantes ya investigadores qu'alleguen a solicitar información, ya inauguróse el 26 d'ochobre d'esi añu, teniendo como primer actividá'l VI Alcuentru de Cronistes de la Ciudá de Méxicu. L'Archivu Históricu de Iztapalapa reinició actividaes na so nueva sede, na Plaza Cuitláhuac del centru de Iztapalapa, n'ochobre de 2010. Abelluga un mancomún documental sobre la hestoria d'esta demarcación dende la dómina prehispánica hasta los nuesos díes; inclúi planos, mapes, fotografíes, llibros, revistes, trípticos, volantes, cartelos, notes periodístiques, boletinos de prensa, etc., y ta abiertu al públicu de 09:30 a 15:30 hores, de llunes a vienres y sábados de 10 a 14:00 hores, con un programa alternu d'actividaes. Les sos Principales Actividaes son: Asesoría a estudiantes y persones comenenciudes en rescatar y escribir la hestoria de los sos pueblos y colonies. En conveniu con otres instituciones cultural y educativu, promover el rescate de la hestoria oral y de fotografía, en dos categoríes: pueblos orixinarios y nuevos asentamientos. Presentaciones de llibros o revistes, tantu de la Delegación como d'otros llugares. Esposiciones temporales, ciclos de conferencies y ellaboración y proyeición de videos documentales. Estes actividaes realícense tamién n'espacios alternos. == Gobiernu y política == {{VT|Gobernantes de Iztapalapa}} === Gobiernu delegacional === Iztapalapa foi a lo llargo del sieglu XIX una de les municipalidaes del Distritu Federal, anque en dellos periodos entendió parte del partíu de Tlalpan, y el so territoriu llegó a tomar zones qu'anguaño s'atopen dientro de les delegaciones Iztacalco, Benito Juárez, Xochimilco y Tláhuac. Foi creada como una de les delegaciones polítiques del Distritu Federal en 1928, cuando se suprimió'l réxime municipal nesta entidá federativa. Iztapalapa ye una de los dieciséis demarcaciones territoriales en que s'estrema la [[Distritu Federal (Méxicu)|Ciudá de Méxicu]], acordies cola Llei Orgánica de l'Alministración Pública d'esa entidá federativa.<ref>Artículu 10.° de la Llei Orgánica de l'Alministración Pública del Distritu Federal.</ref> Pa la so alministración y gobiernu, les demarcaciones territoriales cunten con órganos que se denominen ''delegaciones''. Los titulares de les delegaciones son conocíos como xefes delegacionales o delegaos, anque nengún de los dos nomes tán oficializaos pola llei. Les responsabilidaes del xefe delegacional de Iztapalapa son les mesmes que se disponen nel artículu 39.° de la llei antes mentada. A partir del añu 2000 son electos los xefes delegacionales, y son electos cada 3 años. Dende esi añu, la xefatura delegacional de Iztapalapa foi ocupada por miembros del Partíu de la Revolución Democrática (PRD) en toles ocasiones. En 2009 el cargu foi ganáu formalmente pol candidatu del Partíu del Trabayu (PT) [[Rafael Acosta Ánxeles|"Juanito"]] , quien arrenunció al puestu por que fuera nomada Clara Brugada, militante perredista, anguaño la xefa delegacional ye Dione Anguiano Flores del PRD. A partir de les siguientes eleiciones nel 2018, dexar d'utilizar el términu "Xefe Delegacional" sustituyéndolo por "Alcalde" o "Presidente Municipal". Esto por cuenta de la creación del Estáu llibre y Soberanu de la Ciudá de Méxicu y la estinción del Distritu Federal. === Accesibilidá a persones con discapacidá === L'anterior xefe delegacional en Iztapalapa, Jesús Valencia, (2012-2015) anunció'l 3 d'avientu de 2013 la inauguración de la primer Escuela Pública totalmente accesible a persones con discapacidá. Nel marcu del Día Internacional de les persones con discapacidá, apurrió nel Auditoriu Quetzalcóatl reconocencies a atletes destacaos con discapacidá en disciplines como natación, corredores de pista, llanzamientu de pesu, discu y xavalina. Dixo qu'en xineru de 2014 va empezar cola construcción de la primera clínica odontopediátrica con especialidá a neños y neñes con discapacidá, amás el serviciu brindáu va ser totalmente gratuitu. Anunció la inauguración el 15 d'avientu de 2013, de la primer escuela pública totalmente accesible a persones con discapacidá, que se va allugar en San Llorienzo Tezonco según la ellaboración d'un Plan Añal pa persones con discapacidá. === Jesús Valencia y el so proyeutu de desenvolvimientu === El 29 de setiembre de 2012, n'entrevista al periódicu Excelsior en Llinia, el Delegáu Jesús Valencia anunció que'l 30 de setiembre de 2012 presentaría al grupu d'especialistes que lu asesoraríen na so xestión. Mentó que "Por que Iztapalapa dexe de tar ente les delegaciones más marxinaes ya insegures de Ciudá de Méxicu ríquese'l sofitu d'instituciones y personaxes “que saben pensar en grande”. Enrique Norten, arquiteutu mexicanu reconocíu mundialmente, tendría, por casu, al so cargu plantegar una propuesta pa recuperar los barrios orixinarios de Iztapalapa. Mireya Imaz, del Programa Universitariu de Mediu Ambiente, podría ensayar les teoríes de recuperación de zones d'impautu ambiental na Sierra de Santa Catarina o pa reverdecer les zones más grebes d'esa delegación. El sociólogu Héctor Castillo Berthier tendría en Iztapalapa un llaboratoriu pa ensayar les sos propuestes de captar a moces en riesgu d'ingresar a les files de la drogadicción, la delincuencia o la indigencia, y enfocar les sos enerxíes escontra actividaes culturales, como yá lo fixo col proyeutu del Circu Volador, programa premiáu por Naciones Xuníes. Esi sería'l papel del Conseyu Consultivu pa la Recuperación de Iztapalapa, proponer direutrices pa tratar de qu'esta delegación de 1.9 millones d'habitantes dexe ser estigmatizada como la más peligrosa, socialmente degradada y de servicios públicos insuficientes. Nel mesmu eventu, Valencia presentaría'l Conseyu al que se suman, amás, Manuel Perló, ex direutor del Programa Universitariu d'Estudios de la Ciudá; l'economista, inxenieru y alministrador Macario Schettino; la escritora Guadalupe Loaeza, y Rafael Camacho Solís, direutor del Institutu pa la Prevención y Atención de les Adicciones. Tamién fueron convocaos l'inxenieru Antonio Alonso Concheiro, el cronista de la delegación, Jorge de León; Eugenio Gómez Reyes, especialista en mediu ambiente; los sociólogos, René Alejandro Jiménez Ornelas y Sergio Zermeño; y ayeri confirmó pela tarde el doctor Julio Frenk, en materia de salú. Valencia fai énfases na propuesta a los convocaos: “Díxi-yos: Ayudar. A ver ¿Qué puede faer Norten en Miguel Hidalgo? ¿Construyir un edificiu más? ¿Iguar Masaryk? Iztapalapa ye una gran oportunidá tamién pa ellos. Si faen daqué pola delegación, faen daqué pela ciudá, o pel país. ¿Cuál ye la meyor proteición que podemos poner a la ciudá? ¿Per ónde empezar a protexer a la ciudá? ¡Por Iztapalapa! ¿La meyor manera de curiar la ciudá ye poner otra valla d'exércitu? Non. Hai que poner una valla social”, aportunó'l xefe delegacional electu, al adelantrar el proyeutu que presentaría a otru día.{{ensin referencies}} === Representación popular y eleiciones === Ente 1928 —cuando se suprimió'l réxime municipal del Distritu Federal— y 1988, la única representación política cola que cuntaben los iztapalapenses, fueron los sos diputaos al [[Congresu de la Unión]] y el senador pol Distritu Federal. En 1988 se instituye l'[[Asamblea de Representantes del Distritu Federal]] (ARDF) como un órganu de representación popular con capacidaes acutaes. En [[1993]] realizóse un plebiscitu al traviés del cual los capitalinos espresaron la so voluntá d'exercer tolos sos derechos ciudadanos.<ref>Valdés Vega: 60.</ref> En 1996 reformóse la Constitución por que'l Distritu Federal pudiera escoyer al so xefe de gobiernu y un órganu llexislativu ensin autonomía, pero con poder más ampliu que l'antigua ARDF. En [[1997]], los ciudadanos del Distritu Federal votaron per primer vegada dende 1928 al so xefe de gobiernu nunes eleiciones onde resultó vencedor [[Cuauhtémoc Cárdenas]]. L'[[Asamblea Llexislativa del Distritu Federal]] (ALDF) ye l'órganu llexislativu na capital mexicana.<ref>Artículu 7.° de la Llei Orgánica de l'Asamblea Llexislativa del Distritu Federal.</ref> Esti órganu atópase formáu por sesenta y seis diputaos escoyíos pol votu popular pa un periodu de trés años, improrrogable y ensin posibilidá de reelección.<ref>Artículos 8.° y 9.° de la Llei Orgánica de l'Asamblea Llexislativa del Distritu Federal.</ref> Cuarenta diputaos son electos pol principiu de [[mayoría simple]] pa representar a cada unu de los distritos eleutorales llocales en que s'estrema'l territoriu capitalín. El restu de les curules pártese proporcionalmente ente les llistes de candidatures plurinominales rexistraes, según el porcentaxe de votos que cada partíu o coalición llograra nos comicios, por aciu una llista cruciada ente la llista plurinominal y los segundos llugares. Pola magnitú de la so población, Iztapalapa ta estremada n'ocho distritos eleutorales llocales, siendo la delegación col mayor númberu de representantes na ALDF.<ref>IEDF, 2012.</ref> Nes eleiciones llexislatives llocales de 2012, los ocho distritos fueron ganaos pola alianza integrada pol Partíu de la Revolución Democrática (PRD), el [[Partíu del Trabayu (Méxicu)|Partíu del Trabayu]] (PT) y [[Movimientu Ciudadanu]] (MC). De los candidatos comunes, siete yeren militantes del PRD y unu de MC.<ref>IEDF. [http://secure.iedf.org.mx/resultaos2012/resultaos.php?te=3&ambito=3&title= "Resultaos procesu eleutoral 2012. Eleición de diputaos."] Consultada'l 14 de xineru de 2013.</ref> <center> {| {{tablaguapa}} !colspan=4 style="background:#CFCFCF;" | Distritos eleutorales llocales de Iztapalapa |- ! Distritu !Cabecera<ref>Formalmente, la cabecera de tolos distritos eleutorales llocales de Iztapalapa ye la llocalidá del mesmu nome, pero pa efeutos de poder allugar cada distritu nun ámbitu xeográficu asítiase equí'l nome del vecinderu onde s'atopen asitiaes les oficines distritales del Institutu Eleutoral del Distritu Federal.</ref> ! Diputáu !Partíu |- |align=center| XIX | Juan Escutia (norte) | Dione Anguiano Flores |align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]] |- |align=center| XXII | Barriu de San Miguel Iztapalapa (centru) | Jesús Cuauhtémoc Velasco Oliva |align=center| [[Movimientu Ciudadanu|MC]] |- |align=center| XXIII | [[Santa Martha Acatitla]] (oriente) | Daniel Ordóñez Hernández |align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]] |- |align=center| XXIV | El Trunfu (poniente) | Efraín Morales López |align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]] |- |align=center| XXVI | [[Santiago Acahualtepec]] (oriente) | Arturo Santana Alfaro |align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]] |- |align=center| XXVIII | Minerva (poniente) | Ernestina Godoy Ramos |align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]] |- |align=center| XXIX | Los Angeles Apanoaya (centro sur) | Gabriel Antonio Godínez Jiménez |align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]] |- |align=center| XXXII | Puente Blanco (sur) | Jerónimo Alejandro Ojeda Anguiano |align=center| [[Partíu de la Revolución Democrática|PRD]] |- ! colspan=4 | <small>{{Versalita|Fonte}}: IEDF, ALDF.</small> |} </center> Los diputaos federales son los representantes de los ciudadanos mexicanos nel [[Congresu de la Unión]]. El territoriu mexicanu estremar en 300 distritos eleutorales federales. Cada unu d'estos distritos escueye un diputáu a la Cámara de Diputaos. El territoriu de Iztapalapa atópase partíu en seis distritos eleutorales, unu de los cualos ye compartíu con [[Xochimilco]].<ref>{{cita web |url=http://www.ife.org.mx/documentos/DISTRITOS/CED-270711/DISTRITOFEDERAL/CED09_CARTA_270711.pdf |títulu=Entestáu estatal del distritu federal |fechaaccesu=17 de mayu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120801215637/http://www.ife.org.mx/documentos/DISTRITOS/CED-270711/DISTRITOFEDERAL/CED09_CARTA_270711.pdf |fechaarchivu=1 d'agostu de 2012 }}</ref> Nes eleiciones llexislatives federales de 2009, tres distritos de Iztapalapa fueron ganaos por candidatos del PRD y trés polos candidatos del [[Partíu del Trabayu (Méxicu)|Partíu del Trabayu]] (PT), d'esquierda y xeneralmente aliáu políticu del PRD. <center> {| {{tablaguapa}} !colspan=4 style="background:#CFCFCF;" | Distritos eleutorales federales de Iztapalapa |- ! Distritu !Cabecera<ref>Formalmente, la cabecera de tolos distritos eleutorales federales de Iztapalapa ye la llocalidá del mesmu nome, pero pa efeutos de poder allugar cada distritu nun ámbitu xeográficu asítiase equí'l nome del vecinderu onde s'atopen asitiaes les oficines distritales del Institutu Federal Eleutoral.</ref> ! Diputáu !Partíu |- |align=center| 4 | [[San Andrés Tomatlán]] (suroeste) | [[Jaime Cárdenas|Jaime Fernando Cárdenas García]] |align=center| PT |- |align=center| 18 | Lleis de Reforma (norte) | Eduardo Mendoza Arellano |align=center| PRD |- |align=center| 19 | Les Peñes (centro oriente) | [[Gerardo Fernández Noroña|José Gerardo Rodolfo Fernández Noroña]] |align=center| PT |- |align=center| 20 | Sinatel | [[Mario di Costanzo|Mario Alberto di Costanzo Armenta]] |align=center| PT |- |align=center| 22 | [[Santiago Acahualtepec]] (oriente) | Arturo Santana Alfaro |align=center| PRD |- |align=center| 25 | [[San Llorienzo Tezonco]] (sur) | Luis Felipe Eguía Pérez |align=center| PRD |- ! colspan=4 | <small>{{Versalita|Fonte}}: Cámara de Diputaos, IFE.</small> |} </center> === Gobiernu interior === Iztapalapa ye la demarcación territorial más poblada de [[Méxicu]], con más de 1.800.000 habitantes en 2010. Dende la década de 1990 fixéronse delles propuestes pa estremar el so territoriu en tres demarcaciones, col propósitu de xestionar meyor el presupuestu y atender la gran complexidá que presenta una población de les dimensiones propies de la iztapalapense. Nenguna d'elles foi puestes en marcha nin recibió mayor atención na Asamblea Llexislativa del Distritu Federal. Iztapalapa atópase subdividida n'ocho Direiciones Territoriales, que tienen el propósitu d'averar la xestión gubernamental a dimensiones espaciales y demográfiques de menor dimensión. Les Direiciones son Aculco, con sede en Pueblu Aculco; Centru, con sede na colonia Lleis de Reforma; Ermita Zaragoza, con sede nel conxuntu habitacional homónimu; San Llorienzo Tezonco, con sede nel Zacatlan|pueblu del mesmu nome; Paraje San Juan, con sede na colonia Les Peñes; Sierra de Santa Catarina, con sede en San Miguel Teotongo, Cabeza de Juárez con Sede n'Exa 5 esquina Periféricu y finalmente Estrella con Sede en Camín al Cuetu de la Estrella dientro del Centru Social Villa Estrella, na colonia El Santuariu. == Demografía == Nesti apartáu presentamos dellos indicadores sociales de la población de Iztapalapa, siempres comparando los datos contra los llograos pal Distritu Federal en periodos similares. En dellos casos esponen datos históricos que van dexar tener un panorama ampliu de la hestoria demográfica de la delegación. === Dinámica de población === Como se repara nel cuadru 1, a lo menos dende [[1930]] la tasa de crecedera de la población iztapalapense ye más alta que la presentada a nivel del Distritu Federal. Bona parte d'esa crecedera podría esplicase pola espansión de la ciudá central que terminó per enchir se a les tierres circundantes, qu'enantes fueren dedicaes a los cultivos.Acordies colos resultaos del II Conteo Nacional de Población y Vivienda xeneráu pol INEGI, la Delegación Iztapalapa cuntaba al añu 2010 con 1,820,888 habitantes nel so territoriu de los cualos, el 48.6% (885,049 habitantes) taba constituyíu por homes y el restante 51.4% (935,839 habitantes) por muyeres. Pa un periodu de tres quinquenio, del añu 1990 al 2000, el total de la población iztapalapense creció a una tasa del 0.77%. Esto ye, de tener 1,488, 636 habitantes en 1990, pasando a 1,694,677 habitantes en 1995, llegó a tener 1,773,343 habitantes nel añu 2000. Pa un periodu similar, pero partiendo del añu 1995, Iztapalapa llegó a tener 1,820,888 habitantes nel añu 2005 con una tasa de crecedera que menguó a 0,32% lo cual fálanos d'un aumentu na emigración de la xente que lo habita lo mesmo que de los efeutos sociales que tuvieron les polítiques públiques de planificación familiar. Ye significativu que na diferencia relativa ente les tases de crecedera de Iztapalapa y el Distritu Federal aumentara dramáticamente nel periodu de 1970-1990. Tres el desastre del [[19 de setiembre]] de [[1985]], munches de les families qu'aniciaren nes árees centrales mover a los nuevos conxuntos habitacionales que se construyíen na periferia. Esti enclín nun se detuvo hasta la metá de la década de [[1990]], cuando s'escosaron les tierres disponibles en Iztapalapa y decretóse la proteición de la Sierra de Santa Catarina, la zona más primida pola espansión de la mancha urbana. Anque'l Distritu Federal pol so estatus júridico-políticu, nun s'estrema en conceyos como'l restu d'entidaes federatives, sinón en delegaciones, nes estadístiques considérense equivalentes, colo cual Iztapalapa considérase'l conceyu más pobláu (y unu de los más trupos) de Méxicu al cuntar con una población total de 1.820.888 persones nuna estensión de 116,6 quilómetros cuadraos, parte los cualos son zones protexíes, lo cual amenorga na práutica l'área habitable, esto ye: la densidá real ye enforma mayor a la densidá oficial. <center> {| class=wikitable |- ! '''Evolución demográfica de Iztapalapa''' |- align="center" | |- align="center" | <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.4,0.5,0.16) ImageSize = width:800 height:300 PlotArea = left:100 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:500000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:100000 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:blancu text: bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1980 text:1980 bar:1990 text:1990 bar:2000 text:2000 bar:2010 text:2010 bar:blancu2 text: PlotData= color:d width:20 align:left bar:blancu from:0 till:0 bar:1950 from:0 till: 76621 bar:1960 from:0 till: 254355 bar:1970 from:0 till: 522095 bar:1980 from:0 till: 1262354 bar:1990 from:0 till: 1490499 bar:2000 from:0 till: 1773343 bar:2010 from:0 till: 1815786 bar:blancu2 from:0 till:0 PlotData= bar:1950 at: 76721 fontsize:s text: 76&nbsp;621 shift:(-16,5) bar:1960 at: 254455 fontsize:s text: 254&nbsp;355 shift:(-16,5) bar:1970 at: 522195 fontsize:s text: 522&nbsp;095 shift:(-16,5) bar:1980 at: 1262454 fontsize:s text: 1&nbsp;262&nbsp;354 shift:(-16,5) bar:1990 at: 1490599 fontsize:s text: 1&nbsp;490&nbsp;499 shift:(-16,5) bar:2000 at: 1773443 fontsize:s text: 1&nbsp;773&nbsp;343 shift:(-16,5) bar:2010 at: 1815856 fontsize:s text: 1&nbsp;815&nbsp;786 shift:(-16,10) </timeline> |- | align=center | <small>'''{{Versalita|Fuentes:}} {{Versalita|GDF}}, 2000; Inegi, 2011b.'''</small> |} </center> === Indicadores sociales === * '''[[Índiz de Desenvolvimientu Humanu]]''': L'índiz de desenvolvimientu humanu de Iztapalapa (que ye un coeficiente nel que se considera l'accesu a la educación, la salú y l'ingresu) ye de 0,8359, qu'asitia a la delegación nel sitiu 13 de 16 nel Distritu Federal. El IDH de Ciudá de Méxicu ye de 0,871, el más altu de Méxicu. La mayor parte de la población ye de clase media baxa y baxa con pequeños sectores de clase media y media alta * '''[[Marxinación]]''': La zona más marxinada de la delegación Iztapalapa atopar nes faldes de la Sierra de Santa Catarina, Santa Catarina y San Llorienzo Tezonco. Trátase de los asentamientos más recién, que la so fundación bazcuya ente la década de [[1960]] y el tiempu actual. La zona poniente, colindante con Benito Juárez, ye la menos marxinada ente les que destaquen les colonies Sinatel, Ampl. Sinatel, Banjidal, Apatlaco, Justo Sierra como les de mayor calidá de vida nel Distritu Federal. * '''[[Alfabetismo]]''': De la población mayor de 15 años qu'habita en Iztapalapa (pocu más de 1.200.000 persones), el 96,3% sabe lleer y escribir; en cuantes que la tasa reparada nel Distritu Federal foi de 97,0%. No respeutivo a los neños n'edá escolar, namái'l 91,88% de los suxetos nesi rangu saben escribir. L'índiz reparáu pal Distritu Federal foi de 92,94%. El permediu de grau escolar en Iztapalapa ye de 9 años d'instrucción, en cuantes que pal DF ye de 10 años. * '''[[Llingües de Méxicu|Falantes de llingües indíxenes]]''': Según el censu de 2000, el total de falantes de [[Llingües amerindies|llingües indíxenes]] qu'habitaben en Iztapalapa foi de 32.141 persones, de les cualos l'amplia mayoría fala español. Les llingües indíxenes con mayor presencia nesi periodu censal fueron la [[náhuatl]], con 4.451 falantes; la [[llingua mixteca|mixteca]], con 4.390; la llingua [[idioma otomí|otomí]], con 2.564; y el [[idioma zapoteco]], con 2.569. * '''[[Relixón]]''': Nel periodu entendíu ente 1980 y 1990, la presencia de la relixón católica amenorgar en casi 2%. A pesar d'ello, el catolicismu siguía siendo la relixón predominante (92,1%). Nun ralu de diez años, el [[catolicismu]] perdió guarda frente a otres denominaciones relixoses, cuantimás, les evanxéliques; pasó de 92,1% a 80,18%. * '''[[Seguridá]]''': Datos actualizaos de la Secretaría de Seguridá Pública del [[Distritu Federal]] (SSPDF) señalen que'l robu a transeúnte con y ensin violencia —con 1.679 remisiones y 1.618, respeutivamente—, ye'l delitu que reporta más arrestos nos primeros cuatro meses d'anguaño. Y tocantes a les remisiones por delegación Iztapalapa ocupa'l númberu dos solo dempués de la delegación Cuauhtémoc. Destacar la primera por que una considerable parte de los ilícitos son cometíos por menores d'edá. Les denuncies más frecuentes ante'l Ministeriu Públicu son: En primer llugar el delitu de robu, ocupando'l 52.3% En segundu les denuncies por mancadures col 16% En terceru'l delitu de fraude y estafa col 15.5% Nesta demarcación denuncien el 15.5% de los delitos rexistraos nel Distritu Federal. * '''[[Indixenismu]]''': Hasta l'añu 2005 un porcentaxe apenes cercanu al 2% del total de la población qu'habitaba la Delegación Iztapalapa, tomando en considerancia namái a los habitantes que teníen 5 años o más d'edá, falaba dalguna llingua indíxena (29 mil 834 d'un xeneral de 1.630.204 persones. Los porcentaxes caltuviéronse proporcionalmente pa cada xéneru poblacional, esto ye, tanto homes como muyeres. De la población total falante de llingües indíxenes (29 mil 834 persones), 51% foi conformáu por homes y el complementariu 49% por muyeres. Pal 2005 del total de la población de 5 años y más que fala dalguna llingua indíxena, un gran porcentaxe tamién lo fai nel idioma español (94.8%) y anque la población que nun fala español ye un porcentaxe diminutu (0.4%), posiblemente ye mayor en realidad si tomar en cuenta que'l restante 4.7% nun especificó si falaba español amás de la so llingua indíxena materna. === Principales llocalidaes === [[Ficheru:Casco san nicolás.jpg|miniatura|200px|Cascu de la vieya facienda de San Nicolás Tolentino, en San Llorienzo Tezonco.]] Los dieciséis pueblos d'orixe colonial o prehispánicu que s'alcuentren na delegación Iztapalapa fueron absorbíos dafechu pola espansión urbana de Ciudá de Méxicu. A pesar d'ello, caltienen delles carauterístiques cultural y social que los estremen de les colonies populares que los arrodien. Esos dieciséis pueblos son: {{llista de columnes|2| * [[Iztapalapa de Cuitláhuac]] * [[Aculco]] * [[Madalena Atlazolpa]] * [[San Juanico Nextipac]] * [[Colonia San Andrés Tetepilco|San Andrés Tetepilco]] * [[San Marcos Mexicaltzingo]] * [[Pueblu Culhuacán]] * [[Santa María Tomatlán]] * [[San Andrés Tomatlán]] * [[San Llorienzo Tezonco]] * [[Santa Cruz Meyehualco]] * [[Santa María Aztahuacán]] * [[San Sebastián Tecoloxtitlán]] * [[Santiago Acahualtepec]] * [[Santa Martha Acatitla]] * [[San Llorienzo Xicoténcatl]] }} La mayor parte d'ellos tán estremaos en 14 barrios los cualos son: {{llista de columnes|3| # [[Barriu Guadalupe]] # [[Barriu L'Asunción]] # [[Barrio San Antonio (Iztapalapa)|Barrio San Antonio]] # [[Barrio San Antonio Culhuacán]] # [[Barrio San Ignacio]] # [[Barrio San José]] # [[Barrio San Llorienzo]] # [[Barrio San Lucas]] # [[Barrio San Miguel (Iztapalapa)|Barrio San Miguel]] # [[Barrio San Pablo]] # [[Barrio San Pedro]] # [[Barrio San Simón Culhuacán]] # [[Barrio Santa Bárbara]] # [[Barriu Tula]] }} Estos pueblos orixinarios teníen tierres comunales o ejidales que tres la crecedera de Ciudá de Méxicu y la ruina de l'agricultura na zona fueron lotificados p'apurrir vivienda barata a la gran cantidá d'inmigrantes que llegaron ente les décades de 1960 y 1990. D'esta manera surdieron colonies como Escuadrón 201, Constitución de 1917, Valle del Sur y otres de considerables dimensiones, tantu pola so población como pola so superficie, lo que de dalguna manera opaca a los pueblos orixinales y los sos respeutivos barrios, convirtiéndolos en simples demarcaciones urbanes (o suburbios de Ciudá de Méxicu), anque caltuvieron les sos tradiciones, lo que-yos da una cierta identidá. Amás Iztapalapa alluga numberoses unidaes habitacionales (conxuntos de departamentos horizontales o fraccionamientos urbanos de cases dúplex), de los cualos la mayor ye la Unidá Vicente Guerrero, construyida nos años setenta. Vicente Guerrero tien anguaño una población aproximada de 13 mil habitantes qu'ocupen una superficie inferior al quilómetru cuadráu. Les invasiones de tierra de los años ochenta aniciaron comunidaes enormes con escasez de servicios públicos. Allúguense sobremanera na rexón suroriente de Iztapalapa. Exemplos d'elles son Desenvolvimientu Urbanu Quetzalcóatl (26 mil habitantes) y San Miguel Teotongo (80 mil habitantes). Adulces la situación d'estes colonies foi regularizándose, tantu no que fai a la tenencia de la tierra y al prestu de servicios urbanos. Al entamu del sieglu XXI, Iztapalapa tien 241 llocalidaes, ente colonies populares, unidaes habitacionales, pueblos y barrios orixinarios. Santa Martha Acatitla ye unu de los pueblos de la delegación Iztapalapa, allúgase casi la entrada del conceyu de La Paz, Estáu de Méxicu. Esti pueblu pertenez a les estaciones de Acatitla y Santa Martha de la Llinia A. Na dómina Prehispánica, esti llugar foi un asentamientu humanu d'enemigos de los mexicas, llamáu "Acatitlan", que pasó a llamase "Santa Martha Acatitla", dempués de la Conquista Española. "Acatitla" significa en náhuatl, "Ente les Cañes". El 29 de xunetu celebra la patrona d'esti pueblu, pero tamién se celebra'l 23 de febreru l'apaición de la santa patrona. La Delegación Política Iztapalapa, cuenta con una gran estensión de territoriu que nun hai más de sesenta años yera d'usu agrícola y cuntaba con un sistema de comunicación y subsistencia llacustre; dambos elementos, d'identidá comuñal. Nesti casu en particular y na actualidá esta delegación ye casi na so totalidá un bloque de formigón: industries, cases, unidaes habitacionales, grandes aveníes y exes viales posar nes tierres qu'hasta apocayá representaben el sustentu de les xeneraciones qu'aniciaron nel llugar. Pero los apulmonamientos de la xente qu'habita nel pueblu de Iztapalapa nun terminaron cola perda o venta de les sos tierres; anguaño enfrenta un gradual tresformamientu na so composición y dinámica social. La nula reconocencia y respetu a les sos pautes culturales asitiar, n'ocasiones, nuna tensión constante colos nuevos ocupantes del territoriu. La nueva dinámica d'interaición comuñal (orixinarios-avecindados) obligó a los naturales del llugar a desenvolver mecanismos de caltenimientu cultural o otres formes de resistencia non siempres bien vistes o toleraes polos otros. La Delegación Iztapalapa, foi habitada por pobladores diversos, provenientes dalgunos de les ciudaes perdíes como; Tlatilco, Río Magüeta, Barriu de Santiago, Coltongo, Antiguu ferrocarril de Atlixco, Nativitas Barriu Norte, Santa Cruz Atoyac, Chilero de San Andrés Tetepilco, Contreras del Peñón Viejo, Bordu del Ríu San Joaquín, Tepito y Colonia Buenos Aires. == Educación == === Instituciones d'Educación Media Cimera === * Preparatoria 'Iztapalapa 1' del Institutu d'Educación Media Cimera de la CDMX<ref name="http_1">{{cita web |url=http://iems.df.gob.mx |títulu=http://iems.df.gob.mx }}</ref> * Preparatoria 'Benito Juárez' del Institutu d'Educación Media Cimera de la CDMX<ref name="http_1"/> * Preparatoria 'Iztapalapa 3' del Institutu d'Educación Media Cimera de la CDMX<ref name="http_1"/> * Colexu de Ciencies y Humanidad Plantel Empobine (CCH-O) de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]] (UNAM). * {{Enllaz rotu|1=Centru d'Estudios Científicos y Teunolóxicos 7 "Cuauhtémoc" (CECyT "Voca" 7) |2=http://www.cecyt7.ipn.mx/Paginas/empecipio.aspx |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} del [[Institutu Politéunicu Nacional]] * Colexu de Bachilleres Plantel Non.6 "Vicente Guerrero" * Colexu de Bachilleres Plantel Non.7 "Iztapalapa" * CETIS Non. 50 * CETIS Non.53 * CETIS Non. 153* * Colexu Nacional d'Educación Profesional Téunica Plantel 11 "Aztahuacan" === Instituciones de Capacitación y Formación pal Trabayu === * Centro de Capacitación pal Trabayu Non. 171 "Heriberto Jara Corona" * Centru de Capacitación pal Trabayu Industrial Non. 176 === Instituciones d'Educación Cimera === La delegación Iztapalapa alluga cuatro instituciones públiques d'educación cimera nel so territoriu. Estes son: * [[Facultá_d'Estudios Cimeros_Zaragoza|Facultá d'Estudios Cimeros de Zaragoza]] [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|(UNAM)]] * Unidá Iztapalapa de la [[Universidá Autónoma Metropolitana]] (UAM-I) * Campus Iztapalapa y San Llorienzo Tezonco de la [[Universidá Autónoma de la Ciudá de Méxicu]] (UACM). * Institutu Teunolóxicu de Iztapalapa * Institutu Teunolóxicu de Iztapalapa 2 * Institutu Teunolóxicu de Iztapalapa 3 Amás, Iztapalapa cuenta col campus Sur de la [[Universidá Teunolóxica de Méxicu]] (UNITEC), Institución privada d'Educación Cimera según con dos campus de la Universidá ICEL (Ermita y Zaragoza). [[Universidá de la República Mexicana]] (UNIREM) Iztapalapa == Cultura == {{AP|Cultura de Iztapalapa}} [[Ficheru:Mapa de la Delegación de Iztapalapa 01.jpg|miniatura|left|Mapa de los llugares más representativos de la delegación de Iztapalapa]] === Tradición oral === '''Les cueves del cuetu de la Estrella''' El cuetu de la Estrella tien munches cueves. Dalgunes d'elles son bien fondes, y costáron-y la vida a delles persones. Dellos habitantes del pueblu de Iztapalapa cunten que nestes cueves vive'l diañu, o que nun tienen fin. Y ésta sería la razón de que delles persones qu'entren a les cueves nun tornen enxamás: porque se tresmanen nes galeríes o los lleva'l [[diañu]].es por eso qu'esta zona ta acutada pa visitala. '''Sanamientos milagrosos en Iztapalapa y San Llorienzo''' [[Ficheru:El pocito tezonco.jpg|miniatura|200px|Capiya d'El Pocín, en San Llorienzo Tezonco.]] [[Iztapalapa de Cuitláhuac]] y [[San Llorienzo Tezonco]] son dos de los pueblos más vieyos de la delegación. Cunta la tradición que nel sieglu XIX dambos sitios fueron afeutaos pol [[cólera]]. Como la xente taba bien esmolecida pola epidemia, invocaron les imáxenes de Cristu que se veneraben nes sos respeutives ermites. Según la mesma tradición, la morrina pol cólera cesó a los pocos díes. En San Llorienzo, del pie d'un [[ahuehuete]] brotó un manantial d'agua cola que se curaron los tezonqueños y la xente de los pueblos del sur. N'agradecimientu, los iztapalapenses dieron entamu a la representación de la Vía crucis , una de les tradiciones de Méxicu reconocíes a nivel mundial pol gran compromisu de tolos que participen, cada unu de los actores nesta vía crucis, sabe por que vivir; tamién construyeron un santuariu que güei se conoz como [[Santuariu de La Cuevita|La Cuevita]]. En San Llorienzo, los paisanos construyeron una parroquia y una capiya --a la que llamen ''El Pocín''-- nel sitiu onde brotó'l manantial. Na actualidá, los fiscales del pueblu distribúin l'agua ente quién la solicita.<ref>Silvia Zugarazo Sánchez (cronista de Ixtapala)</ref><ref>ciudadanosenred.com.mx</ref> '''La lleenda del señor de la Cuevita''' Ye una de les imáxenes más amaes y reverenciadas polos pobladores de Iztapalapa. Pa conocer los oríxenes de la devoción a esti Cristu, tenémonos qu'unviar a una antigua lleenda tresmitida ente los pobladores del llugar nel intre de los años, que remóntanos al mes de mayu de 1723, cuando unos pelegrinos procedentes del conceyu de Etla, tao d'Oaxaca, traíen una Santa Efixe en posición sedente, de tamañu natural, a Ciudá de Méxicu col fin de restaurala. Al pasar pol pueblu de Iztapalapa, una fuerte nube obligar a detener el so camín teniendo qu'abellugase nuna cueva. Como nun cesaba l'agua, decidieron pasar ellí la nueche pa prosiguir el so percorríu a otru día. Empezaba a amanecer cuando yá taba tou llistu pa siguir el so viaxe. Dieron en cargar nuevamente la imaxe, pero por más intentos que fixeron, entá col auxiliu de los vecinos, nada llograron. Foi tanta la espectación y la fe qu'espertó esti sucesu, que lo creyeron como una señal del Santu Cristu pa quedase nesi llugar y fieles a'l so deseos complacer. Asina ye como llega la imaxe del Señor de La Cuevita a Iztapalapa, onde foi acoyíu como Santu Patronu y proteutor del pueblu. Na mesma cueva empezó a ser veneráu, xunto a monte del Cuetu de la Estrella o Huizachtepetl, consideráu como un espaciu sagráu polos antiguos mexicanos, escenariu d'una de les ceremonies más importantes del Méxicu prehispánicu: “el fueu nuevo”. Coles mesmes, sabíase que nesi cuévanu yera veneráu Tezcatlipoca. Adulces foise edificando lo que güei conocemos como Santuariu del Señor de La Cuevita, onde s'abelluga y venera la santa imaxe. A los llombos del santuariu, entá s'atopa la cueva onde s'aprecia una urna qu'abelluga la imaxe del Señor del Santu Entierru; sobre'l so base llee la siguiente inscripción: “Nesti sitiu apaeció'l Señor de La Cuevita un 3 de mayu de 1723, imaxe que ta nel altar mayor. La imaxe que s'atopa equí ye la del Señor del Santu Entierru”. Foi tal la devoción a dicha imaxe qu'en 1738, la so Santidá'l Papa Clemente XIII, por aciu Bulda Papal, concedió indulxencia plenaria a quien confesaos y comulgaos miraren al Santísimu Cristu de Iztapalapa”. ''' Ejidatarios y colonos ''' La segunda metá del sieglu XX foi una dómina en que Iztapalapa foi colonizada por [[inmigración|inmigrantes]] del interior de la república. Por aquella dómina, bona parte del territoriu de Iztapalapa taba dedicáu a l'agricultura, escarecía de servicios d'urbanización, y los acabante llegar siempres taben en fierros polos fraudes que se cometíen pola venta illegal de terrenes. Los llabradores nun víen con bien bonos güeyos la llegada de los avecindados, porque se robaben (dicen) los productos cultivaos. Los llabradores semaben y los recién llegaos comer tou: calabaces, frijoles, elotes, etc. En Santa Cruz Meyehualco, por casu, los ejidatarios llegaron a emplegar armes pa defendese de los colonos de La Comuña. Como nun pudieron con ellos, optaron por dexar de semar. Les cueves del cuetu de la Estrella, los Sanamientos milagrosos en Iztapalapa y San Llorienzo, la Capiya d'El Pocín, en San Llorienzo Tezonco, la Procesión de Día de Muertos. Pueblu Aculco, La Vía crucis de Iztapalapa, El de San Llorienzo, Los antroxos de: San Llorienzo Tezonco, Culhuacán, Santa Cruz Meyehualco y el de Santa María Aztahuacan. Les fiestes patronales, El Día de Muertos, l'Antigua troje de la Facienda de San Nicolás Tolentino, nel cuetu de la Estrella la Pirámide del Fueu Nuevo, l'Ex-Conventu de Culhuacán, el templu de San Lucas , Santuariu Nacional d'El nuesu Señor de la Cuevita (Iztapalapa de Cuitláhuac), la parroquia de San Llorienzo Mártir (Tezonco), y la parroquia de Santa Martha (Acatitla), el Monumentu a Juárez, meyor conocíu como Cabeza de Juárez, la Capiya Messeger, edificada pol arquiteutu, La Universidá Autónoma Metropolitana. Toes estes tradiciones, monumentos históricos y llugares máxicos al traviés de la lleendes, hestories, documentos oficiales amuésennos la riqueza cultural d'esta demarcación. Pero nada de lo anterior siguiría vivu si non fora polos habitantes y vecinos que caltuvieron y espublizaron la cultura iztapalapense. Quién meyor pa cuntar estes hestories, pasaes y actuales, que los vecinos d'esta delegación. === Festividaes en Iztapalapa === [[Ficheru:Procesion Aculco.jpg|miniatura|200px|Procesión de Día de Muertos. Pueblu Aculco. 1999.]] {{AP|Pasión de Cristu en Iztapalapa}} ==== Selmana Santa en Iztapalapa ==== Dientro de les fiestes que celebren los habitantes de Iztapalapa, les que llamen más l'atención son les de la Selmana Santa. Esta celebración empecipiar n'agradecimientu a que terminó'l [[cólera morbus]] qu'azotó y abrasó a la población en 1833. Dende l'añu de 1843, Iztapalapa celebra la Selmana Santa per mediu de representaciones realizaes con xente de la so propia comunidá. Protagonistes que caltuvieron la so fe a lo llargo de munchos años, convertir nun heriedu cultural pal mundu. :Les fiestes de Selmana Santa en Iztapalapa, fueron tan importantes qu'en 1867 Don [[Benito Juárez]] protexó la escenificación, poniendo orde nel gobiernu civil como nel eclesiásticu. Otramiente, tamién se recuerda'l sofitu que-y dio Don Emiliano Zapata en 1914, al emprestar los caballos del so exércitu, según l'ayuda económica pa la realización d'esti acontecimientu. :Esta celebración empezó a faese famosa atrayendo a cada vez más xente, mientres los años 50 y 60, col entubamiento de la Canal de la Viga y la pavimentación de la calzada del mesmu nome. Esta escenificación evolucionó tantu, que se convirtió nun eventu relevante de la cultura popular, y únicu nel mundu poles sos carauterístiques y númberu de persones qu'asisten (calcular en cerca de tres millones). ;Requisitos pa participar na representación de selmana santa. *Portar la so vistimienta d'alcuerdu al so papel correspondiente. *Tar confesaos antes del miércoles de ceniza. *inscribise, el primer fin de selmana de xineru, na casa de los ensayos. *ser mayor d'edá. *ser nativu de iztapalapa. *En casu de les muyeres, nun tar casada y nun vivir en amasiato (nun vivir n'unión llibre). *En casu de los homes, tar casaos pola ilesia y nun vivir en amasiato. *Nel casu del papel de Jesús, ser nativu de dalgún de los ocho pueblos, tar solteru, nun vivir en amasiato y ser mayor de 25 años. ;Requisitos pa la participación como nazarenos. *Tar confesaos antes del miércoles de ceniza. *Cumplir les vixilies. *Edá ensin riquir. *Anotase nuna llista, na casa de los ensayos, esto solamente pa recibir una insinia como participante añal (Esti requisitu nun ye necesariu). *Faer la so propia cruz, qu'esta nun tien que pesar más que la que porta'l que representa a Jesús. *Tar al pendiente de los horarios pa toles actividaes (publicaos pola casa de los ensayos). *portar la to túnica. ;Requisitos pa la participación como los once mil vírxenes. *Tar confesaes antes del miércoles de ceniza. *Cumplir les vixilies. *Edá ensin riquir. *Anotase nuna llista, na casa de los ensayos, esto solamente pa recibir una insinia como participante añal (Esti requisitu nun ye necesariu). *Tar al pendiente de los horarios pa toles actividaes (publicaos pola casa de los ensayos). *portar la to túnica y mantu. ;Desenvolvimientu de la celebración Domingu de Ramos: La fiesta empecipia nesti día cola Bendición de les Palmes na Parroquia de San Lucas, y la Entrada Trunfal de Xesús de Nazaré a Xerusalén, nel Santuariu del Señor de la Cuevita. ;Xueves Santu: * Procesión poles principales cais emulando la Visita a les Siete Cases, pero nesti casu ye a los Ocho Barrios: San Lucas, San Ignacio, Santa Bárbara, San José, San Pedro, San Pablo, l'Asunción y San Miguel. * La Última Cena: El Salvador xunto a los Dolce Apóstoles tomen el so llugar na mesa. * Ceremonia del Lavatorio nel Xardín Cuitláhuac. * La Oración nel Güertu de les Olivares y la Aprehensión, nel Cuetu de la Estrella. ;Vienres Santu día de la Traxedia Llitúrxica: * El Xuiciu: Presentación del Nazarenu ante Poncio Pilato. * Los clarines anuncien qu'El Redentor foi condergáu: Azotes y Coronación se escenifican na escampada del Xardín Cuitláhuac. * Entamu de la Vía Crucis aldu al Gólgota (Cuetu de la Estrella):Nésti trayeutu representen les Trés Cayíes, la primera na cai de Conceyu(cai de Cuauhtémoc) les otres dos na Cai d'Hidalgo y Estrella, se escenifican los demás pasos al Calvariu. Cientos de Nazarenos que tamién lleven a recostines la so Cruz y Corona d'Escayos; Centuriones, Soldaos Romanos y Heraldos abren pasu al Mecías acompañáu polos sos Discípulos, Vírxenes y Samaritanos; detrás los Clarines y una banda toquen la Marcha Dragona. * Crucifixón colos villanos Dimas y Xestes, la presencia de Judas na forca; a les tres de la tarde, da fin esta representación de la Pasión y muerte del Fíu del Home. Tolos actores participantes, son rigorosamente escoyíos y tienen d'axuntar dellos requisitos como:Capacidá histriónica, mímica, voz clara y potente, esplicativa, apariencia según sía'l personaxe a interpretar, nacer nel pueblu, ser fíu de padres naturales de Iztapalapa; nun tener vicios y ser de la relixón católica. Pa poder representar dignamente a Xesucristu, los candidatos tienen de tener los atributos físicos necesarios p'aguantar el treslladase al traviés del gran escenariu, non solo en percorríos xunto a los sos discípulos y vírxenes que la acompañen pa predicar la so pallabra, sinón tamién el Vienres Santu cuando ye condergáu llevando a recostines la Cruz de Madera que pesa aproximao 90 quilos(tal como lo axustaba'l códigu penal romanu d'aquella dómina) soportando amás cayíes y golpes de los soldaos romanos.<ref>{{cita web |url=http://www.elclima.com.mx/iztapalapa.htm |títulu= Historia y Fundación de Iztapalapa |fechaaccesu=9 d'abril de 2011|}}</ref> ==== Vía crucis ==== * '''La Vía crucis de Iztapalapa'''. Ye una representación de la Pasión de Cristu. Realizar dende 1843.<ref>{{cita web |url=http://www.excelsior.com.mx/comunidá/2016/03/24/1082547 |títulu=TIPS: Zarros viales en Iztapalapa por La Pasión de Cristu |fecha=24 de marzu de 2016 04:15 |autor=Redaición |editor=Excelsior }}</ref> Cuando nel pueblu de Iztapalapa hai un biltu de viruela en 1833, los habitantes prometen a Dios, que si estermina la enfermedá, ellos van representar la procesión de Xesucristu. Trátase quiciabes, de la más conocida de les festividaes de Iztapalapa. Mientres el periodu entendíu ente [[Domingu de Ramos]] y el [[Sábadu Santu|Sábadu de Gloria]] reprodúcense los pasaxes más significativos d'acaldía. Nella participen los nativos de los 8 barrios de Iztapalapa y, nel casu particular del personaxe de Jesús, l'escoyíu pasa por un llargu periodu de preparación física y espiritual. A esta representación alleguen alredor de dos millones de feligreses. :A la procesión-representación acompañar el grupu de nazarenos, qu'alleguen a cargar la cruz n'agradecimientu polos milagros recibíos del Señor de La Cuevita. :La Representación de la Pasión de Cristu en Iztapalapa foi reconocida pol Xefe de Gobiernu de Ciudá de Méxicu, Marcelo Ebrard Casaubón, como Patrimoniu Cultural Intanxible de la Ciudá de Méxicu'l 3 d'abril de 2012. Felicidad declaratoria foi publicada na Gaceta Oficial de la ciudá na 169 representación y prevese que sía una forma de buscar que la Representación en Iztapalapa sía declarada como Patrimoniu Cultural de la Humanidá pola Organización de les Naciones Xuníes. Nel eventu participaron amás la Secretaria de Cultura del DF, Elena Cepeda; y la Xefa delegacional de Iztapalapa, Clara Brugada. La declaración de Patrimoniu Cultural Intanxible de Ciudá de Méxicu, busca amás que los habitantes de los barrios de Iztapalapa, les autoridaes delegacionales y del Distritu Federal promuevan y ayuden a la preservación d'esta tradición pa les posteriores xeneraciones. * '''La Vía crucis de San Llorienzo''', en [[San Llorienzo Tezonco]] tamién tien llugar la representación de la Pasión de Cristu. Pero a diferencia de lo qu'asocede en Iztapalapa, equí la cortil eclesial tien una importancia capital. La capiya del Pocín ye convertida na cárcel onde zarren al Cristu de la representación. La crucifixón llevar a cabu nos pies del volcán Yohualiuhqui. * '''La Vía crucis de Santiago Acahualtepec''', este ye unu de los eventos más importantes de la colonia nel añu, pos participen munches persones dende neños hasta vieyos. Realicen un percorríu llargu, saliendo de la plaza allugada frente a la ilesia de Santiago Apóstol, pasando Ermita Iztapalapa hasta llegar a la colonia Santa Martha Acatitla y de regresu hasta la exa 5 y 6 onde realicen la crucifixón. ==== Los antroxos Varios de los pueblos orixinarios de Iztapalapa caltienen la tradición del antroxu nos díes anteriores al miércoles de ceniza. Los más importantes de los antroxos iztapalapenses son el de [[San Llorienzo Tezonco]], [[Culhuacán]] el de Santa Cruz Meyehualco y el de Santa María Aztahuacan. Nellos, la xente entamar por comparses que tomen por asaltu les cais pa baillar y desfilar colos sos carros alegóricos. Xeneralmente, les autoridaes tradicionales d'estos pueblos tienen qu'ufiertar alimentos a los participantes de les comparses. * '''Antroxu de Santa María Aztahuacan'''. La pallabra Antroxu significa “adiós a la carne”. Tou empieza cola presentación de les Reines, n'ochobre o payares, realícense bailles pa la presentación de les mesmes, yá pa la fecha de la celebración empezar con un percorríu'l día domingu cola cuadriella yá sía de [[charru|charros]] o de [[chichina|chichines]], dende'l día llunes salen a baillar peles cais del pueblu, y yá pela nueche axúntense nes cercaníes a la casa del mayordomu, quien ye l'encargáu de dar de comer tanto a los charros o chichinas, como a los músicos y socios qu'ayudaron a la mayordomía, enantes matábase un res p'alimentar a la xente, pero agora por comodidá puede dase mole, pollu, [[pozole]] o carnitas, lo que sía qu'esti a la posibilidá del mayordomu. El siguiente sábadu faise otru percorríu peles cais, el domingu pela tarde, faise la coronación nes places principales del pueblu como'l reló, La Plaza de San Pedro y La plaza Santa Cecilia, realízase la coronación y rematar con bailles. * '''Antroxu de Santa Cruz Meyehualco'''. En [[Meyehualco]] esta ye una tradición fuerte esti antroxu ye parte de la interculturalidad qu'esisten en Méxicu y da como sofito una identidá de pueblu. :Esta festividá tien una duración de 4 díes empecipiando'l segundu vienres dempués del miércoles de ceniza, mientres esti tiempu faen percorríos pol pueblu y la fiesta, les cais tán afataes, hai feria de xuegos mecánicos, música y venta de muncha comida, los comerciantes, qu'invaden esti llugar, nun se dar# aguantu al vender tou tipu de antojitos mexicanos y bébores, tamién nun falta la música que provién de distintos llugares, tou esti coloríu mosaicu de ver y oyer envolubra a cuanto visitante y transeúnte pasa pellí. :Nesta organización participen distintes comparses y sociedaes tantu de charros como d'amarutes pa la realización de dichu eventu. Diches comparses y sociedaes brinden nel día domingu'l color y sazón del desfile, una y bones esti día entama'l percorríu sobre l'avenida Ermita qu'empieza a partir del mediudía y estiéndese hasta la tarde yá entrando la nueche, que consiste'l desfile de les Reines del Antroxu que noma cada comparsa, elles son llevaes en carros alegóricos de gran coloríu alredor van baillando la so xente al son de les bandes que tamién van nesti percorríu; esti desfile remata na plaza principal onde s'axunten les nueve comparses, coronen a les sos reines y premien los meyores amarutes y traxes de charru. A la fin del día la xente preparar pal so baille terminando a altes hores de la madrugada. El día llunes sigue la fiesta n'eventos menores, d'ellí parte una comitiva escontra Tepalcingo en Morelos pa dar gracies pola realización de la so festividá. Enantes salíen en día llunes y llegaben a esti pobláu'l día domingu de la siguiente selmana a la fiesta de la rexón y estimar poles sos festividá de Santa Cruz, ellí comerciaban con tequesquite que ye sal con campera y yera la comida de vaques, ésti productu tener nos llotes baldíos de Santa Cruz y ello sirvíalos pa faer trueques por productos que traíen del so regresu de Morelos. Na Delegación Iztapalapa celebrar nos Reyes Culhuacán, Santa Cruz Meyehualco, Santa María Aztahuacán, Santa Martha Acatitla, San Llorienzo Tezonco, San Sebastián Tecoloxtitlán, Santiago Acahualtepec y Santa María Tomatlán y nel Centru Históricu de la Delegación, onde se realiza'l zarru d'antroxos, axuntándose les cuadrielles de los pueblos; amás realízase la ceremonia del "llunes del aforcáu" nel que se xulga al "palegande" por actos delictivos, el so esposa tamién la acusa de golpes y abandonu, polo que'l xuez mandar a la forca, non ensin antes cumpli-y un últimu deséu, baillar un danzón de despidida. Básicamente l'antroxu consiste en cuadrielles de danzantes que van peles cais vistíos de charros con mázcares, de chines poblanas o amarutes diversos llamaos chichinas. Acompañar una orquesta o banda de música y detiénense a baillar frente a les cases onde saben que-yos darán una cooperación pa pagar la música. Coronar a les reines que desfilen en carros alegóricos y entámense grandes bailles, anque hai delles variaciones qu'estremen a cada pueblu. '''Derrama económica''' Cabo mentar qu'esta tradicional representación de la Selmana Santa ye la principal actividá de desenvolvimientu turísticu delegacional que non solo dexa la visita de turistes d'otres delegaciones o Estaos, sinón tamién del estranxeru y dexa tamién la creación d'un pequeñu [[tianguis]] turísticu d'artículos de folla y cerámica (que llega una selmana antes y vase una selmana dempués de les festividaes) según la venta de comida específica de la festividá y una feria. Cabo mentar que la delegación cierra la circulación de l'avenida Ermita Iztapalapa y Coloráu Gómez el día vienres santu; pa poder llegar deber d'utilizar el Metro estación Iztapalapa o Cuetu de la Estrella. ==== Fiestes patronales ==== Casi caúna de les colonies, pueblos y barrios que se llevanten nel so territoriu tienen una fiesta patronal. Pero ensin dulda, hai dalgunes que destaquen pola so antigüedá, la so complexidá y el so coloríu, como la del 3 de mayu en Santa Cruz Meyehualco; La del Señor del Calvariu santu patronu de Culhuacán; la de San Lucas, patronu de Ixtapalapa; la del 12 d'avientu en San Llorienzo Tezonco. ==== Día de Muertos ==== {{AP|Día de Muertos Unu de los escenarios más importantes d'esta fecha en Iztapalapa ye'l pueblu de [[San Llorienzo Tezonco]], onde tola selmana anterior al Día de Muertos pon un [[tianguis]] de dimensiones considerables (dende la Plaza del Pueblu hasta l'avenida de les Torres, peles cais de San Llorienzo y Candelabru), onde pueden consiguise tolos artículos necesarios pa les ufriendes. Amás, en cuantes que Iztapalapa tien dos de los panteones más grandes de la [[Ciudá de Méxicu]] (San Nicolás Tolentino y San Llorienzo Tezonco), convertir en destín de miles de persones qu'alleguen a les tumbes a recordar a los que s'adelantraron; de fechu. nel de San Nicolás Tolentino, acostúmase permanecer, polos habitantes de les colonies aledañas, hasta altes hores de la nueche conmemorando a los sos difuntos y llevando presentes a los sos sepulcros. Pa los habitantes de Iztapalapa la muerte tien un sentíu singular: dacuando apaez como una enraigonada tradición que llanca les sos fondes tradiciones nel pasáu indíxena; n'otres ocasiones, paez un escenariu onde se mueven y esmucen figures de l'alcordanza, oxetivos d'ufriendes de la más diversa índole: Dulces, pan, flores, alimentos y costumistes. La tradición, de dalguna manera ye permanente, pero apaez con mayor puxanza, como un sentimientu bonal, los díes 1 y 2 de payares cada añu. Hai de solliñar que ye un día festivu pero actualemente allegar a clases yá que los maestros nun lu tomen como daqué rellacionáu a una tradición obligatoria como'l 5 de mayu o otra efeméride en particular pero ye una guapa tradición non solo en iztapalapa si non en tou Méxicu y cada unu de les sos llocalidaes .. === Patrimoniu material === [[Ficheru:Troje de San Lorenzo.jpg|miniatura|200px|Antigua troje de la Facienda de San Nicolás Tolentino, nel sur de Iztapalapa. Funcionó como crematoriu del panteón de San Llorienzo hasta l'añu de 1994.]] A lo menos en dos sitios de la delegación fuéronse topaos restos arqueolóxicos, legáu cultural del pueblu de Iztapalapa. Nel [[cuetu de la Estrella]] alcuéntrase un basamento piramidal preshispánico denomináu ''Pirámide del Fueu Nuevo''. Supónse que nesti templu, realizábase cada cincuenta y dos años la ceremonia de conclusión y entamu del ''xiuhmolpilli'' (náhuatl: ''xiúhuitl''=añu, ''molpilli''=atáu, esto ye, ''atáu d'años''). Los sacerdotes mexicas esperaben nesti sitiu a que [[Aldebarán]] pasara pol cenit, fechu qu'interpretaben como señal de continuidá pa la vida na Tierra. Nes faldes del mesmu cuetu, en 2006 mientres se reparaba la cruz de la vía crucis tradicional, afayóse un nuevu basamento piramidal y propúnxose qu'esti podría ser de la dómina teotihuacana (sieglos II-VIII&nbsp;d.&nbsp;C.). Na fastera poniente, Culhuacan foi'l sitiu de descubrimientu de delles muertes artístiques de los sos antiguos pobladores, mesmos que se caltienen nel Ex-Conventu de Culhuacán. Na sierra de Santa Catarina, los pobladores de San Miguel Teotongo alcontraron tamién nicios d'ocupación precolombina cuando construyíen les sos viviendes. Les pieces descubiertes en Teotongo son abellugaes por esa comunidá nun muséu comuñal. De la dómina colonial caltiénense bien poques construcciones. La más importante d'elles ye l'Ex-Conventu de Culhuacán, al que s'atopen acomuñaos los restos de lo que foi'l primer molín de papel construyíu n'América. En Iztapalapa de Cuitláhuac alcuéntrase'l templu de San Lucas Evanxelista, patronu d'esa población, qu'anguaño sigue en funciones. Esti templu foi remocicáu en delles ocasiones, lo que causó que la so fachada de basaltu fuera recubierta de cementu en 1999. La mayor parte de los monumentos históricos de Iztapalapa daten del sieglu XIX, y casi toos ellos pertenecen al orde relixosu. Ente los templos más sobresalientes pola so arquiteutura atópense'l Santuariu Nacional d'El nuesu Señor de la Cuevita (Iztapalapa de Cuitláhuac), la parroquia de San Llorienzo Mártir (Tezonco), y la parroquia de Santa Martha (Acatitla). D'orde civil son ocho cases declaraes monumentu históricu pol INAH, y l'antiguu conxuntu de la facienda de San Nicolás Tolentino, en San Llorienzo Tezonco. Los edificios que componen esti conxuntu sirvieron como crematoriu y oficines pal Panteón Civil de la llocalidá, y güei atópense a puntu de colapsar debíu al poco interés de les autoridaes competentes nel so caltenimientu. Del sieglu XX sobresal el Monumentu a Juárez, meyor conocíu como ''Cabeza de Juárez''. Foi diseñáu y construyíu por Luis Arenal. Nel estremu oriente de Iztapalapa alcuéntrase la Capiya Messeger, edificada pol arquiteutu y pintor d'orixe [[Cataluña|catalán]] Benito Messeger -exiliáu en Méxicu mientres la Guerra Civil Española, y más tarde naturalizáu mexicanu-, col propósitu de convertila nel centru social de la Unidá Ermita Zaragoza. La Universidá Autónoma Metropolitana, pela so parte, alluga dellos murales y escultures del artista d'orixe canadiense, Arnold Belkin, formáu y enraigonáu en Méxicu. === Museos === [[Ficheru:CabezaDeJuarez.jpg|miniatura|160px|El Muséu Cabeza de Juárez ye unu de los museos más importantes y representativos de la Delegación Iztapalapa.]] [[Ficheru:Patio del Exconvento de Culhuacán 03.JPG|miniatura|200px|L'Ex-conventu de Culhuacán ye unu de los edificios más antiguos de Iztapalapa y qu'anguaño funciona como un muséu.]] [[Ficheru:Museo fuego nuevo.JPG |miniatura|200px|El Muséu de Fueu Nuevo ye unu de los museos arqueolóxicos más importantes de la Delegación, por cuenta de la so cercanía na cortil arqueolóxica del Cuetu de la Estrella .]] Ente los museos más importantes de la Delegación atópense: * '''[[Museo Cabeza de Juárez]]''': Monumentu en que la obra pictórica al cargu de Luis Arenal. Ye una obra plástica integral na que collaboraron arquiteutos, inxenieros, escultores, pintores, obreros y téunicos nes distintes árees de la construcción. Cuenta con pintures murales astractes y una esposición permanente qu'inclúi cronoloxíes de 1806 a 1872, litografíes y una coleición de banderes d'América. * '''[[Faru d'Oriente|Centro Cultural Faru d'Oriente]]''' (tien un área de muséu). El Faru d'Oriente representa una propuesta alternativa d'intervención cultural. El so oxetivu ye brindar una ufierta seria de promoción cultural y formación en disciplines artístiques y artesanales a una población marxinada física, económica y simbólicamente de los circuitos culturales convencionales. Ye la combinación d'una escuela d'artes y oficios con un espaciu cultural d'ufierta artística importante y una plaza pública. Por aciu estos elementos crea una nueva visión sobre'l desenvolvimientu cultural, nel cual l'accesu a esta clase d'actividaes convertir nun actu cotidianu. Cuenta con Galería, Biblioteca, Ludoteca y Llibrería; ufierta diversos talleres llibres. La política cultural del naciente Institutu de Cultura de Ciudá de Méxicu, a cargu del poeta Alejandro Aura, centrar en combatir la inseguridá por aciu l'apropiación del espaciu públicu al traviés de diverses actividaes artístiques y culturales en places y cais, FARU (fábrica d'artes y oficios) foi una de les formes concretes en que se materializó esti plan d'aición. Asina nel añu 1998 apoderar del espaciu allugáu sobre la calzada Ignacio Zaragoza, ente les estaciones del metro Peñón Viejo y Acatitla ; asina mesmu empieza la so construcción , siendo un diseñu del arquiteutu Alberto Kalach y el cual remembra un barcu de formigón puru . El Faru d'Oriente abre oficialmente les sos puertes el día 24 de xunu del añu 2000 como fábrica d'artes y oficios d'oriente * '''Anguaño ufierta talleres en:''' * '''Artes escéniques:''' Danza contemporánea I y II, Danza afro, Teatru, Bufón, Escenografía y producción teatro , Yoga y Capoeira Angola. * '''Artes visuales:''' Semeya dixital, Teoría del arte, Pintura y animación. * '''Música:''' Solféu, Guitarra acústica, Guitarra llétrica, Batería, Fundamentos musicales, Baxó y ensamble musical. * '''Comunicación:''' Fotografía básica, Radio y periodismu comuñal, Narrativa y Poesía. * '''Oficios:''' Cartonería y Alebrijes, Carpintería, Papel fechu a mano, Encuadernación, Vitrales y Diseñu de prendes. * '''[[Muséu de Fueu Nuevo]]'''. Nesti muséu atopa'l mural "Iztapalapa ayeri, güei y siempres", Obra del maestru Francisco Cárdenas, pintor y escultor orixinariu de Ciudá de Méxicu, reconocíu a nivel nacional ya internacional. Nesti mural de 4 páneles cola téunica d'acrílicu/masaroca/madera; afiguróse: ** La procesión de los sacerdotes del Templu Mayor que se dirixen al visu del Huizachtépetl. (Güei Cuetu de la Estrella) pa llevar a cabu la Ceremonia del Fueu Nuevo, na que sacrificaben a un cautivu n'honor a los dioses pa pidir un nuevu ciclu de vida de 52 años. ** La figura de Cuitláhuac, tlatoani de Iztapalapa a la llegada de los españoles, ocupa'l centru d'un panel. ** La conquista y l'entamu de la evanxelización colos misioneros, el Cristu del Santuariu de la Cuevita. ** Los ocho barrios del pueblu de Iztapalapa. ** Dos recuadros recuerden los afayos d'un mamut en Santa Martha Acatitla y d'antiguos restos humanos en Santa María Aztahuacán. * '''[[Exconvento de Culhuacán|Ex-conventu de Culhuacán]]''': L'edificiu conventual Agustino data de 1553, cuando se presume foi establecida dicha orde nesta zona de l'agora Ciudá de Méxicu. L'inmueble cuenta con un muséu de sitiu, que alluga trés Sales Prehispániques, onde s'esiben pieces atopaes nel llugar, según una Sala Colonial, que tamién foi restaurada.<!-- Percorríu: El pórticu d'accesu conducía d'antiguo a la güerta, la paré d'ésti atópase decorada con una franxa o cenefa, so la cual hai una serie de marcos policromados del más puru estilu barrocu. Nos frescos del antepar destaca la figura de San Agustín, quien protexe a representantes de diverses órdenes relixoses. Del antepar pasar a la sala o capiya de profundis ; ende caltiénense muestres de la pintura del sieglu XVI. Claustru baxu: L'antepar conduz al claustru baxu y al xardín o güertu central distribuyíu en forma clásica ; planta cuadrangular con patiu central llindáu por arcos de reminiscencia románica y columnes de cantera con amplios corredores que comunicaben, pel sur, a l'área de cocina, baños y comedor o refectorio; al oriente, la sala capitular, la biblioteca y los salones d'estudiu; al norte, la salida escontra la ilesia y l'accesu a los confesionarios; al poniente , y como ye carauterísticu, nos conventos del sieglu XVI, taba la entrada principal al conventu. Planta alta: Nel claustru alto atópense dalgunos de los frescos en blancu y negros meyor calteníos y más afamaos del exconvento, fechos por artistes de la orde Agustina siguiendo los cánones del estilu barrocu platerescu. Esti tratamientu refuerza la idea de que'l claustru altu yera d'un usu esclusivu de los relixosos de la orde. --> * '''Parque Históricu de Culhuacán''': Esti parque, construyíu cola participación comuñal, protexe los restos arquiteutónicos del estanque y cai colonial (sieglu XVI) de Culhuacán. Nel pasáu constituyó unu de los sitios más importantes de xunta de la comunidá, papel que repunxo na actualidá, yá que ye la única área verde y recreativa de la comunidá.<!-- Molín de papel: Con una pequeña plaza enrexada a la ques y puede aportar dende l'avenida Tláhuac, protéxense los restos de la noria d'un molín de la fábrica de papel que de xuru perteneció a la misión Agustina, y que se considera'l primeru del so tipu na Nueva España. Centru Comuñal Culhuacán: Funciona nel exconvento de Culhuacán. El Centru Comuñal ye un programa piloto del Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria; nel realicen llabores d'investigación, rescate y caltenimientu del patrimoniu históricu local, promoción cultural y artística, espardimientu artísticu y llabores de sofitu educativu y social pa la comunidá de Culhuacán por aciu programes y ufierta de servicios de calter permanente. Dende 1984 dientro del ex conventu Agustino de San Xuan Evanxelista, como tamién se-y conoz, atópase'l Centru Comuñal de Culhuacán, qu'ufierta servicios pa la xente que los visita: talleres, eventos infantiles, conciertos, teatru , danza y una biblioteca con un mancomún cercanu a los cuatro mil volumen, ente otres actividaes. Tamién se realicen actividaes conxuntes con CONACULTA y INBA según Fiestes tradicionales: el Festival del Son Jarocho, Feria de Comida Llacustre, la Feria Llatinoamericana del Tamal y Ufrienda del Día de Muertos. (Estos dos últimos festexos realizar na primer selmana de payares cerca del parque históricu). --> * '''Muséu de Hidrobioloxía''': Nesti muséu exhibir en vitrines, organismos disecaos sobre la fauna de los principales tipos de sistemes acuáticos de Méxicu, éstos tán arrexuntaos nes siguientes coleiciones: animales da agua duce, animales de manglar, fauna de sableres predreses y arenoses y fauna arrecifal. Inclúyese amás una seición variable con material donáu por distintes persones ya instituciones. Realícense visites empuestes (previa solicitú) y proyéctense nuna sala amiesta documentales de la vida animal y la so preservación. * '''Mural Ermita Benito Messaguer''': Esti mural atopar na Unidá Habitacional Ermita Zaragoza; tien una dimensión de 300 m² y realizóse en 1978, esta obra mural esta nel interior d'una capiya que s'apodera dende la entrada; l'artista pintó un ensame qu'avanza, combatiendo dende la parte más alloñada hasta la más cercana. Nel arcu abovedáu de la entrada tán les figures de Cristu y Zapata, que se xunen en sacrificiu col enfotu de salvar al home. * '''Muséu de les Cultures''': El 12 d'abril de 2012 foi inauguráu. Tien una superficie de 2450 metros cuadraos y consta de 5 pisos. Ta allugáu n'Ermita Iztapalapa Non. 100. Amuesa les distintes cultures qu'habitaron esta Delegación. Cuenta con semeyes qu'amuesen la representación de la Pasión de Cristu. Tien vista panorámica del Cuetu de la Estrella y de una sala de talleres con materiales didácticos que tien la finalidá de que se participe constructivamente pa resolver problemes de la llocalidá. *'''[[Muséu Comuñal San Miguel Teotongo]]''': Inauguráu en 1994 esti muséu exhibe una coleición de pieces prehispániques atopaes mientres diverses construcciones na Colonia San Miguel Teotongo, cuenta con 30 vitrines de cristal y tien un patiu pa realizar eventos al campu, según aules pa talleres y cursos.<ref>Secretaría de Turismu del Distritu Federal (s/f). [http://www.mexicocity.gob.mx/detalle.php?id_pat=4222 «Muséu Comuñal San Miguel Teotongo»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331120341/http://www.mexicocity.gob.mx/detalle.php?id_pat=4222 |date=2015-03-31 }}, nel sitiu n'internet de la Secretaría de Turismu del Distritu Federal. Consultáu'l 16 de setiembre de 2016.</ref> === Actividá deportiva === Na delegación Iztapalapa esisten diverses instalaciones deportives importantes, como'l deportivu Santa Cruz, el deportivu Francisco I. Madero y dellos más, onde la población iztapalapense aprovecha les actividaes que s'imparten nesos centros, amás dacuando nestos espacios entámense distintes actividaes, como conciertos populares, circos, feries, etc. La delegación Iztapalapa cuenta amás cola Escuela de Formación Deportiva Salvador Allende allugada en Calle Díaz Sotu y Gama ensin número esquina con Campaña del Ébanu, que cunta con piscina y campu de fútbol la cual foi inaugurada'l 15 de febreru de 2011 allúgase dientro de la Unidá Habitacional Vicente Guerrero, col propósitu de capacitar a deportistes d'altu rendimientu, fomentando y sofitando un nuevu estilu de vida na delegación Iztapalapa. Cabo mentar que la escuela tien un cupu pa dar formación a más de 12 mil persones, d'igual manera cuntar con instructores altamente capacitaos nel so área de trabayu y con muncha esperiencia na instrucción. === El parque ecolóxicu Cuitláhuac === Tamién conocíu como "Tiradero de Santa Cruz Meyehualco" (el 15 de payares de 1982 empecipió la clausura definitiva del tiradero, que concluyóse en xunu de 1986). Atópase allugáu n'exa 6 Sur S/N Col. Renovación Av. Guelatao, Iztapalapa, Distritu Federal c.p. 09209, n'unu de los parques más grandes d'América. Inaugurar oficialmente como Parque ecolóxicu Cuitláhuac el 5 de xineru de 2003, mide 145 hectárees, 60 de recreación na parte norte con 8 módulos de convivencia familiar, 3 almacenes pa xardinería, 8 módulos de palapas con 6 cabañes caúna pa realizar eventos sociales, 9 zones de xuegos infantiles y acondicionamientu físicu, 3 nucleos sanitarios, aparcamientu, 3 accesos controlaos pa peatones y unu pa vehículos; la zona deportiva, al sur, tien 30 canches de fútbol de tierra, 13 de fútbol empastadas, 4 de baloncestu, 2 de voleibol, 1 cancha y 1 estadiu de béisbol, 6 módulos de sanitarios c/llocales comerciales, 1 cuartu de bombes para riego, casetes de vixilancia, 1 salón d'usos múltiples, 2 aules prefabricaes, 2 bodegues, área de xuegos infantiles, pista pa trotadores, ximnasiu al campu y escuelita vial. Cuenta con aparcamientu y 5 accesos controlaos pa peatones y unu pa vehículos. == Gastronomía y artesanía de Iztapalapa == Dellos exemplos de la gastronomía en Iztapalapa ye sobremanera la preparada en vixilia, como :Tortas de huauzontle, camarón secu, romeritos con nopales en mole coloráu, pexe seco sazonado con calducu de jitomate y aceitunes, pipián de charales o con nopalitos en chile verde y los panes de marranito. Tamién nel mes de setiembre realiza la Feria de la Enchilada na escampada del Xardín Cuitláhuac onde hai una gran variedá de enchiladas les tradicionales, potosinas, de cochinita pibil, en nogada; etc. Hai hasta trescientes variedaes. Ganó'l récor guinness pola enchilada más grande del mundu'l 17 d'ochobre de 2010. Tocantes a les artesaníes, hai talleres en Iztapalapa que promueven la ellaboración de mázcares y alebrijes de cartón. == Infraestructura y equipamientu == === Vialidad === [[Ficheru:Iztapalapa equipamiento.svg|miniatura|300px|Mapa de vialidades y equipamientu urbanu de la delegación Iztapalapa.]] Por cuenta de que la mayor parte del so territoriu foi ocupáu por colonies populares qu'escarecieron de planificación urbana, Iztapalapa enfrenta graves problemes de vialidad, cuantimás na zona de la sierra de Santa Catarina y San Llorienzo. Namái'l poniente de la delegación, que la so urbanización ye más temprana que nel centru y l'oriente, tien una rede vial primaria más o menos importante. Esta ta constituyida pol Circuitu Interior de Ciudá de Méxicu, y delles exes viales que cuadriculan la zona. La presencia del cuetu de la Estrella na metá de la delegación causa qu'una amplia zona ente Culhuacán, Iztapalapa y San Llorienzo Tezonco quede incomunicada ente sigo. Dende'l Barriu de Santa Bárbara, en Iztapalapa de Cuitláhuac, l'antigua calzada Méxicu--Tulyehualco arrodia'l cuetu y comunica a Iztapalapa col so vecín del sur, la delegación Tláhuac. De poniente a oriente, la delegación ye cruciada pola calzada Ermita-Iztapalapa (Exa 8 Sur), y les exes 6 y 5 Sur, que desagüen na Autopista Méxicu-Puebla. Esta autopista y el so allongamientu escontra'l noroeste (la calzada Ignacio Zaragoza) sirven como vía d'entrada pa los pobladores del oriente del valle de Méxicu escontra'l centru. Por ello, dambes víes rápides atópense constantemente enchíes, a pesar de les obres viales realizaes na primer metá de la década de los noventa. Al sureste, la presencia de la sierra torga'l pasu de les vialidades escontra'l norte de Tláhuac. Coles mesmes, por atopase ocupada por colonies de recién formación y escasa planificación urbana, tratar d'una zona con una complicada rede de cais que finalmente desagüen na calzada Ermita-Iztapalapa. La colonia Campestre Potreru ye un exemplu xune l'autopista Méxicu-Puebla con La exa 10 Santa Catarina per mediu de l'avenida Apolocalco, a pesar de que la colonia nun ye de recién creación, esti camín ye desconocíu polo xeneral. === Tresporte === [[Ficheru:Metro Periferico Oriente 02.jpg|derecha|miniatura|300px|Estación [[Periféricu Oriente (estación)|Periféricu Oriente]] de la Llinia 12 mientres la so construcción.]] Hasta 1993, les llinies d'autobuses de la empresa paraestatal Ruta 100 (anguaño [[Rede de Tresporte de Pasaxeros del Distritu Federal]] -RTP-) y delles rutes de microbuses y peseros (esti términu designa a les carrocetes tipu Combi qu'emprestaben serviciu como coleutivos na Ciudá de Méxicu constituyíen la base del tresporte urbanu en Iztapalapa. A ellos sumábense cuatro llinies de trolebuses, operaos pol paraestatal sistema de tresportes llétricos y los numberosos taxis que circulen por tol territoriu iztapalapense. Tanto la Ruta 100 (agora RTP) como'l restu de los tresportes públicos teníen (y siguen teniendo) como puntu d'articulación les estaciones del Sistema de Tresporte Coleutivu (Metro). El 12 d'agostu de 1991 inauguróse la primer llinia de metro qu'emprestó serviciu en Iztapalapa. Ye la Llinia A, que cunta con diez estaciones en total, de les cualos cinco alcontrar en territoriu iztapalapense (Tepalcates, Guelatao, Peñón Viejo, Acatitla y Santa Martha). La llinia A del metro tien la carauterística de ser la primera na ciudá de Méxicu de calter ferrial. Cuerre de Pantitlán (na delegación Iztacalco), a La Paz (nel conceyu del mesmu nome) nel Estáu de Méxicu. A la llinia A sumóse en 1994 la Llinia 8, que cubre un percorríu total de 19,8 km con diecinueve estaciones. D'elles, ocho pertenecen a Iztapalapa (Apatlaco, Aculco, Escuadrón 201, Atlalilco, Iztapalapa, Cuetu de la Estrella, UAM - I y Constitución de 1917). Nel 2008 inauguróse la llinia 2 del Metrobús (Tacubaya - Tepalcates), Cola implementación d'esta ruta pretende amenorgase l'impautu contaminante, tiempos de percorríu y hasta camudar la redolada insegura del oriente de la ciudá. La Llinia cunta con Cuatro rutes: de Tepalcates hasta Tacubaya, de Tepalcates a Etiopía, de Tepalcates a Nápoles y de Tepalcates al Polifórum. A partir d'ochobre de 2012, La Llinia 12 empecipia les sos operaciones formalmente dende Mixcóac (Delegación Benito Juárez y Álvaro Obregón) hasta Tláhuac (Delegación Homónima), siendo la segunda llinia de rodadura ferrial na ciudá, de les cualos 8 estaciones pasen por esta delegación (Atlalilco, Culhuacán, San Andrés Tomatlán, Llombes Estrella, Cai 11, Periféricu Oriente, Tezonco y Olivos). Añu y mediu dempués, en marzu de 2014 informar del zarru en más de la metá de la llamada "llinia dorada" , emprestando los sos servicios de la estación Atlalico a Mixcóac. El zarru de dicha llinia deber a la incompatibilidá de les víes colos trenes y espérase la reapertura total de la llinia pa payares de 2015 (Y. Gutiérrez 2015). Acomuñaos a delles estaciones del metro fueron construyíos dellos paradorios (sitios terminales de les rutes d'autobuses y microbuses urbanos) como: Santa Martha y Tepalcates, de la llinia A; según Constitución de 1917, Iztapalapa, Escuadrón 201 de la llinia 8 y Periféricu Oriente de la Llinia 12. Nel 2008 inauguróse la llinia 2 del Metrobús (Tacubaya - Tepalcates), Cola implementación d'esta ruta pretende amenorgase l'impautu contaminante, tiempos de percorríu y hasta camudar la redolada insegura del oriente de la ciudá. La Llinia cunta con Cuatro rutes: de Tepalcates hasta Tacubaya, de Tepalcates a Etiopía, de Tepalcates a Nápoles y de Tepalcates al Polifórum. A partir del 16 d'agostu en Iztapalapa va abrise un sistema de tresporte que va dar serviciu a los usuarios coneutando los principales sectores comerciales, estos van tener 2 circuitos que van cuntar con 29 estaciones al interior y 3 al esterior con conexón a les estaciones Apatlaco y Aculco del sistema de tresporte Coleutivu (STU) Metro y El Rodiu de la 2 del Metrobús. Esto xenera un beneficiu pa comerciantes y trabayadores del llugar por cuenta de que Iztapalapa pertenez a la zona metropolitana de Valle de Méxicu, el tresporte foranu realizar polos cuatro centrales d'autobuses y l'únicu aeropuertu que tien el Distritu Federal nenguna d'estes instalaciones atopar nel territoriu de la delegación. ''''''Reinicio d'operaciones El 27 d'ochobre de 2015, el direutor del Sistema de Tresporte Coleutivu Metro, Jorge Gaviño Ambriz confirma'l reinicio d'operaciones nes estaciones Periféricu Oriente, Cai 11, Llombes Estrella, San Andrés Tomatlán y Culhuacán a partir del día siguiente, 28 d'ochobre a les 11:00 GMT -6 (17:00 GMT) y nel horariu habitual de serviciu del metro dende'l 29 d'ochobre.65 66 En tantu, la estación Periféricu Oriente fungiría como terminal provisional hasta que concluyeren los trabayos nel tramu restante, de la estación Tezonco a la terminal Tláhuac, mientres el serviciu gratuitu con camiones RTP agora sería ufiertáu dende Periféricu Oriente hasta Tláhuac. El 29 de payares de 2015 a les 10:00 GMT -6 (16:00 GMT) el Xefe de Gobiernu del Distritu Federal, Miguel Ángel Mancera encabeza la continuación del serviciu nel tramu restante, dende la estación Tezonco a la terminal Tláhuac, colo cual reinicia'l serviciu na totalidá de la llinia nel horariu habitual de serviciu del metro a partir del 30 de payares de 2015 y retírase por completu'l tresporte de sofitu con camiones de RTP.67 68 '''''' Les siguientes estaciones del [[Metro de la Ciudá de Méxicu]] crucien la demarcación. {| {{tablaguapa}} width=25% ! Estación ! Llinia |- |[[Constitución de 1917 (estación)|Constitución de 1917]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] |- |[[UAM-I (estación)|UAM-I]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] |- |[[Cuetu de la Estrella (estación)|Cuetu de la Estrella]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] |- |[[Iztapalapa (estación)|Iztapalapa]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] |- |[[Atlalilco (estación)|Atlalilco]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] [[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[Escuadrón 201 (estación)|Escuadrón 201]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] |- |[[Aculco (estación)|Aculco]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] |- |[[Apatlaco (estación)|Apatlaco]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 8.svg|15px]] |- |[[Tezonco (estación)|Tezonco]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[Periféricu Oriente (estación)|Periféricu Oriente ]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[Cai 11 (estación)|Cai 11]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[Llombes Estrella (estación)|Llombes Estrella]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[San Andrés Tomatlán (estación)|San Andrés Tomatlán]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[Culhuacán (estación)|Culhuacán]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[Mexicaltzingo (estación)|Mexicaltzingo ]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea 12.svg|15px]] |- |[[Santa Marta (estación)|Santa Marta]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]] |- |[[Acatitla (estación)|Acatitla]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]] |- |[[Peñón Viejo (estación)|Peñón Viejo]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]] |- |[[Guelatao (estación)|Guelatao ]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]] |- |[[Tepalcates (estación)|Tepalcates]]|| align="center" |[[Ficheru:MetroDF_Linea A.svg|15px]] |} === Economía === De la población ocupao y estremao nos 3 sectores d'actividaes (terciariu, secundariu y primariu), l'últimu Censu de Población y Vivienda 2010 del INEGI, reporta en ceros al Sector primariu, quedando'l Secundariu y el Terciariu, como los que s'operen na demarcación. '''Personal Ocupáu n'Actividaes Económiques, según el censu '''. De los 40 conceyos y delegaciones que destacaron a nivel Nacional, con más de 100 mil persones ocupaes nel llevantamientu de los Censos Económicos 2009, pal añu 2003 el personal ocupáu xubía a la cantidá de 266,179, d'éstos el 62.4% correspondía a homes y el 37.6% a muyeres. Cinco años dempués, amontar al total xeneral, un 9.6% de persones ocupaes, onde'l 62.6% son homes y el 37.4% son muyeres. Con respectu al añu 2008, porcentualmente hai un aumentu de 2 décimes pa homes ocupaos y un decremento de la mesma cifra nes muyeres. === Servicios a la comunidá === * Sofito loxísticu. * Arreglu d'árees verdes. * Asesoría xurídica gratuita. * Atención a falta d'agua potable * Bacheo de Carpeta Asfáltica. * Abalizamientos. * Construcción y/o arreglu de banquetes y guarniciones en víes secundaries * Desazolve de drenaxe. * Caltenimientu al allumáu de parques y xardinos. * Módulu d'Atención a la Muyer (MODAM). * Permisu pa comerciu en vía pública. * Fradadura d'árbol en vía pública secundaria. * Recoyida en vía pública: cañes, tueros, refugaya de fradadura. * Arreglu y Caltenimientu d'allumáu públicu. * Arreglos de fugues d'agua potable. * Retiru de cascayu productu d'Obra Pública. * Salones d'usos múltiples o centros comuñales. * Suministru d'agua en carro-tanque o pipes * Balta d'Árbol. * Tapa de coladera pluvial. * Control Canín (antirrabico) === Servicios culturales === {{VT|Biblioteques de Iztapalapa}} La xefatura delegacional cuenta con 46 [[biblioteca|biblioteques]] pequeñes partíes en tola delegación, que ufierten llectura en voz alta, conxustes lliteraries y otres actividaes culturales venceyaes colos llibros. La mayor d'elles ye la biblioteca Alonso de Axayácatl, allugada na colonia Vicente Guerrero. Amás de los mancomunes de les escueles cimeres públiques, que tán abiertes a tol públicu. La ufierta cultural en Iztapalapa ye amenorgada. Cuenta con un auditoriu, y dellos centros culturales, anque d'ellos, namái La Fábrica d'Artes y Oficios d'Oriente (El FARU d'Oriente) allugáu cerca del metro Acatitla de la llinia "A" del metro, y a una banda de la Unidá Solidaridá, tien dalguna significación nel Distritu Federal. El FARU forma artistes y artesanos de la pintura, la música y les artes populares. La so vecería ta constituyida especialmente por mozu, polo que s'empobina más bien escontra les alternatives non comerciales de l'actividá cultural. Sirvió lo mesmo pa esposiciones de fotografía, pintura y escultura, que como escenariu pa conciertos (o ''tocaes'') de rock en llingües indíxenes. Pela so parte, la UAM y la UACM tamién tienen establecimientos d'espardimientu cultural y formación artística. La primera opera la Casa de Les Bombes, alcontrada nes vieyes instalaciones d'una bomba d'agua de los años trenta; y la segunda convirtió una seición de l'antigua Cárcel de Muyeres de Santa Martha na Casa Llibertá. P'actividaes d'esparcimientu y cultura creáronse parques temáticos de los derechos de los neños y les neñes llamaos "Patoli". Son espacios onde los neños que lu visiten, aprienden los derechos y valores de la democracia, que pueden lleese en curioses señalizaciones. Amás, ente xuegos van formándose les actitúes, reafitando los sos principios y la importancia de respetar y compartir colos sos compañeros. Anguaño na delegación Iztapalapa esisten cuatro: en Periféricu Oriente, El Saláu, Canal Nacional y Teotongo. Cuenta con una conmemoración añal que ye la Representación de Cristu, promovida polos mesmos vecinos. Ye posible apreciar a estos postreros desempeñando dalgún papel dientro de la mesma. Esti eventu ye importante pa la delegación yá que cunta con más de 1.5000.000 de visitantes que representen un derrame económicu significativu. Esta representación ye la resultancia d'una promesa que fixo'l pueblu de Iztapalapa; cuando los entós habitantes travesaben por una epidemia de cólera prometieron realizar cada añu esta conmemoración si dicha enfermedá terminaba. Hasta los nuesos díes, dicha promesa cumplióse cabalmente. === Servicios deportivos === Iztapalapa esmolecióse por promover la cultura del deporte, pa ello cúntense con 14 centros deportivos, como los de Santa Cruz Meyehualco, Ejidal 10 y Deportivu Méxicu, ente otros. Tamién cunta con más de 25 canches de fútbol distribuyíes en distintos puntos y apocayá inauguráronse 100 nuevos ximnasios al campu. D'esta manera, los habitantes de Iztapalapa van poder esfrutar d'espacios públicos deportivos pa xugar y amás, aprovechar les actividaes gratuites que s'ufierten nestos llugares, como son: exercicios aeróbicos, torneos de fútbol y runfa. Pa toos aquellos amantes de los deportes acuáticos, en Iztapalapa tiense la Escuela de Formación deportiva “Salvador Allende”, onde s'imparten clases de natación, clavaos y nado sincronizáu, nuna caltenida y llimpiu banzáu olímpicu. === Servicios de salú === El gobiernu de Iztapalapa opera 16 pequeñes clíniques que se conocen col nome de ''Consultorios periféricos'', que tienen por oxetu atender la crónica falta d'estos servicios nel territoriu. La mayor parte d'ellos atópense nes zones más marxinaes (Santa Catarina, San Llorienzo Tezonco y Paraje San Juan). Estos consultorios periféricos dan servicios elementales d'atención a la salú de maternu-infantil, consulta odontolóxica, y enfermedaes agudes. L'Institutu Mexicanu del Seguru Social [[Institutu Mexicanu del Seguru Social|(IMSS)]] y l'Institutu de Seguridá y Servicios Sociales pa los Trabayadores al Serviciu del Estáu [[Institutu de Seguridá y Servicios Sociales de los Trabayadores del Estáu|(ISSSTE)]] empresten los sos servicios de medicina familiar y hospitalización, caúna en cuatro clíniques. Amás, nel añu [[2005]], el Gobiernu del Distritu Federal construyó'l ''Hospital d'Especialidaes de Ciudá de Méxicu'' en Tezonco, col fin de dar servicios médicos d'alta especialización a la población del oriente de la ciudá. Dientro de los servicios de salú de Iztapalapa, amás de los Hospitales del ISSSTE y IMSS, tamién se tienen los Hospitales que pertenecen al Gobiernu del Distritu Federal y que son: El [[Hospital Xeneral de Iztapalapa]], allugáu n'A. Ermita Iztapalapa Non. 3018, Col. Citlali, C. P. 09660 y tel 5429 3210 y El [[Hospital Pediátricu de Iztapalapa]] allugáu n'Avenida Ermita Iztapalapa Non. 780 Col. Granja San Antonio. Sicasí, la demanda de servicios médicos nun ta entá totalmente cubierta na Delegación. La Delegación dispón del 13.6% de los recursos humanos qu'hai en toles unidaes médiques de la ciudá, lo qu'en númberos absolutos significa que 2,974 persones de les casi 22 mil que conformen el personal nesti rubro atiende a los habitantes d'esta demarcación. Con rellación a los recursos materiales, la Delegación Iztapalapa rexistra'l 16.7% de les cames censables, al cuntar con 386 de les 2 mil 306 qu'hai na Ciudá. N'otros rubros referentes a los recursos materiales, la Delegación tien una mayor o menor participación. Cuntar con Centros de Salú para cada comunidá y tien servicios como campañes de vacunación gratuites, servicios de métodos anticonceutivos, consultes y los ciudadanos pueden rexistrase nel Seguru Popular, un seguru de vida gratuitu que fai que les consultes, de por sí económiques, de vuelvan gratuites, les medicines y otros servicios vuélvense más accesibles pa los contribuyentes. Los servicios de salú pública del distritu federal en coordinación cola xurisdicción sanitaria IX Iztapalapa; realicen actividaes de salú realizando detecciones a tou la comunidá de riesgu o bien que nun pueden allegar a una unidá de salú, nes cualos podemos reparar tomar de glucosa, prueba rápida de antígeno prostáticu, mastografía, pruebes de cáncer cervico-uterín y consulta xeneral, consulta odontolóxica y vacunes. Col fin de poder llevar a toos el derechu a la salú. La xurisdicción sanitaria de Iztapalapa en comparanza coles demás xurisdicciones foi por enforma de los meyores y con un altu númberu de servicios dotaos a los ciudadanos d'esta delegación, cabo mentar que brinda unu de los meyores servicios ante la población más vulnerable. Muestra d'esto foi'l programa masivu “médicu a la to casa” onde participaron médicos, odontólogos enfermeres y trabayadores sociales altamente capacitaos pa brindar consultes ensin nengún costu a adultos mayores, persones con discapacidá y a les muyeres embarazaes, col fin de garantizar y poder llevar el derechu a la salú a esta población que más lo precisa. El 26 de payares de 2011 ye inauguráu'l Centru de Rehabilitaciòn Infantil Teletón allugáu en Bilbao N° 528, esquina Canal de Garay o Periféricu Oriente, Colonia Bellavista (San Juan Estrella), Casa Blanca, Iztapalapa, Distritu Federal, C.P. 09860. con capacidá p'aproximao 1000 neños con capacidaes distintes. === El problema del abasto d'agua === Iztapalapa ye la delegación más oriental del Distritu Federal. Ello complica la dotación d'agua potable pa la zona. En Iztapalapa esisten dellos pozos d'estraición d'agua de los [[acuíferu|acuíferos]] soterraños. Ellos atópense alredor de la sierra de Santa Catarina. Sicasí, nun son abondos pa satisfaer la demanda d'agua. Por ello, una porción de l'agua que se llogra del Sistema Cutzamala (que lleva agua de la cuenca del ríu Balsas al valle de Méxicu) destinar a Iztapalapa; anque tampoco basta pa resolver la cuestión. Na estación seca, la escasez d'agua acentúase, sobremanera nes partes altes de San Llorienzo, Paraje San Juan y Santa Catarina. Cabo mentar que datos de la comisión nacional de l'agua indica que 4 mil 870 llitros per segundu son dotaos a esta demarcación un volume cimero a encamentar pola ONX pa cada habitante sicasí calcúlase qu'ente un 40 y 50 per cientu piérdese en filtraciones por falta d'infraestructura y fugues en cases. La falta d'agua nel Distritu Federal ye grave, nel casu de la delegación iztapalapa ye alarmante. Acordies coles autoridaes llocales y federal piérdese más del 35 per cientu del líquidu en fugues y tomes clandestines, a ello habría qu'amesta-y que nel so últimu informe de llabores el sistema d'agües de Ciudá de Méxicu ( SACM) envaloró que tan solo nel 2011, el problema xeneró perdíes por más de 460 millones de pesos. === El comerciu === Ente los llugares de comerciu y abasto más importantes, atópense "los tianguis" que son el sector más ampliu por unidá, aína los mercaos públicos, mercaos sobre ruedes y d'últimes la central de abasto; considerada como'l puntu d'alcuentru ente productores, mayoristas, minoristes y consumidores de tol país, ye un llugar al qu'alleguen más de 250 mil persones diariamente pa satisfaer los requerimientos demás de 20 millones d'habitantes de la Zona Metropolitana. La diversidá de frutes, verdures, flores, hortolices, atarraquites y carnes fríes faen de la Central de Abasto, que s'estiende a 328 hectárees, el más importante centru de comercialización. Tamién se cunta col Mercáu de pexes y mariscos La Nueva Viga: Cuenta con 202 bodegues de mayoreo y 165 llocales de tianguis. La Nueva Viga comercializa cerca del 60% de producción nacional de pexe con escama y un 60% de moluscos y crustáceos, según otres especies de procedencia estranxera. La Nueva Viga ye dempués del de Tokiu, el mercáu de pexes y mariscos más grande del mundu. Empezó a operar en febreru de 1993. === El comerciu informal === Esti tipu de comerciu esmoreció en parte la imaxe de la demarcación, yá que s'establez en cualesquier parte, onde se tenga oportunidá, creó un problema en seguridá pública y de contaminación. En cuestión de contaminación, producen grandes cantidaes de basura, que nun se faen responsables por da-y el so allugamientu correspondiente, xenerando asina, un problema bien grande de contaminación y de mal aspeutu pa la delegación. El tianguis El Saláu a un llau del metro Acatitla, en Iztapalapa ye unu de los principales puntos de contaminación producíu pol comerciu informal, naide fai responsable de les tonelaes de basura que son producíes por esti tianguis, munchos de los vecinos que viven onde s'instala esti tianguis, munches de les ocasiones realicen la llimpieza de la cai, munchos de los vecinos d'esta zona trataron de que les autoridaes faigan daqué al respeutu pero, les autoridaes nun fixeron lo necesario pa controlar la contaminación que produz esti tianguis. A pesar de los problemes ecolóxicos d'esti tipu de comerciu ye pa munches persones una fonte pal ingresu familiar ensin la cual veríense en grandes dificultaes. Los artículos que s'atopen nel tianguis son variaos, estos pueden ser nuevos o usaos, delles vegaes lo que ye consideráu como basura equí atópase en venta, anque ye complicáu salir o entrar a les unidaes cercanes, ye una fonte económica importante. Otru exemplu ye'l tianguis de les torres de los sábados y domingos allugáu sobre la Av. Les Torres. El tianguis de les torres ye de los más grandes na ciudá y nel puede atopase de too: ferramientes, xuguetes, comida, películes, refaimientos, etcétera. Una de les carauterístiques de la delegación ye la innumberable cantidá de tianguis y mercaos sobre ruedes qu'hai. Según cifres del INEGI, más del 40% de la población de Iztapalapa ye económicamente activa y de esa cifra'l 21% dedicar al trabayu informal. Sicasí, los tianguis non yá representen una fonte d'ingresu y de consumu, representen una fuerte identidá vecinal y habitacional. Mientres los últimos años el tianguis de Santa Cruz Meyehualco, allugáu na Unidá Habitacional Santa Cruz Meyehualco, consideróse como unu de los cinco más grandes del Distritu Federal. Según el INEGI, del total de pobladores de la Unidá económicamente activos, la cuarta parte dedicar al comerciu informal. El tianguis ponse los martes, vienres y domingos y ocupa aproximao 36 cais (el de los martes que ye'l más estensu), ye bien popular una y bones puede atopase cualquier variedá de productos, dende refaimientos d'autos (robaos na so mayoría), hasta ropa de paca, pasando por cháchares, oxetos usaos, ropa usada, oxetos electrónicos, de guapura (arumes y cosméticos), d'hixene personal, de llimpieza, preseos escolares y papelería, zapatos, tenis, comida, freizu ente otros munchos más. Dientro del tianguis, esta El mio mercáu de Santa Cruz Meyehualco, que desempeña un papel importante una y bones influyó na apertura y crecedera del tianguis, según na asistencia de la xente. La mayoría de la xente nun conoz bien la hestoria del tianguis, por cuenta de que pasó enforma tiempu desque esti establecióse y munchos comerciantes amestáronse de distintos llugares y yá nun saben nada sobre'l so orixe, pero'l tianguis nun ye namái un espaciu comercial, sinón un espaciu nel que la xente desempeña roles d'identidá, solidaridá vecinal y lideralgu. === Personaxes notables de Iztapalapa<ref>Arturo Perrusquía Reséndiz. Iztapalapa, la otra cara de la moneda: los sos pueblos orixinarios. Mano vuelta. UACM. Añu 1 Númberu 3 2005.</ref><ref>El traxe de charru, una tradición que pervive. Mariana Berlanga. L'Universal. 20/11/2005.</ref><ref>Cuadiernu Estadísticu Delegacional de Iztapalapa, Edición 2006.</ref><ref>La Ciudá de Méxicu y los Pueblos Orixinarios. Iván Gomezcésar Hernández. Mano Vuelta. UACM Añu 2 Númberu Especial 2006</ref><ref>{{cita web |url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM09DF/delegaciones/09007a.html |títulu=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM09DF/delegaciones/09007a.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180726161553/http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM09DF/delegaciones/09007a.html |fechaarchivu=2018-07-26 }}</ref> === * [[Cuitláhuac]], penúltimu tlatoani [[mexica]], que venció a los españoles el [[30 de xunu]] de [[1521]], el día de la célebre [[Nueche Murnia]] en que los españoles y los sos aliaos tlaxcaltecas tuvieron que fuxir de Tenochtitlan. * [[Los Angeles Azules]], L'agrupación de Los Angeles Azules conformar na delegación Iztapalapa del Distritu Federal, Méxicu, en 1976. Empezaron a tocar les sos primeres notes en guitarres acústiques y bongoes de xuguete, empecipiando tres hermanos de la familia Mejía Avante (Elías P., J. Alfredo y J. Hilario). * [[Herminio Chavarría]], Xeneral zapatista natural de Santa María Aztahuacán, foi-y asignáu l'asaltu a Santa Anita mientres tomar de Ciudá de Méxicu; nesti enfrentamientu una bala algamó-y la pierna derecha; muerre en Cuautla el 6 d'avientu de 1914. Una avenida de la Zona Urbana Ejidal de Santa María Aztahuacán lleva'l so nome. * [[Manuel Cañes]], Natural del pueblu de Santa Cruz Meyehualco, promovíu como Coronel por Francisco I. Madero en 1910. Cuando supo'l Xeneral Zapata de la batalla del coronel Manuel Cañes contra los federales nel Cuetu de la Estrella”, mándo-y llamar pa da-y el grau de Xeneral. Aldu al alcuentru con Emiliano Zapata, Manuel Cañes ye truñáu por un toru y muerre en Cocoyoc, en 1915. * [[Teófilo Cedillo]], Naz nel pueblu de Iztapalapa el 6 de febreru de 1900. En 1923, foi nomáu Presidente Municipal de Iztapalapa. Ente les obres que realizó atópase la carretera que daba accesu al Cuetu de la Estrella”, onde se celebra la fiesta del Fueu Nuevo”. Amás, mandó construyir un parque recreativu por que les families de la rexón asistieren a díes de campu. Tamién se llevó a cabu la reforestación de tola zona y construyó la escuela “Teófilo cedillo”, en terrenes que dellos vecinos consideraben del cleru, que motivó a una combalechadura na so contra y foi asesináu'l 11 d'abril de 1929. * [[Juan Morales Rodríguez]], Nació en Iztapalapa el 30 de marzu de 1907. Magar los pocos recursos económicos colos que cuntaba y el nulu sofitu institucional que nesos años predominaba nel país, foi un atleta que pudo sobresalir nel duru deporte del atletismu. Les competencies qu'apoderaba yeren los 10, 000 y 5,000 metros. Ente los sos llogros más importantes tán: Medaya d'oru na prueba de los 10,000 metros nos III Xuegos Centroamericanos de 1953, celebraos n'El salvador; medaya de plata nos 5,000 metros dientro de los mesmos xuegos; 7ᵘ llugar nes Olimpiaes de Los Angeles en 1932. Nel so momentu, Juan Morales foi reconocíu por diverses personalidaes, como Plutarco Elías Calles y el Presidente de la República Pascual Ortiz Rubio. Juan Morales Rodríguez siempres corrió llevando puestu'l nome de Iztapalapa. * [[Manuel Maguey Cedillo]], Nació en Iztapalapa el 26 de payares de 1913, dende bien temprana edá aprendió a falar l'idioma náhuatl; estudió la primaria na escuela “Enrique Laubscher” y na so mocedá ingresó al Conservatoriu de Música, onde estudió violín. A finales de 1930, foi nomáu secretariu del Frente Democráticu Iztapalapense y participó na campaña del Xeneral Juan Almazán. Nel añu de 1973, ye electu presidente del Patronatu Pro-zona Arqueolóxica y Muséu del Cuetu de la Estrella. En 1975, xunto col señor Rafael Álvarez Pérez y el Lic. Jorge de León, llogren el primer llugar nel concursu de televisión “La mio Ciudá”. Darréu, nel mes de setiembre de 1975 dirixe la ceremonia del encendíu del Fueu Panamericanu, una y bones Méxicu yera sede de dichos xuegos. En 1976 constrúyese un muséu nel Cuetu de la Estrella y mientres aproximao trés años tuvo al frente del muséu, al poco tiempu ingresó al Centru d'Investigaciones Antropolóxiques de Méxicu, onde tuvo la oportunidá d'afondar nel estudiu de la hestoria y de sopelexar al traviés de diverses conferencies y publicaciones nos principales diarios capitalinos la hestoria y costumes de Iztapalapa, lo que-y valió'l reconocencia de la Sociedá Mexicana de Xeografía y Estadística”, lo mesmo que de “La Fraternidá Iberoamericana”, conformada por tolos países de fala hispana. Finó'l 27 d'abril de 1991. * [[Fidela Rodríguez]], Nació en Iztapalapa en 1915, estudió la primaria na escuela “Enrique Laubscher” y dempués ingresó a la secundaria 6 en San Ildefonso, coles mesmes cursaba los sos estudios musicales nel Conservatoriu. En 1936 ingresa a la Escuela Nacional de Maestros, rematando los sos estudios en 1941. Diez años llaboria como maestra na escuela Emiliano Zapata en Santa María Tomatlán y en 1951 ingresa como profesora na escuela “Enrique Laubscher”. Paralelamente, participa nel coru de Belles Artes dende 1943, actuando en delles obres importantes como sopranu, presentándose na sala Manuel M. Ponce y realizando xires artístiques al Inter./ior del país. En 1962 dirixe'l coru de la Delegación Iztapalapa. * [[Hermilo Ramírez Valle]], Naz en Iztapalapa el 13 de xineru de 1937. En 1956 entra a l'Academia de San Carlos a estudiar Artes Plástiques; termina en 1960 graduándose colos más altos honores. Foi ayudante d'Augusto Escobedo ya Ignacio Asunsola nes sos cátedres en San Carlos. En 1960 ye comisionado pa faer delles escultures pa Tlanepantla; realiza la estatua “Cuitláhuac” la cual exhíbese na escampada del Xardín Cuitláhuac de la Delegación Iztapalapa. En 1970 realiza la estatua del xeneral Lázaro Cárdenas pa Tamaulipas. En 1974 realiza'l monumentu de “Cuitláhuac” en Iztapalapa y l'escultura en relieve “Cuitláhuac: vencedor del mitu”. En 1978 realiza la escultura de La nuesa Señora de l'Asunción en Puebla. En 1980 participa nuna esposición en Montreal. En 1980, 1989 y 1990 ye comisionado pa faer la serie de trofeos pa la feria del caballu” en Texcoco. En 1981 ye comisionado pol estáu d'Hidalgo pa faer una estatua de Zapata. Mientres la so trayeutoria participó en numberoses esposiciones coleutives ya individuales. * [[Lorenzo Alvarado]], Nació en Iztapalapa en 1906 y estudió en San Carlos con Fidias Elizondo y Luis Ortiz Monasterio. Foi profesor de la ENAP y de la Universidá Femenina. El so pensamientu evolucionó del acadesismo al abstraccionismo. Ente les sos obres destaquen: La Virxe de los Ánxeles, La Piedá en Guatemala, Xicoténcatl en Tlaxcala y Un Cristu en San Antonio Texas. == Ciudaes hermanes == La delegación robló un conveniu con 4 ciudaes suramericanes<ref>{{cita web |url=http://www.jornada.unam.mx/2010/11/19/capital/035n2cap |títulu=http://www.jornada.unam.mx/2010/11/19/capital/035n2cap}}</ref> * {{bandera|Brasil}} [[Porto Alegre]], [[Brasil]] * {{bandera|Brasil}} [[Guarulhos]], [[Brasil]] * {{bandera|Colombia}} [[Ocaña (Norte de Santander)|Ocaña]], [[Colombia]] * {{bandera|Ecuador}} [[Quitu]], [[Ecuador]] Amás de tener Cartes d'Intención d'Alcuerdos de Hermanamiento. * {{bandera|Uruguái}} [[Montevidéu]], [[Uruguái]]<ref>{{cita web |url=http://www.montevideo.gub.uy/institucional/rellaciones-internacionales/documento/carta-intencion-alcuerdu-de-hermanamiento-ente-i |títulu=http://www.montevideo.gub.uy/institucional/rellaciones-internacionales/documento/carta-intencion-alcuerdu-de-hermanamiento-ente-i |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120726103642/http://www.montevideo.gub.uy/institucional/rellaciones-internacionales/documento/carta-intencion-alcuerdu-de-hermanamiento-ente-i |fechaarchivu=26 de xunetu de 2012 }}</ref> == Notes == {{llistaref|2}} == Fuentes == * {{Versalita|Aguilar Pérez}}, L. Antonio; {{Versalita|Ortega Guerrero}}, M. Adrián; {{Versalita|Llugo Hubp}}, José y {{Versalita|Ortiz Zamora}}, Dalia del C. (2006). «Analís numbéricu acopláu de los desplazamientos verticales y xeneración de quebres por estraición d'agua soterraño nes proximidaes de la Ciudá de Méxicu». ''Revista Mexicana de Ciencies Xeolóxiques'' 23(3): 247-261. * [[Johanna Broda|{{Versalita|Broda}}, Johanna]] (1991). «Cosmovisión y observación de la naturaleza: l'exemplu del cultu a los cuetos en Mesoamérica». En {{Versalita|Broda}}, {{Versalita|Iwaniszewski}} y {{Versalita|Maupomé}} (coords.), 1991: 451-500. * {{Versalita|Broda}}, Johanna; {{Versalita|Iwaniszewski}}, Stanislaw; y {{Versalita|Maupomé}}, Lucrecia (coords., 1991). ''Arqueoastronomía y etnoastronomía en Mésoamérica''. [[Ciudá de Méxicu]]: UNAM. ISBN 968-36-1416-7. * [[Bernal Díaz del Castillo|{{Versalita|Díaz del Castillo}}, Bernal]] (1998) [1632]. ''Historia verdadera de la conquista de la Nueva España''. Ciudá de Méxicu: Porrúa. ISBN 970-07-0004-6. * {{Versalita|Espinosa Castillo}}, Maribel (2008). {{Enllaz rotu|1=[http://www.redalyc.uaemex.mx/pdf/111/11182709.pdf «Procesos y actores na conformanza del suelu urbanu nel ex llagu de Texcoco»] |2=http://www.redalyc.uaemex.mx/pdf/111/11182709.pdf |bot=InternetArchiveBot }}. ''Economía, Sociedá y Territoriu'', VIII(27): 769-798. * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Florescano}} |nome=Enrique |enllaceautor= Enrique Florescano |añu=2003 |títulu=La saga de Ce Ácatl Topiltzin Quetzalcóatl |url=http://www.colmich.edu.mx/files/rellaciones/095/pdf/Enrique%20Florescano.pdf |publicación= Rellaciones |volume=XXIV |númberu=95 |páxines=201-234}} * [[Charles Gibson|{{Versalita|Gibson}}, Charles]] (1993). ''Los azteques sol dominiu español (1519-1810)''. Ciudá de Méxicu: [[Editorial Sieglu XXI|Sieglu XXI]]. ISBN 978-968-23-0144-5. * {{Versalita|Heizer,}} Robert F. y {{Versalita|Cook}}, Sherburne F. (1959). [http://www.jstor.org/stable/3629002 «New evidence of antiquity of Tepexpan and other human remains from the Valley of Mexico»]. ''Southwestern Journal of Anthropology'' 15(1): 36-42. * {{Versalita|[[Institutu Eleutoral del Distritu Federal]]}} (IEDF, 2012). {{Enllaz rotu|1=«Xeografía eleutoral» |2=http://www.iedf.org.mx/index.php/eleiciones/geografia-electoral-00/173-marcu-geografico-eleutoral |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. Consultada'l 8 de marzu de 2012. * {{Versalita|[[Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria]]}} (INAH, 2011). {{Enllaz rotu|1=[http://cultura-inah.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=255&Itemid=157 «Cuetu de la Estrella»] |2=http://cultura-inah.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=255&Itemid=157 |bot=InternetArchiveBot }}. ''Cultura INAH''. Consultáu'l 27 d'avientu de 2011. * {{Versalita|[[Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía]]}} (Inegi, 2005): ''Iztapalapa, Distritu Federal. Cuadiernu Estadísticu Delegacional''. Aguascalientes. * ---------- (Inegi, 2008). [https://web.archive.org/web/20121120192023/http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/espanol/soc/int/nav/cem/08/df/m007/ced_iztap_08.zip ''Iztapalapa. Cuadiernu estadísticu delegacional.''] Aguascalientes. Consultáu'l 3 d'agostu de 2011. * ---------- (Inegi, 2011b). {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=«Distritu Federal. Principales resultaos por llocalidá» |2=http://www.inegi.org.mx/sistemes/consulta_resultaos/zip/iter2010/iter_09xls10.zip |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. XII Censu de Población y Vivienda. Consultáu'l 18 de xunetu de 2011. * [[Miguel León-Portilla|{{Versalita|León-Portilla}}, Miguel]] (2003) [1979]. [https://web.archive.org/web/20120616170738/http://www.revistakatharsis.org/vencíos.pdf ''Visión de los vencíos'']. Ciudá de Méxicu: Universidá Nacional Autónoma de Méxicu. Consultada'l 31 d'avientu de 2011. * {{Versalita|Luna Parra}}, Adriana (coord., 1992): ''Selmana Santa en Iztapalapa.'' Ciudá de Méxicu: Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa, El Xuglar, Delegación Iztapalapa. * {{Versalita|Montaño}}, María Cristina (1984). ''La tierra de Ixtapalapa: lluches sociales : dende les chinampas hasta'l tresformamientu urbanu.'' Ciudá de Méxicu: Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa. * [[Carlos Montemayor|{{Versalita|Montemayor}}, Carlos]] (coord., 2009). ''Diccionariu del náhuatl nel español de Méxicu''. 2ª ed. [[Ciudá de Méxicu]]: [[GDF]]-[[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]]. * {{Versalita|Ortega Mendoza}}, Tanya Vanessa (s/f): ''Iztapalapa: referentes d'identidá social.'' Versión electrónica na páxina del ICESI. Méxicu. * {{Versalita|Ramírez González}}, Beatriz (1999). ''La parroquia de San Lucas Evanxelista: hestoria d'un pueblu.'' Ciudá de Méxicu: Universidá Autónoma Metropolitana Unidá Iztapalapa. * {{Versalita|Rodríguez Demorizi}}, Emilio (1971). ''Los dominicos y les encomiendes d'indios de la isla Española''. Santu Domingu: Academia Dominicana de la Hestoria. * {{Versalita|[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Méxicu)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] de la [[Comisión Nacional de l'Agua]]}} (SMN, 2011). {{enllaz rotu|1=[http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/df/NORMAL09051.TXT «Estación 00009026 Morelos 77. Normales climatolóxiques (1971-2000)»] |2=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/normales/estacion/df/NORMAL09051.TXT |bot=InternetArchiveBot }}. Consultáu'l 26 d'avientu de 2011. * {{Versalita|Tena}}, Rafael. [http://www.ejournal.unam.mx/ecn/ecnahuatl40/ECN040000006.pdf «La cronoloxía de la ''Tira de la pelegrinación''»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822115303/http://www.ejournal.unam.mx/ecn/ecnahuatl40/ECN040000006.pdf |date=2020-08-22 }}. ''Estudios de Cultura Náhuatl'' (40):121-129. Consultáu'l 27 d'avientu de 2011. * {{Versalita|Ugalde Morales,}} Francisco Javier y {{Versalita|Pómpara Padilla}}, José Antonio (2009). «Historia del home de Santa María Aztahuacan». ''Revista Española d'Ortodoncia'', 39(4): 327-334. * {{Versalita|[http://www.educacion.df.gob.mx/ Secretaría d'Educación del Distritu Federal]}} (SEDU, 2007: 159-169). «Ciudá de Méxicu. Crónica de les sos delegaciones». * Excelsior en llinia {{Versalita|[http://www.excelsior.com.mx/node/860396#imaxe-4]}} Arturo Pandorial (2012) == Enllaces esternos == * {{commonscat}} * [http://www.iztapalapa.df.gob.mx/ Páxina de l'Alministración Delegacional de Iztapalapa] * [http://webarchive.loc.gov/all/20020808031049/http://www.df.gob.mx/ Páxina del Gobiernu del Distritu Federal] {{Tradubot|Iztapalapa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Iztapalapa]] [[Categoría:Toponimia náhuatl de la Ciudá de Méxicu]] g2sctjz5uqykjo9wjnrywdb67v50ieh 0 150495 4493715 4364473 2026-05-18T02:40:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493715 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{Ficha d'enfermedá | nome =picu[[arsénicu]] | imagen = As,33.jpg | pie = Tubu de llaboratoriu con una muestra d'arsénicu. | CIE-10 = {{CIE-10|T|57|0|t|51}}<ref>[http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gt51.htm+t57.0 T57.0]</ref> | CIE-O = | CIE-9 = {{CIE-9|985.1}}<ref>[http://www.icd9data.com/getICD9Code.ashx?icd9=985.1 985.1]</ref> | OMIM = | Medline = | MedlinePlus = | MeshID = D020261 | sinónimos = }} La '''intoxicación por arsénicu''', '''arsenicosis''', o '''arsenicismo''', ye'l conxuntu d'alteraciones na salú del ser humanu que se deriven de la entrada nel organismu del [[arsénicu]] en cualesquier de los sos compuestos, yá sían [[compuestu de organoarsénico|orgánicos]] o inorgánicos. L'arsénicu ye un [[semimetal]] que ta presente nel ambiente natural al cual l'home atópase rutinariamente espuestu al traviés de la comida, l'agua, l'aire o'l suelu. L'arsénicu produz [[toxicidad|efeuto tóxicos]] que dependen del so tipu: inorgánicu, orgánicu o [[arsano|gas arsina]]; o bien del so [[valencia (química)|valencia]]: trivalente ([[arsenito]]), pentavalente ([[arseniato]]) o arsénicu elemental. Les distintes formes d'arsénicu pueden ordenar de mayor a menor d'alcuerdu al so grau de toxicidá: * Gas arsina (arsano) (''bien tóxicu, letal''). * Compuestos inorgánicos trivalentes. * Compuestos orgánicos trivalentes. * Compuestos inorgánicos pentavalentes. * Compuestos orgánicos pentavalentes. * Arsénicu elemental (''práuticamente ensin efeutos'').<ref name ="hughes" /><ref name = "gehle">{{cita publicación |apellíu=Gehle |nome=Kim |fecha=1 d'ochobre de 2009 |títulu=Arsenic toxicity |títulotrad=Toxicidá del arsénicu |publicación=Case Studies in Environmental Medicine |idioma=inglés |allugamientu=Gerogia, Estaos Xuníos |editorial={{ill|en|Agency for toxic substances and disease registry}} |url=http://www.atsdr.cdc.gov/csem/arsenic/docs/arsenic.pdf |fechaaccesu=18 de setiembre de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180722051525/https://www.atsdr.cdc.gov/csem/arsenic/docs/arsenic.pdf |archivedate=2018-07-22 }}</ref> L'arsénicu inorgánico ye altamente tóxicu y el so ingestión n'altes cantidaes produz síntomes gastrointestinales, alteraciones nes funciones cardiovascular y neurolóxico y eventualmente la muerte. Dientro de les alteraciones que pueden producise ta la depresión de la [[migollu oseu]], [[hemólisis]], [[hepatomegalia]], [[melanosis]], [[polineuropatía]] y [[encefalopatía]]. La esposición crónica al arsénicu en cantidaes menores puede producir una serie de trestornos dermatolóxicos, [[neuropatía periférica]], [[encefalopatía]], [[bronquitis]], [[fibrosis pulmonar]], [[hepatoesplenomegalia]], [[hipertensión portal]], [[enfermedá vascular periférica]] («síndrome del pie negru»), [[ateroesclerosis]], [[cáncer]] y [[diabetes mellitus]].<ref name = "bolt">{{cita publicación |apellíu=Bolt |nome=Hermann M |enllaceautor= |fecha=21 de xineru de 2013 |títulu=Current developments in toxicological research on arsenic |títulotrad=Desenvolvimientos actuales na investigación toxicológica del arsénicu |publicación=EXCLI J |volume=2013 |númberu=12 |páxines=64-74 |idioma=inglés |ubicación=Alemaña |editorial=Leibniz Research Centre for Working Environment and Human Factors |pmid=27092031 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4827077/ |fechaaccesu=11 de setiembre de 2016}}</ref><ref name = "dangleban">{{cita publicación |apellíu=Dangleben |nome=Nygerma L |apellíos2=Skibola |nome2=Christine F |apellíos3=Smith |nome3=Martyn T |fecha=2 de setiembre de 2013 |títulu=Arsenic immunotoxicity: a review |títulotrad=Inmunotoxicidad por arsénicu: una revisión |publicación=Environ Health |volume=2013 |númberu=12 |páxines=73 |idioma=inglés |editorial=BioMed Central |doi=10.1186/1476-069X-12-73 |pmid=24004508 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3848751/ |fechaaccesu=11 de setiembre de 2016}}</ref> Los compuestos orgánicos d'arsénicu considérense polo xeneral como menos tóxicos, sicasí, los efeutos adversos na salú del home tán llargamente documentaos. Los principales compuestos orgánicos que producen toxicidá nel home son el [[acedu monometilarsónico]] (MMA) y los sos sales, el [[acedu dimetilarsínico]] (DMA) y los sos sales, y la [[roxarsona]]. L'[[arsenobetaína]] y l'[[arsenocolina]] son compuestos orgánicos frecuentemente presente nos pexes y de baxu grau de toxicidá.<ref name = "gehle" /> ==Historia== La evidencia de la presencia del arsénicu como elementu tóxicu na vida del home remontar al [[neolíticu]], como lo indica l'afayu d'altes concentraciones de cobre y arsénicu nel pelo de la momia [[Ötzi]], de la [[Edá del Cobre]]. Nes antigües civilizaciones del Asia yá se conocía l'arsénicu tanto como un elementu de la medicina como un venenu. Usábase-y n'a forma de [[rejalgar]], sulfuru d'arsénicu. Esta conocencia tresferir al [[periodu helenísticu|mundu helénicu]] mediterraneu dempués de les conquistes d'[[Alexandru Magnu]]. Na [[Edá Media]], l'arsénicu yera un elementu reconocíu como un axente homicida y suicida, tantu pola frecuencia del so usu como pola notoriedá de quien lo usaben o les sos víctimes. Ello ye que l'arsénicu méntase como'l rei de los venenos» o'l venenu de los reis», pola so potencia y coles mesmes, discreción cola que podía ser alministráu, particularmente cuando s'usaba pa esaniciar a dalgún miembru de la clase dominante mientres la Edá Media y el [[Renacimientu]]. Por casu, l'arsénicu yera'l venenu preferíu polos [[Médici]] y los [[Borgia]] pa erradicar a los sos rivales. Mientres tola hestoria, l'arsénicu caltuvo la so reputación de venenu d'altu perfil, y tuvo implicáu en dellos casos prominentes d'asesinatos o muertes ensin esclariar, dientro de les que se cunta la de [[Napoleón Bonaparte]] en 1821.<ref name ="hughes">{{cita publicación |apellíu=Hughes |nome=Michael F |apellíos2=Beck |nome2=Barbara D |apellíos3=Chen |nome3=Yu |apellíos4=Lewis |nome4=Ari S |apellíos5=Thomas |nome5=David J |añu=2011 |mes= |títulu=Arsenic Exposure and Toxicology: A Historical Perspective |publicación=Toxicol. Sci |volume=123 |númberu=2 |páxines=305-332 |idioma=inglés |allugamientu= |editorial= |issn= |doi=10.1093/toxsci/kfr184 |pmid= |url=http://toxsci.oxfordjournals.org/content/123/2/305.full |fechaaccesu=27 de payares de 2013|cita=Arsenic has a long history of use as a homicidal agent, but in the past 100 years arsenic, has been used as a pesticide, a chemotherapeutic agent and a constituent of consumer products.(''L'arsénicu tien una hestoria llarga como un axente homicida, pero nos postreros 100 años l'arsénicu foi usáu como pesticida, axente quimioterapéutico y constituyente de productos de consumu.'')}}</ref><ref name = "bolt" /> A principios del sieglu XX, producióse una endemia d'enfermedá vascular periférica («síndrome del pie negru») nos poblaos allugaos na mariña suroeste de [[Taiwán]]. Les persones afeutaes (6 a 18 por cada 1000 habitantes) tamién presentaben mancadures na piel (hiperpigmentación, hiperqueratosis, cáncer). La causa yera l'usu d'agua contaminada con arsénicu proveniente de pozos artesanales. Esta endemia revertir cola instalación d'agua potable nestos poblaos.<ref name = "bolt" /> == Etioloxía == La entrada del arsénicu al organismu asocede principalmente al traviés de la [[ingestión]] o la [[inhalación]]. La intoxicación al traviés de la piel ye menos prevalente. La fonte principal de ingestión son los alimentos. En menor proporción dar pol consumu d'agua o la esposición a tierra o aire contaminaos. L'arsénicu, de normal en pequeñes cantidaes, ye esneldáu dende l'aire ambiental, consumíu na agua que bebemos y na comida qu'inxerimos, siendo esta postrera la más relevante. Na dieta, les principales fontes d'arsénicu son los [[mariscu|mariscos]] y [[pexe|pexes]], siguíu de [[cebera|ceberes]] como'l [[arroz]], les [[cogorda comestible|cogordes comestibles]] y la [[carne de pollu]]. Los neños suelen inxerir l'arsénicu dende la tierra del [[suelu]]. La cantidá diaria permediu de ingesta d'arsénicu ye de 40 a 50 microgramos per día, n'Estaos Xuníos, de los cualos namái 3,5 microgramos per día correspuenden a arsénicu inorgánico.<ref name = "gehle" /><ref name = "chou">{{cita publicación |apellíu=Chou |nome=Selene |apellíos2=Harper |nome2=Carolyn |enllaceautor= |fecha=agostu de 2007 |títulu=Toxicological profile for arsenic |títulotrad=Perfil toxicológicu del arsénicu |publicación=Agency for Toxic Substances and Disease Registry |idioma=inglés |editorial=U.S. Department of health and human services |url=https://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp2.pdf |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016}}</ref> === Orixe del arsénicu === * [[Suicidiu|Suicida]] (davezu nel mediu rural). * [[Homicidiu|Homicida]]: l'arsénicu ye'l venenu más usáu, por cuenta de que nun presenta propiedaes organolépticas (nun tien sabor, pero presenta golor a ayu), ye bono d'adquirir y los sos efeutos son similares a los d'[[gastroenteritis|infecciones gastrointestinales]] ensin importancia. * [[Accidente|Accidental]]. * [[Llaboral]] * Bélica o [[terrorismu|terrorista]]. Los derivaos del arsénicu utilizar con distintes finalidaes, como pue ser: * La preservación de [[madera]]. * La fabricación de [[yerbicida|yerbicides]],<ref>El so usu fitosanitariu ta prohibíu en numberosos países, como en [http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1994/03824 España] dende 1990, o en [http://www.redproteger.com.ar/Llegal/productos/p_decretu_2121_90.htm Arxentina] dende'l mesmu añu.</ref> [[insecticida|insecticides]], [[fungicida|funguicides]] o [[rodenticida|rodenticides]].<ref>Esisten múltiples [http://profesorcocca.blogspot.com/2006/10/sustancies-quimicas-prohibíes-o-de.html llimitaciones y restricciones] pa toos estos usos.</ref> * En [[fundición|fundiciones]] de [[cobre]], [[plomu]], [[cinc]], [[estañu]] y [[oru]]. * Na industria [[microelectrónica]], del [[vidriu]] y de [[pigmentu|pigmentos]]. * Na síntesis de fármacos [[veterinaria|veterinarios]], especialmente [[antiparasitarios]] pentavalentes. * Como [[arma química]] [[sustancia vesicante|vesicante]] en conflictos bélicos o casos de terrorismu, como por casu la [[lewisita]]. Esisten agües de consumu de diverses rexones que contienen concentraciones escesives de derivaos del arsénicu, especialmente en delles [[Cordal de los Andes|zones andines]], [[India]], [[Taiwán]], y zones d'[[África del Norte]]. La siguiente tabla presenta los compuestos más importantes del arsénicu. Mención estreme merez l'[[arsina]] o trihidruro d'arsénicu. <center>'''Compuestos del arsénicu.'''</center> {| border="1" width="40%" align="center" |- | | ! align="center" style="background:lavender" | '''Trivalente (As³)''' ! align="center" style="background:lavender" | Pentavalente (As⁵) |- ! align="center" style="background:lavender" | Inorgánicu | style="background:LavenderBlush" | * [[Trióxidu d'arsénicu]] * [[Acedu arsenioso]] * [[Arsenito sódicu]] * [[Tricloruro d'arsénicu]] | style="background:LavenderBlush" | * [[Pentóxido d'arsénicu]] * [[Acedu arsénicu]] * [[Arseniato de plomu]] * [[Arseniato de calciu]] |- ! align="center" style="background:lavender" | Orgánicu | style="background:LavenderBlush" | * [[Arsfenamina]] | style="background:LavenderBlush" | * [[Arsanilato de sodiu]] |} == Anatomía patolóxica == L'arsénicu contribúi a un bonu caltenimientu del [[cadabre]], produciendo una [[momificación]] en muertes rápides o una [[podrizu]] acelerada en casu de muertes lentes. Apaecen mancadures locales na mucosa gástrica ya intestinal. El conteníu de los intestinos ye un líquidu incoloro con granos riciformes (como arroz). Amás, hai conxestión visceral xeneralizada con [[petequia|petequies]] y signos de dexeneración grasa en fégadu, reñón, corazón, etc. == Toxicocinética == * '''Absorción:''' puede ser dixestiva, cutanea y pulmonar. Depende de la so forma química. L'As³⁺, As⁵⁺, el MMA y el DMA absuérbense oralmente sobre un 75%. Los compuestos orgánicos absuérbense meyor que los inorgánicos, y los pentavalentes (As⁵⁺) meyor que los trivalentes (As³⁺).<ref name = "chou" /> * '''Distribución:''' l'arsénicu tien una [[vida media]] de 10 hores nel organismu. Afitar nel [[fégadu]], el [[reñón]], la [[aparatu dixestivu|paré gastrointestinal]] y el [[bazu]]; tamién s'afita a la [[piel]] y anexos cutaneos (por aciu grupos -SH xuníos a queratina. Traviesa la [[llibradura]] (y afítase a ella), polo que puede afectar al [[fetu]]. * '''Metabolismu:''' se [[metilación|metila]] a monometilarsínico y dimetilarsínico. * '''Escreción:''' esaniciar por [[orina]] (onde puede detectase hasta 10 díes tres el cese del contautu), pero tamién poles [[fieces]], el [[sudu]], la piel descamada, [[pelo]], [[uña|uñes]] y la [[lleche materno]]. == Patoxenia == Presumir que l'arsénicu al combinase con ciertes [[enzima|enzimes]], interfier col [[metabolismu]] [[célula|celular]], presentándose [[síntoma|síntomes]] d'intensu [[envelenamientu]] por arsénicu ente los que s'atopen [[estomagada|estomagaes]] y [[dolor abdominal]], siguíu pola paralización del [[sistema circulatoriu]]. L'acentuáu contautu cola [[arsina]] causa la destrucción de [[glóbulos coloraos]] y dañu nos [[reñones]]; ente que la esposición continua acarreta [[débil]]idad, [[enfermedá|enfermedaes]] de la [[piel]], [[anemia]] y [[enfermedad|trastorno]] del [[sistema nerviosu]]. El mecanismu de toxicidá del arsénicu ye la inhibición de l'[[enzima|actividá enzimática]], l'arsénicu trivalente por interaición con grupos [[sulfhidrilo]] (-SH) y el pentavalente porque sustitúi a [[fosfatu|fosfatos]] de les enzimes [[mitocondria]]-yos. Ente los sistemes enzimáticos tornaos tán el [[dihidrolipoato]], un [[cofactor]] necesariu por que la [[piruvato deshidrogenasa]] faiga'l so efeutu nel [[ciclu de Krebs]]; y el tresformamientu de la [[tiamina]] a [[acetil-CoA]] y [[succinil-CoA]]. Arriendes d'ello, se inhibe la [[fosforilación oxidativa]], tola [[respiración celular]] y produzse un fallu multiorgánico. El grau de toxicidá varia según el deriváu del arsénicu en cuestión. La arsina ye'l compuestu más tóxicu, letal de forma instantánea a dosis de 250 [[ppm]], o a dosis de 50 ppm en 30 minutos. Sígue-y l'arsénicu trivalente, que la so [[dosis letal]] ye inferior a 5 milígramos por quilu. L'arsénicu pentavalente rique dosis d'ente 5 y 50 milígramos por quilu pa ser mortal. == Cuadru clínicu == === Intoxicación aguda === * '''Síntomes [[aparatu dixestivu|gastrointestinales]]''' (ente 1 y 12 hores tres el contautu: aliendu aliáceo (con golor a ayu), [[queilitis]] urente, [[estomagada|estomagaes]] y [[vultura|vultures]], [[odinofagia]]; dolor nel [[epigastriu]] xeneralmente de tipu [[cólicu]]; [[foria]] «riciforme» ([[fieces]] en forma d'arroz), [[hemorraxa|hemorráxica]] o «coleriforme» (similar a la del [[roxura]]); elevación de les [[transaminasa|transaminases]] hepátiques en sangre. * '''Síntomes [[aparatu circulatoriu|cardiovasculares]]:''' [[hipotensión arterial]] y [[shock]], secundariamente a la [[vasodilatación]] y al amenorgamientu de la función [[miocardiu|miocárdica]]; [[edema agudu de pulmón]]; [[arritmia|arritmies]]; [[miocardiopatía]] congestiva. * '''Síntomes [[piel|cutaneo-mucosos]]:''' ** Por contautu local: irritación, [[angüeña (piel)|vesicación]], desprendimientos de piel. ** Por distribución sistémica: [[exantema]], [[llinies de Mees]] (que pueden durar selmanes a meses). * '''Síntomes [[sistema nerviosu central|neurolóxicos]]:''' [[cefalea|cefalees]], [[letargia]], [[convulsion]]es, [[coma (medicina)|coma]]; [[polineuropatía]] sensitiva y motora tardiega, por [[dexeneración walleriana]] reversible; [[parestesia|parestesies]] y disfunciones motores, a los diez díes del contautu. * '''Síntomes [[aparatu excretor|urinarios]]:''' [[glomerulopatía|glomerulopatíes]], [[tubulopatía|tubulopatíes]]. * '''Síntomes [[hematoloxía|hematolóxicos]]:''' [[anemia]], [[leucopenia]] y [[trombocitopenia]] por [[aplasia medular]]. === Intoxicación crónica === La intoxicación crónica pol arsénicu ye causada pola esposición enllargada a cantidaes relativamente menores de dicha sustancia. Na intoxicación crónica pueden apaecer dellos tipos de [[Cáncer (enfermedá)|cáncer]] (de [[cáncer de piel|piel]], [[cáncer de pulmón|pulmón]], [[cáncer de reñón reñón]] o [[cáncer de vexiga|vexiga]]). Otros efeutos pueden ser cambeos nel color de la piel, [[ceguera]], coxera ya inclusive [[cangrena]]. La intoxicación crónica por arsénicu puede producir: * '''Síntomes dixestivos:''' estomagaes y vultures, dolores abdominales de tipu cólicu, fories leves; mancadures dexeneratives del fégadu, como [[cirrosis]] o [[carcinoma hepáticu]]. * '''Síntomes cutaneos:''' [[eritema|eritemes]], [[pápula|pápules]], [[visícula (piel)|visícules]], [[úlcera|úlceres]], [[hiperqueratosis]] palmoplantar, [[verruga|verrugues]], [[hiperpigmentación]] (vease [[discromía]]) y [[epitelioma|epiteliomes]]. * Mancadures cardiaques y [[vasculopatía|vasculopatíes]] perifériques. * Perforación de tabique nasal, cuando ye por inhalación. * [[Cáncer de pulmón]]. La [[Organización Mundial de la Salú]] envalora que'l consumu enllargáu d'[[agua potable]] con un conteníu d'arsénicu mayor de 0.01 mg por llitru podría llegar a provocar arsenicosis. Sicasí, nun tien de considerar se como un "llende de tolerancia" sinón como un "valor de referencia" a nivel global. La OMS encamienta faer estudios locales pa determinar les llendes de tolerancia reales. Los valores efeutivos podríen ser mayores si na rexón bébese menor cantidá d'agua (nun ye lo mesmo n'árees tropicales qu'en templaes). Tamién depende de l'alimentación y d'otros factores. Les llendes tendríen de basase más n'estudios sobre humanos y na tolerancia d'éstos en cada rexón, más qu'en factores medioambientales. Tamién hai que considerar que l'arsénicu ye un elementu esencial pa la vida, y que'l consumu enllargáu de baxes dosis tien un efeutu positivu, polo que nun tendría d'esaniciar se totalmente de l'agua potable.{{ensin referencies}} == Diagnósticu == La [[contaminación]] por esti [[Elementu químicu|elementu]] diagnosticar por mediu de midíes d'arsénicu n'[[orina]], [[pelos]] o [[uña|uñes]]. El [[tratamientu (medicina)|tratamientu]] consiste de llavadures [[estomacal]]es y la oportuna alministración del [[antídotu]] llamáu [[dimercaprol]]. El diagnósticu ye fundamentalmente clínicu, y al traviés de l'[[anamnesis]]. El diagnósticu de certidume dar la determinación d'arsénicu en muestres biolóxiques. Los valores normales d'arsénicu son: * Hasta 3 μg por decillitru en sangre. * Hasta 200 μg por llitru d'orina, o 10 μg por gramu de creatinina n'orina, o hasta 50 μg en casu de pacientes espuestos davezu. * Hasta 5 mg por quilu en pelo o 1 ppm nes [[fanera|faneres]] (pelo, uñes, etc.). Sicasí, les siguientes [[esploración complementaria|pruebes complementaries]] pueden ser emponedores, ya indicatives de la gravedá: # [[Electrocardiograma]]: reparar allongamientu del segmentu QT, y cambeos na onda T y el segmentu ST. # [[Hemograma]] y recuentu plaquetario # [[Ionograma]]. # Determinación del [[equilibriu acedu—base]]. # Pruebes de función hepática (niveles de transaminasas) y pruebes de función renal. == Tratamientu == === Tratamientu de sostén y sintomáticu === Primeramente realícense maniobres de reanimación ABC: * Caltener la [[Vía aérea (anatomía)|vía aérea]] permeable ([[intubación]] si ye necesariu). * Asegurar una bona ventilación ([[ventilación mecánica]] si ye necesariu). * Estabilizar hemodinámicamente al paciente, con alministración de [[sueroterapia]] [[intravenosa]]. === Descontaminación === El vaciamiento gástricu nun suel ser necesariu; seya que non, prefierse'l [[llavadura gástrica]] a los [[eméticos]]. Suelse usar [[carbón activáu]], pero la so eficacia nun ta demostrada. Tamién ye posible utilizar la [[regación intestinal]] completa o'l DMPS. === Quelantes === Los quelantes son el tratamientu específicu de la intoxicación por arsénicu. Los más utilizaos son: * '''[[Dimercaprol]]''' (2,3-dimercapto-propanol o 2,3-dimercapto-1-propanu-sulfónico), más conocíu como '''BAL''' (''British-Anti-Lewisite'', pol so usu contra la intoxicación con [[lewisita]]): compuestu preparáu con solvente oleosu (aceite de [[maní]]). ** ''Dosis:'' 3 - 5 milígramos por quilu, per vía [[intramuscular]] fonda. Cada 4 hores (con menos intervalos se exacerban los efeutos adversos) mientres los dos primeros díes; cada 6 hores el tercer día; y cada 12 hores dempués, hasta consiguir niveles d'arsénicu n'orina per debaxo de 50 μg por llitru o cambéu d'axente terapéuticu. Les dosis son iguales en neños. ** ''Indicaciones:'' ye más útil pa prevenir la unión del arsénicu a enzimes que pa revertir los sos efeutos, polo que'l so usu tien de ser precoz. Ta indicáu en casos d'esposición grave que cumpla dalgunu de los siguientes criterios: :#Arsénicu en plasma > 70 μg / L :#Arsénicu n'orina > 200 μg / L :#Ingesta de cantidá desconocida :#Ingesta > 120 milígramos de trióxidu d'arsénicu :*''Contraindicaciones:'' :#[[Insuficiencia hepática]] :#[[Xestación]] :#[[Dermatitis]] exfoliativas :#[[Alerxa]] al maní y los sos derivaos :#Déficit de [[G6PD]] (pacientes con [[hemólisis]]) :*''Procuros:'' pacientes con [[insuficiencia renal]] y [[hipertensión]] * '''Ácidu dimercaptosuccínico''' o '''[[DMSA]]''' (del inglés ''Di Mercato Succinic Acid'', meso-2,3-dimercaptosuccínico), en dosis de 30 milígramos por kg y día * '''[[penicilamina|d-penicilamina]], en dosis de 1 a 3 gramos diarios por [[vía oral]] si'l paciente tolera esta vía. === Otres aiciones === * En casu d'intentu de suicidiu, terapia psicolóxica y/o psiquiátrica, derivación a servicios sociales. * En casu d'intoxicación alimentaria, denuncia [[bromatoloxía|bromatolóxica]] pal prindo d'alimentos contaminaos, y denuncia epidemiolóxica pa la busca de casos y estudiu del biltu. * En casu d'intoxicación llaboral, denuncia a l'autoridá llaboral pa consiguir meyores de les condiciones llaboral y medioambiental. == Arsina == {{AP|Arsina}} L'[[arsina]] ye un gas incoloro, de [[golor aliáceo]], que resulta de les impureces d'arsénicu en ciertos [[metal]]es. Apaez en determinaes industries, como fundiciones, refinaciones y aleaciones de metales non ferrosos. La clínica de la intoxicación por arsina ye bien similar a la d'otros compuestos d'arsénicu, magar los sos efeutos nun son inmediatos, si non que tarden ente 2 y 24 hores. Ente los síntomes que produz, tán: malestar, debilidá, cefalea, disnea, estomagaes y vultures, dolor abdominal y lumbar, ictericia, anemia... Puede complicase con [[cuayamientu intravascular tremada]], [[hemoglobinuria]], [[insuficiencia circulatoria aguda]] y [[insuficiencia renal]] agudu (n'unu o dos díes). El tratamientu ye distintu al comentáu, yá que los quelantes nun tienen utilidá. Ye importante sacar al paciente del llugar contamináu, y llava-y la piel. Delles opciones terapéutiques son la [[exanguino-tresfusión]] y la alcalinización de la orina. == Ver tamién == * [[Hidroarsenicismo crónicu rexonal reinal]] * [[James Marsh (químicu)]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru | autor = Gisbert Calabuig J. A., Villanueva Cañadas Y. | capítulu = Intoxicación por arsénicu | títulu = Medicina llegal y toxicología | año = 2004 | editorial = Barcelona: Masson | id = ISBN 84-458-1415-X}} * Martín-Gil J., [[Miguel José Yacamán|José-Yacamán M.]], Carapia L. et al., ''"Estudiu por microscopía electrónica y microanálisis de les uñes d'un intosicáu por arsénicu"''. XVIII Congresu de la SEQC, Puerto de la Cruz, Tenerife, 19-21 de mayu de 1999. == Enllaces esternos == {{Commons|Arsenic|Arsénicu}} * [http://www.atsdr.cdc.gov/es/training/arsenico/ ATSDR n'español - Esposición total al arsénicu: Estudiu d'un casu práuticu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919052427/https://www.atsdr.cdc.gov/es/training/arsenico/ |date=2019-09-19 }} Departamentu de Salú y Servicios Humanos de EE. XX. (dominiu públicu) * {{Enllaz rotu|1=ATSDR n'español - ToxFAQs™: Arsénicu |2=http://www.atsdr.cdc.gov/es/toxfaqs/ye_tfacts2.html |date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }}: Departamentu de Salú y Servicios Humanos d'EE.XX. (dominiu públicu) * {{Enllaz rotu|1=ATSDR n'español - Resume de Salú Pública: Arsénicu |2=http://www.atsdr.cdc.gov/es/phs/ye_phs2.html |date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }}: Departamentu de Salú y Servicios Humanos d'EE.XX. (dominiu públicu) * [http://www.greenfacts.org/es/arsenico/index.htm Efeutos del arsénicu na salú], resume n'español de GreenFacts d'un informe de la [[OMS]] y el IPCS (Programa Internacional de Seguridá de les Sustancies Químiques) {| border="0" width="35%" cellpadding="5" class="noprint, floatright" style="float: left; border:solid #008 2px; margin:0em 0em 0.5em 0.5em; width:35%;" |- |[[Ficheru:Caduceus.svg|50px|none]] |'''En [[Medline]] puedes atopar artículos sobre [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Search&db=pubmed&term=arsenic&tool=fuzzy&ot=arsenic intoxicación por arsénicu].''' |} {| border="0" width="35%" cellpadding="5" class="noprint, floatright" style="float: right; border:solid #008 2px; margin:0em 0em 0.5em 0.5em; width:35%;" |- |[[Ficheru:Caduceus.svg|50px|none]] |'''En [[Centros pal Control y la Prevención d'Enfermedaes de los Estaos Xuníos|CDC]] puedes atopar artículos sobre [http://www.cdc.gov/search.do?subset=ye&language=es&action=search&queryText=ars%Y9nico&x=0&y=0&restrict=false intoxicación por arsénicu].''' |} {{ORDENAR:Intoxicacion Por Arsenico}} {{Tradubot|Intoxicación por arsénico}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Enfermedaes per intoxicación]] [[Categoría:Toxicoloxía]] [[Categoría:Arsénicu]] hrmty3sv901ds37dzcvy2x28v17i9p2 0 150612 4493851 4488235 2026-05-18T08:59:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493851 wikitext text/x-wiki {{Organización}} '''Iveco S.p.A.''' ye un grupu industrial italianu que la so sede ta en [[Turín]], [[Italia]], filial de [[CNH Industrial]]. Diseña, constrúi y comercializa vehículos comerciales llixeros, medios y pesaos, vehículos de cantera y obres, autobuses urbanos ya interurbanos, y vehículos especiales p'aplicaciones como estinción de quemes, misiones a campu traviés, militares y defensa civil. El nome Iveco apaeció per primer vegada en [[1975]] tres la fusión de marques italianes, franceses y alemanes.<ref>Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milán – p. 103</ref> Les sos plantes de producción tán allugaes n'[[Europa]], [[China]], [[Rusia]], [[Australia]], [[África]], [[Arxentina]] y [[Brasil]], y cuenta con unos 5.000 puntos de venta y asistencia en más de 160 países. La producción mundial de la compañía xube a unos 150.000 vehículos comerciales y el so volume de facturación ye d'unos 10 mil millones d'euros.<ref>Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 19</ref> == Historia == Iveco foi creada por Fiat S.p.A. el 1 de xineru de 1975 y ye productu de la fusión de cinco compañíes que funcionaben n'Italia, Francia y Alemaña: [[Fiat Veicoli Industriali]] (asitiada en [[Turín]]), [[Officine Meccaniche|OM]] ([[Brescia]]), [[Lancia Veicoli Speciali]] ([[Bolzano]]), [[Unic]] ([[Trappes]]) y [[Iveco Magirus|Magirus]] ([[Ulm]]). Nos primeros años la sociedá tuvo centrada na so racionalización, integrando y optimizando los procesos granibles que, enantes, funcionaren de manera autónoma, y la rede de ventes, pero calteniendo les marques orixinales. De 1975 a [[1979]], la gama de Iveco tomaba 200 modelos básicos y 600 versiones, que diben dende les 2,7 tonelaes de MMA hasta les más de 40 [[tonelaes]] de los vehículos pesaos, ensin escaecer los autobuses y los [[motores]].<ref>Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri</ref><ref>Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 144</ref> En [[1978]] Iveco llanzó'l so primer productu de la gama de vehículos llixeros cola marca Iveco, el [[Iveco Daily|Daily]].<ref>Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 103</ref> Esti vehículu foi concebíu orixinalmente como un vehículu industrial pequeñu, fiable y con una estructura sólida. En [[1980]] Iveco construyó'l primer motor turbo diésel pa vehículos industriales pesaos. Asina nacieron los modelos ''TurboDaily'', ''[[Iveco Turbostar|Turbostar]]'' y ''[[Iveco Turbotech|Turbotech]]'', destinaos al tresporte pesáu<ref>Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 28–29</ref> y que collecharon una bona acoyida n'[[Europa]] representando un ésitu pal calter entamador del grupu. Na década de 1980, la estratexa corporativa taba fuertemente empobinada a la promoción de la [[marca]], lo que lu llevó a patrocinar eventos deportivos como los [[Xuegos Olímpicos de Moscú 1980|Xuegos Olímpicos]] de [[1980]] en [[Moscú]], la [[Copa Davis]] en [[1982]], les espediciones de [[Jacques Cousteau]] al [[Amazones (Brasil)|Amazones]] en [[1983]] y el [[Raid Pigafetta]], nel que'l Iveco-Fiat 75 PC 4x4 foi'l primeru en dar la vuelta completa al mundu.<ref>Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 188-193</ref> Tamién se crearon dos nueves divisiones: motores diésel p'autobuses y vehículos d'estinción de quemes.<ref>Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 204</ref> En [[1984]] Iveco llanzó'l TurboStar,<ref>John Carroll, Peter James Davies: Tractor & Trucks, 2007 Hermes House – p. 7</ref> un vehículu pesáu de carretera que se convirtió en tou un ésitu de ventes n'Italia y nun importante protagonista del mercáu européu, del que se vendieron 50.000 unidaes en siete años.<ref>Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 202</ref> En [[1985]] Iveco fabricó'l primera motor diésel llixeru con inyeición direuta.<ref>Sitiu web oficial de Fiat Industrial {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704035507/http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |fechaarchivu=4 de xunetu de 2012 }}</ref> En [[1986]] creóse Iveco Ford Truck Ltd. por aciu una [[sociedá mercantil|asociación]] a partes iguales realizada con [[Ford Motor Company|Ford]], que se fixo cargu de la producción y les ventes de los principales vehículos de les games Iveco y Ford Cargu.<ref name="John Carroll_1">John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor & Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 408</ref> A mediaos de los 1980, [[Astra]], empresa fabricante de volquetes y vehículos de cantera y obres de Plasencia, pasa a formar parte del Grupu Iveco.<ref>Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 11</ref> En [[1989]] fabricóse'l primera motor diésel con EGR p'amenorgar les emisiones contaminantes compatible colos vehículos comerciales y esi mesmu añu llanzóse'l nuevu Daily yá forníu con esti motor.<ref name="John Carroll_1">John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor & Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 408</ref> A principios de los [[años 1990]], por cuenta de la gama avieyada y del progresu de la competencia, la empresa entra en crisis, lo qu'obliga a la compañía a una reorganización. En [[1990]], Iveco adquirió'l 60% de les aiciones de la compañía industrial española ENASA, a la que pertenecía'l fabricante de vehículos industriales [[Pegaso (automóviles)|Pegaso]]. Esto marcó un pasu bien importante na historia de Iveco yá que se convirtió nun importante parte nos mercaos de los países europeos. Con esta alquisición, Iveco amplió la cantidá de plantes industriales, estableciéndose en [[Barcelona]], en [[Valladolid]] (1.200 trabayadores) y en [[Madrid]], toes elles n'[[España]]. Nesos años siguió espandiéndose: en 1991 adquirió la compañía inglesa Seddon Atkinson, qu'apurrió la so amplia esperiencia en vehículos especiales pal sector de la construcción y de recoyida de residuos.<ref name="Massimo Condolo_1">Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 10</ref> Esi mesmu añu, inauguróse la primer llinia de montaxe del TurboDaily en Nanjing Motor Corporation, China.<ref>Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 230</ref> En [[1992]], Iveco adquier la compañía Ital (el [[International Trucks Australia limited]]). Tamién se dar# en la creación de Iveco Mercosur, construyendo una planta en [[Brasil]] en [[1997]]. Na década de 1990, los vehículos EuroCargo, EuroTech, EuroTrakker y EuroStar representaron una renovación total de la gama.<ref name="John Carroll_1">John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor & Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 408</ref> El EuroCargo y el EuroTech fueron nomaos “Truck of the Year” en [[1992]] y en [[1993]] respeutivamente y foi la primer vegada qu'esta reconocencia otorgar a un mesmu fabricante mientres dos años consecutivos.<ref>Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 146 – 147</ref> En [[1995]] Iveco robló un alcuerdu con Yuejin Motor Corporation de [[Nankín]] pa constituyir la sociedá Naveco destinada a la producción de vehículos llixeros y motores diésel. Mentanto, la división de vehículos d'estinción de quemes robló un alcuerdu col Grupu Sinopec pal ensamblaxe de vehículos especiales con estintores d'espluma en [[China]]. En [[1996]] les actividaes d'estinción de quemes n'Alemaña se estructuraron so la compañía Iveco Magirus Brandschutztechnik GmbH.<ref name="fiatindustrial_1">Sitiu web oficial de Fiat Industrial {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1995_2004.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704035533/http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1995_2004.aspx |fechaarchivu=4 de xunetu de 2012 }}</ref> Al añu siguiente, la llegada d'una compañía austriaca, [[Löhr]], impulsó estes actividaes, pasando a ser Löhr Magirus.<ref name="Massimo Condolo_1">Massimo Condolo: IVECO 1975–2005, 2005 Fondazione Negri – p. 10</ref> La planta italiana de [[Foggia]] batió'l récor de 2,5 millones de motores fabricaos en 20 años y en [[1999]], la producción de sistemes de propulsión diésel algamaron el so mayor volume de producción: 405.000 unidaes. [[Ficheru:Iveco Stralis ITOY 2003.jpg|thumb|left|250px|Iveco Stralis.]] En [[1997]], dar# en crear "Transolver", una institución financiera y d'atención al veceru. En 1998 presentóse'l Cursor 8, siguíu al añu siguiente pol Cursor 10, el primer motor diésel con turbina de xeometría variable y el primer motor diésel Common Rail pa vehículos industriales pesaos.<ref name="fiatindustrial_1"/> El 125° aniversariu de la presentación del primer Magirus Leiter<ref>John Carroll, Peter James Davies: The Complete Book of Tractor & Trucks, 2000 Lorenz Books – p. 430</ref> celebróse xunto cola entrega del Magirus con escalera estensible númberu 5.000 fabricáu dende la Segunda Guerra Mundial.<ref name="fiatindustrial_1"/> Nel añu [[2000]] el modelu [[Iveco Daily|Daily]] recibió'l premiu "International Van of the Year". La nueva versión del modelu [[Iveco Daily|Daily]] foi compensáu nuevamente como "Van del añu" en [[2005]]. El vehículu pa tresporte pesáu más recién ye'l modelu [[Iveco Stralis|Stralis]], una evolución del [[Iveco Eurostar|Eurostar]], que foi compensáu como "Camión del Añu" en [[2003]]. Esi mesmu añu,Iveco adquirió la totalidá d'[[Irisbus]], que orixinalmente formaba parte d'una joint venture con [[Renault]].<ref>Petr Pavlinek: A Successful Transformation?: Restructuring of the Czech Automobile Industry, 2008: Springer – p. 151</ref> En [[2004]] creóse la marca Iveco Motors, convirtiéndose na empresa matriz pa la producción de los motores, y al añu siguiente foi incorporada a l'acabante fundar Fiat Powertrain Technologies. A finales de [[2004]] entró a valir l'alcuerdu ente Iveco y la compañía china Saic (Shanghai Automotive Industry Corporation).<ref>{{Cita web |url=http://www.fptindustrial.com/FPTPressReleases/IT-IT/2005-2008/SAIC_24luglio2006.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924015047/http://www.fptindustrial.com/FPTPressReleases/IT-IT/2005-2008/SAIC_24luglio2006.pdf |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> En [[2006]] Iveco patrocinó los [[Xuegos Olímpicos]] de Turín con una flota constituyida por 1.200 autobuses Iveco Irisbus.<ref>http://www.fiatspa.com/en-US/media_center/FiatDocuments/2006/GENNAIO/01_12_2006_FIAT_Y_-Y_OLIMPIADI_comunicato_stampa.ing.pdf</ref> Al añu siguiente, Iveco foi'l patrocinador d'[[All Blacks]], l'equipu de [[rugbi]] de Nueva Zelanda.<ref>http://www.repubblica.it/2007/01/motori/gennaio-07/iveco-allblacks/iveco-allblacks.html</ref> En [[2009]] Iveco convertir nel provisor de Camiones y Vehículos comerciales pal [[Moto GP]],<ref>Sitiu web oficial de MotoGP http://www.motogp.com/en/sponsors</ref> amás de siguir col so esponsorización histórica del equipu [[Ferrari|Ferrari Racing]], al qu'apurre los vehículos pa tresportar los [[monoplaces]] de les carreres del [[Campeonatu Mundial de Fórmula 1]].<ref>Sitiu web oficial de Ferrari http://www.ferrari.com/italian/formula1/partner/fornitori_ufficiali/Pages/fornitori-ufficiali.aspx</ref> El 1 de xineru de [[2011]] constituyóse [[Fiat Industrial S.p.A.|Fiat Industrial]], incorporando [[CNH]], Iveco y [[FPT Industrial]].<ref>Sitiu web oficial de Fiat Industrial {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/Pagine/la_storia.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130113165337/http://www.fiatindustrial.com/it-IT/group/history/Pagine/la_storia.aspx |fechaarchivu=13 de xineru de 2013 }}</ref> En [[setiembre]] d'esi mesmu añu, inauguróse'l Fiat Industrial Village en Turín, un centru multifuncional propiedá de Fiat Industrial creáu pa los servicios de venta, asistencia y presentación de los productos de les marques Iveco, New Holland y FPT Industrial.<ref>Sitio web de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/it-IT/media_center/press_release/FiatDocuments/20110919_FIV_IT.pdf</ref> El 15 de [[xineru]] de [[2012]], Iveco ganó la 33ª edición del [[rally Dakar]] col equipu [[Petronas]] [[De Rooy]] y el conductor holandés Gerard De Rooy, al volante d'un Iveco Powerstar. Siguiendo a De Rooy diben los conductores Stacey y Biasion al volante de dos Iveco Trakker Evolution 2, forníos con un motor C13 FPT Industrial con más de 900 CV.<ref>Sitiu web oficial del Dakar {{cita web |url=http://www.dakar.com/dakar/2012/us/stage-14/rankings/overall-trucks.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=30 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/2012/http://www.dakar.com/dakar/2012/us/stage-14/rankings/overall-trucks.html |fechaarchivu=5 de xunetu de 2017 }}</ref> == Marques == === Iveco === '''Iveco''' ye la marca comercial de los vehículos industriales llixeros, medios y pesaos. La gama de vehículos llixeros componer del Nuevu Daily nes sos versiones que van dende les 2,8 t hasta les 7 t y traición 4x4. La gama de vehículos medios inclúi'l Eurocargo, disponible nes versiones de 7 t a 19 t y traición 4x2 o 4x4. El Stralis y el Trakker, de 19 t a 72 t, componen la gama de vehículos pesaos con versiones de dos, trés o cuatro eje con traición integral o en dos ruedes.<ref>Sitiu web oficial de Iveco www.iveco.com</ref> {{AP|Iveco}} === Iveco Bus === [[Iveco Bus]] ye una marca especializada en vehículos pal tresporte de pasaxeros que tomaba dende los minibuses hasta los autobuses pal [[tresporte urbanu]] ya interurbanu y los autobuses turísticos. Conocida enantes como Irisbus, el 24 de [[mayu]] de [[2013]] hubo un rellanzamientu de la marca col nuevu nome de Iveco Bus.<ref>Comunicáu de prensa http://www.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/ Iveco-Bus-the-new-Iveco-brand-dedicated-to-collective-transport.aspx</ref><ref>Sitiu web oficial de Iveco Irisbus http://www.irisbus.com/Pages/HomePage.aspx</ref> {{AP|Iveco Bus}} === Heuliez Bus === {{AP|Heuliez Bus}} === Iveco Astra === [[Iveco Astra]] ye una marca dedicada a los vehículos off-road pal sector de la construcción y la [[minería]]. Fabrica vehículos pesaos de carretera y touterrén, según unidaes tractoras pesaes pal tresporte per carretera y vehículos loxísticos, incluyendo vehículos blindaos pa les fuercies armaes. La compañía foi fundada en [[1946]], pero forma parte de Iveco dende [[1986]].<ref>Sitiu web oficial de Iveco Astra http://www.astraspa.com/</ref> {{AP|Iveco Astra}} === Iveco Magirus === [[Iveco Magirus]] ye la marca dedicada a los vehículos d'estinción de [[quemes]] y los sos equipamientos. Iveco Magirus tamién fabrica escaleres estensibles, sector nel que ye líder mundial. Foi fundada en [[1894]] por [[Conrad Magirus]], xefe de bomberos de Ulm, Alemaña, quien tamién inventó les escaleres pa los vehículos d'estinción de quemes.<ref>http://www.iveco-magirus.de/</ref> {{AP|Iveco Magirus}} === Iveco Defence Vehicles === [[Iveco Defence Vehicles]] ye la marca especializada na producción y venta de vehículos militares y de defensa. Tien la so sede en [[Bolzano]], onde se produz el Iveco LMV, unu de los vehículos más famosos de la marca emplegáu por munchos exércitos europeos y d'otros continentes.<ref>Sitio web de Army-technology.com http://www.army-technology.com/contractors/vehicles/iveco/</ref> {{AP|Iveco Defence Vehicles}} === Iveco Capital === Iveco Capital ye la división financiera de Iveco, qu'ayuda a los sos veceros na compra de los vehículos.<ref>Sitiu web oficial de Iveco Capital {{cita web |url=http://www.iveco.com/ivecocapital/content/index_ivecocapital.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121029021716/http://www.iveco.com/ivecocapital/content/index_ivecocapital.html |fechaarchivu=29 d'ochobre de 2012 }}</ref> === Sociedaes === Iveco cuenta con una estensa rede de sociedaes, especialmente nel mercáu chinu, ente les que s'inclúin: * Naveco, especializada en vehículos medios y llixeros<ref>Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p.99</ref> * Saic-Iveco Hongyan (SIH), especializada en vehículos pesaos<ref>Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 99</ref> * Saic-Iveco FPT Hongyan (SFH), especializada en motores pa vehículos pesaos<ref>Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 111</ref> == Iveco nel mundu == === Arxentina === Iveco tien una filial n'[[Arxentina]] dende hai más de 40 años. Tien oficines comerciales na [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires]] y un centru industrial na [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Provincia de Córdoba]], na llocalidá de [[Estación Ferreyra|Ferreyra]]. Cuenta con más de 900 emplegaos ente dambes sedes. Dende la so planta de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] abastez al mercáu llocal como asina tamién a países del [[Mercosur]], otres naciones d'América Llatina y Oriente. La planta cunta cola certificación [[ISO 9001:2008]] (Calidá) y OHSAS:18001 (Seguridá ya Hixene). Coles mesmes, atópase dientro del programa de Grupu Fiat denomináu World Class Manufacturing, trabayando sobre los sistemes calidable, caltenimientu, costos y loxística. ==== Inversiones ==== Iveco [[Arxentina]] anunció inversiones de 20 millones de pesos, destinaes a doblar la capacidá instalada y los actuales volúmenes de producción de la so gama de vehículos pesaos y medianos na so planta de [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. Con estes inversiones, Iveco [[Arxentina]], únicu productor de camiones nel país, proyeuta pasar a una producción a réxime de 20.000 unidaes añales, el doble de les 10.000 unidaes alcanzaes en [[2007]].<ref>{{Cita web |url=http://www.agencianova.com/nota.asp?n=2008_4_16&id=49963&id_tiponota=6 |títulu=Axencia Nova Iveco anunció inversiones, incorporación de personal y aumentu de la so producción |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304193623/http://www.agencianova.com/nota.asp?n=2008_4_16&id=49963&id_tiponota=6 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Inclusive, cola entrada en vixencia de la norma anticontaminación Euro V n'Arxentina, llanzóse la llinia Ecoline ,<ref>https://www.16valvulas.com.ar/iveco-presento-una-nueva-generacion-de-vehiculos-so-el conceutu-ecoline/</ref> onde s'anovó'l portfolio de productos. ==== Modelos producíos por IVECO n'Arxentina ==== Iveco 90E14 / 90E15 / 120E15 / 120E17 / 140E18 / 140E20 / 150E20 N - T / 160E18 GNC / 160E21 / 160E23 N - T / 160E23 Rec / 160E25 / 170E21 / 170E22 4185-4815 / 170E24 / 170E25 / 180E32 / 180E33 / 180E35 / 230E22 / 230E24 / 240E25 / 260E25 / EuroTech 200E37 H / EuroTrakker 200E41 H / 320E18 / 380 E37 / 380T38 / 380T42 / 450E32 T / EuroTech 440E42 / EuroTech 450E37 / EuroTech 450E32 TY (6x2) / Eurotech 450E41 / EuroTrakker 450E41 HT / 720E42 / Eurotech Cursor 190E31 / EuroTech Cursor 450E31T / MP 450E42 TZ / MP 720E42 HT / 720T42 / 450S38T / AT 450S42T / AT 570 S38T / AT 570 S42 TZ / AT 740S42 / 200S38 / ATN 200 S41 / AT 200 S42 / ATN 490 S38T / ATN 490 S39T / ATN 490 S41T / ATN 490 S42T / ATN 490 S46T / ATN 740 S46TZ / Powerstar 450E37. CC170E22 / 118E20 - 4815 / Iveco 118E22-4815 / CC 170E24 EURO V Tector Attack 170E22/170E22T / 170E28 / 240E28 / 260E28 / 450C33T / 180C33 / 200S36 / 200S44 / 460S36T / 490S44T / 530S36T / 600S44T / 800S48TZ / Trakker 410T44 / 410T48 EURO V Autoshift Tector 170E30T / Tector 170E30N 4x2 / Tector 240E30 6x2 / Tector 260E30 6x4 === Rusia === Nel añu de 1994, y sobre el marcu de les privatizaciones del conglomeráu industrial soviéticu agora en manes de la Federación Rusa; la fábrica "[[UralAZ]]", xunto col conglomeráu italianu automotríz Iveco fundaríen una empresa conxunta pa la producción de camiones pesaos, una sociedá a la que se llamaría darréu "Iveco/UralAZ"; y que más palantre sería redenominada "Iveco-AMT".<ref>{{Cita web |url=http://www.iveco-uralaz.ru/eng/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180808171509/http://iveco-uralaz.ru/eng/ |fechaarchivu=2018-08-08 }}</ref> === Serbia === {{AP|Zastava Kamioni}} [[Ficheru:P3260401.JPG|thumb|250px|Iveco Daily.]] == Estáu financieru == En 2012 los ingresos netos de Iveco xubieron a 8,9 mil millones d'euros.[46] Apurrióse un total de 153.384 vehículos, rexistrando un aumentu del 18,3% con al respective de 2010.<ref>https://web.archive.org/web/20131021141023/http://www.cnhindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_information/annual_reports/FiatDocuments/FI_2012_Annual_Report.pdf p. 84</ref> == Producción de motores y vehículos híbridos == Los motores utilizaos por Iveco son producíos por [[FPT Industrial]], filial del grupu Fiat Industrial S.p.A. dedicada a al diseñu, desenvolvimientu, fabricación y comercialización de motores pa vehículos industriales, marinos y xeneradores llétricos. N'Europa los sos trés principales plantes son: [[SOFIM]] Foggia, [[Italia]] (8140-series); Iveco-[[Turín]], [[Italia]] (8000 y NEF-series); y Bourbon-Lancy, [[Francia]] (Cursor-serie). {{AP|FPT Industrial}} == Proyeutos d'innovación y sostenibilidá == === Responsabilidá social === Iveco collabora dende 2005 con [[Transaid]], una organización internacional ensin ánimu d'arriquecimientu d'[[Inglaterra]]. En 2011 donó dellos [[Stralis]] 4x2 al National Institute of Transport de [[Dar es Salaam]] de [[Tanzania]], destinaos a la formación de conductores de vehículos pesaos coles mires d'amenorgar l'índiz de mortalidá de la carreteres del [[África subsaḥariana]].<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 173 </ref> Iveco tamién patrocina un llaboratoriu teunolóxicu dedicáu a los vehículos industriales llamáu TechPro2, n'asociación con CNOS-FAP (Centru Nacional d'Obres Salesianes – Formación pa l'actualización profesional).<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf</ref> === Concesionariu ecolóxicu en Brasil === En 2011 Iveco inauguró'l so primera concesionariu ecu-sostenible en Brasil. La sede del nuevu concesionariu “Jundiaí Mercalf” ta en [[Jundiaí]], aproximao a 80 km de [[São Paulo]], una zona bien soleyera que dexa utilizar la lluz solar pa producir enerxía. L'edificiu cunta con un techu especial revistíu con una superficie de yerba, asitiada de la mesma sobre delles capes de material recicláu y una d'asfaltu, que ye capaz d'amenorgar hasta seis graos la temperatura interno del salón d'exhibiciones. Dichu techu tamién ta dotáu de tubos especiales pa enriar y recoyer les agües pluviales.<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 111 </ref> === Movilidá sostenible === ==== Motores Euro VI con teunoloxía SCR ==== Los motores Iveco pertenecientes a la gama Cursor y Tector cumplen la próxima normativa [[Euro VI]]<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 76 </ref> gracies a la teunoloxía High Efficiency SCR (HI-eSCR).<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p.28 </ref> Esta teunoloxía optimiza'l procesu de combustión y post-tratamientu de los gases d'escape, amenorgando'l consumu y ameyorando notablemente la eficiencia de la conversión de les emisiones de [[NOx]].<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 75 </ref> ==== Propulsores llétricos ==== Iveco desenvolvió y construyó'l primer [[Iveco Daily|Daily]] con propulsión llétrica en 1986;<ref>Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 330</ref> darréu amplió la gama incluyendo los camiones y los autobuses urbanos.<ref>International Energy Agency, Organisation for Economic Co-Operation and Development: Hydrogen and Fuel Cells, 2004 OECD Publishing – p. 143</ref> Iveco presentó'l Nuevu Daily con [[propulsión llétrica]] y cero emisiones nel qu'un sistema de bateríes, cola ayuda d'un [[inversor]], alimenta un [[motor llétricu]] asíncrono trifásicu capaz de mover direutamente'l vehículu y recuperar la enerxía de frenáu.<ref name="fiatindustrial_2">Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 81 </ref> El vehículu funciona con dos a cuatro bateríes de Na/NiCl2 (sodiu-níquel-cloru), con una tensión nominal de 278 [[voltios]].<ref name="fiatindustrial_2"/> La velocidá máxima ta llindada electrónicamente a 70 km/h y el vehículu percuerre de 90 a 130 km cola batería dafechu cargada, dependiendo del númberu de bateríes y del tipu de misión.<ref name="fiatindustrial_2"/> ==== Traición híbrida diésel-llétrica paralela ==== La solución híbrida paralela incorpora un [[motor diésel]] y un motor llétricu que pueden utilizase por separáu o al empar, lo que dexa al vehículu trabayar tantu en contestos urbanos como non urbanos.<ref>Sitiu web oficial de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/innovation/iveco/Pages/technology_highlights.aspx</ref> En 2010 Iveco introdució esta teunoloxía nel Eurocargo Ibrido, un vehículu comercial pal mercáu européu con propulsión llétrica-diésel paralela destináu a la entrega y recoyida de mercancíes nos centros de les ciudaes. La carga útil amenórgase tan solo de 200 kg en comparanza colos modelos con motores diésel, pero puede aforrase hasta un 30% nel ciclu urbanu.<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 82 Sitiu web oficial de Iveco http://web.iveco.com/en-us/press-room/kit/Pages/ E3-Diesel%E2%80%93ElectricParallelHybridTraction.aspx</ref> El Eurocargo híbridu ta disponible en dos versiones: # la versión de 7,5 tonelaes monta un motor Tector Diésel FPT Industrial con 16 válvules y 4 cilindros Euro V, con una potencia máxima de 160 CV (118 kW), que se combina con un motor xenerador llétricu de 60 CV (44 kW), un cambéu automáticu de 6 velocidaes y un grupu de bateríes d'iones de litiu (Li-Ion) con una capacidá nominal de 1,8 kWh.<ref name="web.iveco_1">Sitiu web oficial de Iveco {{cita web |url=http://web.iveco.com/en-us/press-room/kit/Pages/E3-Diesel%E2%80%93ElectricParallelHybridTraction.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=2 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120701223103/http://web.iveco.com/en-us/press-room/kit/Pages/E3-Diesel%E2%80%93ElectricParallelHybridTraction.aspx |fechaarchivu=1 de xunetu de 2012 }}</ref> # la versión de 12 tonelaes monta un motor FPT Industrial Tector con 16 válvules y 4 cilindros EEV con una potencia máxima de 180 CV (132 kW), que se combina con un motor xenerador llétricu de 60 CV (44 kW), con cambéu automáticu de 6 velocidaes y un grupu de bateríes d'iones de litiu (Li-Ion) con una capacidá nominal de 1,8 kWh.<ref name="web.iveco_1"/> ==== Traición híbrida diésel-llétrica en serie pal tresporte de pasaxeros ==== Iveco tuvo trabayando nesti sector dende 1990 con autobuses de 6, 7, 4 y 12 metros pal tresporte urbanu de pasaxeros. La teunoloxía híbrida en serie lleva un motor diésel, más pequeñu que'l de los vehículos tradicionales, que funciona como cargador de bateríes.<ref>Raffaele Sanguineti, Carlo Felice Zampini Salazar: IVECO Story. The world of Transport, 1994 Norden Publishing House Ltd. – p. 216-217</ref> ==== CNG – Gas natural comprimío ==== La gama Iveco de vehículos llixeros, medios y pesaos puede funcionar con [[gas natural]]. El metanu dexa amenorgar el consumu hasta nun 38% por kg tresportáu con respectu al consumu de los motores diésel cola mesma carga útil y la mesma alloña percorrida. Amás, en comparanza colos motores diésel Euro VI, los motores de metanu amenorguen les emisiones NOx nun 60% y l'emisión de partícules nun 70% aproximao.<ref>Oecd: Can Cars come clean? Strategies for low emission vehicles?, 2004 OECD Publishing – p. 166</ref> ==== LNG – Gas natural llicuao ==== N'abril de 2012 Iveco presentó'l so primer vehículu con esta teunoloxía: el Stralis LNG. A diferencia de los vehículos con teunoloxía CNG, la teunoloxía LNG dexa una mayor autonomía, pudiendo percorrer hasta 750 quilómetros col depósitu llenu y amenorgar l'tara del vehículu, lo que trai un aumentu de la capacidá de carga. La principal diferencia ente estos dos teunoloxíes mora nel tipu d'almacenamientu del gas natural emplegáu, que nesti casu caltener n'estáu líquidu a una temperatura de -125 °C en depósitos criogénicos; depués calezse nun [[intercambiador de calor]] de manera que cuando llega al motor yá s'atopa en [[estáu gaseosu]].<ref>Informe Añal de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/investor_relations/financial_reports/bilanci/FiatDocuments/ FI_Relazione_finanziaria_annuale_2011_FINALE_NIS_ENG.pdf – p. 51</ref> Tamién amenorga los niveles de ruíu de 3 a 6 decibelios con al respective de un vehículu análogu que monte un motor diésel.<ref>Sitiu web oficial de Iveco http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/RAITRakkerLNG.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701223119/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/RAITRakkerLNG.aspx |date=2012-07-01 }}</ref> ==== Iveco Trakker bicombustible – Prototipu etanol-diésel ==== Iveco creó'l primera [[prototipu]] de vehículu bicombustible alimentáu por diésel y etanol. Esta teunoloxía foi desenvuelta por Iveco en collaboración con FPT Industrial y [[Bosch]].<ref name="fiatindustrial_3">Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 80</ref> El prototipu emplega un camión Trakker con motor Cursor 9 Common Rail de 360 CV<ref name="fiatindustrial_3"/> que puede ser alimentáu por un amiestu de [[combustible]] con un porcentaxe de 40-60% de etanol-diésel.<ref name="biofuelsdigest_1">http://www.biofuelsdigest.com/bdigest/2011/05/18/40-ethanol-60-diesel-buses-offer-6-fuel-savings-says-iveco/</ref> El prototipu foi probáu por Raízen, una joint venture constituyida ente'l productor brasilanu d'azucre de caña Cuesan y la petrolera [[Royal Dutch Shell|Shell]].<ref name="biofuelsdigest_1"/> En 2011 Iveco foi gallardoniada por esti prototipu col “Prêmio Top Etanol” na teunoloxía pal usu de combustibles alternativos.<ref>Memoria de Sostenibilidá de 2011 de Fiat Industrial http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/ fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 80 </ref> ==== Sistemes de calefaición y aire acondicionáu ==== Nel Iveco Daily instalóse un prototipu de bomba de calor pa vehículos llétricos ya híbridos. El sistema esfrez o calez el habitáculo tresmitiendo'l calor a baxes temperatures xeneráu polos sistemes de propulsión. Les estratexes de control, de la mesma, embriven la demanda d'enerxía col fin d'amenorgar l'impautu nel consumu.<ref>{{Cita web |url=http://www.ice-project.webs.upv.es/images/public/Paper_IIE-UPV_EAEC_2011.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304060930/http://www.ice-project.webs.upv.es/images/public/Paper_IIE-UPV_EAEC_2011.pdf |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> == Vehículos comerciales == * [[Iveco Daily|Daily]] * [[Iveco Trakker|Trakker]] * [[Iveco Stralis|Stralis]] * [[Iveco EcoStralis|EcoStralis]] * [[Iveco Eurostar|Eurostar]] * [[Iveco Powerstar|Powerstar]] [[Ficheru:Astra66.40 trainoart.jpg|thumb|250px|Iveco Astra]] * [[Iveco Eurotech|Eurotech]] * [[Iveco Eurocargo|Eurocargo]] * [[Iveco Tector|Tector]] * [[Iveco Cavallino|Cavallino]] * [[Iveco Acco|Acco]] == Vehículos especiales == * [[Iveco Magirus]] * [[Iveco Massif|Massif]] == Vehículos militares == * [[Iveco LMV]] == Fábriques == * '''Alemaña''', Ulm: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Iveco Magirus]]. {{coord|48.359221|9.935408}} * '''Arxentina''', Ferreyra, Córdoba: Fabricación de camiones medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|-31.45012|-64.12126}} * '''Australia''', Dandenong: Fabricación de camiones llixeros, medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|-38.002551|145.230603}} * '''Brasil''', Sete Lagoas: Fabricación de camiones llixeros, medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|-19.36748|-44.203116}} * '''China''' ** Nanjing: Fabricación de camiones llixeros y medios so la marca Iveco. Pertenez a la [[joint venture]] ente'l grupu Iveco y [[Nanjing Automotive Corporation]]. {{coord|32.093469|118.818002}} ** Chongging: Fabricación de camiones pesaos so la marca Hongyan. Pertenez a la [[joint venture]] SAIC-Iveco Hongyan (Chongqing Hongyan Motor Company, Ltd.). {{coord|29.686338|106.531634}} * '''España''' ** Madrid: Fabricación de camiones pesaos so la marca Iveco. Perteneció a [[ENASA]] y nella fabricaben los automóviles [[Pegaso (automóviles)|Pegaso]]. {{coord|40.44591|-3.550397}} ** Valladolid: Fabricación de camiones llixeros so la marca Iveco. Perteneció a [[Sociedá Anónima de Vehículos Automóviles|SAVA]]. {{coord|41.636951|-4.711375}} * '''Etiopía''', Addis Abeba: Fabricación de camiones medios y pesaos so la marca Iveco. Perteneciente a Automotive Manufacturing Co. of Ethiopia (AMCE). {{coord|9.014444|38.80489}} * '''Francia''' ** Annonay: Fabricación d'autobuses y autocares so la marca [[Irisbus]]. Perteneció a [[ISOBLOC]] y darréu a [[Renault Véhicules Industriels]] (RVI). {{coord|45.251382|4.666208}} ** Rorthais: Fabricación d'autobuses urbanos so la marca [[Irisbus]]. Perteneció a [[Heuliez Bus]]. {{coord|46.903269|-0.691586}} * '''Italia''' ** Bolzano: Fabricación de vehículos militares para [[Iveco Defence Vehicles]]. {{coord|46.48098|11.33263}} ** Brescia: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. {{coord|45.552316|10.201614}} ** Brescia: Fabricación de camiones medios so la marca Iveco. {{coord|45.552902|10.207987}} ** Piacenza: Fabricación de vehículos especiales so la marca [[Iveco Astra]]. {{coord|45.040374|9.74048}} ** Suzzara: Fabricación de vehículos comerciales llixeros so la marca Iveco. {{coord|44.995812|10.758754}} ** Vittorio Veneto: Fabricación de vehículos militares para [[Iveco Defence Vehicles]]. {{coord|45.969851|12.311203}} * '''República Checa''', Vysoke Myto: Fabricación d'autobuses y autocares so la marca [[Irisbus]]. Perteneció a [[Karosa]]. {{coord|49.957531|16.147837}} * '''Rusia''', Miass: Fabricación de camiones pesaos so la marca [[Iveco AMT]]. Pertenez a una joint venture ente'l Grupu Iveco y [[UralAZ]]. {{coord|55.092461|60.124845}} * '''Venezuela''', La Victoria: Fabricación de camiones llixeros, medios y pesaos so la marca Iveco. {{coord|10.21659|-67.325622}} == Ex fábriques == * '''Alemaña''' ** Görlitz: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Zarrada en 2012. {{coord|51.145648|14.996723}} ** Weisweil: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Zarrada en 2012. {{coord|48.200723|7.680692}} * '''Austria''', Graz: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Zarrada en 2012. {{coord|47.089633|15.573367}} * '''España''', Barcelona: Fabricación d'autobuses so la marca [[Irisbus]] y componentes so la marca [[Componentes Mecánicos, S.A.]] (COMESA). Perteneció a [[ENASA]] y nella fabricaben los camiones [[Pegaso (automóviles)|Pegaso]]. Zarrada en 2011. {{coord|41.325745|2.131727}} * '''Francia''', Chambery: Fabricación de camiones de bomberos so la marca [[Magirus]]. Perteneció a la empresa [[CAMIVA]]. Zarrada en 2012. {{coord|45.573382|5.960408}} * '''Italia''', Valle Ufita: Fabricación d'autobuses urbanos so la marca [[Irisbus]]. Zarrada en 2012. {{coord|41.066894|15.116486}} * '''Libia''', Tajoura: Fabricación de minibuses y camiones llixeros y pesaos so la marca [[Libya Trucks And Buses Co.]] (TBCo). Zarrada en 2011. == Ver tamién == * [[CNH Industrial]] * [[FPT Industrial]] * [[Fiat Professional]] == Premios == {| {{tablaguapa}} |- ! Añu !País ! Productu !Premiu |- | 2014 | | New Daily | Van Of The Year 2015<ref>Van of the Year Official website http://www.van-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006162700/http://www.van-of-the-year.com/winners.html |date=2017-10-06 }}</ref> |- | 2012 | | Stralis Hi-Way | Truck of the Year 2013<ref>Truck of the Year Official website http://www.truck-of-the-year.com/</ref> |- | 2012 | España | Nuevu Daily | Light Commercial Vehicle of the Year<ref>Iveco Official website http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204165553/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx |date=2012-02-04 }}</ref> |- | 2012 | Alemaña | Nuevu Daily | Premiu Européu a la Sostenibilidá del Tresporte<ref>{{Cita web |url=http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120204165553/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Dailypremi.aspx |fechaarchivu=2012-02-04 }}</ref> |- | 2011 | Brasil | | Premiu teunoloxía “Top Ethanol”<ref>Fiat Industrial 2011 Sustainability Report http://www.fiatindustrial.com/en-US/sustainability/Documents/files/fi_eng_sostenibilita_sfogliabile_ott.pdf – p. 80</ref> |- | 2010 | China | Genlyon | Truck of the Year 2010<ref>Truck of the Year Official Website http://www.truck-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928010834/http://www.truck-of-the-year.com/winners.html |date=2014-09-28 }}</ref> |- | 2010 | Italia | | “Prize of Prizes” n'Innovación<ref>{{Cita web |url=http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Ivecowinsthe%E2%80%9CPrizeofPrizes%E2%80%9DforInnovation.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120701223315/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/Ivecowinsthe%E2%80%9CPrizeofPrizes%E2%80%9DforInnovation.aspx |fechaarchivu=2012-07-01 }}</ref> |- | 2009 | Reinu Xuníu | Daily (alimentáu con gas) | Green Van of the Year 2009 na categoría de combustibles alternativos de los Fleet Van Awards<ref name="Bonfiglioli Consulting_1">Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104</ref> |- | 2009 | Brasil | Tector | Truck of the Year 2010<ref>Iveco Official website http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/IvecoTectorisBrazilian%E2%80%9CTruckoftheYear%E2%80%9D.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701223304/http://web.iveco.com/en-us/press-room/release/Pages/IvecoTectorisBrazilian%E2%80%9CTruckoftheYear%E2%80%9D.aspx |date=2012-07-01 }}</ref> |- | 2008 | Reinu Xuníu | Daily | Best Light Truck 2008 en Dir Fleet World Honours<ref name="Bonfiglioli Consulting_1">Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104</ref> |- | 2007 | España | Daily | Light Commercial Vehicle of the Year Award<ref name="Bonfiglioli Consulting_1">Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104</ref> |- | 2007 | Reinu Xuníu | Daily | Best Light Truck 2007<ref name="Bonfiglioli Consulting_1">Bonfiglioli Consulting: Il Lean Thinking dalla produzione alla progettazione. Pensara snello in ufficio tecnico per anovara la progettazione y diventare più competitivi. 5 casi italiani di successo, 2010: Milano – p. 104</ref> |- | 2007 | Italia | | Performance Key Award<ref>Fiat Industrial Official website http://www.fiatindustrial.com/it-IT/group/awards/Documents/Fiatindustrial_Iveco_ITA.pdf</ref> |- | 2000 | | Gama de vehículos Daily pal tresporte | Van of the Year 2000<ref>Van of the year website http://van-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501162126/http://www.van-of-the-year.com/winners.html |date=2015-05-01 }}</ref> |- | 1998 | Australia | | Australian Truck of the Year 1998 |- | 1995 | | EuroClass HD | International Coach of the Year<ref>Fiat Industrial Official website {{cita web |url=http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=25 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120704035507/http://fiatindustrial.com/it-IT/group/history/iveco/Pagine/iveco_1985_1994.aspx |fechaarchivu=4 de xunetu de 2012 }}</ref> |- | 1993 | | EuroTech | Truck of the Year<ref name="truck-of-the-year_1">Truck of the Year website http://www.truck-of-the-year.com/winners.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928010834/http://www.truck-of-the-year.com/winners.html |date=2014-09-28 }}</ref> |- | 1992 | | EuroCargo | Truck of the Year<ref name="truck-of-the-year_1"/> |- |} == Bibliografía == {{cita llibru |apellíu=ADEFA |nome=Asociacion de fabriques de automotores |enllaceautor=Asociacion de fabriques de automotores |títulu=Historia de la industria automovilística na Arxentina |añu=2010 |allugamientu=Buenos Aires |editorial=Grupu Maori SA|oclc=6665685}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Iveco vehicles}} * [http://www.iveco.com Sitiu web oficial de Iveco] {{Tradubot|Iveco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Autobús]] [[Categoría:Empreses de defensa d'Italia]] [[Categoría:Fabricantes de camiones]] [[Categoría:Fiat Group]] [[Categoría:Iveco]] 71fxep3j71lhmluiu4h95bocllv5jbh 0 150855 4493722 4387330 2026-05-18T04:19:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493722 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20161011130454|atletismu}} {{otros usos|Iron Man|el [[superhéroe]] de [[Marvel]]}} {{Competición deportiva}} El triatlón '''Ironman''' ye una serie de carreres entamaes por [[World Triathlon Corporation]]. Los participantes tienen que cubrir 3 distancies, 3,86&nbsp;km de natación, 180&nbsp;km de ciclismu y 42,2&nbsp;km de carrera a cuerpu. La carrera tien un tiempu llende de 17 [[hora|hores]]. == Ironman 70.3 == {{AP|Ironman 70.3}} En [[2005]], la WTC instituyó el Ironman 70.3. Esta distancia más curtia, conocida enantes como ''mediu ironman'', consiste en 1,9&nbsp;km de natación, 90&nbsp;km de ciclismu y 21&nbsp;km d'atletismu. Al igual que la distancia Ironman (completa), la serie 70.3, consiste nun númberu de competencies calificatives en distintos países, rematando nel campeonatu del mundu, colos atletes que más atroparon puntaje nos eventos calificativos. El Campeonatu del Mundu llevar a cabu en [[Las Vegas]]. Dalgunes de les carreres 70.3, tamién apurren puntaje, pa los eventos clasificatorios al Ironman de Ḥawai. == Triatletes llexendarios del Ironman == * [[Paula Newby-Fraser]] ** 8 vegaes ganadora tresxéneru del Ironman de Ḥawai ** 6 victories consecutives en Ḥawai ** 23 victories totales en distancia Ironman ** El so nomatu ye "The Queen of kona" * [[Natascha Badmann]] ** 6 vegaes ganadora del Ironman de Ḥawai ** El so nomatu ye "The Swiss Miss" *[[Mirinda Carfrae]] **3 vegaes ganadora del Ironman de Ḥawai * [[Dave Scott]] ** 6 vegaes ganador del Ironman de Ḥawai (Record masculín) ** El so nomatu ye "The Man" * [[Mark Allen (triatleta)|Mark Allen]] ** 6 vegaes ganador del Ironman de Ḥawai (Record Masculín) ** 5 victories consecutives en Ḥawai ** El so nomatu ye "The Grip" * [[Craig Alexander]] ** 3 vegaes ganador del Ironman de Ḥawai ** Posesor del récor actual del Ironman de Ḥawai en 2011. * [[Luc Van Lierde]] ** Primer européu en ganar el Ironman de Ḥawai ** Tiempu récor del Ironman de Ḥawai nel añu 1996. * [[Jan Frodeno]] ** Primer triatleta en ganar Ironman de Ḥawai en ganando unos XXOO. ** 2 vegaes ganador del Ironman de Ḥawai. ** Record Mundial de Ironman (7:35:39) * [[Greg Welch]] ** Primer triatleta non americanu en ganar en Ḥawai. ** Vencedor del "Grand Slam" del triatlón * [[Chrissie Wellington]] ** Tiempu récor del Ironman de Ḥawai nel añu 2009. ** Tiempu récor del Ironman de Roth nel añu 2009. * [[Daniela Ryf]] ** 2 vegaes ganadora del Ironman de Ḥawai == Campeones del Ironman de Ḥawai == === Homes === {| {{tablaguapa}} width=500px !Añu !!Atleta !!Tiempu !!Nacionalidá |- |style="text-align:center;"|[[2017]] || [[Patrick Lange]]|| 8:01:30 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[2016]] || [[Jan Frodeno]]|| 8:06:30 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[2015]] || [[Jan Frodeno]]|| 8:14:13 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[2014]] || [[Sebastian Kienle]]|| 8:14:18 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[2013]] || [[Frederick Van Lierde]]|| 8:12:29 || {{BEL}} |- |style="text-align:center;"|[[2012]] || [[Pete Jacobs]]|| 8:18:37 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2011]] || [[Craig Alexander]]|| 8:03:56 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2010]] || [[Chris McCormack]]|| 8:10:37 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2009]] || [[Craig Alexander]]|| 8:20:21 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2008]] || [[Craig Alexander]]|| 8:17:45 || {{AUS}}<br /><small>primer atleta en ganar el títulu mundial Ironman, y Ironman 70.3</small> |- |style="text-align:center;"|[[2007]] || [[Chris McCormack]]|| 8:15:34 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2006]] || [[Normann Stadler]] || 8:11:56 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[2005]] || [[Faris Al-Sultan]] || 8:14:17 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[2004]] || [[Normann Stadler]] || 8:33:29 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[2003]] || [[Peter Reid]] || 8:22:35 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[2002]] || [[Tim DeBoom]] || 8:29:56 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[2001]] || [[Tim DeBoom]] || 8:31:18 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[2000]] || [[Peter Reid]] || 8:21:01 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[1999]] || [[Luc Van Lierde]] || 8:17:17 || {{BEL}} |- |style="text-align:center;"|[[1998]] || [[Peter Reid]] || 8:24:20 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[1997]] || [[Thomas Hellriegel]] || 8:33:01 || {{DEU}} |- |style="text-align:center;"|[[1996]] || [[Luc Van Lierde]] || 8:04:08 || {{BEL}}<br /><small>primer ganador européu</small> |- |style="text-align:center;"|[[1995]] || [[Mark Allen (triatleta)|Mark Allen]] || 8:20:34 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1994]] || [[Greg Welch]] || 8:20:27 || {{AUS}}<br /><small>primer ganador non americanu</small> |- |style="text-align:center;"|[[1993]] || [[Mark Allen (triatleta)|Mark Allen]] || 8:07:45 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1992]] || [[Mark Allen (triatleta)|Mark Allen]] || 8:09:08 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1991]] || [[Mark Allen (triatleta)|Mark Allen]] || 8:18:32 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1990]] || [[Mark Allen (triatleta)|Mark Allen]] || 8:28:17 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1989]] || [[Mark Allen (triatleta)|Mark Allen]] || 8:09:15 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1988]] || [[Scott Molina]] || 8:31:00 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1987]] || [[Julio Diaz]] || 8:34:13 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1986]] || [[Scott Tinley]] || 8:28:37 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1985]] || [[Dave Scott]] || 8:50:54 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1984]] || [[Dave Scott]] || 8:54:20 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1983]] || [[Dave Scott]] || 9:05:57 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1982]] (Oct) || [[Dave Scott]] || 9:08:23 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1982]] (Feb) || [[Scott Tinley]] || 9:19:41 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1981]] || [[John Howard]] || 9:38:29 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1980]] || [[Dave Scott]] || 9:24:33 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1979]] || [[Tom Warren]] || 11:15:56 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1978]] || [[Gordon Haller]] || 11:46:58 || {{USA}} |} === Muyeres === {| {{tablaguapa}} width=500px !Añu !!Atleta !!Tiempu !!Nacionalidá|- |- |style="text-align:center;"|[[2016]]<ref name=audiencies>{{cita web|títulu=Jan Frodeno y Daniela Ryf Campeones del Mundu Ironman 2016|url=http://www.triatlonnoticias.com/especiales/kona/jan-frodeno-campeon-mundu-ironman-2016|obra=Triatlón Noticies|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2016}}</ref>|| [[Daniela Ryf]]||08:46:46 || {{Suiza}} |- |style="text-align:center;"|[[2015]] || [[Daniela Ryf]] ||08:57:57 || {{Suiza}} |- |style="text-align:center;"|[[2014]] || [[Mirinda Carfrae]] ||09:00:55 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2013]] || [[Mirinda Carfrae]] ||08:52:14 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2012]] || [[Leanda Cave]] ||09:15:54 || {{GBR}} |- |style="text-align:center;"|[[2011]] || [[Chrissie Wellington]] ||08:55:08 || {{GBR}} |- |style="text-align:center;"|[[2010]] ||[[Mirinda Carfrae]]||08:58:36 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2009]] || [[Chrissie Wellington]] ||8:54:02 || {{GBR}}<br /><small>Record femenín</small> |- |style="text-align:center;"|[[2008]] || [[Chrissie Wellington]] ||9:06:23 || {{GBR}}<br /><small>nuevu récor del maratón 2:57:44</small> |- |style="text-align:center;"|[[2007]] || [[Chrissie Wellington]] ||9:08:45 || {{GBR}} |- |style="text-align:center;"|[[2006]] || [[Michellie Jones]] || 9:18:31 || {{AUS}} |- |style="text-align:center;"|[[2005]] || [[Natascha Badmann]] || 9:09:30 || {{SUI}} |- |style="text-align:center;"|[[2004]] || [[Natascha Badmann]] || 9:50:04 || {{SUI}} |- |style="text-align:center;"|[[2003]] || [[Lori Bowden]] || 9:11:55 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[2002]] || [[Natascha Badmann]] || 9:07:54 || {{SUI}} |- |style="text-align:center;"|[[2001]] || [[Natascha Badmann]] || || {{SUI}} |- |style="text-align:center;"|[[2000]] || [[Natascha Badmann]] || 9:26:17 || {{SUI}} |- |style="text-align:center;"|[[1999]] || [[Lori Bowden]] || 9:13:02 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[1998]] || [[Natascha Badmann]] || 9:24:16 || {{SUI}} |- |style="text-align:center;"|[[1997]] || [[Heather Fuhr]] || 9:31:43 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[1996]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 9:06:49 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1995]] || [[Karen Smyers]] || 9:16:46 || {{PERU}} |- |style="text-align:center;"|[[1994]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 9:20:14 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1993]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 8:58:23 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1992]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 8:55:28 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1991]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 9:07:52 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1990]] || [[Erin Baker]] || 9:13:42 || {{NZL}} |- |style="text-align:center;"|[[1989]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 9:00:56 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1988]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 9:01:01 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1987]] || [[Erin Baker]] || 9:35:25 || {{NZL}} |- |style="text-align:center;"|[[1986]] || [[Paula Newby-Fraser]] || 9:49:14 || {{ZIM}} |- |style="text-align:center;"|[[1985]] || [[Joanne Ernst]] || 10:25:22 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1984]] || [[Sylvaine Puntous]] || 10:25:13 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[1983]] || Sylvaine Puntous || 10:43:36 || {{CAN}} |- |style="text-align:center;"|[[1982]] (Oct) || [[Julie Leach]] || 10:54:08 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1982]] (Feb) || [[Kathleen McCartney]] || || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1981]] || [[Linda Sweeney]] || 12:02:32 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1980]] || [[Robin Beck]] || 11:21:24 || {{USA}} |- |style="text-align:center;"|[[1979]] || [[Lyn Lemaire]] || || {{USA}} |} == Ver tamién == * [[Triatlón]] * [[Ironman 70.3]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.atletas.info ATLETES.Info / Ironman Triatlon n'Idioma Español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804070934/https://www.atletas.info/ |date=2018-08-04 }} * [https://web.archive.org/web/20081201111827/http://vnews.ironmanlive.com./ Sitiu web del Ironman] * [https://web.archive.org/web/20070629225558/http://www.ironmanlanzarote.com/Index.htm L'únicu Ironman series d'España] * [http://www.escueladetriatlon.com/ironman Escuela Arxentina de Triatlon] * [https://web.archive.org/web/20160123212058/http://zonatriatlon.com/ Zona Triatlon, Videos, Artículos, Tips] * [http://triatlon.com.uy/2011/07/doble-record-mundial-en-ironman-roth/] * [http://www.centaurosdelmar.com/?p=884 Ironman ¿en qué prueba debutar?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131144120/http://www.centaurosdelmar.com/?p=884 |date=2009-01-31 }} * [http://www.triamax.com TRIAMAX.COM - Viví'l triatlón al máximu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729021303/https://www.triamax.com/ |date=2018-07-29 }} {{Tradubot|Ironman}} [[Categoría:Triatlón]] o4oxjkkjmnhwi3edbtbnzs4tltc7ftb 0 151898 4493693 4483561 2026-05-17T22:52:29Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493693 wikitext text/x-wiki {{Organización}} [[Ficheru:Bkerke.jpg|thumb|200px|Sede del patriarcáu maronita en Bkerké, El Líbanu.]] [[Ficheru:Béchara-Raï.jpg|thumb|200px|[[Béchara Boutros Raï]], patriarca maronita dende 2011.]] La '''Ilesia católica maronita''' o '''Ilesia siríaca maronita d'Antioquía''' ({{lang-la|Ecclesia Syrorum Maronitarum}}, en [[Idioma siríacu|siríacu]]: ܥܕܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ ܡܪܘܢܝܬܐ ܕܐܢܛܝܘܟܝܐ, {{lang-ar|الكنيسة الأنطاكية السريانية المارونية}} y nel [[Anuariu Pontificiu]]: ''Chiesa Maronita'') ye una de les 24 Ilesies ''[[sui iuris]]'' integrantes de la [[Ilesia católica]]. Ye una [[Ilesies orientales católiques|Ilesia oriental católica]] que sigue la [[Ritu antioqueno|tradición llitúrxica antioquena]] (o siria occidental) na qu'utiliza como llinguaxe llitúrxicu'l [[Idioma siríacu|siríacu occidental]] y como llingua auxiliar el [[árabe libanés]]. Ta entamada como [[Ilesia patriarcal católica oriental|Ilesia patriarcal]] d'alcuerdu a la forma prescripta pol títulu 4 del ''[[Códigu de los cánones de les Ilesies orientales]]'',<ref>[https://orthocath.files.wordpress.com/2010/01/1990_code_of_canons_of_the_eastern_churches.pdf Códigu de los cánones de les Ilesies orientales]</ref> so supervisión de la [[Congregación pa les Ilesies Orientales]]. Ta presidida pol [[patriarca d'Antioquía de los maronites]], que la so sede atopar en [[Bkerké]], nel [[distritu de Keserwan]] de la [[gobernación del Monte Líbanu]] n'[[El Líbanu]]. == Particularidaes == La Ilesia católica maronita ta en plena comunión cola [[Santa Sede]], ensin arrenunciar por ello a les sos estructures y rituales propios. La Ilesia católica provién de dos raíz principales: la oriental y la [[Ilesia llatina|llatina]], llamada tamién occidental. Na historia del raigañu oriental esisten cuatro importantes sedes de [[patriarca|patriarques]]: [[Xerusalén]], [[Alexandría]], [[Constantinopla]] y [[Antioquía]]. Dientro del mesmu grupu d'Ilesies qu'arrincaron d'Antioquía, esisten dos subgrupos: siriu-occidental y siriu-oriental. La Ilesia maronita forma parte del grupu siriu-occidental. La Ilesia maronita permaneció en comunión col papa, a pesar de los embates que sufrió al traviés de los sieglos per parte de los [[monofisitas]], [[Bizanciu|bizantinos]], árabes, druzos, mongoles, [[Imperiu otomanu|otomanos]] y [[mamelucu|mamelucos]]. El sínodu patriarcal de la Ilesia maronita en 2003-2004 identificó cinco elemento distintivos de la esta Ilesia: * ye antioquena; * ye calcedoniana (reconoz les deliberaciones conclusivas del [[Conceyu de Calcedonia]] de 451); * ye patriarcal y monástica; * ye fiel a la [[cátedra de san Pedro]] en Roma; * ta fuertemente aniciada n'El Líbanu.<ref name=olp>{{cita web |url=http://www.ourladyofpurgatory.org/aremaronitecatholics.html|títulu=Maronite Church |publicación=|fechaaccesu=16 de xunu de 2016}}</ref> Amás de [[Marón (santu)|san Marón]] la Ilesia maronita cuenta con otros santos surdíos de les sos files: [[Juan Marón]], [[Nemetala Al-Hardini]], [[Chárbel Makhlouf]] y [[Rebeca de Himlaia]] (o Rafka). == Historia == [[Ficheru:MontLibanbuikdingchurch.jpg|thumb|Cristianos maronites construyendo una ilesia en Monte Líbanu, nos [[años 1920]].]] [[Ficheru:Mont Liban Patriarch in Rome1.jpg|thumb|El patriarca Elias Pedro Hoayek (1898-1931)(centru, a la izquierda) y obispos maronites, en Roma.]] [[Ficheru:Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg|thumb|Catedral maronita d'[[Alepo]], Siria.]] [[Ficheru:ValvaneraChurchDF.JPG|thumb|Catedral maronita de la [[Méxicu D. F.|Ciudá de Méxicu]].]] === San Marón === La Ilesia maronita toma'l nome del fundador d'un movimientu espiritual y monástico que-y dio orixe, [[Marón (santu)|Marón]] († 410), un asceta siriu sacerdote d'Antioquía, discípulu del ermitañu [[Zebinas]]. En tiempos de Marón la Ilesia taba estremada por cuestiones teolóxiques referíes a la naturaleza de [[Cristu]]: unos afirmaben que [[Xesús]] yera [[Dios]], otros namái reconocíen la so humanidá; unos víen nél dos voluntad, otros namái una. La división travesaba les ciudaes, les aldegues y les families. Marón quixo caltenese al marxe del discutiniu y foise a vivir a un monte de Siria, que comúnmente se cree que ye'l llugar conocíu como ''Kafr Nebo'' nel monte de Ol-Yambos de los [[montes Tauro]], na rexón al sur de Ciro (Cyrrhus) ente [[Alepo]] y Antioquía. Ellí Marón trascurrió la so esistencia y tres un tiempu de meditación, predicando y atrayendo a un ciertu númberu de persones que deseyaben vivir sol so guía espiritual, formó una comunidá de fieles cristianos en redol so que tres la so muerte en tomaron el nome de ''maronites''.<ref>{{Cita web |url=http://www.saintmaron-clev.org/the-life-of-saint-maron/ |títulu=The Life of Saint Maron. By Monsignor Peter Karam on February 5, 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180703075628/http://www.saintmaron-clev.org/the-life-of-saint-maron/ |fechaarchivu=2018-07-03 }}</ref> La fonte más antigua conocida sobre la esistencia de Marón deber al arzobispu de Constantinopla, [[Juan Crisóstomo]], que lo menta nuna [[epístola]] en 404.<ref>[https://phoenicia.org/maronites.html The Maronites, along with the Byzantine/Melkites & the Syriacs, as well as other Eastern Christians, are living repositories of culture of the peoples of the Middle East. Phoenician Canaanite Encyclopedia. Compilad, & designed by Salim George Khalaf]</ref> Otra fonte son los escritos del obispu [[Teodoreto de Ciro]] (393-466), delles décades depués de la muerte de Marón, quien lo llamó "Marón el divín" porque por aciu oraciones sanaba a los qu'allegaben a él con enfermedaes físiques o mentales.<ref>{{Cita web |url=http://www.maronites.ca/Saint-Maron/ |títulu=Saint Maron and the Maronites. EPARCHY SAINT-MARON CANADA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180831202831/http://www.maronites.ca/Saint-Maron/ |fechaarchivu=2018-08-31 }}</ref> === Treslláu de la comunidá maronita a El Líbanu === El movimientu maronita llegó a [[El Líbanu]] cuando'l primer discípulu de Marón, [[Abraham de Ciro]] (350-422), que foi llamáu'l ''apóstol d'El Líbanu'', propúnxose convertir a los [[Fenicia|feniciu]]s paganos del [[Monte Líbanu]] y dirixóse ellí escontra'l 402. Abraham fundó una comunidá maronita en Aqura, cerca del [[ríu Adonis]]. Tocantes a los discutinios teolóxicos, los maronites fixeron radicalmente so la doctrina del [[Conceyu de Calcedonia]] ([[451]]), que sostenía que Cristu yera al empar Dios y home que tenía dos voluntad, humana y divina. Los enemigos d'esta doctrina -ente ellos los [[Monofisismu|monofisitas]]- pasaron a ser entós enemigos de los maronites. Los discípulos de Marón soterrar nes cercaníes d'[[Apamea (Siria)|Apamea]], a veres del [[ríu Orontes]] y construyeron ellí una ilesia. Cerca del sepulcru, probablemente nel llugar llamáu Qalaaat al Modeeq, construyeron un monesteriu llamáu Beth Marón (San Marón) que tenía 400 monxos en 445. Según [[Abu al-Fida]] l'emperador Marcianu buscando reforzar la posición doctrinal del Conceyu de Calcedonia engrandó'l monesteriu y dexó que s'estableciera un gran númberu de monxos griegos.<ref>{{Cita web |url=http://www.stmaron.org/spirituality/online-articles/aspects-of-maronite-history-part-two/ |títulu=Aspects of Maronite History (Part Two). By Chorbishop Seely Beggiani |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20010302045428/http://www.stmaron.org/marhist2.html |fechaarchivu=2001-03-02 }}</ref> El nome maronita fíxose conocíu debíu al monesteriu y a un ciertu númberu de monesterios afiliaos na rexón. Probablemente pa evitar la persecución de los monofisitas, la comunidá maronita asitiada en redol a Apamea remontó'l ríu Orontes escontra'l sur llegando a les sos fontes no que güei ye El Líbanu, llevando con ellos los restos de Marón y axuntándose colos sos correlixonarios yá asitiaos ellí. En 452 fundaron el monesteriu de San Marón nun covarón en [[Ain ez Zarqa]].<ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Jan-11/159453-mar-maroun-monastery-restoration-undeterred-by-decades-old-apueste.ashx#axzz29Jf9oHgO al-Fakih, Rakan, Mar Maroun monastery restoration undeterred, The Daily Star (Lebanon), 2012-01-11.]</ref> Otros grupos esvalixar por Siria y Mesopotamia. Los monofisitas escorrieron y asesinaron en gran númberu a los partidarios del Conceyu de Calcedonia, polo que la emigración maronita escontra El Líbanu aceleróse. Nuna carta empobinada al papa de Roma [[Hormisdas]] en 517 (mientres el [[cisma acaciano]]) los monxos del monesteriu de Beth-Marón informáben-y de los ataques que recibíen y de que les sos apelaciones al emperador bizantín nun yeren escuchaes. El papa respondiólos consolándolos nuna carta de 10 de febreru de 518. Dende'l principiu la comunidá maronita dependió del patriarca d'Antioquía, pero dalgunos patriarques d'esa sede xuntaren al monofisismu y la comunidá maronita tuvo en conflictu con ellos. Los monofisitas d'Antioquía mataron a 350 monxos y quemaron el monesteriu de San Simón Estilita en 517. En Antioquía asocediéronse patriarques calcedonianos y anticalcedonianos hasta que se formalizó la cisma en 544 que dio orixe a la [[Ilesia ortodoxa siria]],<ref>[http://www.pgc-lb.org/fre/melkite_greek_catholic_church/Historical-note ÉGLISE GRECQUE-MELKITE CATHOLIQUE]</ref> esistiendo dende entós patriarques ortodoxos y jacobitas (monofisitas). Ente 635 y 637 producióse la conquista árabe-musulmana d'El Líbanu pol [[califatu omeya]], polo que los maronites de les árees costeres y valles abellugar nos montes, a ónde nun llegó la invasión musulmana. Ellí aguantaron y fueron conocíos como ''maraditas'' (rebeldes) polos árabes. El patriarcáu calcedoniano d'Antioquía taba vacante dende 628 y en 637 el [[califatu ortodoxu]] conquistó la ciudá, polo que dende 639 Constantinopla empezó a nomar una serie de patriarques titulares residentes na capital bizantina. Los maronites de los montes d'El Líbanu perdieron tou contautu con esos patriarques designaos por voluntá imperial. === Fundación de la Ilesia maronita === En 649 el papa [[Martín I]] convocó a un [[Conceyu de Laterano (649)|Conceyu de Laterano]] que condergó la herexía [[Monotelismu|monotelita]] del emperador bizantín [[Constante II]] y escomulgó al patriarca de Constantinopla. Martín I designó a Juan, obispu de Filadelfia en Arabia (actual [[Amán]]), como'l so vicariu n'Oriente con plena potestá,<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/09723c.htm Catholic Encyclopedia]</ref> quien en 676 consagró a [[Juan Marón]] como obispu de [[Batroun]] (Botrys) n'El Líbanu. Juan -qu'adoptó l'apellíu Marón- estudiara en Constantinopla y foi monxu del monesteriu de San Marón en [[Barad]], Siria. Juan Marón foi'l primer maronita que recibió la dignidá episcopal y foi un activu lluchador contra'l monotelismu, que fuera adoptáu polo monxos de Beth-Marón. En 677 los maraditas lliberaron El Líbanu de los califes musulmanes, llegando a recibir tributu del califatu omeya por 40 años. Empezó un periodu d'autonomía colos monesterios elevaos a sedes episcopales. Cuando les autoridaes musulmanes dexaron l'establecimientu d'un patriarca calcedoniano en Antioquía, foi escoyíu Teófanes Bar Qanbara en 681 y el califa [[Murwan II]] ordenó a los calcedonianos reconocelo. El patriarca escorrió a los monxos maronites y en 685 producióse una cisma, en presencia d'un legáu papal Juan Marón foi escoyíu patriarca d'Antioquía y tol Oriente, siendo'l primera maronita qu'algamó esa posición. Magar esta instalación d'un patriarca foi vista como una usurpación per parte de la xerarquía dependiente de Bizanciu, Juan recibió l'aprobación del papa [[Sergio I]] y viaxó a [[Roma]] a recibir la confirmación como patriarca y el [[Paliu (indumentaria relixosa)|paliu]].<ref>{{Cita web |url=http://stjohnmaron.org/Life_of_St-_John_Maron.php |títulu=Life of St. John Maron |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180830234144/http://stjohnmaron.org/Life_of_St-_John_Maron.php |fechaarchivu=2018-08-30 }}</ref> L'[[Imperiu bizantín|emperador d'Oriente]] [[Xustinianu II]], acostumáu a tener sol so control los asuntos de la Ilesia al traviés de los patriarques, a quien designaba, nun toleró la independencia maronita y mandó al so exércitu a atacalos en 694 cuando lluchaba contra los musulmanes, espulsándolos d'Armenia y de Siria. Nun intentu fallíu de prindar al patriarca, el so exércitu destruyó'l monesteriu de Beth-Marón y executó a 500 monxos, dirixéndose depués escontra Trípoli. El patriarca púnxose al mandu de los maraditas y l'exércitu bizantín topetó con ellos en [[Amiún]] y en Semar-Jbeil cerca de Batroun. L'exércitu maradita trunfó, polo que'l patriarcáu maronita consolidar n'El Líbanu. Juan Marón instaló la sede patriarcal nos montes, en Kfarhay (Kefar-Hai), onde construyó un nuevu monesteriu nel que depositó la [[reliquia]] más pervalible pa los maronites: el craniu de san Marón. D'eso deriva'l nome del monesteriu: ''Ras Marón'' (craniu de Marón). El patriarca Juan Marón morrió en 707, siendo asocedíu por Cyrrus, siguiendo la serie de patriarques maronites católicos. En 759 el [[califatu abásida]] ganó al exércitu maradita en [[Baalbeck]] y reprimir severamente. En 938 el monesteriu de Ras Marón foi destruyíu polos árabes y el patriarca Xuan II viose obligáu a abellugase nos montes d'El Líbanu y establecióse na zona de Aakoura, cerca de [[Biblos]] (o Jibail). Nesta rexón la sede patriarcal permaneció hasta 1440, asitiada socesivamente en Yanuh (cerca de [[Mayfuq]]), Lehfed, Habil, Yanuh nuevamente, Kfifan, Kfarhay, Kafre, otra vegada Yanuh, Hardine, y finalmente tornó a Mayfuq y tres 14 tresllaos establecer en Qannoubin en 1440. A partir de 1017 sufrieron la persecución de los [[druzos]].<ref>[https://phoenicia.org/maronites.html The Maronites and Lebanon]</ref> === Reestablecimientu del contautu con Occidente === Seguros nes sos fortaleces de monte los maronites permanecieron aisllaos n'El Líbanu so la dominación musulmana y fueron redescubiertos nos montes cerca de [[Trípoli (El Líbanu)]] por [[Raimundo IV de Tolosa]] nel so camín a conquistar [[Xerusalén]] na [[Primer cruzada|Cruzada de 1096-1099]]. Los cruzaos sorprender al atopar a los maronites, inclusive la Santa Sede dar por escastaos. Los maronites xuniéronse asina a los cruzaos y acompañar a Xerusalén. Raimundo más tarde tornó a sitiar Trípoli (1102-1109) dempués de la conquista de Xerusalén en 1099, y les rellaciones ente los maronites y el cristianismu occidental restableciéronse. Anque delles fontes afirmen qu'entós los maronites yeren monotelitas (dos naturaleces pero solo la voluntá divina en Cristu, doctrina condergada nel Conceyu de Constantinopla en 681 ensin mentar a los maronites ente los anatemas), esto siempres foi negáu pola Ilesia maronita y nun hai evidencies concretes. Pa conmemorar la so comunión, el patriarca maronita Youseff Al Jirjisi recibió la corona, marcando la so autoridá patriarcal, del papa Pascual II en 1100 AD. En 1131, el patriarca maronita Gregorios Al-Halati recibió cartes del papa Inocencio II nes que'l papáu reconocía l'autoridá del patriarcáu d'Antioquía. Los maronites afirmaron la so afiliación cola Santa Sede de Roma en 1182<ref name=CNEWA>{{cita web|url=http://www.cnewa.org/default.aspx?ID=56&pagetypeID=9&sitecode=HQ&pageno=1|títulu=CNEWA - The Maronite Catholic Church|publicación=|fechaaccesu=16 de xunu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200412183145/https://cnewa.org/redirect-magazine.php?ID=56&pagetypeID=9&sitecode=HQ&pageno=1|fechaarchivu=2020-04-12}}</ref> y adoptaron delles práutiques llatines. Los prelaos maronites empezaron a usar aniellu, mitra y cruz como los llatinos y les ilesies empezaron a tener campanarios. El patriarca Jeremias II Al-Amshitti (1199-1230) convertir nel primer patriarca maronita en visitar Roma en 1213 y asistió al [[Conceyu de Laterano IV|Cuartu Conceyu de Laterano]] en 1215. Los cruzaos fueron ganaos en 1291 y según [[Teodoro de Hama]] nengún monesteriu, ilesia o fuerte salvar de la destrucción de los musulmanes en vengación contra los cristianos. Dellos maronites siguieron a los cruzaos a [[Xipre]], onde se conoz obispos maronites dende 1340, ente qu'otros dirixéronse a [[Rodes]]. Ente 1260 y 1303 sufrieron les invasiones mongoles qu'en 1267 destruyeron les ilesies del norte d'El Líbanu, y ente 1302 y 1308 la devastación de los mamelucos, que dexaron El Líbanu en ruines. El patriarcáu maronita d'Antioquía tamién tuvo representáu nel [[Conceyu de Ferrara]] en 1438 pol delegáu patriarcal Fra Juan -cimeru franciscanu de Beirut-, quien tornó a El Líbanu portando'l paliu unviáu pol papa Eugenio IV. Tarreciendo que tuvieren entamando una cruzada, el gobernador musulmán de Trípoli arrestó a Fra Juan, quien foi lliberáu so promesa. Al fuxir de regresu a Roma desamarró la roxura del gobernador, quien destruyó'l monesteriu de Mayfuk, obligando al patriarca a escapar a los montes. Finalmente establecióse la sede patriarcal en La nuesa Señora de Kannoubine nel [[valle de Qadisha]], onde permaneció hasta 1823. En 1444 la Santa Sede creó un comisionado apostólicu pa los maronites, drusos y melquitas. A partir de 1516 los [[Imperiu otomanu|otomanos]] del sultán [[Selim I]] ganaron a los mamelucos y ocuparon Siria y El Líbanu. En 1580 foi realizáu un sínodu maronita sol patriarca Miguel Rizzi qu'adoptó una serie de práutiques y creencies llatines, ente elles nun suministrar la eucaristía a neños, acutar l'alministración de la confirmación a los obispos, la esistencia del purgatoriu y l'usu del pan ensin lleldu na Eucaristía. El 5 de xunetu de 1584 el papa Gregorio inauguró'l [[Colexu Maronita de Roma]]. En 1606 el patriarca [[José el-Ruzzi]] adoptó'l [[calendariu gregorianu]]. En 1626 los capuchinos llegaron a El Líbanu, siguíos polos carmelites en 1635 y los xesuites en 1656, tolos cualos interactuaron colos maronites. Ente 1770 y 1780 los maronites tuvieron el so primer emir cristianu nos montes d'El Líbanu. === Sínodu de 1736 y posterior === Hasta principios del sieglu XVIII la Ilesia maronita nun taba estremada en diócesis. Según el xesuita [[Giovanni Battista Eliano]], unviáu del papa [[Gregorio XIII]] ante'l patriarca maronita en 1578, los obispos nun teníen una sede nin un territoriu con fronteres clares nin independencia financiera y alministrativa. Había 3 obispos asistentes del patriarca, unu de los cualos tenía al so cargu los asuntos alministrativos y los otros dos visitaben árees a onde nun llegaba'l patriarca. Otros 3 obispos taben destacaos en Alepo, Damascu y a la isla de Xipre, pero facer como representantes del patriarca. L'autoridá del patriarca yera absoluta sobre los feligreses, obispos, sacerdotes y órdenes monástiques. En 1736 la Ilesia maronita realizó'l sínodu del Monte Líbanu nel monesteriu de La nuesa Señora en Louaizeh, Keserwan -al qu'asistió como legáu papal el sacerdote maronita [[José Assemani]]- nel cual so la presidencia del patriarca [[José Dergham El Khazen]] decidióse siguiendo les decisiones del [[Conceyu de Trento]] (1545-1563) la creación canónica de 8 diócesis con llendes definíes, caúna con un obispu residente y con autoridá:<ref>[http://www.bkerke.org.lb/al2abresheyat.php Bkerki]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.stmaron.org/spirituality/online-articles/aspects-of-maronite-history-part-eight/ |títulu=Aspects of Maronite History (Part Eight). The 18th Century. By Chorbishop Seely Beggiani |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181125135531/http://www.stmaron.org/spirituality/online-articles/aspects-of-maronite-history-part-eight/ |fechaarchivu=2018-11-25 }}</ref> * La eparquía de Damascu. Yera la eparquía patriarcal, so l'alministración direuta del patriarca, incluyía: Keserwan, Biblos, Bisharri, Zgharta, Koura y Deir el Ahmar. Un obispu auxiliar basáu en Keserwan asistía a Damascu. * La archieparquía de Beirut, qu'amás incluyía Aley, Baabda y el sector norte del distritu del Chouf dende la ciudá costera de Damour a Khaldah. * La eparquía de Sidón y Tiru, estendida dende'l Chouf hasta Haifa. * La eparquía de Batroun, sobre esa ciudá. * La eparquía de Latakia, con sede en Trípoli, estendida ente esos dos ciudaes ya incluyendo a Homs y a Hama. * La eparquía de Alepo, sobre esa ciudá. * La eparquía de Xipre, qu'amás d'esa isla incluyía'l distritu de Metn n'El Líbanu. * La eparquía de Baalbek, qu'incluyía tamién Zahlé y el valle de la Becá. Amás habría 5 obispos auxiliares del patriarca con títulos honorarios de: Baniyas en Siria, Sarepta, Acre, Arqa y Biblos. El sínodu sesionó ente'l 30 de setiembre y el 2 d'ochobre de 1736 y preparó la llei particular de la Ilesia maronita, definió los poderes del patriarca, estableció'l sínodu patriarcal que tenía d'axuntase cada 3 años, dio poderes a los obispos nes sos diócesis y adoptó otres midíes que depués fueron aprobaes pol papa [[Benitu XIV]] en 1741. Como la Ilesia maronita tenía 18 obispos,<ref>[https://www.straymond-mc.org/media/1/summarized_history_of_the_Maronites.pdf History of the Maronites by Fr. John H. Nahal]</ref> el sínodu alcordó que les diócesis nun seríen asignaes hasta que'l númberu d'obispos amenorgar hasta'l so númberu, pero nun se punxo en práutica hasta'l patriarcáu de Juan Hobaish (1823-1845). La bulda ''Apostolica praedecessorum'' del 14 de febreru de [[1742]], confirmó -y decisión sinodal de subdividir el patriarcáu en eparquías, el so númberu y la so estensión territorial.<ref>''Iuris pontificii'', vol. III, páxs. 48-53.</ref> A la muerte del patriarca José Dergham El Khazen producióse una cisma temporal na Ilesia maronita cuando'l 14 de mayu 1742 los obispos presentes nel funeral del patriarca designaron unu nuevu ensin esperar a los obispos de Tiru y de Xipre. Estos, cola ayuda d'un obispu siriu consagraron dos obispos y aconceyaos en sínodu designaron otru patriarca. Dambos contendentes recurrieron a Roma pa llograr la confirmación papal, pero'l papa Benitu XIV<ref>[http://archive.org/stream/iurispontificii02martgoog#page/n111/mode/2up ''Iuris pontificii de propaganda fide''], vol. III, páxs. 96-98.</ref>dispunxo'l 13 de marzu 1743 la deposición de dambos patriarques y el nomamientu escepcional del archieparca de Damascu, [[Semaan Awwad]], como nuevu patriarca maronita. La decisión foi aceptada'l 7 d'ochobre de 1743 polos dos bandos y la cisma remató. El patriarca Tobías El-khazen, escoyíu en 1756, estableció la so residencia en Keserwan, pero dempués de la so muerte en 1766 el patriarca José Esteban llevó la so residencia a Ghosta. El patriarca Juan el-Helou (1809-1823) treslladó la so residencia nel antiguu monesteriu patriarcal de Qannoubin, que reconstruyó y restauró y convirtió el monesteriu de Juan Maron de Kfarhai nun seminariu. Ente 1789 y 1840 l'emir d'El Líbanu Bashir II foi públicamente cristianu, lo que foi posible pola ocupación exipcia d'El Líbanu (1831-1840). Al relaxase la opresión otomana, en 1823 la sede patriarcal foi tresferida pol patriarca Hobaich a Dimane (más accesible que Qannoubin) pel branu y a Bkerké pel hibiernu. Mientres la [[Primer Guerra Mundial]] los turcos abolieron el Gobiernu libanés en 1915 y los cristianos acusaos de simpatizar colos franceses fueron executaos. El deterioru de les condiciones de vida pola fame y la opresión militar llevó a la muerte a ente 100&nbsp;000 y 150&nbsp;000 libaneses. El 8 d'ochobre de 1918 los franceses ocuparon Beirut y al añu siguiente'l patriarca Hoyek encabezó les conversaciones de paz en busca d'un mandatu francés sobre El Líbanu, que foi proclamáu'l 1 de setiembre de 1920. El 23 de mayu de 1926 El Líbanu foi declaráu república y llogró la independencia en 1943. La canonización de san Chárbel Makhlouf na [[basílica de San Pedro]] en Roma tubu llugar el 9 d'ochobre de 1977 y la beatificación de Rebeca de Himlaia el 17 de payares de 1985. == Discutinios == Los maronites defenden fuertemente que la so Ilesia nunca tuvo dixebrada de la comunión cola Ilesia de Roma y que nunca adoptaron la doctrina monotelita. Sicasí, estes posiciones son y fueron cuestionaes sobre la base de delles fontes históriques tamién cuestionables, ente elles los musulmanes del sieglu X Al-Masudi y al-Qadi Abd al-Jabbar. Dellos autores creen que depués de que'l [[Conceyu de Constantinopla III]] (680-681) condergara al monotelismu como herexía, el patriarca calcedoniano d'Antioquía empecipió una persecución de los maronites por cuenta de que yeren monotelitas, lo que provocó qu'estos crearen un patriarcáu propiu, daqué que los maronites consideren ensin fundamentu.<ref>A House of Many Mansions: The History of Lebanon Reconsidered, páxs. 87. Autor: Kamal S. Salibi. Editor: I.B.Tauris, 2003. ISBN 1860649122, 9781860649127</ref> Esi autores creen que permanecieron monotelitas mientres el tiempu que n'Occidente se los creó escastaos y que depués de tomar contautu colos cruzaos en 1182 arrenunciaron formalmente al monotelismu adoptando la doctrina de la Ilesia de Roma. Tocantes a la comunión col papa, munchos autores consideren que mientres tres sieglos los maronites portáronse como una Ilesia autocéfala que nun taba en comunión con nenguna otra, pero los maronites y católicos polo xeneral defenden que mientres esi tiempu la comunicación tuvo torgada, pero los maronites caltuviéronse católicos. == Estadístiques == D'alcuerdu al [[Anuariu Pontificiu]] 2017 a fines de 2016 la Ilesia maronita tenía: 3&nbsp;498&nbsp;707 fieles, 43 obispos, 1011 parroquies, 912 sacerdotes seculares, 471 sacerdotes relixosos, 600 relixosos, 1261 relixoses, 69 diáconos permanentes y 184 seminaristes.<ref>{{Cita web |url=http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat17.pdf |títulu=Fonte: The Eastern Catholic Churches (CNEWA). Anuariu Pontificiu 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181024215818/http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat17.pdf |fechaarchivu=2018-10-24 }}</ref> A esos númberos tienen d'amestase los fieles y el cleru maronita n'árees onde nun foi constituyida una diócesis maronita y faen parte d'una diócesis llatina. == Xurisdicciones == === Dientro del territoriu propiu del patriarcáu === El territoriu propiu de la Ilesia maronita conforma'l '''[[patriarcáu d'Antioquía de los maronites]]''' (''Patriarchatus Antiochenus Maronitarum''), qu'abarca los territorios d'El Líbanu, Siria, la islla de Xipre, Exiptu, Xordania, Israel, los Territorios Palestinos, Sudán y Sudán del Sur. La Ilesia maronita nun tien provincies eclesiástiques dientro del territoriu propiu del patriarcáu, polo que les archieparquías y eparquías tán darréu suxetes al patriarca. ; N'[[El Líbanu]]: * '''[[Eparquía de Jebbeh, Sarba y Joünié]]''' (''Eparchia Ioubbensis, Sarbensis et Iuniensis Maronitarum''). Ye la eparquía propia del patriarca y ta formada por dos seiciones separaes, estremaes caúna en dos vicariatos patriarcales: la seición sur ta compuesta pol vicariato de [[Sarba]] (nel [[distritu de Keserwan]]) y el de [[Joünié]] (parte del Gran Beirut); la seición norte ta compuesta pol vicariato de Jebbeh (en [[Hadath El Jebbeh]], [[distritu de Bsharri]]) y pol de [[Zgharta]]. Esta diócesis empezó nel monesteriu de San Xuan Bautista en Harash (distritu de Keserwan) establecíu pol patriarca Yousuf Halib al-Akouri en 1642 y foi treslladada a [[Ashqout]] (nel mesmu distritu) pol obispu Pablo Massaad, arzobispu de Hama y obispu de Damascu'l 12 de xunu de 1892.<ref>[http://www.bkerke.org.lb/al2abresheyat.php?p=47 Diócesis Patriarcal Maronita]</ref> La eparquía de Sarba foi creada'l 12 d'avientu de 1959 cola parte libanesa de la eparquía de Damascu por aciu la bulda ''Orientalis Ecclesiae'' del papa [[Xuan XXIII]],<ref>[http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-52-1960-ocr.pdf ''Orientalis Ecclesiae'' AAS-52-1960, páxs. 746]</ref> y la de Jebbeh foi creada'l 2 de mayu de 1986. Fueron fundíes el 9 de xunu de 1990 como Jebbeh-Sarba y xuníes a la eparquía patriarcal de Batroun (ensin Biblos). Renombrada a Jebbeh, Sarba y Joünié (eparquía patriarcal) el 5 de xunu de 1999 cuando foi xunida a la suprimida eparquía de Joünié<ref>[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/orientchurch/plenaria/rc_con_corient_doc_20030107_plenaria2002cap05_it.html V - EREZIONE DI CIRCOSCRIZIONI ECCLESIASTICHE ANNO 1999]</ref> (creada'l 4 d'agostu de 1977) y perdió un sector col que se creó la eparquía de Batroun. N'[[Harissa (El Líbanu)|Harissa]] (cerca de Joünié) atópase'l santuariu de La nuesa Señora d'El Líbanu, en Bkerké la sede iverniza del patriarcáu y [[Dimane]] nel valle de Qadisha del distritu de Bsharri, la sede de branu. Entiende los distritos de [[Distritu de Keserwan|Keserwan]], [[Distritu de Bsharri|Bsharri]], [[Distritu de Zgharta|Zgharta]] y parte de [[Distritu de Biblos|Biblos]]. Cuenta con 125 parroquies. * '''[[Archieparquía de Antelias]]''' (''Anteliensis Maronitarum''). El sínodu de 1736 amestó a la eparquía de Xipre'l sector qu'entendía [[Bikfaya]], [[Beit Chabab]] y les sos granxes, y el restu de les aldegues de Metn hasta la ponte de Beirut. Foi dixebrada de la archieparquía de Xipre'l 11 de xunu de 1988, entendiendo toles parroquies de los distritos de Metn y Baabda que pertenecíen a esa eparquía. Catedral de San Elías en [[Antelias]].<ref>{{Cita web |url=http://www.anteliasdiocese.com/priests-by-area#nid-197 |títulu=Archieparquía de Antelias |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180909040252/http://www.anteliasdiocese.com/priests-by-area#nid-197 |fechaarchivu=2018-09-09 }}</ref> Cuenta con 95 parroquies. * '''[[Archieparquía maronita de Beirut]]''' (''Berytensis Maronitarum''). Con obispu dende 1577, foi creada canónicamente como archieparquía nel sínodu de 1736. [[Catedral de San Jorge (Beirut)|Catedral de San Jorge]] nel barriu d'[[Achrafieh]] en [[Beirut]]. Entiende la [[gobernación de Beirut]], los distritos de [[Distritu de Baabda|Baabda]] (parte), [[Distritu de Aley|Aley]] y el [[Distritu de Chouf|Chouf]] al norte del [[ríu Damour]].<ref>[http://www.maronitesbeirut.org/v2/#!content.php?id=9 Archieparquía maronita de Beirut]</ref> Cuenta con 129 parroquies. * '''[[Archieparquía de Trípoli]]''' (''Tripolitanus Maronitarum''). Esiste con obispu dende'l sieglu XVII. La archieparquía foi creada canónicamente pol sínodu de 1736 entendiendo la mariña del mar Mediterraneu dende Trípoli hasta Latakia y el sector de Siria qu'inclúi a Homs y a Hama. En 1840 recibió parte del territoriu de la eparquía de Biblos y Batroun. El 16 d'abril de 1954 dexó la parte siria del so territoriu pa la creación de l'alministración apostólica de Latakia. Catedral de San Miguel en [[Trípoli (El Líbanu)|Trípoli]]. Entiende los distritos de Trípoli, Akkar y Miniyeh-Danniyeh. Cuenta con 126 parroquies. * '''[[Archieparquía maronita de Tiru]]''' (''Tyrensis Maronitarum''). Con obispu dende 1600. Foi creada canónicamente pol sínodu de 1736 como eparquía col patriarca como'l so presidente y que se volvió eparquía patriarcal en 1819. En 1837 tuvo un obispu propiu y recibió el nome de Tiru y Sidón, dexando de ser la eparquía patriarcal. El 10 de febreru de 1900 foi renomada a Tiru al dixebrase la eparquía de Sidón. En 1906 el so territoriu foi llindáu hasta la frontera libanesa pol papa Pío X, pero de siguío estender a Palestina y tomó el nome de Tiru y Tierra Santa, incluyendo nel sur d'El Líbanu: Al-Kharj, [[Aalma ech Chaab]], [[Qaouzah]], [[Ain Ebel]], Rmaich, Debel, Al-Adawiya, Al-Hajja y les sos dependencies (Muselih y Najjariyya), Kafru, Kfour, Nabatiyeh, Hamra, Al-Ishaia y les sos dependencies, Jarmak y Qatrani. En Palestina: Xerusalén, Nazaré, Haifa, Acre, Asfiya, Al-Jash, Jaffa, Belén, Kefarmam y Mansoura. En 1965 foi promovida a archieparquía y el 8 de xunu de 1996 foi llindada a El Líbanu dixebrándose-y la eparquía de Haifa y Tierra Santa. Entiende los distritos de Tiru, Hasbaya, Nabatiye, Maryayún y la parte sur de Chouf. Catedral La nuesa Señora de los Mares en [[Tiru]]. Cuenta con 22 parroquies. * '''[[Eparquía de Baalbek-Deir el Ahmar]]''' (''Eparchia Helipolitanus-Rubrimonasteriensis Maronitarum''). Monesteriu de [[Baalbek]] con obispu dende 1671, foi creada canónicamente nel sínodu de 1736 como Baalbek. Baalbek y Zahlé fueron xuníes el 4 d'agostu de 1977 con parte de la eparquía de Sarba y renomada a Baalbek-Deir el Ahmar el 9 de xunu de 1990 cuando se-y dixebró territoriu pa crear la eparquía de Zahlé y incorporóse-y l'área de Deir el Ahmar de la eparquía patriarcal. Catedral de San Jorge en [[Deir el Ahmar]]. Entiende los distritos de [[Distritu de Baalbek|Baalbek]] y d'[[Distritu de Hermel|Hermel]].<ref>[http://www.deirelahmar.com/Pages/Details.aspx?Type=ARTICLE&id=37 Historical overview of Baalbek - Deir El Ahmar Maronite Eparchy]</ref> Cuenta con 34 parroquies. * '''[[Eparquía de Batroun]]''' (''Eparchia Botryensis Maronitarum''). Esiste dende'l sieglu XVII y foi xunida a Biblos en 1678. Foi creada canónicamente pol sínodu de 1736 como archieparquía de Biblos y Batroun. El 25 de mayu 1837 foi suprimida ya incorporada a la eparquía patriarcal, tresformándose en eparquía patriarcal en 1848. El 9 de xunu de 1990 foi dixebrada de Biblos y xunida a la eparquía de Jebbeh-Sarba. Foi restablecida como eparquía de Batroun el 5 de xunu de 1999. Catedral de San Esteban en Kafrhi, [[Batroun]].<ref>[http://www.bkerke.org.lb/al2abresheyat.php?p=11 Diócesis maronita de Batroun]</ref> Entiende'l [[distritu de Batroun]].<ref>{{Cita web |url=http://www.diocesebatroun.com/arabic/index.php/2014-08-22-14-00-16/2014-08-24-16-40-27 |títulu=Diocese Batroun |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180812145300/http://www.diocesebatroun.com/arabic/index.php/2014-08-22-14-00-16/2014-08-24-16-40-27 |fechaarchivu=2018-08-12 }}</ref> Cuenta con 66 parroquies. * '''[[Eparquía de Biblos]]''' (o Jbeil, ''Eparchia Bybliensis Maronitarum''). Esiste con obispu dende'l 12 de xunu de 1673. Foi creada canónicamente pol sínodu de 1736 como archieparquía de Biblos y Batroun. El 25 de mayu 1837 foi suprimida y tresformada en eparquía patriarcal en llugar de Tiru y Sidón, y alministrada como vicariato patriarcal de Biblos. Foi restablecida como eparquía de Biblos el 5 de xunu de 1990. Catedral de San Juan Marcos en [[Biblos]] (Jbeil). Entiende parte del [[distritu de Biblos]].<ref>{{Cita web |url=http://www.jbeileparchy.org/home/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=3&Itemid=3&lang=en |títulu=Jbeil Eparchy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191208043014/http://www.jbeileparchy.org/home/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=3&Itemid=3&lang=en |fechaarchivu=2019-12-08 }}</ref> Cuenta con 68 parroquies. * '''[[Eparquía maronita de Sidón]]''' (''Eparchia Sidoniensis Maronitarum''). Foi creada canónicamente pol sínodu de 1736 como eparquía de Tiru so alministración del patriarca. En 1838 tuvo un obispu propiu y recibió el nome de Tiru y Sidón. El 18 de febreru de 1900 foi estremada y creada la eparquía de Sidón. Entiende los distritos de Sidón y Bint Jbeil. Catedral de San Elías en [[Sidón]]. Cuenta con 98 parroquies. * '''[[Eparquía de Zahlé]]''' (''Eparchia Mariamnensis Maronitarum''). Antes de 1837 Zahlé, Wadi Larache, Qâa er Rîm y otres ciudaes pertenecíen a la eparquía de Sidón y Tiru, que tamién entendía Chouf, Wadi al-Taym, Galilea y Xerusalén. En 1837 Wadi Larache y Qâa er Rîm pasaron a la eparquía de Damascu, lo mesmo que Zahlé en 1872. El 11 d'avientu de 1959, la eparquía de Damascu foi renomada Sarba, incluyendo a Zahlé y ciudaes vecines. El 4 d'agostu de 1977 foi creada la eparquía de Baalbek y Zahlé, incluyendo los distritos de Baalbek, Zahlé, Beqaa occidental y Rashaya, ensin Deir al-Ahmar nin la rexón de Hermel. El 9 de xunu de 1990 foi estremada ente la eparquía de Baalbek-Deir el Ahmar (distritos de Baalbek y de Hermel) y la eparquía de Zahlé (distritos de Zahlé, Beqaa occidental y Rashaya). Catedral de San Marón en [[Zahlé]].<ref>[http://www.bkerke.org.lb/al2abresheyat.php?p=16 Diócesis maronita de Zahlé]</ref> Cuenta con 33 parroquies. ; En [[Siria]]: * '''[[Archieparquía maronita de Alepo]]''' (''Aleppensis Maronitarum''). Tenía un obispu dende 1700. [[Catedral de San Elías (Alepo)|Catedral de San Elías]] en [[Alepo]]. Entiende les gobernaciones d'[[Gobernación de Alepo|Alepo]], [[Gobernación de Hasaka|Hasaka]], [[Gobernación de Idlib|Idlib]], [[Gobernación de Deir ez-Zor|Deir ez-Zor]] y [[Gobernación d'A'l Raqa|Al Raqa]]. Cuenta con 4 parroquies. * '''[[Archieparquía maronita de Damascu]]''' (''Damascenus Maronitarum''). Tenía un obispu dende 1527. Foi creada canónicamente pol sínodu de 1736 como eparquía patriarcal. Perdió'l so sector libanés el 12 d'avientu de 1959 cuando foi creada la eparquía de Sarba. Catedral de San Antonio nel barriu de [[Bab Tuma]] en [[Damascu]]. Entiende les gobernaciones de [[Gobernación de Damascu|Damascu]], [[Gobernación del Campu de Damasco|Campiña de Damascu]], [[Gobernación de Dar'a|Dar'a]], [[Gobernación de Quneitra|Quneitra]] y [[Gobernación d'As-Suwayda|As-Suwayda]]. Cuenta con 9 parroquies. * '''[[Eparquía maronita de Latakia]]''' (''Eparchia Laodicenus Maronitarum''). Foi creada'l 16 d'abril de 1954 como alministración apostólica de Latakia (pol archieparca de Alepo) con parte de la archieparquía de Trípoli y el 4 d'agostu de 1977 promovida a eparquía, suprimiéndose la sede titular esistente. Catedral de La nuesa Señora de Latakia, en [[Latakia]]. Entiende les gobernaciones de [[Gobernación de Tartus|Tartus]], [[Gobernación de Latakia|Latakia]], [[Gobernación de Hama|Hama]] y [[Gobernación de Homs|Homs]].<ref>{{Cita web |url=http://www.stmaron.org/2015/05/testimony-of-a-new-bishop-in-syria/ |títulu=Testimony of A New Bishop in Syria |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190815040334/http://www.stmaron.org/2015/05/testimony-of-a-new-bishop-in-syria/ |fechaarchivu=2019-08-15 }}</ref> Cuenta con 30 parroquies. ; N'otros países: * '''[[Archieparquía de Xipre]]''' (''Archidioecesis Cyprensis Maronitarum'') (en tola isla de [[Xipre]]). Foi creada en 1357. En 1736 amestó Antelias, hasta que foi nuevamente dixebrada'l 11 de xunu de 1988. [[Catedral de La nuesa Señora de la Gracia (Nicosia)|Catedral de La nuesa Señora de la Gracia]] en [[Nicosia]]. Cuenta con 12 parroquies. * '''[[Archieparquía de Haifa y Tierra Santa]]''' (''Ptolemaidensis Maronitarum in Terra Sancta'') (n'[[Israel]]). Foi creada'l 8 de xunu de 1996 al dixebrala de la archieparquía de Tiru. El 5 d'ochobre de 1996 dexó parte del so territoriu pa crear los exarcados patriarcales de Xerusalén y de Xordania. [[Catedral de San Luis el Rei]] en [[Haifa]]. Cuenta con 8 parroquies.<ref>[http://catholicchurch-holyland.com/?p=282 Maronite Archeparchy of Haifa and the Holy Land]</ref> * '''[[Eparquía maronita d'El Cairu]]''' (''Eparchia Cahirensis Maronitarum'') (n'[[Exiptu]], [[Sudán]] y [[Sudán del Sur]]. El eparca ye amás visitador apostólicu nos países del norte d'África non entendíos nel territoriu eparquial: [[Libia]], [[Arxelia]], [[Tunicia]], [[Marruecos]] y el [[Sáḥara Occidental]]. En 1906 foi creáu'l vicariato patriarcal d'Exiptu. La eparquía foi creada'l 22 de xunu de 1946. Catedral de San José n'[[El Cairu]]. Cuenta con 8 parroquies. * '''[[Exarcado patriarcal maronita de Xerusalén y Palestina]]''' (en [[Xerusalén Oriental]] y los [[Territorios Palestinos]]). Foi creáu'l 5 d'ochobre de 1996. Sede na parroquia de San Marón en Xerusalén Oriental. Ye alministráu pol archieparca de Haifa y Tierra Santa. Cuenta con 3 parroquies. * '''[[Exarcado patriarcal maronita de Xordania]]''' (en [[Xordania]]). Foi creáu'l 5 d'ochobre de 1996. Ye alministráu pol archieparca de Haifa y Tierra Santa. Cuenta cola parroquia de San Chárbel en Amán.<ref>[http://catholicchurch-holyland.com/?p=286 Maronite Patriarchal Exarchate of Jerusalem, Jordan and Palestine]</ref> === Fora del territoriu propiu === * '''[[Eparquía de La nuesa Señora d'El Líbanu en São Paulo de los maronites]]''' (en [[Brasil]]), sufragánea de l'[[archidiócesis metropolitana de São Paulo]]. Foi creada'l 29 de payares de 1971. [[Catedral de La nuesa Señora d'El Líbanu (São Paulo)|Catedral de La nuesa Señora d'El Líbanu]] en [[São Paulo]]. Cuenta con 11 parroquies. * '''[[Eparquía maronita de San Charbel en Buenos Aires]]''' (n'[[Arxentina]]), sufragánea de l'[[archidiócesis metropolitana de Buenos Aires]]. Foi creada'l 5 d'ochobre de 1990. [[Catedral de San Marón (Buenos Aires)|Catedral de San Marón]] en [[Buenos Aires]]. Cuenta con 4 parroquies. ; Darréu suxetes a la Santa Sede: * '''[[Eparquía maronita de La nuesa Señora d'El Líbanu de París]]''' (en [[Francia]]). Foi creada'l 21 de xunetu de 2012. [[Catedral de La nuesa Señora d'El Líbanu (París)|Catedral de La nuesa Señora d'El Líbanu]] en [[París]]. Cuenta con 8 parroquies. El eparca ye amás visitador apostólicu n'Europa occidental y septentrional onde esisten comunidaes maronites entamaes nos [[Países Baxos]], [[Portugal]], [[España]], [[Alemaña]], [[Suiza]], [[Italia]], [[Austria]] y [[Dinamarca]]. En [[Suecia]] esiste na [[diócesis católica d'Estocolmu]] la misión maronita dientro del vicariato pa les Ilesies orientales católiques (''Vikariatet för de orientalisk-katolska kyrkorna'').<ref>[http://www.katolskakyrkan.se/forsamlingsliv/vikariatet-for-de-orientalisk-katolska-kyrkorna/maronitiska-kyrkan Maronitiska kyrkan]</ref> * '''[[Eparquía de La nuesa Señora de los Mártires d'El Líbanu en Méxicu]]''' (en [[Méxicu]]. El eparca ye amás visitador apostólicu de [[Centroamérica]], [[Venezuela]] y el Caribe). Foi creada'l 6 de payares de 1995. [[Catedral de La nuesa Señora de Balvanera]] na [[Ciudá de Méxicu]]. Cuenta con 8 parroquies. * '''[[Eparquía de San Marón de Montreal]]''' (en [[Canadá]]). Foi creada'l 27 d'agostu de 1982. Catedral de San Marón en [[Montreal]]. Cuenta con 18 parroquies. * '''[[Eparquía de San Marón de Brooklyn]]''' (n'[[Estaos Xuníos]]). El exarcado apostólicu maronita d'Estaos Xuníos foi creáu'l 10 de xineru de 1966. Foi promovíu a eparquía de San Marón en Detroit el 29 de payares de 1971 y renomada a San Marón de Brooklyn el 27 de xunu de 1977. El 19 de febreru de 1994 perdió territoriu al crease la eparquía de La nuesa Señora d'El Líbanu de Los Angeles. [[Catedral de La nuesa Señora d'El Líbanu (Brooklyn)|Catedral de La nuesa Señora d'El Líbanu]] en [[Brooklyn]]. Entiende los estaos de [[Carolina del Norte]], [[Carolina del Sur]], [[Connecticut]], [[Delaware]], [[Florida]], [[Georgia]], [[Maine]], [[Maryland]], [[Massachusetts]], [[New Hampshire]], [[Nueva Jersey]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], [[Pennsylvania]], [[Rhode Island]], [[Vermont]] y [[Virxinia]] y el [[Distritu de Columbia]]. Cuenta con 34 parroquies. * '''[[Eparquía de La nuesa Señora d'El Líbanu de Los Angeles]]''' (n'[[Estaos Xuníos]]). Foi creada'l 19 de febreru de 1994 con parte de la eparquía de San Marón de Brooklyn. [[Catedral de La nuesa Señora del Monte Líbanu y San Pedro (Los Angeles)|Catedral de La nuesa Señora del Monte Líbanu y San Pedro]] en [[Los Angeles]]. Entiende los 34 estaos del centru y oeste d'Estaos Xuníos non entendíos na eparquía de San Marón de Brooklyn. Cuenta con 32 parroquies. * '''[[Eparquía de San Marón de Sydney]]''' (n'[[Australia]]). Foi creada'l 25 de xunu de 1973. [[Catedral de San Marón (Sydney)|Catedral de San Marón]] en [[Redfern]], suburbiu de [[Sydney]]. Cuenta con 13 parroquies. * '''[[Eparquía de l'Anunciación]]''' (parroquies en [[Nixeria]], [[Ghana]], [[Benín]], [[Burkina Fasu]], [[Togu]], [[Costa de Marfil]], [[Senegal]] y [[Liberia]] y xurisdicción sobre otros 17 países d'África central y occidental: [[Camerún]], [[República Centroafricana]], [[Chad]], [[República del Congo]], [[Guinea Ecuatorial]], [[Gabón]], [[Burundi]], [[República Democrática d'El Congu]], [[Ruanda]], [[Cabu Verde]], [[Gambia]], [[Guinea]], [[Guinea-Bisáu]], [[Malí]], [[Mauritania]], [[Níxer]] y [[Sierra Lleona]]. El eparca ye amás visitador apostólicu en 9 países d'África meridional).<ref>{{Cita web |url=http://www.genesisforlife.net/GFLEnglish.htm |títulu=Genesis for Life |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170824055151/http://genesisforlife.net/GFLEnglish.htm |fechaarchivu=2017-08-24 }}</ref> El exarcado apostólicu d'África occidental y central foi creáu'l 13 de xineru de 2014 y promovíu a eparquía de l'Anunciación el 28 de febreru de 2018. [[Catedral de La nuesa Señora de l'Anunciación (Ibadán)|Catedral de La nuesa Señora de l'Anunciación]] en [[Ibadán]]. Cuenta con 12 parroquies. * '''[[Exarcado apostólicu de Colombia]]''' (en [[Colombia]]. El exarca ye amás visitador apostólicu en [[Perú]] y [[Ecuador]]). Foi creáu'l 20 de xineru de 2016. [[Procatedral de La nuesa Señora d'El Líbanu (Bogotá)|Procatedral de La nuesa Señora d'El Líbanu]] en [[Bogotá]]. Cuenta con 1 parroquia. Esisten amás parroquies aisllaes so dependencies de diócesis llatines: * Parroquia La nuesa Señora d'El Líbanu en [[Montevidéu]], [[Uruguái]]. Depende de l'[[archidiócesis de Montevideo]]. * Parroquia San Charbel en [[Asunción]], [[Paraguái]]. Na [[archidiócesis d'Asunción]].<ref>[http://www.paraguay.misionlibanesa.com/ Misión Libanesa Maronita]</ref> * Parroquia de San Charbel en [[Bucarest]], [[Rumanía]]. Na [[archidiócesis católica de Bucarest]].<ref>[http://www.naharnet.com/stories/en/98175 Rahi Inaugurates 1st Maronite Church in Eastern Europe, Rejects Unilateralism. Por Naharnet Newsdesk]</ref> El eparca eméritu d'El Cairu ye [[Procurador (derechu canónicu)|procurador]] en Roma y visitador apostólicu pa los fieles maronites en [[Bulgaria]], [[Grecia]] y Rumanía. * Parroquia La nuesa Señora d'El Líbanu en [[Londres]], [[Reinu Xuníu]]. Na [[archidiócesis de Westminster]].<ref>[https://www.maronitechurch.org.uk/ Our Lady Of Lebanon Maronite Catholic Church- UK]</ref> * Parroquia La nuesa Señora d'El Líbanu en [[Bruxeles]], [[Bélxica]]. Na [[archidiócesis de Mechelen-Bruxeles]].<ref>[http://www.saintecroix.eu/contacts/secretariat-maronites/ Pastorale maronite]</ref> === Sedes titulares maronites === La Ilesia católica conserva l'alcordanza d'antigües diócesis suprimíes que da a obispos non diocesanos. Na Ilesia maronita esiste la archieparquía titular de [[Nísibis]] y nel pasáu esistieron les de [[Cyrrhus|Ciro]], [[Latakia|Laodicea]] en Siria y [[Nazaré]]. Tamién esisten les eparquías titulares d'[[Apamea (Siria)|Apamea]] en Siria, [[Arqa]] en Fenicia, [[Al Raqa|Callinicum]], [[Acre (Israel)|Ptolemais]] en Fenicia, [[Sarepta]] y [[Tarsu (Turquía)|Tarsu]].<ref>[http://www.gcatholic.org/dioceses/data/rite-M.htm GCatholic. Maronite Church]</ref> Esistieron tamién les d'[[Arca n'Armenia]], [[Hama|Epifania]] en Siria y [[Homs|Emesa]], güei suprimíes. == Órdenes relixoses == * [[Orde de los Antonianos Maronites]] * [[Congregación de los Misioneros Maronites Libaneses]]<ref>{{Cita web |url=http://www.lebanesemissionaries.org/ |títulu=Congregación de los Misioneros Maronites Libaneses |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160611134439/http://www.lebanesemissionaries.org/ |fechaarchivu=2016-06-11 }}</ref> * [[Orde Libanesa Maronita]] (baladitas) * [[Orde Maronita Mariamita]] (alepinos) == Ver tamién == * [[Patriarques maronites d'Antioquía]] * [[Ilesies católiques orientales]] == Referencies == {{llistaref|2}} ;Referencies dixitales * {{cita web |url = http://www.kobayat.org/data/maronites/st_maron_spanish.htm |títulu = Mision Libanesa Maronita |fechaaccesu = 29 de xunetu de 2008 |autor = Intra-next d'Arxentina |últimu = |primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = |doi = |urlarchivu = |fechaarchivu = |cita = }} * {{cita web |url = http://blogs.periodistadigital.com/ricardoprospero.php/2011/03/23/alegria-en-el-libano-por-la-eleccion-del |fechaaccesu = 23 de marzu de 2011 |autor = Ricardo Prósperu |postreru = |primeru = |enllaceautor = |coautores = |fecha = |añu = |mes = |formatu = |obra = |editorial = |páxines = |idioma = |doi = |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110427172617/http://blogs.periodistadigital.com/ricardoprospero.php/2011/03/23/alegria-en-el-libano-por-la-eleccion-del |fechaarchivu = 2011-04-27 |cita = |títulu = Archived copy }} == Enllaces esternos == {{commonscat|Maronite Catholic Church}} * [http://www.sancharbel.com.ve Orde Libanesa Maronita Monesteriu San Charbel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207205121/http://www.sancharbel.com.ve/ |date=2009-02-07 }} * [http://www.wdl.org/es/item/4088 "Los cuatro evanxelios"] ye un documentu maronita de 1687 n'árabe {{Tradubot|Iglesia católica maronita}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ilesia maronita|Ilesia maronita]] 8vryhckh1bodbyk7ku2swbtvfzhc8r7 0 152108 4493766 4320422 2026-05-18T05:34:51Z Limotecariu 735 4493766 wikitext text/x-wiki {{Organización}} La '''Wehrmacht''' ({{audiu|De-Wehrmacht-pronunciation.ogg|escuchar}}, «Fuercia de Defensa» n'[[idioma alemán|alemán]]) yera'l nome de les [[fuercies armaes]] unificaes de l'[[Alemaña nazi]] dende [[1935]] a [[1945]], surdida tres la disolución de les fuercies armaes de la [[República de Weimar]], llamaes [[Reichswehr]]. == Estructura y composición == La Wehrmacht (Die Wehrmacht) taba compuesta pol [[Heer (Wehrmacht)|Heer]] ([[exércitu]]), la [[Kriegsmarine]] ([[armada]]) y la [[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]] ([[fuercia aérea]]). La [[Waffen-SS]], el brazu armáu de les [[Schutzstaffel|SS]] (la organización paramilitar del [[Partíu Nazi]]), convirtióse ''de facto'' na cuarta caña de la Wehrmacht, yá que s'espandió de tres regimiento a 38 divisiones nos años 1940. Y anque les SS yeren autónomes y esistíen de forma paralela a la Wehrmacht, les unidaes de les Waffen-SS yeren puestes sol control operacional del Altu Mandu de la Wehrmacht (''[[Oberkommando der Wehrmacht]]'', OKW) o del Altu Mandu del Exércitu (''[[Oberkommando des Heeres]]'', OKH). [[Ficheru:Wehrmacht Commander-in-Chief flag.svg|miniatura|150x150px|Estandarte de guerra de l'Alemaña nazi utilizáu pola Werhmacht.]] == Historia == La [[Reichswehr]] yera l'exércitu de la [[República de Weimar]] y herederu del derrotáu exércitu imperial alemán. [[Ernst Röhm]], xefe de la organización paramilitar [[Sturmabteilung]] (SA), pretendió qu'esta organización fora aceptada nes files de la Reichswehr, a lo que s'oponía contundentemente l'altu mandu militar. [[Adolf Hitler|Hitler]] fixo sos les esixencies de los militares, yá que entá nun los apoderaba y tarrecía que provocaren un golpe militar; de cuenta qu'intentó dialogar con Röhm, yá que la so postura alloñar del calce que'l caudiellu alemán trazaba. Al nun llograr resultancia, Hitler pasó a considerar a Röhm peligrosu pa la estabilidá del réxime nazi, y en consecuencia ésti foi esaniciáu xunto colos sos siguidores más cercanos, na matanza conocida como la [[nueche de los cuchiellos llargos]]. Mientres la masacre tamién fueron asesinaos el xeneral [[Kurt von Schleicher]] y la so esposa, que nada teníen que ver cola ideoloxía de los asesinaos. Al comprobar que la oficialidá de la Reichswehr taba satisfecha de la eliminación de los xefes de la SA y que nun cuestionaben la muerte del so compañeru, Hitler empezó a considerar como facederu la criminalización del mandu de la Reichswehr. De cuenta que s'emponer al so tresformamientu, eslleiendo l'antigua estructura y fundando un nuevu exércitu, que pasó a llamase Wehrmacht. Ente los organizadores del nuevu exércitu atopábense los xenerales [[Heinz Guderian]], [[Walter von Reichenau|von Reichenau]] y [[Alfred Jodl|Jodl]]. La modernización incluyó l'usu de l'arma blindada como caballu de combate xunto a la infantería, nueves y agresives táctiques de combate y modernización del mandu. La [[Guerra de trincheres táctica de trincheres]] quedó obsoleta, y reemplazóse pola innovadora táctica ''[[Blitzkrieg]]'' o ''guerra relámpago'', promovida por Guderian. Integróse l'artillería mecanizada a la infantería; incluyir nes sos files nuevos oficiales con más ampliu grau d'iniciativa. L'armamentu tuvo un cambéu radical, col emplegu d'[[ametralladora|ametralladores]] más llixeres y fáciles de tresportar, la organización d'escuadrones móviles d'asaltu, escuadrones de [[loxística]], según una cadena de mandu, que —entá siendo monolítica— dexaba l'autonomía d'aición a escuadrones ensin oficiales al mandu, si éstos llegaben a faltar o cayer. Munchos exércitos del mundu copiaron la base d'esta organización. Escontra [[1939]], l'exércitu alemán de llinia contabilizaba alredor de 3&nbsp;200&nbsp;000 soldaos y mientres tola Segunda Guerra Mundial combatieron per Alemaña más de 12 millones de soldaos de diverses nacionalidaes. === Segunda Guerra Mundial === === 1939-1943 === [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-B15023, Ausbildung bei der Wehrmacht.jpg|miniatura|derecha|Miembros del Heer nel Frente oriental en 1942.]] Mientres los primeros trés años de la [[Segunda Guerra Mundial]], la Wehrmacht llogró victories completes y resonantes, ganando a los exércitos europeos con relativa facilidá, por cuenta de la so superioridá téunica y de doctrina militar, desenvuelta per Alemaña nos años posteriores a la derrota na 1ª guerra mundial. Esta superioridá quedó demostrada col emplegu de la Blitzkrieg (guerra relámpago), consistente nel emplegu de movimientos rápidos de tropes, d'una mortífera combinación de tanques n'estenses formaciones (''divisiones Panzer''), infantería y artillería motorizada, y aviación de sofitu a les fuercies terrestres. Esta doctrina dexó obsoleta coles sos aplastantes trunfos la doctrina militar imperante na mayoría de los exércitos europeos, enferronaos entá a les defenses estátiques y a la guerra de trincheres, consideraes como válides dende'l final de l'anterior guerra mundial. La estratexa envolvente foi usada en [[Francia]] y la [[Xunión Soviética]] (URSS) con gran ésitu ente 1940 y 1941. Consistía na turniada fonda en forma de pinces y alcontrada contra'l frente enemigu cola mayor concentración de fuercies y armes de sofitu, pa darréu unviar al traviés de la fienda consiguida les reserves acorazaes y motorizadas. Fuercies blindaes atacaríen los lladrales cerrando'l dispositivu y envolubrando al enemigu. La velocidá d'estes fuercies dexaría nuna fase posterior de la batalla, arrodiar y aniquilar a les fuercies enemigues dende la so propia retaguardia, esgañando'l so sistema loxísticu y de suministru, y aisllales hasta formar bolses (n'alemán ''Kessel'' 'calderu') de resistencia qu'acabaríen rindiéndose. La moral combativa de la Wehrmacht, una oficialidá bien competente, les sos táctiques rápidu y masivu, el llogru efectivu y rápido d'oxetivos, con suministros y loxística bien eficaces, sumáu a la esistencia d'armamentu avanzáu, con tanques bien rápidos y una aviación táctica afecha a les nueves estratexes, fixeron del exércitu alemán el más efectivu y poderosu de la dómina. Darréu la so propia fe nesa superioridá inclinó a la Wehrmacht a acometer empreses que demostraron ser demasiáu ambicioses. Na invasión de la Xunión Soviética, qu'empezó'l [[22 de xunu]] de [[1941]], la Wehrmacht llogró contundentes ésitos iniciales y l'aniquilación de gran parte de les fuercies del [[Exércitu Coloráu]] aparcaes na frontera, dexando fondes meyores dientro del territoriu de la URSS hasta llegar a [[Leningráu]] en solu dos selmanes. Sicasí, l'atrasu de cuatro selmanes nes campañes de Creta y Grecia fueron vitales, una y bones l'iviernu más crudu en 50 años dexóse sentir tempranamente nes llatitúes soviétiques frenando la meyora alemana cuando los caminos tresformar n'agüerios y amás los suministros d'equipos d'iviernu nun fueron distribuyíos nel frente de manera fayadiza, sumáu a una rede loxística cada vez más estensa y fráxil. Los soviéticos llograron aguantar la turniada y movilizando toles sos reserves humanes y materiales, sofitaos pelos sos crudos iviernu, [[Llei de Préstamu y Arriendu|l'ayuda loxística norteamericana]], y un material bélico munches vegaes tan eficaz como l'alemán y meyor diseñáu pa la producción en masa,<ref>[https://books.google.es/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA84&lpg=PA84&dq=soviet+military+production+%22world+war+II%22&source=bl&ots=JqKIFVXPY1&sig=SX8KIkfb_Jq3lPfe3boqR4qQcFY&hl=es&sa=X&oi=book_result&resnum=5&ct=result ''Military and Economic Mobilization: The Great Patriotic War''.] En Google Books.</ref> frenaron l'emburrie de los alemanes, quien nun pudieron faese con [[Batalla de Moscú|Moscú]], en payares-avientu de 1941, nin [[Stalingráu]], n'avientu de 1942-febreru de [[1943]], sufriendo la perda del VI Exércitu alemán en 300&nbsp;000 baxes ente muertos y mancaos, incluyendo unos 90&nbsp;000 soldaos xermanos que quedaron como prisioneros de guerra. Sicasí, la maquinaria bélica alemana entá yera fuerte, al puntu de caltener ocupada práuticamente la totalidá d'[[Europa]] y poder combatir n'[[África]]. Por xestión del ministru d'armamentos, [[Albert Speer]], incorporárense nuevos modelos de tanques como'l Tiger, el Panther, el Jadgpanther. Nel branu de 1943, sicasí, la Wehrmacht sufrió otra grave derrota en tierres ruses, cuando na [[batalla de Kursk]], la fortaleza de les defenses y la posterior contraofensiva soviética destruyó les meyores unidaes blindaes de la Wehrmacht y causólu baxes irremplazables en tropes d'élite en Korsun-Cherkassy. La de [[Batalla de Kursk|Kursk]] considérase la postrera ofensiva estratéxica de la Wehrmacht, y representó la so última oportunidá de llograr la victoria na guerra. Per otra parte, en 1943 la Wehrmacht nun llogró repeler la invasión angloamericana n'[[Italia]], pero sí llogró establecer socesives llinies defensives na península italiana, que aguantó hasta abril de 1945. === 1944-1945 === Nestos dos años la Werhmacht yá taba exhausta y cansada de lluchar en tantos combates, amás de tener que combatir en 2 frentes al empar, y que la situación n'Italia yera critica, ya Italia yera vencida con relativa facilidá mientres los sos combates contra los Aliaos occidentales. En 1944 la Wehrmacht, yá debilitada poles perdes en combate contra'l violentu contraataque de la [[Xunión Soviética]] nun pudo refugar nin contener la meyora de tropes britániques, d'Estaos Xuníos y canadianes en [[Francia]] y [[Bélxica]] tres la [[batalla de Normandía]], teniendo d'efectuar un rápidu repliegue. Con too y con eso mientres l'iviernu de 1944-1945, la Wehrmacht realizó sorpresivamente nel frente occidental la so postrera gran ofensiva, llamada [[batalla de les Ardenas]]. Esta ofensiva terminó en derrota xermana y representó la perda d'homes y material que la Wehrmacht yá nun podía reemplazar. [[Ficheru:Stahlhelm2.jpg|miniatura|left|150px|Casco M42 usáu pola Wehrmacht.]] A partir de 1944, la Wehrmacht escarecía de suficientes soldaos veteranos pa cubrir les sos files, les sos meyores tropes fueren destruyíes en batalla contra les tropes [[soviétiques]] en trés años de cruenta llucha, quedando ante elles nuna clara situación d'inferioridá numbérica, ente que nel sector occidental, que les sos tropes yeren soldaos de 40 años y más nun podía aguantar enforma tiempu l'apolmonante superioridá material de los aliaos occidentales. L'Alemaña nazi intentó desaniciar esi déficit de tropes instituyendo la [[Volkssturm]] (milicia popular) dende ochobre de 1944, como lleva en masa, onde se enroló por fuercia na Wehrmacht a práuticamente tolos homes alemanes ente 14 y 65 años d'edá qu'entá quedaren en retaguardia pa defender el mesmu territoriu xermanu; sicasí, estes tropes, carentes d'instrucción militar y de un armamentu fayadizu, y desmoralizadas pol visible cursu adversu de la guerra, nun podíen de nenguna manera comparase a la Wehrmacht de 1940 o 1941. En xineru de [[1945]] la Wehrmacht entá podía cuntar con más de 7 millones d'efectivos (millón y mediu nel [[Frente Occidental (Segunda Guerra Mundial)|Oeste]], otru millón n'[[Campaña d'Italia|Italia]] y el restu nel [[Frente Oriental (Segunda Guerra Mundial)|Esti]]), anque una parte apreciable pertenecía al [[Volkssturm]] y amosaben escasu enfotu de llucha en circunstancies tan adverses. Los bombardeos d'Estaos Xuníos y británicos empezaron a estropiar el suministru normal de combustibles y armes a les unidaes de la Wehrmacht dende 1943, consiguiendo progresivamente la superioridá aérea y llogrando pa 1945 el estrangulamiento de la industria de guerra alemana, y la destrucción del so sistema de comunicaciones, amás de numberoses ciudaes. La Wehrmacht foi ganada finalmente polos soviéticos na [[batalla de Berlín]] mientres los [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|Aliaos]] bater nel oeste d'Europa, dexando d'esistir tres la rindición alemana del 8 de mayu de 1945. === Fuercies movilizaes === [[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-J16796, Rommel mit Soldaten der Legion "Freies Indien".jpg|miniatura|Miembro de la Lexón India Llibre inspeccionaos pol mariscal [[Erwin Rommel]] en 1944.]] Hai munches duldes sobre les fuercies movilizaes pol [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|Exa]] na [[Segunda Guerra Mundial]], una y bones munchos documentos perdiéronse o les cifres fueron alteriaes polos [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|Aliaos]], hai estimaciones de 10 a 12 millones, y les más elevaes lleguen a 17 o 18 millones (probablemente incluyendo a tropes estranxeres que los ayudar, como nes [[Schutzstaffel|SS]]). Según el llibru ''Segunda Guerra Mundial'' (Editorial Susaeta) nel bandu alemán, ente unidaes del [[Heer (Wehrmacht)|Heer]], [[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]], [[Kriegsmarine]] y [[Waffen SS]], fueron movilizaos: * [[1939]]: 4&nbsp;562&nbsp;000 d'homes. * [[1940]]: 5&nbsp;762&nbsp;000 d'homes. * [[1941]]: 7&nbsp;309&nbsp;000 d'homes. * [[1942]]: 8&nbsp;410&nbsp;000 d'homes. * [[1943]]: 9&nbsp;480&nbsp;000 d'homes. * [[1944]]: 9&nbsp;420&nbsp;000 d'homes. * [[1945]]: 7&nbsp;830&nbsp;000 d'homes. Nesti cálculu nun s'inclúin a unidaes del [[Volkssturm]] y les [[Hitlerjugend|Mocedaes Hitlerianes]] movilizaes. Si entendemos por [[soldáu]] l'individuu movilizáu, correutamente instruyíu (siquier delles selmanes, conocencia d'armes llixeres, orientación, fortificación, sobrevivencia, aición n'equipu dientro d'una unidá de combatientes), son más exactes les cifres d'ente 7 y 8 millones (sicasí la [[Xunión Soviética|URSS]] movilizó de 11 a 13 millones y [[Estaos Xuníos|EE.{{esd}}UU.]] a otros 12 a 16 millones). El Heer, la [[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]] y la [[Waffen SS]] tremar por casi toa [[Europa]] y norte d'[[África]], y namái en [[Xunión Soviética|Rusia]], de primeres entraron de golpe tres millones d'homes. [[Ficheru:Helm wehrmacht 2wk.jpg|miniatura|200x200px|Cascu de combate de la Luftwaffe.]] '''Fuercies del [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|Exa]]''' * [[Alemaña Nazi|Alemaña]]: 17 millones. * [[Italia]]: 4,5 millones. * [[Imperiu del Xapón|Xapón]]: 7 millones. '''Fuercies [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|aliaes]]''' * [[EE. XX.]]: 16 millones. * [[Xunión Soviética|URSS]]: 35 millones. * [[Francia]]: 5 millones (1940). * [[Imperiu británicu]]: 8 millones. * [[República de China (1912-1949)|China]]: 8 millones. * [[Polonia]]: 1 millón (1939). === Crímenes de guerra === [[Ficheru:The Bochnia massacre German-occupied Poland 1939.jpg|miniatura|derecha|200px|Miembros del [[Heer (Wehrmacht)|Heer]] executen a 56 xudíos en Bochnia, cerca de Cracovia, Polonia, en 1939.]] {{VT|Ocupación de Polonia (1939-1945)}} {{VT|Crímenes de guerra alemanes en Polonia}} La Wehrmacht foi usada n'ocasiones como ferramienta del estáu policial impuestu pol réxime nazi nos países ocupaos, aportando a cómplices del [[Holocaustu]]. Tamién emplegó planes y estratexes pa escalar los territorios conquistaos y satisfaer les necesidaes del exércitu, especialmente nel [[Frente Oriental de la Segunda Guerra Mundial|frente soviéticu]]. La Wehrmacht participó en numberosos [[crímenes de guerra]], execuciones sumarias de comisarios políticos soviéticos lo mesmo que de castigos de represalia por actividaes [[partisanu|partisanes]] de los países ocupaos. === Baxes mientres la guerra === Los muertos fueron aproximao 3&nbsp;533&nbsp;000 alemanes y d'otres nacionalidaes que combatíen como aliaos. El númberu de mancaos foi de 6&nbsp;000&nbsp;000 y los prisioneros de guerra 11&nbsp;000&nbsp;000. [[Ficheru:Wehrmacht Heer Schirmmutze.jpg|miniatura|174x174px|Gorra usada polos oficiales del Heer.]] == Dempués de la guerra == Dempués de la derrota incondicional de la Wehrmacht que tuvo efectu'l 8 de mayu de 1945, dellos elementos del exércitu siguíen n'activu coles fuercies aliaes como fuercies de policía. Pa finales d'agostu de 1945, eses unidaes quedaron eslleíes y al añu siguiente los [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|aliaos]] declararon oficialmente eslleíes a toles unidaes de la Wehrmacht y a [[Alemaña]] prohibíase-y tener un exércitu. Esta prohibición caltener hasta la creación de la [[Bundeswehr]] en 1955. == Ver tamién == * [[Alemaña nazi]] * [[Heer (Wehrmacht)]] * [[Kriegsmarine]] * [[Luftwaffe (Wehrmacht)]] * [[Waffen-SS]] * [[Volkssturm]] * [[Miembros de la intriga del 20 de xunetu]] * [[Señores Oficiales de personal del cuadru permanente y soldaos del III Reich]] * [[Bundeswehr]] (Fuercia de Defensa de la República Federal d'Alemaña) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Wehrmacht}} * {{Enllaz rotu|1=Rangos ya insinies de la Wehrmacht |2=http://opoccuu.com/wehrmacht-rank-insinia.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20061203050622/http://www.ethniko.net/wehrmacht/ La Wehrmacht en Grecia] Semeyes de la Wehrmacht mientres la ocupación de Grecia (1941-1944) * [http://www.exordio.com/1939-1945/militaris/fuercies-armaes-GER/volkssturm.html Decreto Volkssturm de Hitler escontra'l final de la Guerra] Fuercies de defensa del pueblu alemán * [http://www.feldgrau.com/ Fuercies Alemanes de 1919 a 1945] * [https://web.archive.org/web/20071124122923/http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/wehrmacht.htm La Wehrmacht y l'Holocaustu] * [http://www.wehrmacht-info.com/cruz_hierro.html Les condecoraciones de la Wehrmacht] * {{Enllaz rotu|1=Fuercies Alemanes de 1919 a 1945 |2=http://www.thegermanarmy.org/llibros/codificados/1/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Wehrmacht}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wehrmacht|Wehrmacht]] lv69looxn39e22clw2chjjjoft6fjt6 0 152720 4493723 4489583 2026-05-18T04:37:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 3 referencia(es) y marcando 31 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493723 wikitext text/x-wiki El términu '''irredentismu''' ({{lang-it|''irredentismu'', de ''irredento''}}, "non lliberar") fai referencia, en sentíu estrictu, al [[irredentismu italianu]], un movimientu políticu [[italia|italianu]] posterior a [[1870]] que reivindicaba pal Reinu d'Italia les tierres "non rescataes" ([[Italia irredenta]]) del [[Imperiu austrohúngaru]] ([[Dalmacia]], [[Istria]], [[Provincia de Trento|Trentín]]) y más tarde, por estensión, de tolos territorios que se consideraben italianos. En sentíu estensu, entender por irredentismu toa corriente política que defende l'anexón a un territoriu consideráu como nación d'otros territorios que se consideren propios d'aquélla por motivos culturales, históricos, llingüísticos, raciales o d'otru tipu. == Irredentismos reconocíos oficialmente == Dellos estaos cunten con documentos llegales que formalicen les sos pretensiones irredentistas, pueden ser constituciones o otros tipos de decretos. === Afganistán === [[Ficheru:Major ethnic groups of Pakistan in 1980-es.svg|miniaturadeimagen|250px|En verde, les árees con mayoría étnica paxta.]] La frontera ente [[Afganistán]] y [[Paquistán]], conocida como [[Llinia Durand]], foi alcordada gobiernu afganistanu y l'entós [[Raj británicu]] en [[1893]]. Ensin tomar en cuenta que les tribus [[etnia paxta|paxtes]] fueron estremaes en dos estaos nacionales. Tres el surdimientu del Estáu de Paquistán, los afganistanos afirmaron nunca reconocer la frontera, polo que mientres les décades de [[Años 1950|1950]] y [[Años 1960|1960]] hubo enfrentamientos militares con cierta frecuencia. Tolos gobiernos afganistanos del sieglu XX declararon tener intenciones de xunir a los paxtos nun mesmu estáu nacional.<ref>{{Cita web|url=http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Commentaries/DRRoashanArch/2001_08_11_unholy_durand_line.htm|títulu=The Unholy Durand Line|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|fecha=25 de marzu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120325161737/http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Commentaries/DRRoashanArch/2001_08_11_unholy_durand_line.htm|fechaarchivu=25 de marzu de 2012}}</ref><ref>{{Cita noticia|apellíos=Harrison|nome=Selig S.|títulu=Selig S. Harrison - The Fault Line Between Pashtuns and Punjabis in Pakistan|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/05/10/AR2009051001959.html|fecha=11 de mayu de 2009|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|issn=0190-8286|idioma=en-US}}</ref> === Arxentina === {{AP|Irredentismu arxentín|Disputa territorial de les Islles Malvines}} El irredentismu arxentín (o'l conceutu de Gran Arxentina) referir a la idea de la soberanía de la [[República Arxentina]] sobre los [[territorios británicos d'ultramar]] de les [[islles Malvines]], [[Xeorxa del Sur]] y les islles [[Sandwich del Sur]], según la disputa con [[Chile]] pol [[Campu de Xelu Patagónico Sur]], la rexón denominada [[Antártida arxentina]] y l'[[espaciu marítimu arxentín]]. Tamién puede faer referencia a otros territorios d'antiguo apostaos como les [[islles Picton, Nueva y Lennox]], la [[Puna de Atacama]], [[Llagu del Desiertu]], [[Tarija]], ente otros El gobiernu arxentín caltuvo un reclamu sobre les [[islles Malvines]] dende 1833 (incluyida la [[guerra de les Malvines]] en 1982). Considérase la parte de la [[Provincia de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur]], xunto coles islles [[Xeorxa del Sur]] y [[Sandwich del Sur]]. Ente los argumentos del gobiernu poles isla, ye que se topen dientro de la [[plataforma continental]] d'[[América del Sur]], arrodiaes pel mar epicontinental qu'Arxentina denomina [[mar Arxentín]]. Anque Arxentina reivindica los sos derechos sobre les islles y esixe la so devolución, considerándoles parte integral ya indivisible del so territoriu, a criteriu de les [[Naciones Xuníes]] tratar d'un [[Territorios apostaos|territoriu en pleitu]] qu'inclúi na [[Llista de les Naciones Xuníes de territorios non autónomos|llista de territorios non autónomos]] so supervisión del [[Comité de Descolonización]].<ref>{{Cita noticia|apellíos=|nome=|títulu=Posición arxentina sobre diversos aspeutos de la Cuestión de les Islles Malvines|url=http://www.mrecic.gov.ar/portal/seree/malvinas/home.html|fecha=29 de xunu de 2012|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=archive.is|páxina=|urlarchivu=https://archive.today/20120629064047/www.mrecic.gov.ar/portal/seree/malvinas/home.html|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}</ref> Arxentina considera a les persones nacíes nesos territorios como ciudadanos arxentinos, sicasí, el conceutu namái aplícase naquellos ciudadanos de les islles que soliciten llograr la ciudadanía arxentina. Como parte del sentimientu nacional sobre les Malvines esiste la llamada ''[[Marcha de les Malvines]]'', que ye un cantar, que ta dedicada a la reivindicación arxentina de soberanía sobre les islles y ye entonada nes escueles y en tolos actos oficiales de reivindicación de soberanía (asocedíos el [[2 d'abril]] y [[10 de xunu]]). [[Ficheru:Argentine map of Argentina.png|left|miniaturadeimagen|250px|La Gran Arxentina.]] Les reclamaciones de la Nación Arxentina sobre los territorios citaos, apaecen na Primer Disposición Transitoria de la [[Constitución de la Nación Arxentina|Constitución Nacional]], que foi modificada per última vegada en [[1994]]:<ref>{{Cita web|url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/0-4999/804/norma.htm|títulu=Infoleg|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=servicios.infoleg.gob.ar}}</ref> {{cita|La Nación Arxentina ratifica la so llexítima y imprescriptible soberanía sobre les Islles Malvines, Xeorxa del Sur y Sandwich del Sur y los espacios marítimos ya insulares correspondientes, por ser parte integrante del territoriu nacional. La recuperación de dichos territorios y l'exerciciu plenu de la soberanía, respetando la manera de vida de los sos habitantes, y conforme a los principios del derechu internacional, constitúin un oxetivu permanente ya irrenunciable del pueblu arxentín.|Constitución de la Nación Arxentina - Primer Disposición Transitoria}} El [[campu de xelu patagónico sur]] ye una gran estensión de glaciares asitiada nos [[Andes patagónicos]] na frontera ente Arxentina y Chile, que constitúi'l mayor campu de xelu de calter continental non polar y con accesu terrestre. Entá ta pendiente la delimitación de 50&nbsp;quilómetros (31&nbsp;milles) de la frontera, ente'l [[monte Fitz Roy]] y el [[cuetu Murallón]].<ref>{{Cita web|url=http://www.difrol.cl/alcuerdo_de_xelos.htm|títulu=Difrol - Alcuerdu de Campu de Xelos|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=9 d'agostu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070809022701/http://www.difrol.cl/alcuerdo_de_xelos.htm|fechaarchivu=9 d'agostu de 2007}}</ref> [[Ficheru:Falkland Islands, South Georgia, South Sandwich Islands and the South Orkney Islands Argentina.png|thumb|250px|Allugamientu de les islles en pleitu.]] En [[L'Antártida]], esiste un área reclamada pola Arxentina, que ye llamada [[Antártida Arxentina]]. Estender ente los meridianos 74° O y 25° O, el paralelu 60° S y el [[polu sur]] y ye considerada como parte integral del so territoriu. Amás, se superpone coles reclamaciones del [[Reinu Xuníu]] y de [[Chile]]. Les reclamaciones antártiques arxentines tán basaes en dellos motivos, que son: considerar a la Península Antártica como parte del Cordal de los Andes según puntos de vista xeolóxicos y xeográficu; Arxentina caltuvo una ocupación permanente mientres más d'un sieglu, y controla l'antigua base na Antártida ([[Base Orcadas]] na [[isla Laurie]]); Arxentina lleva a cabu numberoses misiones de rescate na Antártida; Arxentina construyó'l primer aeropuertu de L'Antártida, na [[base Marambio]] en 1969; los arxentinos conformen la mayor población peninsular de L'Antártida, en comparanza colos nacionales de cualesquier otru país; el primer ñácaru antárticu nació na [[base Esperanza]]; y a lo último, Arxentina históricamente unvió en total a más persones a L'Antártida que tolos demás países xuntos, sicasí solo 230 arxentinos na actualidá permanecen nel continente, significativamente baxu comparándolo coles bases [[Estaos Xuníos|estauxunidenses]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Por qué ye tiempu de reclamar polos nuesos intereses na Antártida|url=https://www.infobae.com/historia/2017/02/25/por-que-ye-tiempu-de-reclamar-polos nuesos intereses-en-la-antartida/|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=Infobae|idioma=es-LA}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.malvinense.com.ar/snacional/an0708/817.htm|títulu=Antártida: los Reclamos Arxentín, Chilenu y Británicu|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.malvinense.com.ar}}</ref> La tesis del mar de resguardu patrimonial de l'Arxentina o tesis del mar presencial arxentín, ye la teoría que favorez que, tres una apreciación oceanopolítica, la [[República Arxentina]] demarque sobre l'espaciu marítimu de la so zona d'influencia na [[alta mar]] axacente a la so [[Zona Económica Esclusiva]], la zona onde los sos intereses tuvieren o pudieren tar arreyaos direutamente. Nél incluyiríense amplies superficies marítimes en pleitu col [[Reinu Xuníu]], según les superficies marítimes que se proyeuten dende los territorios entendíos nel denomináu [[Antártida Arxentina|Sector Antárticu Arxentín]], zona reivindicada por dichu país, tamién suxeta a otres reclamaciones de soberanía, toes so los algames del [[Tratáu Antárticu]] en [[1959]]. Pa empiezos del 2014, esi país entá nun cuntaba con un área de mar presencial demarcada oficialmente. En [[1987]], el senador Mario Utrera presentó un proyeutu de llei denomináu «Fixación de les llendes del Mar de Resguardu Patrimonial Arxentín», que buscaba demarcar les llendes marítimes del país.<ref>{{Cita web|url=http://www.senado.gov.ar/web/proyecto/verExpe.php?&orixe=S5&numexp=409/87&tipu=PL&tConsulta=1|títulu=UTRERA : PROYEUTU DE LLEI POL QUE S'AFITEN LLINDAR DEL DENOMINÁU MAR DE RESGUARDU PATRIMONIAL ARXENTÍN|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.senado.gov.ar|editorial=|idioma=es}}</ref> El [[conflictu del Beagle]] centrar na disputa pola soberanía de les islles y castros íntegramente allugaos nel llamáu «martiellu del laude», un polígonu definíu nel Compromisu d'arbitraxe que dambos países roblaron en 1971, nel que se topen allugaes les islles [[Isla Picton|Picton]], [[Isla Nueva|Nueva]], [[Isla Lennox|Lennox]], Gratil, Augustus, [[Castru Snipe|Snipe]], [[Islles Becasses|Becasses]], [[Isla Gable|Gable]] y otros castros. Alcordóse someter la resolución de la disputa a la decisión d'una corte arbitral que tenía de dar a conocer el so fallu al [[gobiernu del Reinu Xuníu]], que yera l'árbitru formal. El conflictu llegó al so puntu culminante'l 22 d'avientu de 1978, cuando les [[Fuercies Armaes d'Arxentina]] disponer a [[Operación Soberanía|ocupar les islles en disputa]], pero la intervención del papa [[Xuan Pablo II]] evitó la guerra y condució una mediación que llevó a la firma del [[Tratáu de Paz y Amistá ente Arxentina y Chile|Tratáu de Paz y Amistá]] el 29 de payares de 1984, que solucionó'l conflictu tres más de dos tercios de sieglu de disputa. Tres una consulta popular, el gobiernu arxentín ratificó'l tratáu, al igual que'l [[Réxime Militar (Chile)|gobiernu chilenu]], esti postreru ensin consulta dalguna.<ref>{{Cita publicación|url=http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0718-23762004000100005&lng=es&nrm=iso&tlng=es|títulu=La disputa pol Beagle y el papel de los actores non estatales arxentinos|apellíos=Lacoste|nome=Pablo|fecha=00/2004|publicación=Universum (Talca)|volume=19|númberu=1|páxines=86–109|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|issn=0718-2376|doi=10.4067/S0718-23762004000100005}}</ref><ref>{{Cita publicación|url=http://www.cari.org.ar/pdf/mediacion-papal.pdf|títulu=La mediación papal nel conflictu de la zona austral|apellíos=Moncayo|nome=Guillermo R.|fecha=Ochobre de 2008|publicación=Consejo Arxentín pa les Rellaciones Internacionales. Serie d'artículos y testimonios - Non. 51|fechaaccesu=|doi=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927221152/http://www.cari.org.ar/pdf/mediacion-papal.pdf|archivedate=2020-09-27}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.ucema.edu.ar/ceieg/arg-rree/14/14-057.htm|títulu=Les rellaciones con América llatina - Les rellaciones con Chile|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=15 d'abril de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120415105250/http://www.ucema.edu.ar/ceieg/arg-rree/14/14-057.htm|fechaarchivu=15 d'abril de 2012}}</ref> Enantes, la Nación Arxentina tamién tuvo reclamaciones territoriales sobre la [[Puna de Atacama]], el [[Llagu del Desiertu]] y la ciudá boliviana de [[Tarija]]. === Bengala === {{VT|Bengala}} [[Ficheru:United Bengal.png|miniaturadeimagen|250px|La denominada Bengala Xunida atópase partida ente la India y Bangladex.]] Esiste una ideoloxía conocida como Bengala Xunida (''United Bengal''), que propón la creación d'una nación de falantes del [[Idioma bengalí]] na zona d'[[Asia del Sur]]. Esta idea nació per parte del nacionalismu bengalí tres la [[Primer partición de Bengala|primer partición]] del territoriu en [[1905]].<ref name=":0">{{Cita noticia|títulu=India - The first partition of Bengal {{!}} history - geography|url=https://www.britannica.com/place/India/The-first-partition-of-Bengal|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=Encyclopedia Britannica|idioma=en}}</ref> Nesi añu'l Mandatu Británicu de la Presidencia de Bengala estremó al territoriu nes rexones de [[Bengala Occidental]], [[Bengala Oriental]] y [[Assam]] coles mires de debilitar cualquier tipu de movimientu nacionalista na rexón. Dempués d'un movimientu de protestes, Bengala foi reunificada en [[1911]].<ref name=":0" /> En [[1947]], diose un [[Segunda partición de Bengala|segundu intentu]] d'estremar el territoriu bengalí tomando como base nes llamaes llinies comunales creaes mientres la [[Partición de la India]]. El primer ministru de Bengala, Huseyn Shaheed Suhrawardy y el líder nacionalista bengalí, Sarat Chandra Bose, propunxeron la creación d'un estáu independiente pa Bengala.<ref name=":13">{{Cita noticia|apellíos=Nation|nome=The New|títulu=Huseyn Shaheed Suhrawardy : His Life|url=http://thedailynewnation.com/news/34685/huseyn-shaheed-suhrawardy--his-life.html|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=The New Nation|idioma=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180902005915/http://thedailynewnation.com/news/34685/huseyn-shaheed-suhrawardy--his-life.html|archivedate=2018-09-02}}</ref> La propuesta nun foi sofitada por cuenta de la oposición de les autoridaes coloniales britániques y al conflictu ente los [[Musulmán|musulmanes]] y los [[Hinduismu|hinduistes]] de la rexón, lo que llevó finalmente a la segunda partición de Bengala.<ref>{{Cita web|url=https://www.quora.com/During-the-1947-India-partition-why-Bengal-was-not-made-an-independent-state|títulu=During the 1947 India Partition, Why 'Bengal' Was Not Made an Independent State? - Quora|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.quora.com|idioma=en}}</ref> === Bolivia === {{VT|Mediterraneidad de Bolivia|Guerra del Pacíficu}} [[Ficheru:Map of the War of the Pacific.en.svg|left|250px|miniaturadeimagen|Mapa de Perú, Bolivia y Chile antes de 1883. En naranxa territoriu peruanu, en mariellu'l bolivianu y en verde'l suelu chilenu.]] El irredentismu bolivianu, conocíu como Mediterraneidad de Bolivia, alude a la situación xeográfica del país que lu convierte nun [[Estáu ensin mariña]]. El Gobiernu de Bolivia reclamó cuntar con una salida direuta al [[Océanu Pacíficu]] n'habiendo perdíu territoriu en favor de [[Chile]] depués de la so derrota na [[Guerra del Pacíficu]], en concretu, tratar d'una franxa conocida como'l [[Corredor de Atacama]]. Esta cesión territorial confirmar en [[1904]] tres la firma del [[Tratáu de 1904 ente Chile y Bolivia|Tratáu ente Chile y Bolivia]].<ref name=":1">{{Cita noticia|títulu=Claves: Bolivia, Chile y el mar|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_3759000/3759740.stm|fecha=20 d'ochobre de 2004|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|idioma=en-GB}}</ref> Tres la perda de la franxa costera boliviana, el gobiernu del país trató de reclamar la torna d'unos 160 quilómetros de llongura por 10 d'anchu que dexe al país la posibilidá d'utilizar el puertu d'[[Arica]] nel so beneficiu.<ref name=":1" /> En [[1975]], los gobiernos d'[[Augusto Pinochet]] y [[Hugo Banzer Suárez]] sostuvieron conversaciones sobre un alcuerdu territorial. La dictadura chilena ufiertaba a Bolivia la cesión d'una franxa de tierra al norte de Arica con salida al Océanu Pacíficu en cuenta de una porción de terrén similar que pasaría de l'alministración boliviana al Gobiernu de Chile. Sicasí, la ufierta nun espolletó pola necesidá d'aprobación de [[Perú]], nación que tamién había perdíu territoriu na Guerra del Pacíficu, ufiertóse la posibilidá d'un gobiernu tripartitu ente estaos arreyaos.<ref>{{Cita noticia|apellíu=Chile.|nome=BioBioChile - La Rede de Prensa Más Grande de|títulu=Charaña, el día en que Chile tuvo dispuestu a dexar soberanía a Bolivia|url=http://www.biobiochile.cl/noticias/2015/04/28/charana-el-dia-en-que-chile-tuvo-dispuestu-a-vencer-soberania-a-bolivia.shtml|fecha=28 d'abril de 2015|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=BioBioChile - La Rede de Prensa Más Grande de Chile|idioma=es-LA}}</ref> En [[2009]] promulgóse una nueva [[Constitución de Bolivia]], ente los artículos inclúyese la reivindicación del derechu históricu del país pa una salida al mar. {{cita|Artículu 267<br /> I. L'Estáu bolivianu declara'l so derechu irrenunciable y imprescriptible sobre'l territoriu que-y dea accesu al océanu Pacíficu y el so espaciu marítimu. II. La solución efeutiva al diferendo marítimu al traviés de medios pacíficos y l'exerciciu plenu de la soberanía sobre dichu territoriu constitúin oxetivos permanentes ya irrenunciables del Estáu bolivianu.|Segunda Parte, Títulu VIII, Capítulu Cuartu: ''Reivindicación Marítima'', [http://www.justicia.gob.bo/index.php/normes/doc_download/35-nueva-constitucion-politica-del estáu Nueva Constitución Política del Estáu] (p. 62)}} El [[24 d'abril]] de [[2013]], Bolivia empecipió formalmente una presentación ante la [[Corte Internacional de Xusticia]] d'una demanda pa solicitar a Chile una negociación sobre una salida al mar.<ref>{{Cita noticia|títulu=Bolivia presenta la so demanda marítima contra Chile ante L'Haya|url=http://cnnespanol.cnn.com/2013/04/24/bolivia-presenta-la so-demanda-maritima-contra-chile-ante-la-haya/|fecha=24 d'abril de 2013|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=CNNEspañol.com|idioma=es-ES}}</ref> El [[24 de setiembre]] de [[2015]], La Corte Internacional de Xusticia declaróse competente pa siguir col pleitu.<ref>{{Cita noticia|títulu=La Corte de L'Haya falla a favor de Bolivia na so reclamación a Chile d'un accesu al mar|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/186794-corte-haya falla-bolivia-chile-accesu-mar|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> El [[21 de marzu]] de [[2017]], el Gobiernu de Bolivia presentó'l so retruque d'argumentos pa xustificar les sos pretensiones sobre'l territoriu chilenu.<ref>{{Cita noticia|apellíu=Redaición|títulu=Bolivia presenta retruque na demanda contra Chile na Corte de L'Haya por accesu al mar|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-39335468|fecha=21 de marzu de 2017|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}</ref> El [[16 de setiembre]] del mesmu añu, Chile apurrió la dúplica pa responder a les afirmaciones bolivianes.<ref>{{Cita noticia|apellíos=LR|nome=Redaición|títulu=Chile respuende a demanda de Bolivia en L'Haya {{!}} LaRepublica.pe|url=http://larepublica.pe/mundo/1099026-chile-respuende-a-demanda-de-bolivia-en-la faya|fecha=16 de setiembre de 2017|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|idioma=es}}</ref> El procesu atópase abiertu. === China === {{VT|Gran China}} [[Ficheru:Greater China.GIF|miniaturadeimagen|250px|La Gran China. En mariellu destáquense les reclamaciones territoriales actuales. En color olivo amuésense los territorios que formaron parte del [[Imperiu chinu]], pero que yá nun son consideraos na idea irredentista.]] [[Ficheru:ROC Administrative and Claims-es.svg|miniaturadeimagen|250px|Mapa coles reclamaciones territoriales del gobiernu de la República de China (Taiwán).]] En [[República Popular China|China]] el irredentismu nacional busca la unión nun mesmu estáu de los territorios pertenecientes a la República Popular, [[República de China|Taiwán]] o (República de China) y les [[Rexón alministrativa especial|rexones alministratives especiales]] de [[Ḥong Kong]] y [[Macáu]]. El casu más trascendente políticamente foi'l de la Isla de Taiwán, por cuenta de que'l gobiernu comunista ye consideráu como'l representante llexítimu del pueblu chinu nel esterior, ente qu'en Taiwán esiste un estáu de corte capitalista col nome oficial de República de China.<ref name=":2">{{Cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/11/151106_china_taiwan_rencuentro_xi_jinping_ma_ying_jeou_historia_aw|títulu=China vs. Taiwán: la disputa de más de 60 años que sigue estremando'l país más grande d'Asia|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|apellíu=Mundu|nome=Redaición* BBC|sitiuweb=BBC Mundo}}</ref> Nel preámbulu de la [[Constitución de la República Popular China]] considérase que "Taiwán ye parte del sagráu territoriu de la República Popular China. El cumplimientu de la grandiosa obra de la reunificación de la patria ye un deber sagráu de tol pueblu chinu, incluyíos los nuesos compatriotes de Taiwán."<ref>{{Cita web|url=http://www.javiercolomo.com/index_archivos/Const/Cons_Ch.htm|títulu=CONSTITUCIÓN DE LA REPÚBLICA POPULAR CHINA|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.javiercolomo.com}}</ref> El Gobiernu de la República de China alministró enantes en xunto a la [[China continental]] y a la Isla de Taiwán; tres la victoria militar de les fuercies del [[Partíu Comunista (China)|Partíu Comunista Chinu]] na [[Guerra Civil China|Guerra Civil]] estes llograron el so dominiu puramente na zona alcontrada en tierra firme. El [[1 d'ochobre]] de [[1949]], les tropes del [[Exércitu Popular de Lliberación]] entraron en [[Beixín]], polo que se fundó la República Popular China. Depués de la so derrota, el [[Gobiernu nacionalista de Nankín|gobiernu nacionalista]] escapó a la Isla de Taiwán onde estableció la nueva sede de la so alministración. Les autoridaes de la isla siguieron gobernando esi territoriu col nome oficial de ''República de China'', sicasí, l'estáu ye conocíu mayoritariamente como Taiwán, por cuenta de que la mayor parte de la so alministración céntrase puramente en Taiwán, en dellos casos, especialmente nel terrén deportivu tamién ye llamáu [[China Taipéi]]. Hasta [[1971]] goció de la reconocencia mayoritaria de les naciones y yera el representante chinu na [[Organización de les Naciones Xuníes]], siendo sustituyíu pola República Popular esi mesmu añu.<ref name=":2" /> Na República de China, l'artículu cuartu del so [[Constitución de la República de China|Constitución]], establez que "el territoriu de la República de China dientro de les sos fronteres nacionales esistentes nun va ser alteriáu sacante por una resolución de l'Asamblea Nacional".<ref>{{Cita web|url=http://www.sica.int/busqueda/busqueda_archivu.aspx?Archivu=odoc_2038_2_28072005.htm|títulu=CONSTITUCION DE LA REPÚBLICA DE CHINA|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.sica.int|editorial=|idioma=}}</ref> D'esta forma, niégase cualquier tipu de pretensión de reinstalar el gobiernu nel territoriu continental. Como parte de la so actual política de siguir el [[statu quo]], la República de China nun arrenunció a les reclamaciones sobre territorios anguaño controlaos pola República Popular de China, [[Mongolia]], [[Rusia]], [[Birmania]] y dellos estaos d'[[Asia Central]], esto ye, la [[Gran China]].<ref>{{Cita publicación|url=http://www.jstor.org/stable/655587|títulu=The Concept of "Greater China": Themes, Variations and Reservations|apellíos=Harding|nome=Harry|fecha=1993|publicación=The China Quarterly|númberu=136|páxines=660–686|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|doi=10.2307/655587}}</ref> Sicasí, na práutica, Taiwán nun demostró dalguna aición que busque faer notar les sos intenciones de dominiu nos territorios citaos; sicasí, Taiwan buscó tomar el control de dellos archipielagos despoblaos pa estender los sos espacios de [[Mar territorial]] y [[Zona económica esclusiva]], en concretu búscase controlar: les [[Islles Senkaku]], que la so soberanía ye apostada por [[Xapón]] y la República Popular;<ref>{{Cita noticia|títulu=Senkaku, les 'islles Perejil' de Xapón que pueden ser el focu del próximu polvorín mundial|url=https://www.eldiario.es/theguardian/China-Japon-primer-polvorin-mundial_0_609989726.html|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=eldiario.es|idioma=es}}</ref> y les [[Islles Paracelso]] y [[Islles Spratly|Spratly]] nel [[Mar de la China Meridional]],<ref>{{Cita noticia|apellíos=Mohorte|títulu=Les 13 disputes territoriales más chungues del mundu|url=https://magnet.xataka.com/un-mundo-fascinante/les-13-disputes-territoriales-mas-chungues-del mundu|fecha=14 de setiembre de 2015|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|idioma=es}}</ref> qu'anguaño son alministraes pol gobiernu comunista de Beixín. === Comores === L'artículu primeru de la Constitución de la [[Comores|Unión de les Comores]] establez lo siguiente: "La Unión de les Comores ye una república compuesta poles isla autónomes de [[Mohéli]], [[Mayotte]], [[Anjouan]] y [[Gran Comora]]".<ref>{{Cita web|url=http://www.wipo.int/wipolex/es/text.jsp?file_id=208360|títulu=Comores: La Constitution comorienne|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.wipo.int|idioma=es}}</ref> Sicasí, namái trés de los territorios citaos tán integraos na unión, Mayotte, sigue siendo un [[Francia d'ultramar|departamentu francés d'ultramar]], tres celebrase dos referéndums: unu en [[1974]] y otru en [[1976]], nos dos consultes populares la población de la isla votó por siguir formando parte de [[Francia]] con un 63.8 y un 99.4% de sofitos favorables respeutivamente.<ref>{{Cita noticia|títulu=Quand la France arracha Mayotte aux Comores (1974/1976)|url=http://www.francetvinfo.fr/replay-radio/histoires-d-info/quand-la-france-arracha-mayotte-aux-comores-1974-1976_1780287.html|fecha=10 de xunu de 2015|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=Franceinfo|idioma=fr-FR}}</ref> === Corea === {{VT|Reunificación de Corea}} [[Ficheru:Korea (orthographic projection).svg|left|miniaturadeimagen|250px|Escurre de la Reunificación de Corea.]] Tres la lliberación de Corea de la [[Ocupación xaponesa de Corea|ocupación xaponesa]] y l'establecimientu d'un [[Corea del Sur|tao capitalista]] y [[Corea del Norte|otru comunista]] na [[Península de Corea|Península]], los dos gobiernos amosaron les sos intenciones de reunificar al país so la bandera del so propiu sistema políticu. En Corea del Sur, el so [[Constitución de la República de Corea|Constitución nacional]], nos artículos 3º y 4º reclama la xurisdicción sobre tola península coreana. Reconoz la división de Corea namái indireutamente, esixendo al presidente que trabaye pa la reunificación.<ref>{{Cita web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@ed_protect/@protrav/@ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_117333.pdf|títulu=Constitution of the Republic of Korea|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Nel Sur esiste un organismu encargáu de "gobernar" los territorios alcontraos al norte de la Llinia de Demarcación Militar (actual Corea del Norte), tratar del [[Comité de les cinco provincies de Corea del Norte|Comité de les Cinco Provincies de Corea del Norte]], establecíu en 1949, ta integrada polos gobernadores de les cinco provincies nomáu pol Presidente. Sicasí, el cuerpu ye puramente simbólicu y en gran parte encargáu de tratar con desertores del Norte; si realmente produxérase la reunificación, el Comité sería disueltu y los nuevos alministradores nomaos pol Ministeriu d'Unificación.<ref>{{Cita web|url=https://blogues.wsj.com/korearealtime/2014/03/18/south-koreas-governors-in-theory-for-north-korea/|títulu=South Korea's Governors-in-Theory for North Korea|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|apellíu=Gale|nome=Kwanwoo Jun and Alastair|fecha=18 de marzu de 2014|sitiuweb=WSJ|idioma=en-US}}</ref> La [[Constitución de Corea del Norte]] tamién sorraya la importancia de la reunificación, pero, magar nun formula una disposición formal similar p'alministrar el Sur, reclama efeutivamente el so territoriu, yá que nun reconoz diplomáticamente a la República de Corea, considerándola una "entidá qu'ocupa'l territoriu coreanu". En concretu, méntase la situación nel preámbulu y nel artículu novenu.<ref>{{Cita web|url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_Socialista_de_Corea_del Norte|títulu=Constitución Socialista de Corea del Norte - Wikisource|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=es.wikisource.org|idioma=es}}</ref> N'ocasiones tamién se menten los territorios de [[Manchuria]] y Jiandao (Gando).<ref>{{cita llibru |apellíu=Marín|nome=Alfonso Ojeda|títulu=Corea interior, Corea esterior|url=https://books.google.com.mx/books?id=zvbIoaLjHt0C&pg=PA63&lpg=PA63&dq=manchuria+y+gando+corea&source=bl&ots=uDxn2pO16F&sig=P7M-RkKYTEqB6pAqplRYfn5JQ7I&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjx4eT1g8nWAhXkJsAKHSYABXMQ6AEIbDAL#v=onepage&q=manchuria%20y%20gando%20corea&f=false|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|fecha=2008|editorial=Verbum Editorial|isbn=9788479624262|idioma=es|apellíos2=Vega|nome2=Alvaro Fidalgu|apellíos3=Coreanes|nome3=Centru Español d'Investigaciones|apellíu4=Madrid|nome4=Universidá Complutense de}}</ref> === India === [[Ficheru:Akhand Bharat (orthographic projection).svg|miniaturadeimagen|250px|Akhand Bharat o la Gran India.]] La [[India]] amestóse tolos territorios coloniales alcontraos nel [[Subcontinente indiu]] que nun pertenecieron al [[Raj británicu]], yá seya pola forma pacífica como les colonies que llevaron el nome de la [[India francesa]],<ref>{{Cita web|url=http://mea.gov.in/billateral-documents.htm?dtl/5302/Treaty+establishing+De+Jure+Cession+of+French+Establishments+in+India|títulu=Treaty establishing De Jure Cession of French Establishments in India|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=mexa.gov.in|idioma=en}}</ref> o por aciu invasiones militares como nel casu de la [[India portuguesa]],<ref>{{Cita web|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2009/18.html|títulu=White, Nigel D --- "Defending Humanity: When Force is Justified and Why by George P Fletcher and Jens David Ohlin" [2009] MelbJlIntLaw 18; (2009) 10(1) Melbourne Journal of International Law 379|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.austlii.edu.au}}</ref> y antiguu [[Reinu de Sikkim]].<ref>{{Cita web|url=https://www.quora.com/How-did-Sikkim-become-a-part-of-the-Indian-Union|títulu=☆ How did Sikkim become a part of the Indian Union? - Quora|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.quora.com|idioma=en}}</ref> Sicasí, dientro de la India esiste una idea llamada ''Akhand Bharat'' (Gran India en [[hindi]]), que busca la integración de [[Paquistán]] y [[Bangladex]] dientro del estáu indiu pa restaurar el territoriu de [[1947]], antes de la división del dominiu británicu, la "India Indivisible" (situación que se repitió a lo llargo de la historia en periodos como los imperios [[Imperiu Maurya|Maurya]], [[Imperiu Gupta|Gupta]], [[Imperiu mogol|Mogol]] y [[Imperiu maratha|Maratha]]).<ref>{{Cita noticia|títulu=Why 'Akhand Bharat' Is A Pipe Dream|url=http://www.huffingtonpost.in/varun-parekh/why-akhand-bharat-remains_b_9461132.html|fecha=16 de marzu de 2016|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=Huffington Post India|idioma=en-IN}}</ref> La idea ye defendida por organizaciones polítiques y culturales como'l [[Rastriya Swayamsevak Sangh]]<ref>{{Cita noticia|títulu=RSS and the idea of Akhand Bharat|url=http://indianexpress.com/article/explained/rss-akhand-bharat/|fecha=4 de xineru de 2016|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=The Indian Express|idioma=en-US}}</ref> y el [[Partíu Popular Indiu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/12/india-bjp-chief-backs-unity-pakistan-bangladesh-151224100753698.html|títulu=BJP official backs India-Pakistan-Bangladesh unity|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.aljazeera.com}}</ref> Otros partíos políticos importantes de la India, como'l [[Congresu Nacional Indiu]], oponer a la partición del territoriu por motivos de tipu relixosu, nun tán a favor d'un gran estáu nel Sur d'Asia. Una versión amenorgada del irredentismu na India céntrase puramente nel territoriu de [[Caxmir (rexón)|Caxmir]], que foi oxetu de disputa con Paquistán dende 1947, a partir d'esi añu vive un [[Conflictu de Caxmir|conflictu]] ente los dos estaos pol dominiu de la rexón. El [[Maharajá de Jammu y Caxmir|Maharajá]] [[Hari Singh]] del [[Yamu y Caxmir]] robló'l tratáu d'adhesión a la India pa llograr proteición ante la medrana d'una incursión pakistaní.<ref>{{Cita noticia|apellíu=Redaición|títulu=Por qué India y Paquistán tán de nuevu en cantu de la guerra per Caxmir|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-38086911|fecha=24 de payares de 2016|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}</ref> Dende l'españíu del conflictu, Caxmir permaneció estremáu en trés partes, alministráu pola India, Paquistán y [[República Popular China|China]] en porciones territoriales propies. Sicasí, sobre la base del tratáu d'adhesión, la India sigue reclamando tola rexón de Caxmir como parte integrante de la mesma. Tolos partíos políticos indios modernos sofiten la torna de la totalidá de Caxmir a la India, y tolos mapes oficiales de la India amuesen la totalidá de Yamú y Caxmir (incluyendo los territorios baxu control de les alministraciones pakistaní o china dempués de 1947) como parte integral de la India.<ref>{{Cita noticia|apellíos=DELI|nome=EL PERIÓDICU NUEVA|títulu=La India bloquia l'espardimientu d'Al Jazira polos sos mapes de Caxmir|url=http://www.elperiodico.com/es/internacional/20150422/la india-bloquia-la-difusion-de-al-jazira-polos sos mapes-de-cachemira-4123905|fecha=22 d'abril de 2015|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=elperiodico|idioma=ES}}</ref> === Indonesia === [[Ficheru:Greater Indonesia Locator.svg|left|miniaturadeimagen|250px|La Gran Indonesia o Gran Malasia.]] Indonesia reclamó tolos territorios de les antigües [[Indies Orientales Neerlandeses|Indies Orientales Holandeses]], y amás d'oponese a los planes británicos pa xunir a la [[Malasia británica|Malaya Británica]] y [[Isla de Borneo|Borneo]] nuna nueva federación independiente de [[Malasia]], yá que yeren vistos como una amenaza al so oxetivu de crear un estáu únicu llamáu Gran Indonesia. La oposición indonesia de la creación del estáu malayu provocó [[Confrontación indonesiu-malaya|enfrentamientu]] ente Indonesia y Malasia ente [[1962]] y [[1966]],<ref>{{Cita noticia|apellíos=Diplomat|nome=Adam Leong Kok Wey , The|títulu=The War That Gave Birth to ASEAN|url=http://thediplomat.com/2016/09/the-war-that-gave-birth-to-asean/|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=The Diplomat|idioma=en-US}}</ref> sicasí, les tensiones repitiéronse a lo llargo del tiempu.<ref>{{Cita noticia|títulu=Apuesta de frontera Malasia – Indonesia · Global Voices n'Español|url=https://ye.globalvoices.org/2010/10/13/disputa-de frontera malaya-indonesia/|fecha=13 d'ochobre de 2010|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=Global Voices n'Español|idioma=es}}</ref> El país ocupó'l territoriu del [[Timor portugués]] (llamáu agora [[Timor Oriental]]) ente [[1975]] y [[2002]] basáu en demandes del irredentismu, la ocupación militar incluyó asaltos, violaciones, saqueos y otros actos violentos escontra la población llocal.<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/documentos/2003/04/guerres_escaecíes/indonesia.html|títulu=ELMUNDO.es - DOCUMENTOS -|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.elmundo.es}}</ref> Al incluyir la Isla de Borneo dientro de les sos pretensiones, la unión incluyiría a Indonesia, Malasia, Timor Oriental, [[Brunéi]] y [[Singapur]]. La idea de xunir les antigües posesiones coloniales britániques y neerlandeses nel [[Sureste Asiáticu]] tien los sos raigaños nel sieglu XX, una y bones el conceutu de (Melayu Raya) foi acuñáu na Malaya británica, siendo adoptáu por estudiantes y graduaos d'un colexu de formación magisterial a finales de la [[Años 1920|década de 1920]]. Delles figures polítiques n'Indonesia incluyendo Mohammad Yamin y [[Sukarno]] resucitaron la idea nos [[Años 1950|años 50]] y renombraron el conceutu d'unión política como la Gran Indonesia.<ref>{{Cita web|url=https://www.researchgate.net/publication/231888773_The_'Greater_Indonesia'_Idea_of_Nationalism_in_Malaya_and_Indonesia|títulu=The 'Greater Indonesia' Idea of Nationalism in Malaya and Indonesia|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=ResearchGate|idioma=en}}</ref> === Israel === {{VT|Gran Israel|nacionalismu palestino|Sionismu}} En [[1948]] establecióse'l [[Israel|Estáu d'Israel]] tres l'aprobación del [[Plan de les Naciones Xuníes pa la partición de Palestina]],<ref>{{cita publicación |títulu=UN Partition Plan|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/middle_east/israel_and_the_palestinians/key_documents/1681322.stm|fecha=29 de payares de 2001|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|idioma=en-GB}}</ref> la resolución de les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]] cumplir tres el fin del [[Mandatu británicu de Palestina]], la salida de les tropes y autoridaes britániques y la llamada "[[Guerra árabe-israelina de 1948|Guerra d'Independencia]]",<ref>{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1948.stm|títulu=BBC NEWS|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=news.bbc.co.uk}}</ref> na cual l'exércitu israelín ganó a una coalición de países árabes.<ref>{{cita web |url=http://users.ox.ac.uk/~ssfc0005/Israel%20and%20the%20Arab%20Coalition%20in%2019481.html|títulu=Israel and the Arab Coalition in 1948|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|sitiuweb=users.ox.ac.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090830023223/http://users.ox.ac.uk/~ssfc0005/Israel%20and%20the%20Arab%20Coalition%20in%2019481.html|fechaarchivu=2009-08-30}}</ref> Dempués d'asegurar l'establecimientu como estáu, Israel empezó a reclamar tola rexón de [[Palestina (rexón)|Palestina]] como'l llar nacional del [[pueblu xudíu]], polo que puede considerase la idea como'l surdimientu del irredentismu israelín modernu, que busca la recuperación de los territorios perdíos dempués les diverses ocupaciones por potencies como l'[[Imperiu romanu]], l'[[Imperiu bizantín]], el [[Califatu]] y l'[[Imperiu otomanu]]. Amás de recuperar una [[Reinu d'Israel|soberanía]] que s'exerció a lo llargo de diversos periodos de la historia.<ref>{{cita web|url=http://www.monografias.com/trabayos89/curtia-hestoria-israel/curtia-hestoria-israel.shtml|títulu=Curtia historia d'Israel - Monografias.com|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|apellíu=Monografias.com|nome=Luis Lorenzo Cortes,|sitiuweb=www.monografias.com|idioma=es}}</ref> Les reclamaciones territoriales israelines básense principalmente na tradición de los testos [[Biblia|bíblicos]] qu'aseguraben la [[Tierra Prometida]] pal pueblu xudíu y na ocupación territorial soberana que s'exerció en diversos periodos de la historia, lo que se marca especialmente na intención d'Israel d'exercer el dominiu total na ciudá de [[Xerusalén]].<ref>{{cita publicación|títulu=Israel, en busca de la Tierra Prometida|url=http://elordenmundial.com/2016/10/31/israel-busca-la tierra prometida/|fecha=31 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=L'Orde Mundial nel S.XXI|idioma=es-ES}}</ref> Como parte de la [[Judaísmu|tradición relixosa xudía]], describir nel pasaxe del [[Xénesis]], capítulu 15, versículos 18-21:<ref>{{cita web|url=https://www.iglesia.net/biblia/libro/genesis.html#cap15|títulu=La Biblia: Xénesis Capítulu 15|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|autor=|apellíu=LaWebCristiana.com|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=www.iglesia.net|editorial=|idioma=es}}</ref> [[Ficheru:Israel and occupied territories map.png|miniaturadeimagen|Mapa d'Israel y los territorios ocupaos|300x300px]] ''"Esi día, [[Yahveh]] fixo un pactu con [[Abraham]], y dixo: "A los tos descendientes doilos estes tierres, dende'l [[Nilu|ríu d'Exiptu]] hasta'l ríu [[Éufrates]]. La tierra de los Quenitas, Quenizitas, Cadmonitas, [[Hitites]], Perizitas, [[Refaim]], [[Amoritas]], [[Canaan]]itas, Girgasitas y [[Yebusitas]].''" Mientres la ocupación de los otomanos y el posterior mandatu británicu, el territoriu d'Israel foi llugar de convivencia ente poblaciones d'orixe [[Hebreos|hebréu]] y árabe, tres la [[Segunda Guerra Mundial]] estremóse'l territoriu ente diversos estaos. Ente [[1949]] y [[1967]], Israel tomó [[Xerusalén Oeste]], sicasí, en ganando la [[Guerra de los Seis Díes]], l'estáu hebréu amplió les sos fronteres al controlar la totalidá de Xerusalén, partes de [[Cixordania]] ([[Samaria]] y [[Xudea]]), la [[Franxa de Gaza]], los [[Altos del Golán]] y la [[Península del Sinaí]].<ref>{{cita web |url=https://www.clarin.com/ediciones-anteriores/guerres-anexones-cambio-mapa_0_Sk5xfQHyRtl.html|títulu=Guerres, anexones y cambeos nel mapa|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|apellíu=Clarin.com|sitiuweb=www.clarin.com|idioma=es}}</ref> En [[1982]], l'estáu israelín devolvió la zona del Sinaí a [[Exiptu]].<ref>{{cita publicación |apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Exiptu recupera güei el Sinaí tres 15 años d'ocupación israelina|url=https://elpais.com/diario/1982/04/25/internacional/388533604_850215.html|fecha=25 d'abril de 1982|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> En [[1994]] dexó'l control de la Franxa de Gaza y una parte de Cixordania a l'[[Autoridá Nacional Palestina]], sicasí, caltién colonies xudíes nesos territorios, que son protexíes por tropes de les [[Fuercies de Defensa d'Israel]].<ref>{{cita publicación |títulu=Mapes: Les claves del conflictu palestino-israelín|url=https://actualidad.rt.com/actualidad/view/134221-naturaleza-conflicto-palestino-israeli|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|periódicu=RT n'Español|idioma=es}}</ref> El control de Xerusalén per parte d'Israel ye defendíu dientro oficialmente pola llamada [[Llei de Xerusalén]], que declara que la ciudá de Xerusalén, "completa y xunida", pa ser la capital d'Israel. Pela so parte, l'artículu 3 de la Llei Fundamental de l'Autoridá Palestina, ratificáu en [[2002]] pola Autoridá Nacional Palestina y qu'actúa como constitución provisional, afirma que "Xerusalén ye la capital de Palestina". El gobiernu palestín dende [[Ramala]] los territorios que fueron cedíos pol estáu israelín, ente que la Franxa de Gaza ye gobernada pol movimientu [[Hamás|Hamas]]. La mayoría de los gobiernos internacionales, incluyíos los Estaos Xuníos, nun acepten l'estáu de capital de Xerusalén, polo que caltienen les sos sedes diplomátiques en [[Tel Aviv]].<ref>{{cita publicación |apellíos=Jordá|nome=Carmelo|títulu=¿Por qué las embajadas en Israel no están en la capital de Israel?|url=https://www.libertaddigital.com/internacional/oriente-medio/2017-01-24/por-que-las-embajadas-en-israel-no-estan-en-la-capital-de-israel-1276591268/|fecha=24 de xineru de 2017|fechaaccesu=24 de marzu de 2017|periódicu=Libertad Digital|idioma=es-ES}}</ref> Dellos sectores de los ciudadanos israelinos y xudíos del mundu, consideren que la Ribera Oriental del [[ríu Xordán]] (anguaño parte del [[Xordania|Reinu de Xordania]]) ye la parte oriental de la [[Tierra d'Israel]], les sos creencies basar n'interpretar los testos de la Biblia, según los cualos, les tribus israelites de [[Tribu de Manasés|Manasés]], [[Gad]] y [[Rubén]] establecer na vera oriental del Xordán y porque esa zona foi designada como llar nacional xudíu pola [[Sociedá de les Naciones]] nel [[Mandatu británicu de Palestina|Mandatu de Palestina]] basáu na conexón histórica reconocida del pueblu xudíu a la tierra.<ref>{{cita web |url=http://embassies.gov.il/madrid/NewsAndEvents/Pages/La-Declaraci%C3%B3n-Balfour-y-el|títulu=La Declaración Balfour y el Derechu a un Llar Nacional Xudíu|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200927000720/http://embassies.gov.il/madrid/NewsAndEvents/Pages/La-Declaraci%C3%B3n-Balfour-y-el|fechaarchivu=2020-09-27}}</ref> Citando la [[Declaración Balfour de 1926|Declaración Balfour]] como una base esplícita, non pa crear, sinón pa "reconstituyir" la patria histórica del pueblu xudíu como un estáu-nación análogu al antiguu Reinu d'Israel, suxetu a cambeos per tratáu, capitulación, concesión, usu, significa que constitúi una base pa les reclamaciones de xurisdicción soberana.<ref>{{cita publicación |títulu=DECLARACIÓN BALFOUR: La responsabilidá histórica de Gran Bretaña na catástrofe palestina|url=http://www.palestinalibre.org/articulo.php?a=46946|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190524032203/http://www.palestinalibre.org/articulo.php?a=46946 |fechaarchivu=2019-05-24}}</ref> === Venezuela === {{VT|Guayana Esequiba|Esequibo (Venezuela)}} [[Ficheru:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|left|miniaturadeimagen|250px|División política de Venezuela. La zona con franxes naranxes ye'l territoriu del Esequibo que la so soberanía ye reclamada pol gobiernu venezolanu.]] El territoriu de la Guayana Esequiba o [[Esequibo (Venezuela)|Esequibo]] ye un territoriu que s'atopa alministráu pola [[Guyana|República de Guyana]], sicasí, ye reclamáu pol Gobiernu de [[Venezuela]] como parte de la so estensión nacional. Mientres la [[Imperiu español|dominación española]] de la rexón, el territoriu del Esequibo formó parte del [[Virreinatu de Nueva Granada]] y la [[Capitanía Xeneral de Venezuela]]. Darréu pasó a formar parte de les colonies de la [[Guayana Británica]] y la [[Guayana Neerlandesa]]. En [[1897]] hubo un compromisu ente l'[[Imperiu británicu]] y Venezuela pa resolver la disputa territorial, sicasí, en [[1899]] producióse'l [[Laude Arbitral de París]], que falló en favor del [[Reinu Xuníu]], a partir d'esi añu los distintos gobiernos venezolanos aseguraron qu'hubo complicidá ente los xueces designaos y los británicos pa perxudicar a la nación suramericana.<ref name=":3">{{Cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/07/150720_venezuela_guyana_claves_diferendo_dp|títulu=Por qué Venezuela reclama dos tercios del territoriu de Guyana|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|apellíu=Mundu|nome=Daniel Pardu BBC|sitiuweb=BBC Mundo}}</ref> En [[1966]], roblóse'l [[Alcuerdu de Xinebra (1966)|Alcuerdu de Xinebra]], que punxo la rexón so alministración de la Guyana británica mientres un plazu de cuatro años. En [[1970]] conxeláronse les negociaciones cola firma del [[Protocolu de Puertu España]], esi mesmu añu los guyaneses aportaron a la independencia total, lo que complicó les negociaciones.<ref name=":3" /> Les reclamaciones de Venezuela tomen un territoriu d'unos 166 000 quilómetros cuadraos y según l'alcuerdu de Xinebra tendrá de resolvese por aciu una solución práutica, pacífica y satisfactoria al discutiniu.<ref>{{Cita web|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20561/volume-561-I-8192-English.pdf|títulu=Agreement to resolve the controversy over the frontier between Venezuela and British Guiana. Signed at Geneva, on 17 February 1966|fechaaccesu=28 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Mientres el gobiernu de [[Hugo Chávez]] la rellación ente Venezuela y Guyana foi flexible, nun principiu siguióse cola axenda de reclamar l'área, pero a partir de [[2004]] el gobiernu chavista dexó les operaciones d'infraestructura y desenvolvimientu del gobiernu de [[Georgetown]], ya inclusive se llegó a afirmar que la reclamación de [[1962]] foi "orquestada dende Washington pa primir al gobiernu izquierdista de Guyana".<ref>{{Cita noticia|títulu=Venezuela a puntu de perder el Esequibo pola neglixencia de Maduro|url=https://es.panampost.com/maria-teresa-romero/2016/11/25/venezuela-perder-esequibo-maduro/|fecha=25 de payares de 2016|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=PanAm Post|idioma=es-ES}}</ref> Sicasí, el gobiernu de [[Caraques]] realizó dellos xestos pa recordar la causa, por casu, el [[9 de marzu]] de [[2006]] modificóse la Bandera de Venezuela pa recuperar la octava estrella pa "recordar l'apurra de Guayana a la causa independentista de Venezuela".<ref>{{Cita web|url=http://vtv.gob.ve/conoz-mas-por-que s'amiesta-la-octava-estrella-a-la bandera nacional/|títulu=CONOZ MÁS {{!}} ¿Por qué amiéstase la octava estrella a la Bandera Nacional? – VTV|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|apellíu=MippCI|sitiuweb=vtv.gob.ve|idioma=es-ES}}</ref> Mientres el mandatu de [[Nicolás Maduro]], el gobiernu venezolanu retomó les reclamaciones d'una más activa que'l so antecesor, llegando a tratar la tema nes Naciones Xuníes.<ref>{{Cita noticia|títulu=Maduro encetó con Ban discutiniu ente Venezuela y Guyana pol Esequibo|url=http://www.elnuevoherald.com/noticias/mundo/america-latina/venezuela-ye/article104425051.html|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=elnuevoherald|idioma=en}}</ref> El gobiernu de Guyana considera como un "absurdu" les reclamaciones territoriales de Venezuela sobre una franxa que representa'l 66% del territoriu guyanés, inclusive s'aseguró que "Venezuela nunca enxamás exerció soberanía sobre'l Esequibo".<ref>{{Cita noticia|apellíos=Wallace|nome=Arturo|títulu=Carl Greenidge, vicepresidente de Guyana: "El reclamu de Venezuela sobre'l Esequibo ye absurdu"|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-39321228|fecha=20 de marzu de 2017|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}</ref> == Irrendentismos ensin reconocencia oficial o históricos == En distintes partes del mundu esisten movimientos políticos irredentistas, que son sofitaos por sectores de la población y partíos políticos, sicasí, escarecen de reconocencia oficial pol estáu beneficiáu de la causa, sicasí estos pueden ser enarboliaos polos gobiernos nacionales en determinaos momentos, o fueron causa oficial mientres dalgún periodu de la so historia. === Europa === ==== Albania ==== {{VT|Gran Albania|Nacionalismu albanés}} [[Ficheru:Greater Albania.png|miniaturadeimagen|250px|La Gran Albania.]] La [[Gran Albania]] o Albania Étnica, según los partidarios del nacionalismu albanés,<ref>{{cita llibru |apellíos=Bogdani|nome=Mirela|títulu=Albania and the European Union: The Tumultuous Journey Towards Integration and Accession|url=https://books.google.com.mx/books?id=32Wu8H7t8MwC&pg=PA230&dq=ethnic+albania&cd=4&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=ethnic%20albania&f=false|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|fecha=15 de marzu de 2007|editorial=I.B.Tauris|isbn=9781845113087|idioma=en|apellíos2=Loughlin|nome2=John}}</ref> ye un conceutu irredentista que busca la integración de territorios que nun pertenecen al estáu albanés pero cunten con mayoríes étniques allegaes o tienen llazos históricos cola Patria Madre, por ello son consideraes como parte de la nación albanesa acordies colos sos partidarios.<ref name=":4">{{Cita web|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/survey-greater-albania-remains-popular|títulu=Poll Reveals Support for 'Greater Albania' :: Balkan Insight|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.balkaninsight.com}}</ref> En términos xeográficos, l'Albania Étnica abarca la totalidá d'[[Albania]] y [[Kosovu]], amás de partes pertenecientes a [[Serbia]], [[Montenegru]], [[Grecia]] y la [[República de Macedonia]]. Nes zones reclamaes esiste una mayoría étnica de población albanesa, quitando la zona del [[Epiru]], alcontrada en territoriu helénicu. Según l'informe Gallup Balkan Monitor 2010, la idea d'una Gran Albania ye sofitada pola mayoría de los albaneses n'Albania (63%), Kosovo (81%) y Macedonia (53%).<ref name=":4" /><ref name="d362b43b">{{Cita noticia|apellíos=Nikolaidis|nome=Andrej|títulu=Balkan nationalism has been reawoken by the attack of the drone {{!}} Andrej Nikolaidis|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/oct/15/balkan-nationalism-drone-football-serbia-albania|fecha=15 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=The Guardian|issn=0261-3077|idioma=en-GB}}</ref> En [[2012]], como parte de les celebraciones pol centenariu de la independencia d'Albania, el primer ministru [[Sali Berisha]] faló de la esistencia de la llamada "Albania de toles tierres albaneses, dende [[Préveza|Preveza]] a [[Preševo]], y dende [[Skopie|Skopje]] hasta [[Podgorica]]".<ref>{{Cita noticia|títulu=Albania marks independence with giant cake and quarrels|url=https://www.reuters.com/article/us-albania-indpendence/albania-marks-independence-with-giant-cake-and-quarrels-idUSBRE8AR1F420121128|fecha=Wed Nov 28 22:42:13 UTC 2012|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=Reuters}}</ref> El irredentismu albanés saltó como tema de conversación internacional n'ochobre de [[2014]], cuando mientres la celebración d'un [[Partíu de clasificación pa la Eurocopa ente Serbia y Albania (2014)|partíu de fútbol ente les seleiciones d'Albania y Serbia]] foi suspendíu por cuenta de la irrupción d'un [[Vehículu aereu non tripuláu|dron]] qu'amosaba una bandera coles cares d'[[Ismail Qemali]] y [[Isa Boletini]], consideraos como padres de la nación albanesa, y un mapa de la Gran Albania. Tres l'apaición del aparatu desamarró una espolín ente los futbolistes presentes na cancha, lo que provocó la finalización del xuegu, amás asocedieron incidentes rellacionaos en ciudaes de Serbia, Montenegru, Albania y en [[Viena]], [[Austria]].<ref name="d362b43b" /> El sucesu sacó a la lluz los problemes nacionalistes que se viven nos [[Península balcánica|Balcanes]], una y bones les autoridaes serbies culparon al hermanu del Primer Ministru d'Albania, de ser el responsable de controlar l'artefactu.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Lemaître|nome=Damien|títulu=Un dron españa'l Serbia-Albania|url=https://elpais.com/deportes/2014/10/14/actualidad/1413322162_688819.html|fecha=15 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> ==== Alemaña ==== {{VT|Großdeutschland|Panxermanismu|Anschluss|Alcuerdos de Múnich|Lebensraum}} [[Ficheru:NS administrative Gliederung 1944.png|left|miniaturadeimagen|250px|División alministrativa del Tercer Reich en 1944. El conceutu base del imperiu foi la Gran Alemaña.]] La idea d'una ''Großdeutschland'' (''Gran Alemaña'') surdió mientres el procesu d'[[Unificación alemana|unificación del territoriu xermánicu]] en [[1871]], los partidarios de la idea defendíen la creación d'un estáu qu'incluyera los territorios d'[[Alemaña]] y [[Austria]], sicasí, la idea foi ganada pola fórmula de la ''Kleindeutschland (Alemaña Menor),'' propuesta por [[Prusia]], que namái se centraba nel territoriu alemán al tomar en cuenta la imposibilidá d'incorporar al territoriu austriacu, qu'entós yera cabeza d'un [[Imperiu austrohúngaru|Imperiu]], y qu'amás yera rival militar de los prusianos.<ref>{{Cita web|url=http://tercerainformacion.es/antigua/spip.php?article67420|títulu=La Unificación alemana|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|apellíu=http://enredacoop.es|sitiuweb=tercerainformacion.es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171001214439/http://tercerainformacion.es/antigua/spip.php?article67420|fechaarchivu=2017-10-01}}</ref> La Gran Alemaña foi rescatada nel periodu previu a la [[Primer Guerra Mundial]], nesi periodu plantegóse un estáu qu'incluyera Alemaña, Austria y la rexón de [[Sudetes|Los Sudetes]], el planteamientu foi denomináu sol nome de "cuestión alemana".<ref>{{Cita web|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5114661.pdf|títulu=La cuestión alemana y Europa|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|autor=Jan Patula|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Cola llegada del [[Partíu Nacionalsocialista Obreru Alemán|Partíu Nazi]] al poder, la creación d'un estáu qu'axuntara a tolos habitantes xermanos y de la mesma funcionara como un [[Lebensraum|espaciu vital]] convertir n'unu de los oxetivos fundamentales d'[[Adolf Hitler]]. La creación de la Gran Alemaña llograr col'anexón de los Sudetes tres los [[Alcuerdos de Múnich]] y el [[Anschluss]], esto ye, l'anexón d'Austria, los dos acontecimientos cumplir en [[1938]] dando per empecipiáu'l [[Alemaña nazi|Tercer Reich]].<ref>{{Cita web|url=https://www.ushmm.org/wlc/es/article.php?ModuleId=10007593|títulu=Expansión d'Alemaña antes de la guerra|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.ushmm.org}}</ref> Darréu en [[1939]] empezaría la [[Invasión alemana de Polonia de 1939|Invasión de Polonia]], que provocó l'entamu de la [[Segunda Guerra Mundial]], dellos territorios polacos integráronse dientro de la ''Großdeutschland,'' ente qu'otros pasaron a ser consideraos como parte del espaciu vital xunto coles conquistes feches poles fuercies nazis n'[[Europa Oriental]]. Tres la derrota d'Alemaña na Segunda Guerra Mundial, el país foi estremáu en dos estaos: la [[Alemaña Occidental|República Federal]], de corte [[Democracia lliberal|democráticu lliberal]], y la [[República Democrática Alemana|República Democrática]], d'ideoloxía [[Comunismu|comunista]], polo cual el conceutu foi abandonáu mayoritariamente, el procesu remató cola [[Reunificación alemana]] de [[1990]]. La reivindicación d'una Gran Alemaña pasó a ser un movimientu minoritariu, que nun cunta con nengún tipu de sofitu políticu dientro de les fuercies más importantes electoralmente. Al ser considerada como una idea mandada de la dictadura de Hitler, la defensa d'esti conceutu namái ye fecha por grupos de corte [[Neonazismu|neonazi]], [[Fascismu|fascista]] y d'[[Estrema derecha n'Alemaña|estrema derecha]].<ref>{{Cita noticia|apellíos=Hall|nome=Allan|títulu=Neo-Nazis plotting 'Fourth Reich' in Germany|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/4839116/Neo-Nazis-plotting-Fourth-Reich-in-Germany.html|fecha=26 de febreru de 2009|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|issn=0307-1235|idioma=en-GB}}</ref> ==== Bulgaria ==== {{VT|Gran Bulgaria}} [[Ficheru:FronterasDeBulgariaSegúnSanStefanoYBerlín1878.svg|thumb|250px|Gran Bulgaria acordies con el [[Tratáu de San Stefano]].]] El conceutu de la [[Gran Bulgaria]] trata d'alicar un estáu esistente en [[1913]] gracies al [[Tratáu de San Stefano]] de [[1878]], l'estáu foi eslleíu tres la firma d'un [[Tratáu de Bucarest (1913)|alcuerdu en Bucarest]] nel mesmu añu. Basaos na esistencia d'una entidá nacional histórica, los nacionalistes búlgaros reclamen l'anexón d'un territoriu qu'inclúi la mayor parte de [[Macedonia (rexón)|Macedonia]], [[Tracia]] y [[Mesia]]. La idea irredentista reclama territorios qu'anguaño inclúin la totalidá de Bulgaria y la República de Macedonia, amás de territorios pertenecientes a Grecia, Serbia, [[Rumanía]], Kosovo, [[Turquía]], Albania y [[Ucraína]].<ref>{{Cita web|url=http://www.lahistoriaconmapas.com/historia/hestoria2/definicion-de-gran-bulgaria/|títulu=Definición de Gran Bulgaria - Meaning|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.lahistoriaconmapas.com|idioma=en-US}}</ref> ==== Croacia ==== {{VT|Gran Croacia|Movimientu Ilirio}} [[Ficheru:NezavisnaDrzavaHrvatskaDistricts1943.png|miniaturadeimagen|250px|[[Estáu Independiente de Croacia]] en 1943, momentu nel que se realizó'l mayor aproximamientu al proyeutu irredentista de la Gran Croacia.]] La [[Gran Croacia]] (en [[Idioma croata|croata]]: ''Velika Hrvatska'') ye un términu aplicáu a ciertes cañes del [[nacionalismu croata]]. El términu foi una plataforma pal nacionalismu croata mientres la mayor parte del sieglu XX, especialmente mientres la era del [[Reinu de Yugoslavia]], la [[Segunda Guerra Mundial]] y les [[Guerres Yugoslaves]] de los años noventa.<ref name=":19">{{cita llibru |títulu=El Xenocidiu Bosniu: Documentos pa un Analís|url=https://books.google.com.mx/books/about/El Xenocidiu Bosniu.html?id=UItpAAAAMAAJ&redir_esc=y|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=1 de xineru de 1996|editorial=Los Llibros del Tabayón|isbn=9788483190012|idioma=es}}</ref> El conceutu d'una Gran Croacia tien los sos oríxenes modernos nel llamáu "[[Movimientu Ilirio]]", que foi una campaña cultural y política de tipu [[Paneslavismu|pan-eslavo meridional]]con raigaños na [[Edá Moderna]], y entamada por un grupu de mozos intelectuales croates mientres la primer metá del sieglu XIX.<ref>{{cita llibru |apellíos=Allcock|nome=John B.|títulu=Conflict in the former Yugoslavia: an encyclopedia|url=https://books.google.com.mx/books?id=vqoUAQAAIAAJ&redir_esc=y|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=1998|editorial=ABC-CLIO|isbn=9780874369359|idioma=en|apellíos2=Milivojević|nome2=Marko|apellíos3=Horton|nome3=John Joseph}}</ref> Los oríxenes d'esti conceutu se encentran nos trabayos de Pavao Ritter Vitezović, ente finales del sieglu XVII y principios del sieglu XVIII. Vitezović foi'l primer ideólogu del nacionalismu croata que llegó a proclamar que tolos [[eslavos]] yeren [[croates]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Banac|nome=Ivo|títulu=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics|url=https://books.google.com.mx/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA73%7Caccessdate=4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=2 de febreru de 1988|editorial=Cornell University Press|isbn=0801494931|idioma=en}}</ref> La "[[Iliria]]" proyeutada como territoriu eslavu por Vitezović eventualmente incorporaría non solo la mayor parte de la Europa suroriental, sinón tamién otres partes de la Europa central como Hungría.<ref>{{cita llibru |apellíos=Trencsényi|nome=Balázs|títulu=Whose Love of Which Country?: Composite States, National Histories and Patriotic Discourses in Early Modern East Central Europe|url=https://books.google.com.mx/books?id=eyRbB0mbSsUC&pg=PA220&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=2010|editorial=BRILL|isbn=9004182624|idioma=en|apellíos2=Zászkaliczky|nome2=Márton}}</ref> Vitezović definía como territoriu croata a la mesma Iliria y tol territoriu pobláu por eslavos, incluyíu tol territoriu asitiáu ente los mares [[Mar Adriáticu|Adriáticu]], [[Mar Negru|Negru]] y [[Mar Bálticu|Bálticu]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Fine|nome=John V. A. (Jr )|títulu=When Ethnicity Did Not Matter in the Balkans: A Study of Identity in Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia, and Slavonia in the Medieval and Early-Modern Periods|url=https://books.google.com.mx/books?id=wEF5oN5erE0C&pg=PA487&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=5 de febreru de 2010|editorial=University of Michigan Press|isbn=0472025600|idioma=en}}</ref> El primer desenvolvimientu oficial de la Gran Croacia dar mientres la ocupación yugoslava per parte de les Fuercies de la Exa, quien crearon un gobiernu títere en [[Zagreb]] al que denominaron como [[Estáu Independiente de Croacia]], que foi proclamáu por [[Slavko Kvaternik]], unu de los líderes de la [[Ustacha]]. La Ustacha, un movimientu [[Fascismu|fascista]]<ref>{{Cita noticia|títulu=Ustasa {{!}} Croatian political movement|url=https://www.britannica.com/topic/Ustasa|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=Encyclopedia Britannica|idioma=en}}</ref> fundáu en 1929, sofitaba la creación d'una Gran Croacia que s'estendiera dende'l ríu [[Drina]] hasta les contornes de la ciudá de [[Belgráu]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Meier|nome=Viktor|títulu=Yugoslavia: A History of Its Demise|url=https://books.google.com.mx/books?id=InX1QDEq_O8C&redir_esc=y|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=1999|editorial=Psychology Press|isbn=9780415185950|idioma=en}}</ref> [[Ante Pavelić]], el [[Poglavnik]] (caudiellu) de los Ustacha, tuviera en negociaciones cola Italia Fascista dende 1927. Estes negociaciones incluyíen el sofitu de Pavelić a l'anexón italiana del territoriu reclamáu en [[Gobernación de Dalmacia|Dalmacia]] a cambéu del sofitu italianu pa consiguir la independencia de Croacia.<ref>{{cita llibru |apellíos=Fischer|nome=Bernd Jürgen|títulu=Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South Eastern Europe|url=https://books.google.com.mx/books?id=qMZaPjrHqYYC&redir_esc=y|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=2007|editorial=Purdue University Press|isbn=9781557534552|idioma=en}}</ref> Amás, [[Benito Mussolini|Mussolini]] ufiertaba a Pavelić el derechu de que Croacia s'anexonara tola [[Bosnia y Herzegovina]]. Pavelić amosóse favorable a estos alcuerdos. Sicasí, l'Estáu Independiente de Croacia tuvo una soberanía llindada, yá que na práutica viose sometíu al protectoráu exercíu tantu pola [[Alemaña nazi]] como pola [[Italia fascista]]. Amás, tenía d'enfrentar a una oposición interna fuerte, pos apenes la metá de la población yera étnicamente croata, el restu yeren serbios, bosnios musulmanes o xudíos. Lo que provocó que la Ustasa y l'Alemaña nazi tuvieren que faer operaciones de llimpieza étnica y xenocidiu escontra les minoríes del país.<ref>{{Cita publicación|url=http://www.jstor.org/stable/3133549|títulu=Wehrmacht Perceptions of Mass Violence in Croatia, 1941-1942|apellíos=Gumz|nome=Jonathan Y.|fecha=2001|publicación=The Historical Journal|volume=44|númberu=4|páxines=1015–1038|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|doi=10.2307/3133549}}</ref> El gobiernu fascista de Croacia tamién tuvo d'enfrentar a los [[partisanos yugoslavos]] qu'empezaron una guerrilla de resistencia comunista na rexón, l'Estáu Independiente terminaría en [[1945]] de resultes de la cayida de los nazis y el fin de la Segunda Guerra Mundial.<ref>{{cita llibru |apellíos=Ramet|nome=Sabrina P.|títulu=The NDH - An Introduction, Totalitarian Movements and Political Religions 7|url=|fechaaccesu=|añu=2006|editorial=PRIO|isbn=|editor=|ubicación=|páxina=399-409|idioma=|capítulu=}}</ref> La última vegada na cual el conceutu de la Gran Croacia foi puestu en práutica polos gobiernos nacionales, foi mientres la [[Guerra de Bosnia]], cuando l'exércitu croata empezó a intervenir en territoriu de Bosnia y Herzegovina pa protexer aquellos sectores con población croata.<ref>{{Cita publicación|url=http://www.icty.org/x/cases/naletilic_martinovic/tjug/en/nal-tj030331-y.pdf|títulu=PROSECUTOR v. Mladen NALETILIC, aka “TUTA” And Vinko MARTINOVIC, aka “ŠTELA”|apellíu=|nome=|fecha=31 de marzu de 2003|publicación=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of Former Yugoslavia since 1991|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|doi=|pmid=}}</ref> En 1991 roblóse'l [[Alcuerdu de Karađorđevo]] ente'l presidente croata [[Franjo El tođman]] y el presidente serbiu [[Slobodan Milošević]], y col Alcuerdu de Graz de 1992, los líderes políticos serbios y croates alcordaron la partición de Bosnia, lo que llevaría a que les fuercies croates tamién s'enfrentaren col [[Exércitu de la República de Bosnia y Herzegovina|Exércitu de Bosnia y Herzegovina]] na [[Guerra Croata-Bosnia]]. Mientres esti periodu hanse documentáu masacres y operaciones de llimpieza étnica per parte de les fuercies croates sobre la población bosnia, coles mires de consiguir establecer una "Gran Croacia". Hai pruebes que señalen qu'estes operaciones realizar con conocencia y consentimientu de les autoridaes croates de Zagreb, incluyíu'l presidente El tođman.<ref name=":19" /> Dempués de la muerte de La tođman, el so socesor, [[Stjepan Mesić]], fixo públicos miles de documentos y grabaciones d'audiu nes que quedaben espuestos los planes d'El tođman con al respeutive de Bosnia. Les grabaciones revelaron que tanto Milosevic y El tođman inoraron les promeses de respetar la soberanía de Bosnia, inclusive dempués de la firma de los [[alcuerdos de Dayton]].<ref>{{Cita noticia|apellíos=Petric|nome=Philip Sherwell and Alina|títulu=Tudjman tapes reveal plans to estrema Bosnia and hide war crimes|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/bosnia/1343702/Tudjman-tapes-reveal-plans-to-estrema-Bosnia-and-hide-war-crimes.html|fecha=17 de xunu de 2000|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|issn=0307-1235|idioma=en-GB}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Secret recordings link dead dictator to Bosnia crimes|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/secret-recordings-link-dead-dictator-to-bosnia-crimes-635184.html|fecha=1 de payares de 2000|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=The Independent|idioma=en-GB}}</ref> ==== España ==== {{VT|Disputa territorial de Xibraltar|Irredentismu español|Nacionalismu español}} [[Ficheru:Reinos Antiguo Régimen.svg|miniaturadeimagen|left|250px|Reinos del Antiguu Réxime, magar yeren gobernaos de manera separada, considérase como la máxima estensión territorial d'España en suelu peninsular al incluyir les Corones de [[Corona de Castiella|Castiella]] y [[Corona d'Aragón|Aragón]] xunto colos Reinos de [[Reinu de Portugal|Portugal]] y [[Reinu de Navarra|Navarra]].]] N'[[España]] el irredentismu tien la so principal reclamación nel territoriu británicu de [[Xibraltar]], alcontráu nel sur de la [[Península ibérica]] y estremera con [[Andalucía]]. Xibraltar foi territoriu español hasta [[1704]], cuando nel marcu de la [[Guerra de Socesión Española]] foi tomáu polos británicos, siendo reconocida la so posesión cola firma del [[Tratáu d'Utrecht]] en [[1713]]. Mientres el [[Franquismu]] reafitóse la reivindicación d'España sobre Xibraltar, especialmente col espardimientu del lema "[[Lemas del franquismu#Xibraltar ye espa.C3.B1ol|Xibraltar ye español]]", tres la muerte de [[Francisco Franco]], los gobiernos democráticos españoles siguieron cola política de reclamación de la zona del Peñón. En [[1967]] tuvo llugar el primer referéndum sobre la soberanía de Xibraltar, nel cual el 99.64% de los gibraltareños votaron por caltener l'estatus col Reinu Xuníu, sicasí, la consulta foi considerada como illegal pol gobiernu español y la ONX por violar la Resolucón 2231 sobre la descolonización de Xibraltar.<ref>{{Cita web|url=http://www.un.org/es/comun/docs/?symbol=A/RES/2231(XXI)&Lang=S&Area=RESOLUTION|títulu=Documento oficiales de les Naciones Xuníes|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.un.org}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=El día en que Xibraltar votó la so independencia nun referéndum illegal|url=https://www.elespanol.com/reportajes/20170901/243476352_0.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=L'Español|idioma=es}}</ref> En [[2002]], los gobiernos d'España y Reinu Xuníu alcordaron una posible solución por aciu una soberanía compartida de les dos naciones,<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Piqué y Straw van intentar cerrar el pactu sobre Xibraltar nuna selmana|url=https://elpais.com/diario/2002/05/07/espana/1020722415_850215.html|fecha=7 de mayu de 2002|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> sicasí, la oposición de la población gibraltareña provocó la convocatoria d'otru [[Referéndum sobre la soberanía de Xibraltar de 2002|referéndum]], nel plebiscitu celebráu'l [[7 de payares]], el 98.48% de los votantes oponer a la ufierta, polo que la solución alcordada abandonóse, sicasí, España volvió manifestar que yera una consulta illegal contraria a les disposiciones de la ONX.<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=El Gobiernu diz que la consulta ye contraria a les resoluciones de la ONX|url=https://elpais.com/diario/2002/11/09/espana/1036796402_850215.html|fecha=9 de payares de 2002|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> Ente [[2013]] y [[2014]] vivióse un [[Conflictu diplomáticu ente España y Reinu Xuníu de 2013-2014|conflictu diplomáticu]] de resultes de la xurisdicción de les agües territoriales de Xibraltar, el gobiernu español utilizó la causa p'amosar la soberanía española nel sitiu al endurecer los controles na [[Verja de Xibraltar|verja fronteriza]], sicasí, la cuestión foi rebaxando'l so nivel de tensión hasta quedar nel olvidu.<ref>{{Cita noticia|apellíu=Internet|nome=Unidá Editorial|títulu=Xibraltar, un conflictu que se dilata pel branu|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2013/08/17/espana/1376734621.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017}}</ref> En [[2017]], tres l'entamu del procesu de [[salida del Reinu Xuníu de la Unión Europea]] (Brexit) especulóse ante la posibilidá d'una recuperación del territoriu por cuenta de la oposición gibraltareña a la salida del espaciu européu, polo que Xibraltar pidió diálogu a España, situación sofitada pola [[Comisión Europea]].<ref>{{Cita noticia|títulu=¿Va Ayudar el 'brexit' a qu'España recupere la soberanía sobre Xibraltar?|url=https://www.elespanol.com/mundo/europa/20170331/204980042_0.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=L'Español|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Xibraltar pide a España un diálogu pa encetar consecuencies del Brexit|url=http://www.larazon.es/espana/gibraltar-pide-a-espana-un-dialogo-pa-encetar-consecuencies-del-brexit-BA15372672|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódico=www.larazon.es|idioma=es-ES}}</ref> Pela so parte, Londres decidió dexar fora a Xibraltar de les negociaciones sobre la salida pa evitar cualquier confrontación que pueda retrasar el procesu.<ref>{{Cita web|url=http://www.eleconomista.es/internacional-eleconomista/noticias/8508599/07/17/Londres-dexa-fuera-Xibraltar-de-la-negociacion-del-Brexit-a-pesar-de-la protesta.html|títulu=Londres dexa a Xibraltar fora de la negociación del Brexit a pesar de la protesta|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|autor=elEconomista.es|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Esisten otros movimientos irredentistas minoritarios n'España. El primeru d'ellos busca la reintegración d'[[Andorra]], [[Rosellón]], la [[Cerdaña]] y el [[País Vascu francés]], estos trés ultimos territorios fueron incorporaos a Francia, fronteres que fueron alcordaes nos Trataos de Bayona ente [[1856]] y [[1868]].<ref>{{Cita web|url=http://fama2.us.es/fde/ocr/2007/documentosInternacionalesDelReinadoDeIsabelII.pdf|títulu=Documento internacionales del Reináu de Doña Sabela II dende 1842 a 1868|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Mientres el franquismu surdió otru movimientu que buscaba la incorporación de [[Portugal]], yá fora de manera pacífica o pela vía armada, l'oxetivu yera'l de recrear la [[Portugal so la Casa d'Austria|unión dinástica ente España y Portugal]], que se vivió de [[1580]] a [[1640]]. La idea tenía un sofitu fuerte dientro del aparatu del réxime, en pallabres del historiador [[Stanley G. Payne]], el ministru d'esteriores español, [[Ramón Serrano Suñer]], señaló al so homólogu alemán [[Joachim von Ribbentrop]], "''cuando se mira nel mapa d'Europa, Portugal xeográficamente falando nun tien derechu a esistir".''<ref>{{Cita noticia|apellíos=Públicu|títulu=Oxetivu: Lisboa. El plan de Franco pa invadir Portugal|url=http://blogs.publico.es/strambotic/2017/04/invadir-portugal/|fecha=17 d'abril de 2017|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=Strambotic|idioma=es-ES}}</ref> El plan d'anexón del territoriu portugués desenvolvióse como una hipótesis en casu de que dambes naciones entraren a delidiar na Segunda Guerra Mundial en bandos opuestu, sicasí, la [[neutralidá]] de los estaos y la firma del [[Pactu Ibéricu (1942)|Pactu Ibéricu de 1942]] esaniciaron cualquier posibilidá d'agresión militar mientres el franquismu considerando que los dos países yeren aliaos contra'l comunismu.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Imparcial|nome=El títulu=La invasión de Portugal, el suañu imperial de Franco|url=https://www.elimparcial.es/noticia/9603/cultura/la-invasion-de-portugal-el-sueno-imperial-de-francu.html|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=L'Imparcial|idioma=es}}</ref> [[Ficheru:Suur-Suomen kartta.png|miniaturadeimagen|250px|La ''Gran Finlandia'' inclúi la [[Carelia]] Oriental (n'azul abuxao), [[Estonia]] y [[Ingria]] (n'azul escuro), la rexón de [[Finnmark]] (en verde), y parte del [[Valle del Torne]] (en moráu). N'azul claro reparar l'actual territoriu finlandés.]] Sicasí, la idea de la unión ente España y Portugal entá permanez como un movimientu políticu denomináu [[Iberismu]], que ye defendíu pol Partíu Ibéricu Íber, sicasí, la nueva concepción inclúi la unión con [[Andorra]] creando una Comunidá Ibérica de Naciones.<ref>{{Cita noticia|títulu=¿Xunir España y Portugal? Esta xente va en serio y promete metenos nel G8. Noticies d'España|url=https://www.elconfidencial.com/espana/2016-10-16/xunir-espana-y-portugal-esta xente-va-en-seriu-y-promete-metenos-en-el-g8_1275310/|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=El Confidencial|idioma=es}}</ref> El proyeutu busca enfocase nos beneficios económicos, políticos y sociales amás d'añader que la unión polos llazos culturales ye inevitable.<ref>{{Cita web|url=https://www.infolibre.es/noticias/foro_milicia_democracia/2016/11/08/el_renacer_d'el_iberismo_57326_1861.html|títulu=El renacer del iberismu|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|apellíu=Rosa|nome=Fidel Gómez|sitiuweb=infoLibre.es|idioma=es}}</ref> Sicasí, la idea cunta con un sofitu minoritariu n'España, alredor del 39% de los españoles sofitar, ente qu'en Portugal algama'l 78% según un estudiu del [[Real Institutu Elcano]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Un 78% de los portugueses quieren una unión política con España|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20160716/403264938104/78-portugueses-quier-union-espana.html|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=La Vanguardia}}</ref> ==== Finlandia ==== {{VT|Gran Finlandia}} La Gran Finlandia (en finlandés: ''Suur-Suomi'') ye una idea del periodu d'enteguerres. El conceutu yera'l d'un hipotéticu Estáu qu'incluyera tantu los territorios que güei conformen [[Finlandia]] como los habitaos por pueblos étnicamente rellacionaos col pueblu finés: [[Pueblu finés|fineses]], [[Carelia|karelios]], [[Pueblu lapón|saamis]], [[Estonia|estonios]], [[Ingria|ingrios]] y [[Pueblu kven|kvens]]. La idea de la ''Gran Finlandia'' creció espectacularmente en popularidá ya influencia alredor de [[1917]], coincidiendo cola independencia finlandesa, y foi tornando y perdiendo la so importancia y sofitu tres la Segunda Guerra Mundial y la [[Guerra de continuación]].<ref name=":20">{{Cita web|url=http://historiana.eu/case-study/children-war-finnish-children-sent-safety-ww2/greater-finland-ideology|títulu=Historiana : Case Study : The evacuation of children during times of war, an example from Finland|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=Webtic|nome=Euroclio,|sitiuweb=historiana.eu}}</ref><ref name=":21">{{Cita noticia|títulu=A Greater Finland?|url=https://finlanddivided.wordpress.com/legacy/a-greater-finland/|fecha=19 de setiembre de 2016|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=Finland Divided|idioma=en-US}}</ref> La versión más estendida del conceutu de la ''“Gran Finlandia”'' sería la que tuviera delimitada polos asina llamaes “llendes naturales” qu'incluyeren los territorios habitaos por fineses y karelios, algamando dende'l [[Mar Blancu]] al [[Llagu Onega]], y a lo llargo del [[Ríu Svir]] y el [[Ríu Nieva]] (o, más modestamente, el Ríu Sestra), hasta'l [[Golfu de Finlandia]]. Dellos siguidores d'esta idea incluyíen tamién [[Ingria]], [[Estonia]], la rexón de [[Finnmark]] y el [[Valle del Torne]].<ref name=":20" /><ref name=":21" /> ==== Francia ==== [[Ficheru:France 1800.png|left|miniaturadeimagen|250px|Francia en 1800, cuando algamó una estensión territorial basada nes fronteres naturales.]] Les [[fronteres naturales de Francia]] son una teoría irredentista desenvuelta mientres la [[Revolución francesa]], que asegura que les llendes de la nación francesa tán definíos pol [[Océanu Atlánticu]], el [[Mar Mediterraneu]], la [[Canal de la Mancha]] el calce del [[Rin]], los [[Alpes]] y los [[Pirineos]].<ref>{{Cita publicación|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahrf_0003-4436_1998_num_314_1_2206|títulu=-y Rhin, frontière naturelle de la France.|apellíos=Smets|nome=Josef|publicación=Annales historiques de la Révolution française|volume=314|númberu=1|páxines=675–698|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|idioma=fr-FR|doi=10.3406/ahrf.1998.2206}}</ref> Productu d'esta teoría, surdió'l rattachismu, que ye una corriente nacionalista que busca la integración de [[Valonia (tierra romance)|Valonia]], la zona [[Idioma francés|francófona]] de [[Bélxica]] en territoriu francés ante una eventual desapaición del estáu federal, tratar d'una ideoloxía esistente dende los entamos del Reinu de Bélxica.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Llibre.be|nome=El títulu=-y rattachisme, vieux comme la Belgique|url=http://www.lalibre.be/actu/belgique/-y-rattachisme-vieux-comme-la-belgique-51b8971de4b0de6db9b11dc8|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|idioma=fr}}</ref> ==== Grecia ==== {{VT|Gran Idea|Enosis}} Tres la [[Guerra d'independencia de Grecia|Guerra d'independencia Griega]], l'establecimientu del estáu de [[Grecia]] empezó a pensar na ocupación de los territorios pertenecientes al [[Imperiu otomanu]] que cuntaben con una población [[Helenización|helénica]] mayoritaria. En [[1844]], surdió la [[Gran Idea]], una ideoloxía política que buscaba incorporar al [[Reinu de Grecia]] los territorios de [[Creta]], les [[Islles Xóniques]], [[Tracia]], [[Xonia]], el [[Archipiélagu del Dodecaneso]], el [[Epiru]], [[Macedonia (rexón)|Macedonia]], [[Tesalia]], [[Constantinopla]], [[Xipre]] y dellos territorios d'[[Anatolia]]. El nuevu estáu tendría la so capital en Constantinopla, buscábase recuperar los territorios que pertenecieren al [[Imperiu bizantín]].<ref>{{Cita web|url=http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/greece/introduction.html|títulu=European Election Database - Background - Greece|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.nsd.uib.no|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110814234919/http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/greece/introduction.html|fechaarchivu=2011-08-14}}</ref> [[Ficheru:GreciaAComienxzosDelSigloXX.svg|miniaturadeimagen|250px|Espansión territorial de Grecia dende 1832.]] El irredentismu griegu empecipió en 1881, cuando s'adquirió'l territoriu de Tesalia productu de la [[Convención de Constantinopla]]. En [[1897]] sostúvose una [[Guerra greco-turca (1897)|guerra]] contra los otomanos, que resultó en derrota pa los helenos. Darréu diose la [[Guerres de los Balcanes]], la victoria de Grecia ayudólu a llograr les zones de Macedonia, el Epiru y delles islles del [[Mar Exéu]]. Dempués de la [[Primer Guerra Mundial]], Grecia adquirió Tracia Occidental de [[Bulgaria]] según lo axustao nel [[Tratáu de Neuilly-sur-Seine]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Tratáu de Neuilly (1919) - Derechu Internacional Públicu - www.dipublico.org|url=https://www.dipublico.org/3675/tratáu-de-neuilly-1919/|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=Derechu Internacional Públicu - www.dipublico.org|idioma=es-ES}}</ref> Amás, gracies al [[Tratáu de Sèvres]] facer col control de [[Xonia]], [[Esmirna]] y [[Tracia Oriental]] (escluyendo la zona de Constantinopla), que yeren parte del Imperiu Otomanu.<ref>{{Cita noticia|títulu=Tratáu de Sèvres (1920) - Derechu Internacional Públicu - www.dipublico.org|url=https://www.dipublico.org/3680/tratáu-de-sevres-1920/|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=Derechu Internacional Públicu - www.dipublico.org|idioma=es-ES}}</ref> Sicasí, les intenciones griegues d'ampliar el so control n'Asia Menor fueron deteníes pola [[Guerra d'Independencia turca]], esti sucesu, conocíu como la [[Guerra greco-turca (1919-1922)|Guerra greco-turca]] terminó cola quema de Esmirna,<ref>{{Cita web|url=http://portugas.website/index.php?newsid=267582|títulu=Gran quema de Esmirna|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|sitiuweb=portugas.website}}</ref> el [[intercambiu de poblaciones ente Grecia y Turquía]], y la firma del [[Tratáu de Lausana]], que devolvió Tracia Oriental y Xonia a la recien creada [[Turquía|República de Turquía]].<ref>{{Cita web|url=https://www.sqdi.org/es/lausanne-firma-del tratáu-lausana-ente-grecia-y-turquia-revision-del tratáu-de-paz-de-sevres-ente-los aliaos-y-turquia/|títulu=Lausanne. Firma del Tratáu Lausana ente Grecia y Turquía (revisión del Tratáu de paz de Sèvres ente los Aliaos y Turquía)|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Los sucesos son conocíos ente los griegos como la "Gran Catástrofe". Les aspiraciones irredentistas viéronse beneficiaes cola cesión de les [[Islles Xóniques]], entós del [[Reinu Xuníu]] en [[1864]], y cola entrega del [[Dodecaneso italianu]] en [[1947]]. Otru reclamu griegu irredentista inclúi la zona del [[Epiru Septentrional]] (anguaño parte d'Albania), onde vive una minoría griega de tamañu considerable. Grecia anexonó oficialmente la rexón en marzu de [[1916]], pero foi obligada a revocar poles grandes potencies. En [[1917]] Grecia perdió'l control del restu del Epiru Septentrional en favor d'Italia. La [[Conferencia de Paz de París (1919)|Conferencia de Paz de París de 1919]] axudicó l'área a Grecia dempués de la Primer Guerra Mundial, sicasí, los acontecimientos políticos como la derrota griega na guerra greco-turca (1919-22) y, el cabildeo de los gobiernos italianu, austriacu y alemán en favor d'Albania dio llugar a que l'área fuera vencida a Albania en payares de [[1921]].<ref>{{Cita web|url=http://www.sfeva.gr/76F95304.en.aspx|títulu=The three liberations of Northern Epirus|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.sfeva.gr}}</ref> Otra esmolición de los griegos ye la incorporación de [[Xeografía de Xipre|Xipre]], o [[Enosis]], isla que pasó del control otomanu al británicu. Como resultáu de la Emerxencia de Xipre la isla ganó la independencia sol nome de [[Xipre|República de Xipre]] en [[1960]]. En [[1974]], la [[Dictadura de los Coroneles|Dictadura de los Coroneles Griegos]] intentó incorporar la isla a territoriu griegu por aciu un [[Golpe d'Estáu en Xipre de 1974|golpe d'estáu]], sicasí, la [[Operación Atila|intervención de tropes turques]] na zona norte provocó'l fracasu del plan, que concluyó que la separación del territoriu xipriota en dos zones separaes per una zona de seguridá conocida como la [[Llinia Verde (Xipre)|Llinia Verde]]: la República de Xipre, al sur, y la [[República Turca del Norte de Xipre]] na zona norte. L'asuntu convirtióse n'unu de los conflictos vixentes n'Europa.<ref>{{Cita noticia|títulu=Sad island story|url=http://www.economist.com/node/18486379|fecha=31 de marzu de 2011|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> El irredentismu griegu tamién tien intenciones sobre les islles [[Imbros]] y [[Ténedos|Tenedos]], alcontraes nel Mar Exéu, los dos territorios nun fueron cedíos a Grecia mientres los conflictos del sieglu XX, pero caltienen una población importante d'orixe helenu so l'alministración turca.<ref>{{Cita web|url=http://www.globalislands.net/userfiles/Turkey1.pdf|títulu=Gökçeada (Imbros) and Bozcaada (Tenedos): preserving the bicultural character of the two Turkish islands as a model for co-operation between Turkey and Greece in the interest of the people concerníi|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|autor=Andreas Gross|enllaceautor=|fecha=6 de xunu de 2008|sitiuweb=|editorial=Asamblea Parllamentaria del Conseyu d'Europa|idioma=inglés}}</ref> Col afitamientu de les instituciones europees y la entrada de Xipre y Bulgaria na [[Xunión Europea]], la Gran Idea paez perder cualquier posibilidá, sicasí, inda son latentes los conflictos ente griegos y turcos. ==== Hungría ==== {{VT|Gran Hungría|Nacionalismu húngaro}} [[Ficheru:HungríaYTrianon19101920.svg|left|miniaturadeimagen|250px|El tratáu de Trianón partió los territorios consideraos como parte de la [[Gran Hungría]] ente diversos estaos europeos.]] La [[Gran Hungría]] foi nos sos entamos una política d'Estáu impulsada coles mires de reclamar los territorios húngaros que fueron perdíos tres la firma del [[Tratáu de Trianón]] en [[1920]]. L'alcuerdu, productu de la derrota del país na [[Primer Guerra Mundial]], apurrió'l 70% de les tierres del antiguu [[Reinu d'Hungría]] a los estaos d'[[Austria]], [[Checoslovaquia]], [[Polonia]], [[Rumanía]] y al [[Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos]], esto significó qu'unos 3.3 millones d'húngaros convertir en ciudadanos d'otros estaos nacionales.<ref>{{Cita noticia|títulu=Treaty of Trianon {{!}} World War I [1920]|url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Trianon|fechaaccesu=29 de setiembre de 2017|periódicu=Encyclopedia Britannica|idioma=en}}</ref> Nel periodu de l'Alemaña Nazi, l'[[Hungría na Segunda Guerra Mundial|estáu húngaru vixente]] incorporar a les [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|fuercies de la Exa]], polo que recibió delles zones d'Austria y [[Rutenia]] tres la so alianza con Hitler, sicasí, al rematar la Segunda Guerra Mundial volver a les fronteres establecíes en Trianón.<ref>{{Cita noticia|títulu=The Dream of a Greater Hungary - The Globalist|url=https://www.theglobalist.com/the-dream-of-a-greater-hungary/|fecha=25 d'agostu de 2000|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=The Globalist|idioma=en-US}}</ref> El nacionalismu húngaro tamién tien nel so puntu de mira a la rexón de [[Transilvania]], que formó parte del Reinu d'Hungría hasta [[1526]] tres la [[Batalla de Mohács]], que provocó'l repartu del territoriu húngaru ente austriacos, otomanos y [[Principáu de Transilvania|transilvanos]]. El territoriu darréu pasó a los dominios de los [[Casa d'Habsburgu|Habsburgu]], hasta'l fin de la Primer Guerra Mundial, cuando s'incorporó a Rumanía. Sicasí, hai una presencia importante d'una minoría húngara na rexón. L'asuntu de la rexón provocó diversos incidentes diplomáticos ente Hungría y Rumanía.<ref>{{Cita web|url=http://www.balkanalysis.com/romania/2013/02/11/revived-transylvania-apueste-strains-romanian-hungarian-relations-with-potential-for-future-internationalization-of-the-issue/|títulu=Revived Transylvania Apueste Strains Romanian-Hungarian Relations, with Potential for Future Internationalization of the Issue - Romania|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.balkanalysis.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220329011249/http://www.balkanalysis.com/romania/2013/02/11/revived-transylvania-apueste-strains-romanian-hungarian-relations-with-potential-for-future-internationalization-of-the-issue/|fechaarchivu=2022-03-29}}</ref> En [[2004]], Hungría ingresó na Unión Europea, esti xestu pudo ser vistu como un intentu d'abandonar el irredentismu oficial, sicasí, entá esisten pretensiones menores a les orixinales, anguaño los nacionalistes húngaros reclamen la devolución de [[Voivodina]] ([[Serbia]]), [[Burgenland]] (Austria), un 66% del territoriu de [[Croacia]], la rexón de Transilvania y la totalidá d'[[Eslovaquia]]. Nel sieglu XXI, solamente una organización defende la idea, tratar del [[Movimientu por una Hungría Meyor]].<ref>{{Cita web|url=https://worldview.stratfor.com/article/hungary-hints-greater-hungary|títulu=Hungary: Hints of a 'Greater Hungary'|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=worldview.stratfor.com|idioma=en}}</ref> ==== Irlanda ==== {{VT|Irlanda Xunida|Partición d'Irlanda|Nacionalismu irlandés}} [[Ficheru:Map of Ireland's capitals.png|miniaturadeimagen|250px|División de la Isla d'Irlanda.]] El irredentismu n'[[Irlanda]], basa la so idea nel conceutu d'[[Irlanda Xunida]], que busca la incorporación de los [[Úlster|seis condaos]] del [[Irlanda del Norte|norte de la isla]] nel sector republicanu surdíu como [[Estáu Llibre Irlandés]] en [[1922]]. Nun principiu, la [[Constitución d'Irlanda|Constitución de la República d'Irlanda]] reclamaba la soberanía en tol [[Irlanda (isla)|territoriu insular]], sicasí, en [[1998]] esaniciáronse los artículos referentes como parte del [[Alcuerdu de Vienres Santu]].<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Eire decide güei el cambéu constitucional más importante dende la so fundación|url=https://elpais.com/diario/1998/05/22/internacional/895788011_850215.html|fecha=22 de mayu de 1998|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> A partir de la ratificación del tratáu, la carta magna irlandesa camudó'l so testu p'asegurar que "una Irlanda xunida namái va poder exercese per medios pacíficos col consentimientu d'una mayoría del pueblu, espresada democráticamente, en dambes xurisdicciones de la isla".<ref name="6y6b0ebe">{{Cita web|url=https://www.taoiseach.gov.ie/eng/Historical_Information/The_Constitution/February_2015_-_Constitution_of_Ireland_.pdf|títulu=CONSTITUTION OF IRELAND|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> A lo llargo de la historia de la República d'Irlanda presentáronse ocasiones nes que se faló sobre una posible reunificación de la isla. En [[1940]], el Gobiernu Británicu ufiertó a Eire la creación d'un estáu únicu a cambéu del abandonu de la neutralidá y el so posterior entrada a la [[Segunda Guerra Mundial]] xunto a los [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|Aliaos]], sicasí, el gobiernu de [[Dublín]] refugó la ufierta.<ref>{{Cita noticia|títulu=Britain offered unity if Ireland entered war|url=https://www.irishtimes.com/news/britain-offered-unity-if-ireland-entered-war-1.281078|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=The Irish Times|idioma=en-US}}</ref> Ente les décades de [[Años 1960|1960]] y [[Años 1980|1980]] españó'l [[Conflictu d'Irlanda del Norte]], conocíu coloquialmente como ''The Troubles''_, magar, los gobiernos irlandeses buscaben la unión, especialmente mientres los mandatos d'[[Éamon de Valera]], fíxose más patente'l consensu ente los políticos irlandeses y británicos de que la unión namái sería válida col sofitu de la mayoría de la población norirlandesa.<ref>{{Cita web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1993/12/16/pagina-3/33733250/pdf.html|títulu=Edición del xueves, 16 avientu 1993, páxina 3 - Hemeroteca - Lavanguardia.es|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|apellíu=Dixital|nome=La Vanguardia|sitiuweb=hemeroteca.lavanguardia.com|idioma=es}}</ref> La opción foi sofitada mayoritariamente nel Sur, ente que nel Norte los partíos [[Unionismu (Irlanda)|unionistes]] amosaron el so refugu. En [[1985]] roblóse'l [[alcuerdu anglo-irlandés]], que punxo fin al Conflictu. El pactu dexó que'l gobiernu irlandés llograra un papel consultivu nel Norte, que siguiría formando parte del Reinu Xuníu, sacantes la mayoría de la población norirlandesa espresar pola reunificación nes urnes.<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=L'alcuerdu anglo-irlandés|url=https://elpais.com/diario/1985/12/27/opinion/504486003_850215.html|fecha=27 d'avientu de 1985|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> En [[1998]], suscribióse'l [[Alcuerdu de Vienres Santu]] que remató cualquier tipu de conflictu y provocó qu'Irlanda borrara de la so Constitución les reclamaciones sobre la soberanía en tola isla,<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/especiales/2001/10/internacional/irlanda/alcuerdu.html|títulu=elmundo.es {{!}} Irlanda del Norte, camín de la paz|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.elmundo.es}}</ref> camudando'l testu por una versión qu'establecía que "una Irlanda xunida namái va poder exercese per medios pacíficos col consentimientu d'una mayoría del pueblu, espresada democráticamente, en dambes xurisdicciones de la isla".<ref name="6y6b0ebe" /> Tres los alcuerdos paecía que la causa de la reunificación d'Irlanda fuera abandonada polos gobiernos republicanu, del norte y británicu. Sicasí, en [[2016]], tres el [[Referéndum sobre la permanencia del Reinu Xuníu na Unión Europea|referéndum]] sobre la [[salida del Reinu Xuníu de la Unión Europea]], la Irlanda Xunida volvió tratar se de resultes del sofitu a la permanencia a la Unión Europea n'Irlanda del Norte, polo que la unión con Irlanda sería la salida más senciella pa permanecer dientro del espaciu européu.<ref>{{Cita noticia|títulu=Bruxeles estudia la posibilidá de reconocer una Irlanda "xunida" dientro de la XE|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/04/28/590342c4ca4741720c8b457f.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=ELMUNDO|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Escocia podría pidir la independencia y el Ulster la reunificación con Irlanda si gana'l Brexit|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20160622/402672890880/escocia-independencia-ulster-reunificacion-irlanda-brexit.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=La Vanguardia}}</ref> ==== Italia ==== {{VT|Irredentismu italianu|Imperiu colonial italianu|Gran Italia|Mare Nostrum Italianu}} [[Ficheru:GreaterItalia.jpg|left|miniaturadeimagen|250px|"Gran Italia" según la idea de 1940: la llinia anaranxada amuesa les zones d'Europa y el norte d'África que seríen incluyíes nesti proyeutu que se remonta a 1940. La llinia verde correspuende a la llende más amplia con control militar italianu na zona del Mediterraneu, que correspuende a payares de 1942.]] Italia ye'l trubiecu del irredentismu, movimientu surdíu tres la [[Unificación d'Italia|unificación]] del país, que buscaba ampliar los sos dominios a los territorios con mayoría italiana alcontraos fora de la [[Península itálica]]. Les reivindicaciones territoriales d'Italia basar nel reestablecimientu del [[Imperiu romanu|Imperiu Romanu]], una "cuarta vera" según el conceutu de [[Mare Nostrum Italianu|Mare Nostrum]] (del [[llatín]] "El nuesu Mar") y les fronteres étniques tradicionales.<ref>{{Cita noticia|títulu=Irredentismu n'Europa: en busca d'un gran país|url=http://elordenmundial.com/2014/09/08/irredentismu-en-europa-en-busca-de-un-gran-pais/|fecha=8 de setiembre de 2014|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=L'Orde Mundial nel S.XXI|idioma=es-ES}}</ref> Cola llegada al poder del [[Partíu Nacional Fascista|Partíu Fascista]] de [[Benito Mussolini]], la idea de reconstruyir un imperiu italianu fíxose más patente n'asegurando que los [[Tratáu de Londres (1915)|trataos de Londres]] y [[Tratáu de Versalles (1919)|Versalles]] significaren una traición pa los italianos que combatieren contra les [[Potencies Centrales]], polo que se convirtió nun movimientu que ganó sofitu popular, daqué similar a lo asocedío na Alemaña Nazi.<ref>{{Cita web|url=http://blogs.bu.edu/guidedhistory/moderneurope/catherine-shen/|títulu=The Aftermath of WWI: The Rise of Fascism in Germany and Italy {{!}} Guided History|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=blogues.bu.edu|idioma=en-US}}</ref> El líder fascista Cesara Maria De Vecchi, gobernador del Dodecaneso, propulsó la idea de la "Italia imperial" qu'incluyera tolos territorios europeos deseyaos polos irredentistas italianos ([[Niza]], [[Saboya]], [[Suiza italiana|Suiza Italiana]], [[Venecia Julia]], [[Dalmacia]], [[Islles Xóniques]], [[Malta]] y [[Córcega]]) y poblaos por comunidaes italianes mientres munchos sieglos, y que tamién incluyera territorios del norte d'África ([[Libia]] y [[Tunicia]]), nos cualos los italianos crearen "[[Imperiu colonial italianu|colonies]]" a finales del sieglu XIX. En [[1942]] completóse'l plan cola conquista de Córcega y Túnez. Pensando nuna victoria de la Exa, Mussolini yá pensaba n'espandir l'imperiu italianu a Creta y a les islles perifériques del sur de Grecia.<ref name=":5">{{Cita web|url=http://www.eurasia1945.com/acontecimiento/fascismu/italia-en-la-segunda-guerra-mundial/|títulu=Italia na Segunda Guerra Mundial {{!}} Eurasia1945|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.eurasia1945.com|idioma=es-ES}}</ref> Dellos fascistes tamién víen posible la estensión del imperiu colonial n'África cola incorporación d'Exiptu y [[Sudán]] que se xuniríen a les colonies yá establecíes n'[[Eritrea italiana|Eritrea]], [[Etiopía|Abisinia]] y [[Somalia Italiana|Somalia]], conocíes como [[África Oriental Italiana]], lo que dexara ampliar la zona d'influencia y esplotación de materies primes pa sostener el réxime. El [[Campaña d'Italia (Segunda Guerra Mundial)|meyora de los aliaos n'Italia]] provocó la [[Armisticiu ente Italia y les fuercies armaes aliaes|cayida del réxime fascista]], col posterior l'establecimientu d'un gobiernu interín en [[Roma]] y la creación de la [[República Social Italiana]] que trató d'aguantar ante los aliaos n'espera d'unos refuerzos provenientes d'Alemaña, sicasí, tres el fin del fascismu los territorios ocupaos fueron devueltos a los sos estaos previos al conflictu y el nuevu estáu italianu abandonó cualquier pretensión d'espansionismu.<ref name=":5" /> ==== Macedonia ==== Na [[República de Macedonia]] se promueve un conceutu irredentista conocíu como [[Macedonia xunida]], basar na idea de la Macedonia étnica, esto ye, aquellos territorios de la [[Península balcánica]] onde les persones d'orixe macedoniu son mayoría. Los territorios reclamaos polos partidarios d'esta ideoloxía tomen: la provincia griega de [[Macedonia (Grecia)|Macedonia]]; el suroeste de Bulgaria, en concretu la [[Provincia de Blagoevgrad]] ([[Pirin]] según el nacionalismu macedonio), una franxa oriental n'Albania y una pequeña porción de serbia. La capital d'un eventual estáu nacional macedoniu alcontrar na ciudá griega de [[Tesalónica]]. Los irredentistas macedonios aseguren que la so patria foi estremada de manera en "inxusta" tres el [[Tratáu de Bucarest (1913)|Tratáu de Bucarest de 1913]], yá que pretenden reunificar una rexón transnacional nun únicu estáu étnicu.<ref>{{Cita web|url=http://meta.mk/en/for-a-united-macedonia-asks-for-meeting-with-commissioner-hahn/|títulu=“For a United Macedonia” asks for a meeting with Commissioner Hahn {{!}} Meta.mk|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=meta.mk}}</ref> ==== Noruega ==== {{AP|Tierra de Erik el Colloráu}} El [[Noruega|Reinu de Noruega]] tien reclamaciones territoriales al respeutive de dellos territorios perdíos depués de la disolución de la [[Reinu de Dinamarca y Noruega|Unión real ente Dinamarca y Noruega]]. El llamáu [[Imperiu colonial noruegu|Imperiu noruegu]] tenía los territorios d'[[Islandia]], les [[Islles Feroe]], les [[Islles Shetland]] y les zones coloniales de [[Groenlandia]]. Tres la [[Unión de Kalmar]], les posesiones noruegues pasaron a tar rexíes por [[Dinamarca]]. En [[1814]] roblóse'l [[Tratáu de Kiel]], que tresfirió Noruega a [[Suecia]], sicasí, los daneses caltuvieron el control d'Islandia, Groenlandia y les Islles Feroe magar el so orixe.<ref name=":6">{{cita llibru |apellíos=Larsen|nome=Karen|títulu=History of Norway|url=https://books.google.non/books?id=vhfWCgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=non#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|fecha=8 d'avientu de 2015|editorial=Princeton University Press|isbn=9781400875795|idioma=en}}</ref> En [[1905]] Noruega dixebrar de Suecia. En [[1919]] los noruegos reclamaron la so soberanía sobre la [[Tunu|Groenlandia oriental]] por aciu la Declaración de Ihlen, esti fechu provocó una disputa con Dinamarca, que foi resuelta pola [[Corte Internacional de Xusticia]] en [[1933]].<ref>{{Cita web|url=http://www.worldcourts.com/pcij/eng/decisions/1933.04.05_greenland.htm|títulu=Legal Status of Eastern Greenland, Denmark v. Norway, Judgment, 5 September 1933, Permanent Court of International Justice (PCIJ)|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.worldcourts.com}}</ref> Enantes, Noruega incluyía les provincies de [[Provincia de Jämtland|Jämtland]], [[Härjedalen]], Idre, Sarna, y [[Bohuslän]], que fueron cedíes a Suecia tres les derrotes na [[Guerra de los Trenta Años]] y la [[Gran Guerra del Norte]].<ref name=":6" /> ==== Países Baxos ==== [[Ficheru:Grootnederland.jpg|miniaturadeimagen|250px|La Gran Nederlandia. L'estáu propuestu que surdiría tres la fusión de los Países Baxos y Flandes.]] La [[Gran Nederlandia]] (n'[[Dialeutu holandés|holandés]]: Groot-Nederland) o ''Dietsland'' ("Dutchland") ye un estáu hipotéticu monollingüe que se formaría tres la fusión de los [[Países Baxos]] y l'estáu federal belga de [[Flandes]], los dos componentes comparten el [[idioma neerlandés]] con dos dialeutos: holandés y [[Dialeutu flamencu|flamencu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.brusselsjournal.com/node/2348|títulu=After Belgium: Will Flanders and the Netherlands Reunite? {{!}} The Brussels Journal|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.brusselsjournal.com|idioma=en}}</ref> La idea foi propuesta pol historiador Pieter Geyl, quien aseguró que los dos territorios namái tuvieron dixebraos mientres la [[Guerra de los Ochenta Años]]. El procesu tendría de faese por aciu una fusión de los dos países nuna nueva entidá, más que na forma una anexón holandesa de Flandes. El movimientu de la Gran Nederlandia estremóse mientres enforma tiempu na forma política que tomaría la política, considerando ente otres una confederación, una federación o un estáu unitariu. Mientres les crisis de gobiernu vivíes en Bélxica nos años 2007 y 2010 especular cola idea d'una posible integración de la rexón belga nel Reinu de los Países Baxos. En [[2008]] el diputáu holandés, [[Geert Wilders]] y el [[Partíu pola Llibertá]] propunxeron la [[Partición de Bélxica]] pa integrar a Flandes dientro del territoriu holandés, la idea namái foi sofitada pol partíu nacionalista flamencu [[Vlaams Belang]].<ref>{{Cita noticia|apellíos=20Minuto|títulu=¿El futuru de Bélxica pasará por partir se ente Francia y Holanda? - 20minutos.es|url=http://www.20minutos.es/noticia/304794/0/belgica/francia/holanda/|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=20minutos.es - Últimes Noticies}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-2939882|títulu=Proponen partir a Bélxica en dos|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|apellíu=Tiempu|nome=Casa Editorial El|sitiuweb=El Tiempo|idioma=es-CO}}</ref> ==== Polonia ==== El reclamu irredentista polacu basar na recuperación del [[Kresy]], les tierres orientales de [[Polonia]] según el conceutu nacionalista. En [[1921]], les tropes polaques cruciaron la [[Llinia Curzon]] y ocuparon territorios de les [[Xunión Soviética|repúbliques soviétiques]] d'[[República Socialista Soviética d'Ucraína|Ucraína]], [[República Socialista Soviética Bielorrusa|Bielorrusia]] y [[República Socialista Soviética de Lituania (1918-1919)|Lituania]], ente'l so conquistes incluyíense delles ciudaes importantes de les respeutives zones soviétiques como [[Lviv]] (Ucraína), [[Vilnius]] (Lituania), [[Brest (Bielorrusia)|Brest]] y [[Grodno]] (Bielorrusia).<ref>{{Cita publicación|url=https://muse.jhu.edu/article/200050|títulu=Kazimierz Sosnkowski as Commander in Chief: The Government-in-Exile and Polish Strategy, 1943-1944|apellíos=Schwonek|nome=Matthew R.|fecha=10 de xunetu de 2006|publicación=The Journal of Military History|volume=70|númberu=3|páxines=743–780|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|issn=1543-7795|doi=10.1353/jmh.2006.0194}}</ref> En [[1939]] esos territorios fueron recuperaos pola Xunión Soviética tres la firma del [[Pactu Ribbentrop-Mólotov]]. Magar, eses tierres dexaron de pertenecer a Polonia dende esi pactu, entá vive una cantidá importante de polacos na rexón, polo que los nacionalistes reclamar sol llamáu "Mitu de Kresy".<ref>{{Cita web|url=http://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/1729/TESI_BA_ZABOKLICKA.pdf|títulu=LA IMATGE DELS CONFINS ORIENTALS NA LLITERATURA POLONESA. VISIÓ HISTÒRICA I FUNCIÓ NA NARRATIVA CREADA A POLÒNIA ALS ANYS 60-80 DEL SEGLE XX|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|autor=BoĪena Anna Zaboklicka Zakwaska|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=catalán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161013003609/http://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/1729/TESI_BA_ZABOKLICKA.pdf|fechaarchivu=2016-10-13}}</ref> ==== Portugal ==== {{VT|Cuestión de Olivenza|Reintegracionismu}} [[Ficheru:Portugaliza map-fr.svg|miniaturadeimagen|left|200px|Portugalicia o la unión ente Portugal y Galicia.]] [[Portugal]] nun reconoz la soberanía española sobre [[Olivenza]] y [[Táliga]], conceyos que fueron cedíos a España mientres les [[Guerres Napoleóniques]], les reclamaciones portugueses sobre'l territoriu fueron aldericaes nel Congresu de Viena ensin llegar a nengún tipu de respuesta clara per parte de los arreyaos.<ref>{{Cita noticia|títulu=Olivenza, el Xibraltar portugués|url=https://fronterasblog.com/2013/08/12/olivenza-el-gibraltar-portugues/|fecha=12 d'agostu de 2013|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=Fronteres|idioma=es-ES}}</ref> La cuestión surdió como una respuesta de dellos sectores de la política de Portugal p'acentuar les diferencies ente los dos países en respuesta al llamáu [[iberismu]]. El [[Gobiernu de Portugal]] caltién la reclamación sobre'l territoriu, sicasí viviegamente nun hai un movimientu oficial por cuenta de la poca practicidá y los potenciales problemes que desencadenaría llevar de lloñe l'asuntu, aun así, una parte del exércitu portugués considera a Olivenza como una tierra ocupada.<ref>{{Cita web|url=http://www.extremaduraprogresista.com/varar/42-varar de-midir/212-olivenza-tierra-deseyada-el-ejercito-portugues-nun reconoz-una parte-de-la frontera-con-badajoz-que-considera-ocupada-por-espana|títulu=Olivenza, Tierra deseyada. L'exércitu portugués nun reconoz una parte de la frontera con Badayoz que considera ocupada per España|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.extremaduraprogresista.com|idioma=es-es}}</ref> Sicasí, la cuestión de Olivenza provocó dellos conflictos xudiciales o políticos de baxa intensidá.<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Reportaxe {{!}} La eterna disputa de Olivenza-Olivença|url=https://elpais.com/diario/2006/12/04/espana/1165186813_850215.html|fecha=4 d'avientu de 2006|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> Nel sieglu XIX, mientres el periodu cultural del [[Rexurdimento]] gallegu, surdió un movimientu intelectual que busca la unión ente [[Galicia]] y Portugal o "Portugalicia", la ideoloxía, conocida como [[reintegracionismu]] basar nes [[Idioma galaicoportugués|semeyances llingüístiques]] y culturales ente los dos pueblos,<ref name=":7">{{Cita web|url=https://issuu.com/fromgaliza/docs/dossier-vozpropria-19|títulu=Reintegracionismu llingüísticu: Dossier central da revista Voz Própria nᵘ19, editada por NÓS-Unidade Popular em 2007.|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=gallegu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180726233944/https://issuu.com/fromgaliza/docs/dossier-vozpropria-19|fechaarchivu=2018-07-26}}</ref> según les cualos los gallegos son más próximos a los portugueses qu'a los castellanos.<ref>{{Cita noticia|editorial=Faro de Vigo|títulu=La rellación cultural ente Galicia y Portugal|url=http://www.farodevigo.es/opinion/2017/06/04/relacion-cultural-galicia-portugal/1691848.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017}}</ref> La teoría apunta amás que los llazos en distintos ramos como la historia, la economía, cultura o les infraestructures ente los dos territorios esisten claramente, magar la división fronteriza al traviés del [[Ríu Miño]].<ref>{{Cita noticia|títulu=PortuGalicia|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/opinion/2004/03/27/portugalicia/0003_2547126.htm|fecha=27 de marzu de 2004|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=La Voz de Galicia|idioma=es-ES}}</ref> La idea cunta con una mayor defensa ente los partidarios del [[nacionalismu gallego]] qu'ente la población portuguesa.<ref name=":7" /> ==== Rumanía ==== {{VT|Reinu de Rumanía|Rumanía mientres el periodu d'enteguerres|Movimientu pa la Reunificación de Rumanía y Moldavia}} [[Ficheru:Greater Romania ES.svg|miniaturadeimagen|250px|División alministrativa de Rumanía en 1930, periodu nel que se consiguió la llamada "Gran Rumanía".]] La "Gran Rumanía" ye un conceutu que busca la reintegración de los territorios de [[Besarabia]], el sector ucraín de [[Bucovina]] y [[Moldavia]], que formaron parte del país mientres el [[Rumanía mientres el periodu d'enteguerres|periodu d'enteguerres]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Livezeanu|nome=Irina|títulu=Cultural Politics in Greater Romania: Regionalism, Nation Building & Ethnic Struggle, 1918-1930|url=https://books.google.com.mx/books?id=5ysbpAyJjoAC&pg=PA4&dq=%22concept+of+Greater+Romania%22&hl=en&sa=X&ei=NkxrU-y7DoSeO6TXgNAF&redir_esc=y#v=onepage&q=%22concept%20of%20Greater%20Romania%22&f=false|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|fecha=2000|editorial=Cornell University Press|isbn=0801486882|idioma=en}}</ref> Amás, los partidarios de la idea aseguren qu'en tolos territorios esiste una mayoría étnica rumana, incluyíos los [[Pueblu moldavu|moldavos]], quien son consideraos como rumanos magar tener un estáu independiente propiu. Mientres el periodu de [[1918]] a [[1941]] foi cuando'l país llogró a cuntar con una estensión territorial similar a la plantegada polos nacionalistes rumanos amás d'algamar la so mayor área total histórica (295 049 km²), sicasí, el proyeutu cuntó cola integración de minoríes eslaves qu'enzancaron la unidá ente tolos territorios que conformaron el [[Reinu de Rumanía]] ya inclusive provocó la persecución de les poblaciones étniques minoritaries.<ref>{{cita llibru |apellíos=Kallis|nome=Aristotle|títulu=Genocide and Fascism: The Eliminationist Drive in Fascist Europe|url=https://books.google.com.mx/books?id=o4rJ3ZiC8x4C&printsec=frontcover&dq=Genocide+and+Fascism:+The+Eliminationist+Drive+in+Fascist+Europe&hl=en&sa=X&ei=j7dsU_PYNsbZPcudgJAB&redir_esc=y#v=onepage&q=Genocide%20and%20Fascism:%20The%20Eliminationist%20Drive%20in%20Fascist%20Europe&f=false|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|fecha=25 de setiembre de 2008|editorial=Routledge|isbn=9781134300341|idioma=en}}</ref> Tres la [[Revoluciones de 1989|cayida de los gobiernos comunistes]] nos diversos países d'Europa del Este, el irredentismu rumanu camudó'l so oxetivu pol de la [[Movimientu pa la Reunificación de Rumanía y Moldavia|reunificación ente Rumanía y Moldavia]]. Ente los años [[1989]] y [[1992]] diose un acercamientu ente los dos estaos que comparten llazos comunes como una identidá llingüística [[Idioma moldavu|moldavu]]-[[Idioma rumanu|rumana]], l'adopción de la [[Bandera de Moldavia|bandera nacional]] moldava, que comparte colores cola [[Bandera de Rumanía|enseña de Rumanía]] y la llibre circulación de persones ente los dos países.<ref>{{Cita publicación|url=http://homes.ieu.edu.tr/~ibagdadi/INT435/Readings/Western%20NIS/King%20-%20Moldovan%20Identity.pdf|títulu=Identity and the Politics of Pan-Romanianism|apellíos=King|nome=Charles|fecha=branu de 1994|publicación=Slavic Review, Vol. 53, Non. 2|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|doi=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181108025655/http://homes.ieu.edu.tr/~ibagdadi/INT435/Readings/Western%20NIS/King%20-%20Moldovan%20Identity.pdf|archivedate=2018-11-08}}</ref> En [[1991]] paecía más probable la unión, cuando'l presidente moldavu [[Mircea Snegur]] faló nel [[Parllamentu de Rumanía]] apelando a los rumanos d'un llau y otru del [[ríu Prut]]», a les «sagraes tierres rumanes ocupaes polos soviéticos» y asegurando que la Xunión Soviética nun s'esmolecía pola "inevitable" reunificación.<ref>{{Cita publicación|url=http://www.jstor.org/stable/1148644|títulu=The Soviet (Dis)Union|apellíos=Olcott|nome=Martha Brill|fecha=1991|publicación=Foreign Policy|númberu=82|páxines=118–136|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|doi=10.2307/1148644}}</ref> Sicasí, la orientación pro-rusa del presidente rumanu [[Ion Iliescu]] y el refugu mayoritariu de la población moldava provocaron que la idea perdiérase, sicasí sirvió como sida pa la declaración d'independencia de [[Transnistria]], una zona moldava con mayoría étnica rusa.<ref>{{Cita noticia|títulu=Transnistria: ente Rusia y la República de Moldavia|url=https://www.eldiario.es/agendapublica/proyeutu-européu/Transnistria-Rusia-Republica-Moldavia_0_353465481.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=eldiario.es|idioma=es}}</ref> A partir de [[2013]], el gobiernu rumanu fixo distintos llamamientos a la unificación, sicasí, toos ellos fueron refugaos poles autoridaes moldaves alegando que prefieren una orientación a Europa.<ref>{{Cita web|url=http://catedrapsyd.unizar.es/observatoriu-psyd/opina/la-republica-de-moldavia-nuevu-oxetivu-de-rumania.html|títulu=La República de Moldavia; ¿Nuevu oxetivu de Rumanía? - Cátedra Paz, Seguridá y Defensa|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=catedrapsyd.unizar.es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://mundo.sputniknews.com/mundo/20131129158672075/|títulu=Moldavia refuga la unificación propuesta per Rumanía|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=es}}</ref> En [[2016]], na ciudá moldava de [[Quixináu]] realizaron manifestaciones a favor y en contra de la unificación de resultes del estáu de la política nacional, lo que llevó al Presidente, [[Igor Dodon]] a plantegar la prohibición y la defensa pública de los planteamientos contra que llamaben a la disolución o destrucción del estáu moldavu.<ref>{{Cita noticia|títulu=Presidente moldavu va prohibir los llamamientos a la reunificación con Rumanía|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20161124/412143524045/presidente-moldavo-prohibira-los-llamamientos-a-la-reunificacion-con-rumania.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=La Vanguardia}}</ref> ==== Rusia ==== {{VT|Gran Rusia|Imperiu rusu|Nacionalismu ruso|América rusa|República de Crimea}} {{VT|Adhesión de Crimea y Sebastopol a Rusia|Abkhasia|Transnistria|Osetia del Sur Nueva Rusia (confederación)}} [[Ficheru:Great Russia.png|thumb|250px|Territoriu de la [[Gran Rusia]].]] El irredentismu rusu busca la creación de la Gran Rusia que busca que los antiguos territorios integrantes de la Xunión Soviética vuelvan formar parte d'una nación rusa, el [[Presidente de Rusia|Presidente rusu]] [[Vladímir Putin]] foi acusáu de promover la ideoloxía como parte del so proyeutu políticu que busca fortalecer la influencia de [[Rusia]] nes rexones qu'ocupa.<ref>{{Cita noticia|títulu=Vladimir Putin, ¿el nuevu zar de la gran Rusia?|url=http://www.diariolasamericas.com/mundo/vladimir-putin-el-nuevu-zar-la-gran-rusia-n4107685|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=diariolasamericas.com|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Putin, ente la guerra y la reconstrucción de la Gran Rusia|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20151004/54437875838/putin-guerra-reconstruccion-gran-rusia.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=La Vanguardia}}</ref> Dalgunos de los territorios que se reclamen pa una posible incorporación dientro del Estáu Rusu atópense Bielorrusia, [[Crimea]] y [[Sebastopol]], [[Abkhasia]], [[Osetia del Sur]], [[Transnistria]] y [[Nueva Rusia (confederación)|Nueva Rusia]]. Na mayoría d'ellos asocedieron llevantamientos armaos que busquen dixebrar a eses zones de los estaos nos que s'atopen integraos (Ucraína y [[Xeorxa]]), acusóse al gobiernu rusu de tar detrás de les rebeliones pa integrar nel país a aquelles rexones onde esistan poblaciones importantes d'orixe rusu.<ref>{{Cita web|url=http://www.revistaanfibia.com/ensayo/crimea/|títulu=CRIMEA: ELLÍ ONDE HAYA RUSOS, HAI RUSIA - Revista Anfibia|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.revistaanfibia.com}}</ref> ==== Serbia ==== {{VT|Gran Serbia|Yugoslavia|Nacionalismu serbio}} [[Ficheru:Map of Greater Serbia (in Yugoslavia).svg|miniaturadeimagen|250px|Mapa de la Gran Serbia propuestu a finales de los años 80 pol [[Partíu Radical Serbiu]] de [[Vojislav Šyšelj]]. Dientro del territoriu nacional serbiu inclúyense los territorios de la [[República de Macedonia]], [[Montenegru]], [[Bosnia y Herzegovina]], la [[República Serbia de Krajina|Krajina]], [[Eslavonia]] y [[Dalmacia]] (pertenecientes a [[Croacia]]).]] En [[Serbia]] haise promovíu la idea d'una "Gran Serbia" por aciu dos corrientes: la primera rellacionar coles mires de llograr la unión de tolos serbios nun solu estáu, y na so forma más radical determinaría la inclusión en dichu estáu de rexones onde los serbios son una minoría más o menos significativa. Ente que la segunda referir a los intentos de xunir a los [[Pueblu eslavu|pueblos eslavos]] del sur pola simple espansión de Serbia, de cuenta que los supuestos pueblos hermanos veríense forzaos a afaese a les lleis y costumes serbies. En [[1914]] les aspiraciones nacionalistes dirixir escontra [[Imperiu austrohúngaru|Austria-Hungría]]. Una política gubernamental trató d'incorporar toles zones habitaes polos serbios y otres zones del eslavu meridional, sentando asina les bases de [[Yugoslavia]], un [[La Mano Negra|grupu nacionalista serbiu]] asesinó al archiduque [[Francisco Fernando d'Austria]], lo que provocó l'españíu de la Primer Guerra Mundial.<ref name=":8">{{Cita noticia|títulu=¿Foi culpa de los serbios la Primer Guerra Mundial?|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20140629/54411384872/culpa-serbios-primer-guerra-mundial-enric-xuliana.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=La Vanguardia}}</ref> Tres el fin del conflictu bélicu, establecióse'l llamáu [[Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos|Reinu de los serbios, croates y eslovenos]] (antecedente de Yugoslavia), lo que llogró per primer ocasión la unidá de la población considerada como "serbia".<ref>{{Cita web|url=http://www.elinconformistadigital.com/2014/10/16/la-primer-guerra-mundial-y-europa-los|títulu=La Primer Guerra Mundial y Europa: los estaos eslavos – por Darius Pallarés – L'Inconformista Dixital|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.elinconformistadigital.com|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211205134749/http://www.elinconformistadigital.com/2014/10/16/la-primer-guerra-mundial-y-europa-los|fechaarchivu=2021-12-05}}</ref> Mientres el periodu socialista funcinó un estáu multinacional nel que convivíen nel que convivíen serbios, croates, eslovenios, macedonios, bosnios, albaneses, húngaros y otres minoríes, el equilbrio yera garantizáu pola figura de [[Josip Broz Tito]], pero tres la so muerte empecipiaron les tensiones ente les distintes comunidaes, lo que llevó a la fin de la federación.<ref name=":8" /> Nel periodu d'[[Disolución de Yugoslavia|esmembramientu de Yugoslavia]] creáronse seis estaos: Bosnia y Herzegovina, Croacia, Eslovenia, Macedonia y Yugoslavia, los dirixentes de les zones de población serbia en Croacia ([[República Serbia de Krajina|Krajina]]) y [[Bosnia y Herzegovina]] ([[República Srpska]]) declararon a los sos territorios como parte de la [[República Federal de Yugoslavia]],<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/02/17/internacional/1203244462.html|títulu=La desintegración de Yugoslavia, pasu a pasu {{!}} elmundo.es|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|apellíu=Mundinteractivos|sitiuweb=www.elmundo.es}}</ref> les separaciones d'estos dos rexones fueron ayudaes pol gobiernu de [[Belgráu]] por aciu operaciones militares en [[Guerra de Croacia|Croacia]] y [[Guerra de Bosnia|Bosnia]],<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu Editorial {{!}} La pequeña Gran Serbia|url=https://elpais.com/diario/1992/10/16/opinion/719190005_850215.html|fecha=16 d'ochobre de 1992|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> les cualos fueron deteníes pola intervención de la [[OTAN]] y la [[Fuercia de Proteición de les Naciones Xuníes]] qu'ayudaron a les tropes croates a tomar el control de la zona rebalba y crearon un estáu federal en Bosnia y Herzegovina tres la firma de los [[Alcuerdos de Dayton]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Sangría nos Balcanes: 25 años del entamu de les guerres yugoslaves|url=https://www.elmundo.es/la-aventura-de-la-historia/2016/03/31/56fa63y046163f57098b4575.html|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=ELMUNDO|idioma=es}}</ref> Yugoslavia siguió cola unión de [[Serbia]] y [[Montenegru]], que funcionaben como un estáu federal, amás tenía'l dominiu sobre la [[Provincia Autónoma de Kosovo y Metojia]], sicasí tres la [[Guerra de Kosovu|guerra nesa rexón]] la ONX tomó'l control de la provincia y convertir nun protectoráu. En [[2008]], [[Kosovu]] aportó a la independencia, reconocida de manera parcial por dellos estaos. Mentanto, en [[2003]] Yugoslavia convertir na Unión Estatal de [[Serbia y Montenegru]], que remató en 2006 tres la separación de Montenegru. La idea de la "Gran Serbia" quedó desacreditada internacionalmente por cuenta de la so rellación con políticos como [[Slobodan Milošević]], quien fueron acusaos de cometer [[Crime de guerra|crimen de guerra]], polo que los estaos d'Occidente viéronse impulsaos a condergar enérxicamente cualquier tipu d'intervención serbia nos demás estaos balcánicos, polo que foi definida como un "suañu rotu".<ref>{{Cita web|url=http://www.eldiariomontanes.es/20080218/internacional/sueno-rotu-gran-serbia-20080218.html|títulu=El suañu rotu de la Gran Serbia. eldiariomontanes.es|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.eldiariomontanes.es}}</ref> Sicasí, la idea entá ye utilizada por dellos políticos serbios que ven la recuperación de Kosovo como l'entamu d'una torna al proyeutu nacional.<ref>{{Cita noticia|títulu=Los mitos del nacionalismu serbio. Kosovo, la patria perdida de Milošević|url=http://elordenmundial.com/2014/12/21/kosovo-la patria perdida-de-milosevic/|fecha=21 d'avientu de 2014|fechaaccesu=30 de setiembre de 2017|periódicu=L'Orde Mundial nel S.XXI|idioma=es-ES}}</ref> === Asia Occidental === ==== Armenia ==== {{VT|Gran Armenia|Armenia Wilsoniana|Nacionalismu armenio}} [[Ficheru:United Armenia.png|miniaturadeimagen|250px|La Gran Armenia reclamada pola Federación Revolucionaria Armenia.]] La Gran Armenia o Armenia Xunida ye un estáu reclamáu polos [[Pueblu armeniu|armenios]] d'[[Armenia]], Rusia y Turquía que busca la validez del ente nacional creáu nel [[Tratáu de Sèvres]],<ref>{{cita llibru |apellíos=Ohanian|nome=Pascual C.|títulu=La Cuestión Armenia y les Rellaciones Internacionales: Tomu 6|url=https://books.google.com.mx/books?id=1K5Gcf8nAdgC&pg=PA1440&lpg=PA1440&dq=tratáu+de+sevres+armenia&source=bl&ots=y-ijf4mXrS&sig=V9EhUrO57GheH-mRoJj_ZIWoWpw&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwiNld2n-c_WAhWF6iYKHXa3Amk4ChDoAQgtMAE#v=onepage&q=tratáu%20de%20sevres%20armenia&f=false|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|fecha=1989|editorial=Pascual C. Ohanian|idioma=es}}</ref> que les sos fronteres seríen definíes pol [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] de los [[Estaos Xuníos]], [[Woodrow Wilson]],<ref>{{Cita noticia|títulu=Frontera ente Turquía y Armenia: según lo determinao por Woodrow Wilson, presidente de los Estaos Xuníos d'América|url=https://www.wdl.org/es/item/47/|fecha=1920|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|idioma=es}}</ref> sicasí, nengunu de los alcuerdos axustaos fueron puestos en práutica pos como parte del [[Tratáu de Brest-Litovsk]], los rusos dexaron parte de los territorios de la entós [[Transcaucasia]] al [[Imperiu otomanu]] lo que provocó la independencia d'[[República Democrática d'Armenia|Armenia]].<ref>{{Cita web|url=http://www.ian.am/notes/-l5307/28-de-mayu-de-1918-la-primer-independencia-naz-la-republica-de-armenia.html|títulu=28 DE MAYU DE 1918. LA PRIMER INDEPENDENCIA. NAZ LA REPUBLICA D'ARMENIA|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Tres el fin de la Primer Guerra Mundial, aceptóse la creación del Estáu Armeniu, sicasí, los [[Movimientu Nacional Turcu|nacionalistes turcos]] empezaron a ocupar territorios d'Armenia aliaos cola [[República Socialista Soviética d'Azerbaixán|RSS d'Azerbaixán]], lo que finalmente se tradució nel [[Tratáu de Gümrü]] o Alexandropol, l'alcuerdu significó la perda de [[Kars]], [[Ardahan]] y los distritos armenios d'[[Anatolia]] en favor de Turquía, mientres s'apurrió [[Syunik'|Zangezur]] y l'[[Nagorno Karabakh|Altu Karabakh]] a Azerbaixán.<ref>{{Obra citada|títulu=The Treaty of Alexandropol|apellíos=MadeInTurkey|url=https://www.youtube.com/watch?v=O9CpG1gJp5s|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|fecha=19 de xunu de 2015}}</ref> En [[1988]], años antes de la [[Disolución de la Xunión Soviética|cayida de la Xunión Soviética]] españó la [[Guerra de Nagorno Karabakh]], una provincia azerbaixana con mayoría de población armenia, el parllamentu provincial declaró la unión con Armenia. El conflictu remató en [[1994]] col establecimientu de la [[República de Nagorno Karabakh]], un estáu independiente [[de facto]] non reconocíu por nengún Estáu miembru de la ONX. N'abril de [[2016]] españó un [[Guerra de Nagorno Karabakh#Los enfrentamientos armaos en Nagorno Karabakh (2016)|curtiu conflictu armáu]] ente Azerbaixán y Nagorno Karabakh que terminó tres la mediación de [[Moscú]], los enfrentamientos empecipiaron como respuesta a una serie d'acusaciones de bombardeos ente dambos territorios.<ref>{{Cita noticia|títulu=¿Qué pasa nel Nagorno Karabaj? 10 claves pa entender la esguilada del conflictu|url=https://www.eldiario.es/catalunya/adios_a_les armes/Nagorno_Karabaj-Caucaso_Sur_6_517308278.html|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=eldiario.es|idioma=es}}</ref> Tres la independencia y el conflictu del Altu Karabakh, el partíu políticu de la [[Federación Revolucionaria Armenia]] asumió nel so programa la reclamación de la Gran Armenia, los territorios esixíos son: el Nagorno (Altu) Karabakh y [[República Autónoma de Naxçıvan|Naxçıvan]] n'Azerbaixán; Javakhk (Distritos [[georgia]]nos d'[[Ajalkalaki]] y [[Ninotsminda]]); y la rexón turca d'[[Armenios nel Imperiu otomanu|Armenia Occidental]]. En xunto los territorios reclamaos suman los 152 376 km².<ref>{{Cita web|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/158_armenia_s_internal_instability_ahead.pdf|títulu=ARMENIA: INTERNAL INSTABILITY AHEAD|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=3 de marzu de 2016|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303234002/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/158_armenia_s_internal_instability_ahead.pdf|fechaarchivu=3 de marzu de 2016}}</ref> ==== Azerbaixán ==== Azerbaixán Íntegru ye un conceutu de la unión política y histórica de los territorios anguaño ya históricamente habitaos por azerbaixanos o controlaos históricamente por ellos.<ref>{{Cita noticia|títulu=Diaspora agrees to reintegrate Iranian Azerbaijan in Republic of Azerbaijan|url=http://abc.az/eng/news_30_08_2012_67610.html|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=ABC.AZ|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160205144240/http://abc.az/eng/news_30_08_2012_67610.html|fechaarchivu=5 de febreru de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205144240/http://abc.az/eng/news_30_08_2012_67610.html|archivedate=2016-02-05}}</ref> Esiste amás, la idea irredentista d'Azerbaixán Occidental, que asegura que la mayor parte del territoriu qu'ocupa la moderna República d'Armenia pertenez históricamente a persones de la etnia azerbaixana, idea espresada en 2010 por [[İlham Əliyev]], [[Presidente d'Azerbaixán]].<ref>{{Cita web|url=http://news.az/articles/24723|títulu=News.Az - Present-day Armenia located in ancient Azerbaijani lands - Ilham Aliyev|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|fecha=1 de febreru de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140201212813/http://news.az/articles/24723|fechaarchivu=1 de febreru de 2014}}</ref> El conceutu d'Azerbaixán Íntegru nun tien unes llendes territoriales definíos, sicasí, lo más común ente los partidarios d'esta creencia les reclamaciones definir en cinco territorio: [[Azerbaixán iranín|Azerbaixán meridional]]; Azerbaixán Occidental; [[Derbent]] (Rusia); Borchali ([[Rexón de Kvemo Kartli]] en Xeorxa); y la [[Provincia d'Iğdır]] (Turquía).<ref>{{Obra citada|títulu=Whole Azerbaijan|apellíos=Poptropica4855|url=https://www.youtube.com/watch?v=eSgeR08nNZE|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|fecha=20 de payares de 2012}}</ref> ==== Emiratos Árabes Xuníos ==== Los [[Emiratos Árabes Xuníos]] caltienen una disputa con Irán pola soberanía polos castros de [[Tumb Mayor y Menor]], que permanecen so soberanía iranina. Mientres el mandatu británicu na zona, les islles fueron puestes a resguardu pol [[Emiratu de Sharjah]]. En [[1971]], Irán asumió'l control d'[[Abu Musa]] nun alcuerdu d'alministración conxunta con Sharjan, pero'l [[30 de payares]] facer col control total del archipiélagu.<ref name=":9">{{Cita web|url=https://www.routledge.com/Security-and-Territoriality-in-the-Persian-Gulf-A-Maritime-Political-Geography/Mojtahed-Zadeh-Mojtahed-Zadeh/p/book/9781138995987|títulu=Security and Territoriality in the Persian Gulf: A Maritime Political Geography (Paperback) - Routledge|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017|sitiuweb=Routledge.com|idioma=en}}</ref> Los Emiratos alieguen que mientres el sieglu XIX les islles tuvieron sol control de los xeques Qasmi, que los sos derechos fueron heredaos polos Emiratos Árabes Xuníos dempués de 1971. Sicasí, Irán afirma que los dueños de los castros vivíen na mariña iranina polo que yeren suxetos a dereches persa.<ref>{{Cita web|url=http://www.iran-press-service.com/articles/iran_uae_saudi.html|títulu=DUBAI, June 6 (Reuters) - The United Arab Emirates, vexed by what it sees as abandonment by some of its key Gulf allies, has thrown down the gauntlet over stronger ties with Iran before a apueste over three strategic islands is resolvéi|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017|fecha=7 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307202313/http://www.iran-press-service.com/articles/iran_uae_saudi.html|fechaarchivu=7 de marzu de 2016}}</ref> En [[1980]], los EAU presentaron la so reclamación ante les Naciones Xuníes, sicasí, la propuesta foi refugada pol [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes|Conseyu de Seguridá]].<ref name=":9" /> ==== Irán ==== {{VT|Gran Irán}} [[Ficheru:Greater Iran Map.png|miniaturadeimagen|250px|left|Xeográfica y culturalmente, el Gran Irán inclúi tola [[meseta iranina]], estendiéndose hasta [[Asia Central]] ([[Bactria]]) y el [[Hindukush]] al nordeste y [[Afganistán]] y [[Paquistán]] Occidental nel sureste y hasta [[Siria]] Oriental y el [[Cáucasu]] al noroeste.]] El Paniranismu ye una ideoloxía que busca la solidaridá y la reunificación de tolos habitantes de los [[pueblos iranios]], aquellos que viven na [[Meseta iranina]] y los que tienen una influencia cultural iranina, polo que s'inclúi a los [[Pueblu persa|perses]], [[azerbaixanos]], [[Pueblu curdu|curdos]], [[osetios]], [[zaza|zaces]], [[taxiquistaninos]] de [[Taxiquistán]] y Afganistán; amás del [[Baluchistán (Paquistán)|Baluchistán]] pakistaní. El creador del conceutu ye Mahmoud Afshar Yazdi, l'eventual estáu sería llamáu Gran Irán o Tierres d'Irán.<ref name=":10">{{Cita web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-i-lands-of-iran|títulu=IRAN i. LANDS OF IRAN – Encyclopaedia Iranica|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|apellíu=electricpulp.com|sitiuweb=www.iranicaonline.org|idioma=en}}</ref> La ideoloxía del pan-iranismu úsase más frecuentemente en conxunción cola idea de formar un [[Gran Irán]], que se refier a les rexones d'[[El Cáucasu]], Asia Occidental, [[Asia Central]] y partes d'Asia del Sur que tienen una influencia cultural iranín importante por cuenta de ser rexíos por un [[Imperiu aqueménida|imperiu persa]] en dalgún momentu de la hestoria.,<ref>{{Cita web|url=http://azadegan.info/files/Dr.Frye-discusses-greater-Iran-on-CNN.mp4|títulu=Dr. Frye discusses greater Iran on CNN|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160423185051/http://azadegan.info/files/Dr.Frye-discusses-greater-Iran-on-CNN.mp4|fechaarchivu=2016-04-23}}</ref> aquellos que tuvieron un contautu cultural colos perses ensin tar controlaos por un gobiernu imperial, como los pueblos del [[Cáucasu septentrional]] o zones d'Asia Meridional, [[Baḥréin]] y China onde moren habitantes de [[Llingües iranies|llingua iranina]]. El Gran Irán xeográficamente correspuende aproximao al territoriu del meseta iranina y les sos llanures estremeres.<ref name=":10" /> Tamién recibe los nomes de ''Gran Persia'' o Continente Cultural Iranín.<ref>{{Cita web|url=http://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|títulu=Columbia College Today|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.college.columbia.edu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181225010536/http://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|fechaarchivu=2018-12-25}}</ref> El conceutu del Gran Irán entiende la totalidá d'Afganistán, Azerbaixán, Irán, Taxiquistán, [[Turkmenistán]] y [[Uzbequistán]], amás de zones parciales d'Armenia, China, Xeorxa, [[Iraq]], Paquistán, [[Siria]], Rusia y Turquía.<ref>{{Cita noticia|títulu=The Dream—or Nightmare—of “Greater Iran”|url=http://www.geocurrents.info/geopolitics/the-dream%E2%80%94or-nightmare%E2%80%94of-%E2%80%9Cgreater-iran%E2%80%9D|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=GeoCurrents|idioma=en-US}}</ref> ==== Iraq ==== En ganando la independencia en [[1932]], el [[Reinu d'Iraq]] declaró que la llexitimidá sobre'l territoriu de [[Kuwait]] alegando que los dos territorios formaren parte del mesmu país hasta la creación de los mandatos británicos.<ref>{{cita llibru |apellíos=|nome=Duiker, William J; Spielvogel, Jackson J.|enllaceautor=|títulu=World History: From 1500. 5th edition|url=|fechaaccesu=|añu=2007|editorial=Thomson Wadsworth|isbn=|editor=|ubicación=Belmont, California, USA|páxina=839|idioma=inglés|capítulu=}}</ref> En [[1991|1990]] llevar a cabu la [[Invasión de Kuwait|invasión del país]] per parte d'Iraq, qu'estableció una [[República de Kuwait|república]] [[Estáu satélite|satélite]] p'amestar el territoriu kuwaití darréu.<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Iraq anexona Kuwait de forma "total y irreversible"|url=https://elpais.com/diario/1990/08/09/internacional/650152802_850215.html|fecha=9 d'agostu de 1990|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> La ocupación iraquina remató en [[1991]] depués de la [[Guerra del Golfu]], na qu'una coalición internacional liderada per Estaos Xuníos, el Reinu Xuníu, Francia y [[Arabia Saudita]] ganó a les tropes de Hussein llogrando la [[Campaña de lliberación de Kuwait|lliberación]] de Kuwait el [[28 de febreru]].<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2011/02/28/internacional/1298871057.html|títulu=Venti años del final de la Guerra del Golfu {{!}} Mundu {{!}} elmundo.es|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|apellíu=Internet|nome=Unidá Editorial|sitiuweb=www.elmundo.es}}</ref> Mientres la [[Guerra Irán-Iraq]], el gobiernu de [[Sadam Husein]] trató d'anexonar la provincia iranina de [[Provincia de Juzestán|Juzestán]] al considerala parte del territoriu iraquín por tener una población d'orixe árabe.<ref>{{Cita noticia|apellíos=correspondent|nome=Tehran Bureau|títulu=How Iran's Khuzestan went from wetland to wasteland|url=http://www.theguardian.com/world/iran-blogue/2015/apr/16/iran-khuzestan-environment-wetlands-dust-pollution|fecha=16 d'abril de 2015|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=The Guardian|issn=0261-3077|idioma=en-GB}}</ref> ==== Líbanu ==== El nacionalismu libanés busca la espansión del territoriu d'[[El Líbanu]] más allá de les sos fronteres pa tratar de recrear la estensión de [[Fenicia]] so un gobiernu dende [[Beirut]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Kaufman|nome=Asher|títulu=Reviving Phoenicia: The Search for Identity in Lebanon|url=https://books.google.com.mx/books?id=PTDkAwAAQBAJ&pg=PA104&lpg=PA104&dq=%22Lebanese+irredentism%22&source=bl&ots=A_Whv3gvKc&sig=CaFjoJ9r2SJuWQGYImKiNRxxgQ0&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Lebanese%20irredentism%22&f=false|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|fecha=30 de xunu de 2014|editorial=I.B.Tauris|isbn=9781780767796|idioma=en}}</ref> Según los irredentistas nacionales, el Gran Líbanu incluyiría amás del territoriu propiu, la mariña de Siria y el norte d'Israel, territorios que s'identifiquen colos del antiguu reinu feniciu.<ref>{{Cita publicación|url=http://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/002200947100600104|títulu=The Lebanese Identity|apellíos=Salibi|nome=Kamal S.|publicación=Journal of Contemporary History|volume=6|númberu=1|páxines=76–86|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|idioma=en|doi=10.1177/002200947100600104}}</ref> ==== Siria ==== {{VT|País de Sham|Nacionalismu sirio}} [[Ficheru:Greater Syria Map.png|miniaturadeimagen|250px|La Gran Siria.]] El conceutu de Gran Siria o País de Sham ye una idea de corte irredentista que busca l'establecimientu d'un estáu únicu na zona del [[Llevante mediterraneu]] y los estaos estremeros. El representante políticu principal de la idea ye'l [[Partíu Social Nacionalista Siriu]], que tien presencia nos estáu de Siria y Líbanu. El País de Sham entiende la totalidá de los estaos d'Israel, [[Xordania]], Líbanu, [[Estáu de Palestina|Palestina]] y Siria, amás del Sanjacado de Alejandreta ([[Provincia de Hatay]] en Turquía) y el norte de [[Tabuk (Arabia Saudita)|Tabuk]] en Arabia Saudita.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Pipes|nome=Daniel|títulu=Radical Politics and the Syrian Social Nationalist Party|url=http://www.danielpipes.org/5788/radical-politics-and-the-syrian-social-nationalist-party|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódico=Daniel Pipes|idioma=en-US}}</ref> Dellos partidarios espanden les llendes territoriales de la Gran Siria pa incluyir Xipre, Iraq y la [[Península del Sinaí]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Pipes|nome=Daniel|títulu=Greater Syria: The History of an Ambition|url=https://books.google.com.mx/books?id=J3PsAb1uV94C&pg=PA83&lpg=PA83&dq=greater+syria+iraq+sinai+cyprus&source=bl&ots=5rPof7wpf2&sig=9O0ZV2hZzuqHmdIfH8xh7CAqyzk&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjov53Sx9DWAhVB4iYKHfyzAOgQ6AEIRTAH#v=onepage&q=greater%20syria%20iraq%20sinai%20cyprus&f=false|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|fecha=26 de marzu de 1992|editorial=Oxford University Press|isbn=9780195363043|idioma=en}}</ref> ==== Turquía ==== {{VT|Neo-otomanismu|Provincia de Hatay|Turanismu}} [[Ficheru:TratadoDeSevres1920.svg|miniaturadeimagen|250px|Fronteres del Imperiu Otomanu en 1914, partíes nel Tratáu de Sèvres.]] Mientres la cayida del [[Imperiu otomanu]] promulgóse'l Pactu Nacional (Misak-ı Millî en [[Idioma turcu|turcu]]) una serie de seis idees que se convirtieron na base de les reclamaciones territoriales de Turquía mientres les conversaciones previes a la firma del [[Tratáu de Lausana]]. Nellos reclamaben tolos territorios del imperiu n'ónde vivieren mayoríes turques amás de la reserva en referéndum sobre'l futuru de Kars, Ardahan, [[Batumi]], [[Tracia]] occidental, [[Istambul]], el [[Mar de Mármara]], los [[Dardanelos]] y el [[Bósforu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.enjoyturkey.com/info/history_turkey/republic.htm|títulu=Turkish Republic|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.enjoyturkey.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190425093012/http://www.enjoyturkey.com/info/history_turkey/republic.htm|fechaarchivu=2019-04-25}}</ref> La Gran Turquía ye un conceutu que busca reagrupar toos aquellos territorios de población turca que fueron apurríos a otros estaos dempués de la desintegración del imperiu otomanu. Nun principiu surdió como un movimientu que busca contraponerse a la idea irredentista del Gran Irán, que ye vistu por dellos sectores como una amenaza a la estabilidá del Mediu Oriente.<ref name=":11">{{Cita noticia|títulu=Greater Turkey Vs. Greater Iran|url=http://www.geocurrents.info/geopolitics/greater-turkey-vs-greater-iran|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|periódicu=GeoCurrents|idioma=en-US}}</ref> El conceutu xeneral de la Gran Turquía añade al territoriu turcu les gobernaciones iraquines de [[Gobernación de Nínive|Nínive]], [[Gobernación de Duhok|Duhok]], [[Gobernación de Erbil|Erbil]], [[Gobernación de Solimania|Solimania]], [[Gobernación de Kirkuk|Kirkuk]] y [[Gobernación de Duhok|Duhok]]; parte de les rexones siries d'[[Gobernación de Alepo|Alepo]], [[Gobernación de Hasaka|Hasaka]], [[Gobernación d'Al Raqa|Al Raqa]] y [[Gobernación de Idlib|Idlib]]; les [[Unidaes perifériques de Grecia|periferies griegues]] d'[[Unidá periférica de Evros|Evros]] y [[Unidá periférica de Ródope|Ródope]]; les franxa sur de les provincies búlgares de [[Burgas]] y [[Yambol]]; amás de la parte occidental d'Armenia y la zona xeorxana de [[Batumi]].<ref>{{Cita web|url=http://practicaleschatology.blogspot.mx/2016/11/a-greater-turkey.html|títulu=A Greater Turkey?|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2017|sitiuweb=practicaleschatology.blogspot.mx}}</ref> Dellos partidarios del irredentismu turcu van más allá y son partidarios del [[Neo-otomanismu]], esto ye, la recreación del imperiu otomanu.<ref name=":11" /> El neo-otomanismu y la Gran Turquía fueron rellacionaos col actual [[Presidente de Turquía|Presidente]], [[Recep Tayyip Erdoğan]] y la so organización política, el [[Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu (Turquía)|Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu]], inclusive, el líder turcu apeló en delles ocasiones al pasáu imperial pa xustificar les sos polítiques:<ref name=":12">{{Cita noticia|apellíos=Bekdil|nome=Burak|títulu=Erdogan's Neo-Ottoman Plans|url=https://www.gatestoneinstitute.org/9254/erdogan-irredentism|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017|periódicu=Gatestone Institute|idioma=en-US}}</ref>{{cita|[En 1914] Los nuesos territorios yeren tan grandes como 2.5 millones de quilómetros cuadraos, y dempués de nueve años, nel momentu del Tratáu de Lausana menguó a 780.000 quilómetros cuadraos... Aportunar [nel caltenimientu de les fronteres de 1923] ye la mayor inxusticia que se fixo al nuesu país y a la nación. Ente que tou ta camudando nel mundu de güei, nun podemos ver el caltenimientu del nuesu estáu creáu en 1923 como un ésitu.|Recep Tayyip Erdogan, 19 d'ochobre de 2016}}Erdogan llamentó amás el fechu de la separación de la Provincia de Mosul, que ye considerada como turca y ye frecuente'l so llamáu a reconstruyir el pasáu otomanu como una forma d'afalar el nacionalismu turco.<ref name=":12" /> Sicasí, delles fontes señalen qu'en realidá'l neo-otomanismu y el irredentismu turcos de Erdogan son una forma de primir militarmente a los estaos d'Iraq y Siria, que atópense somorguiaos en conflictos militares y tán suxetos a la intervención turca pa caltener la paz y caltener el poder del país na rexón.<ref name=":12" /><ref>{{Cita noticia|apellíos=Ozkan|nome=Behlul|títulu=Opinion {{!}} The Failure of a Neo-Ottoman Foreign Policy|url=https://www.nytimes.com/2016/12/07/opinion/turkey-ottoman-foreign-policy-iraq-syria-failing.html|fecha=7 d'avientu de 2016|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017|periódicu=The New York Times|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Is There a "Greater Turkey" On the Rise?|url=https://muftah.org/greater-turkey-rise/#.WdF71xOCwWo|fecha=7 de setiembre de 2017|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017|periódicu=Muftah|idioma=en-US}}</ref> ==== Yemen ==== {{VT|Gran Yemen}} [[Ficheru: Yemen-map.png|miniaturadeimagen|250px|El Gran Yemen.]] El Gran Yemen ye un términu xeográficu que toma'l territoriu de l'actual [[República del Yemen]] según les rexones saudines de [[Provincia de Garrar|Garrar]], la [[provincia de Najrán]], la [[provincia de Jizán]], les islles axacentes del [[Mar Roxu]], Tihama y, dacuando, la provincia omaní de [[Dhofar]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Rabasa|nome=Angel|títulu=Ungoverned Territories: Understanding and Reducing Terrorism Risks|url=https://books.google.com.au/books?id=faWMHiaaLgkC&pg=PA95&lpg=PA95&dq=violet+Line+1914&source=bl&ots=BCwmtya0Hj&sig=KXg3P6JPCffyWSALXFI5cf8cu9M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwix-aPUj5zKAhWJlJQKHYmYDB4Q6AEIHjAC#v=onepage&q=violet%20Line%201914&f=false|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2017|fecha=2007|editorial=Rand Corporation|isbn=9780833041524|idioma=en}}</ref> Tamién ye un términu políticu que denota les aspiraciones irrdentistas de xunir estes zones nun solu estáu. Estes reclamaciones basar na noción histórica de Bilad al-Yaman según nel Estáu Rasulid de los [[sieglos XIII]] al XV y al estáu zaidí de finales del XVII y principios del XVIII, qu'ocupaben la mayor parte del territoriu del Gran Yemen. === Asia Oriental === ==== Xapón ==== [[Xapón]] reclama les dos islles más meridionales de les [[islles Kuriles]] alministraes per Rusia, la cadena isleña, alcontrar al norte d'[[Hokkaidō|Hokkaido]] y foi amestada pola Xunión Soviética dempués de la Segunda Guerra Mundial.<ref>{{Cita noticia|títulu=Japan's island row with Russia|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-11664434|fecha=29 d'abril de 2013|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=BBC News|idioma=en-GB}}</ref> Xapón tamién reclama'l grupu de castros conocíu como les [[Roques de Liancourt]] alministraes per Corea del Sur, que se conocen como Takeshima en Xapón y reclamáronse dende'l final de la Segunda Guerra Mundial.<ref>{{Cita noticia|títulu=Profile: Dokdo/Takeshima islands|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-19207086|fecha=10 d'agostu de 2012|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=BBC News|idioma=en-GB}}</ref> ==== Mongolia ==== En [[Mongolia]] esiste una idea irredentista que defende la solidaridá cultural y política de los mongoles. El territoriu propuestu inclúi xeneralmente l'estáu independiente de Mongolia, les rexones chines de [[Mongolia Interior]] (Mongolia del Sur) y Dzungaria (en [[Sinkiang|Xinjiang]]), y la república rusa de [[República de Buriatia|Buriatia]]. Dacuando tamién s'inclúin [[República de Tuvá|Tuvá]], [[República de Altái|Altái]] y partes del [[Óblast d'Irkutsk]] y el [[Krai de Zabaikalie]].<ref>{{cita llibru |apellíos=|nome=|enllaceautor=|títulu=Land-locked States of Africa and Asia|url=|fechaaccesu=|añu=1998|editorial=Taylor & Francis|isbn=|editor=|ubicación=|páxina=150|idioma=inglés|capítulu=}}</ref> === Asia del Sur === ==== Bangladex ==== El conceutu del Gran Bangladesh ta fuertemente rellacionáu cola idea irredentista de la Bengala Xunida (''United Bengal''). Dellos intelectuales indios consideren que [[Bangladex]] tien la intención de llevar a cabu la unificación de tolos territorios de [[Idioma bengalí|llingua bengalí]] pa integralos dientro del so estáu, magar, l'estáu bengalí nun espresó dalguna reclamación territorial, los sectores del nacionalismu hindú consideren que'l gobiernu promueve la inmigración illegal pa crear una mayoría na zona que camude la configuración [[Demografía|demográfica]], cultural y relixosa del nordeste de la India.<ref name=":13" /><ref name=":14">{{Cita noticia|títulu='Greater Islamic Bangladesh' is a serious threat to Indian Integrity, Sovereignty and Hindu Majority.|url=https://hinduexistence.org/2014/10/30/greater-islamic-bangladesh-is-a-threat-to-indian-integrity-sovereignty-and-hindu-majority/|fecha=30 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Struggle for Hindu Existence|idioma=en-US}}</ref> La idea india del Gran Bangladesh considera que'l gobiernu de Bangladex quier tomar el control de los estaos indios de [[Bengala Occidental]], [[Tripura]] y [[Assam]], según les [[Islles Andamán]], amás de la provincia [[Birmania|birmana]] de [[Rakáin]]. Mientres el movimientu d'independencia de Bangladex, plantegóse la posibilidá de construyir un estáu de Bengala, naquellos territorios de mayoría musulmana, sicasí, la oposición de los representantes del nacionalismu indio provocó que'l proyeutu nun se llevara a cabu.<ref>{{Cita web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=United_Independent_Bengal_Movement|títulu=United Independent Bengal Movement - Banglapedia|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|sitiuweb=en.banglapedia.org|idioma=en}}</ref> La teoría tien traces de [[xenofobia]] y un discursu antiinmigración, pos considera que la elevada presencia d'habitantes del Bangladex en dellos estaos de la India forma parte d'un plan pa convertir grandes zones de los estaos del nordeste de la India y Bengala Occidental en zones de mayoría musulmana que darréu buscaríen dixebrase de la India y xunise al país vecín, onde'l [[Islam]] ye la relixón mayoritaria. Lo que foi consideráu por dellos sectores de la población hindú como una amenaza pa la integridá, soberanía y mayoría relixosa del país.<ref name=":14" /><ref>{{Cita noticia|apellíos=Singh|nome=Y Bijoy|títulu=Why the growing Bangladeshi population is a real threat to India|url=https://www.saddahaq.com/why-growing-bangladeshis-population-is-a-real-threat-to-india|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=SaddaHaq}}</ref> ==== Timor ==== ''Vease: [[Gran Timor]]'' El Gran Timor (n'[[Idioma indonesiu|indonesiu]]: ''Timor Raya'') ye un conceutu que remembra la unidá ya independencia de la isla de [[Timor]], formáu pol portugués [[Timor Oriental]] y el neerlandés (agora [[Indonesia|indonesiu]]) [[Timor Occidental]]. La isla de Timor tuvo baxu [[Invasión indonesia de Timor Oriental|dominiu indonesiu]] ente [[1975]] y [[2002]]. En mayu de 2002, la parte oriental de la isla convertir nun estáu independiente, lo que provocó la medrana ente l'exércitu<ref>{{Cita web|url=http://www.etan.org/et2001c/december/16-22/18tni.htm|títulu=TNI Warns of W. Timor Rebels|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.etan.org}}</ref> y los medios de comunicación d'Indonesia,<ref>{{Cita web|url=http://www.thejakartapost.com/special/vos_24.asp|títulu=The Jakarta Post - Online Special: East Timor: To be or not to be a member of ASEAN?|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|fecha=26 de xunu de 2003|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030626083245/http://www.thejakartapost.com/special/vos_24.asp|fechaarchivu=26 de xunu de 2003}}</ref> quien creíen que la nueva nación podría afalar a una rebelión separatista na zona occidental. Sicasí, el gobiernu de [[Dili]] nun amosó interés dalgunu na zona, pos reconoció les llendes heredaes del periodu colonial,<ref>{{Cita noticia|títulu=East Timor maps border with Indonesia|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1945502.stm|fecha=23 d'abril de 2002|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|idioma=en-GB}}</ref> amás d'esistir una división étnica ente los dos sectores de la isla.<ref>{{Cita web|url=https://www.lonelyplanet.com/thorntree/forums/asia-south-east-asia-islands-peninsula/east-timor/comparing-east-to-west-timor|títulu=Comparing East to West Timor|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|apellíu=Planet|nome=Lonely|sitiuweb=www.lonelyplanet.com|idioma=en}}</ref> === América === ==== Gran Colombia ==== {{VT|Gran Colombia}} [[Ficheru:Gran Colombia in 1822.svg|miniaturadeimagen|250px|La Gran Colombia estremada en cuatro departamento en 1822.]] La [[Gran Colombia]] foi una nación qu'esistió ente [[1819]] y [[1831]] sol mandatu de [[Simón Bolívar]], tomaba la totalidá de los territorios de [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Panamá]] y [[Venezuela]], amás de sectores qu'agora formen parte de [[Brasil]], Guyana, [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Perú]], el país se [[Disolución de la Gran Colombia|desmembró]] poles diferencies ente los estaos integrantes, situación que s'agravó tres la muerte de Bolívar n'avientu de [[1830]].<ref>{{Cita noticia|apellíos=Press|nome=Europa|títulu=La Gran Colombia: el suañu de Simón Bolívar|url=http://www.notimerica.com/sociedad/noticia-gran-colombia-sueno-simon-bolivar-20160513085933.html|fecha=13 de mayu de 2016|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=notimerica.com|idioma=es-ES}}</ref> La idea de Bolívar pretendía llevar a cabu la unión de tolos territorios independientes de [[Hispanoamérica]] nun namái gobiernu, que tuviera la fuercia pa enfrentar a les potencies coloniales del sieglu XIX, sicasí, el proyeutu namái concretóse nes tierres que formaben parte del [[Virreinatu de Nueva Granada]] y la [[Capitanía Xeneral de Venezuela]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Bolívar y el suañu d'una Hispanoamérica xunida|url=https://hispanoamericaunida.com/2013/08/16/bolivar-y-el-sueno-de-una-hispanoamerica-xunida/|fecha=16 d'agostu de 2013|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Hispanoamérica Xunida|idioma=es-ES}}</ref> Dempués de la [[disolución de la Gran Colombia]] la idea foi aparcada. Sicasí, cola llegada de [[Hugo Chávez]] a la [[Presidente de Venezuela|Presidencia de Venezuela]], l'estáu venezolanu tomó los [[Bolivarianismu|postulaos de Bolívar]] como parte de la so política oficial. En xineru de [[2008]], el mandatariu venezolanu reafitó'l so compromisu cola idea de la reunificación de la Gran Colombia como una forma de "pacificar la rexón".<ref>{{Cita web|url=http://www.consulvenemontreal.org/rep/boletin/Boletin_Consuláu_13_01.pdf|títulu=Boletín Informativu Non. 13 del Consuláu Xeneral Xeneral de la República Bolivariana de Venezuela en Montreal|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=Ministeriu del Poder Popular pa Rellaciones Esteriores de Venezuela|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> En xunetu de [[2010]] nel marcu de les celebraciones de los bicentenarios d'independencia llatinoamericanes, Hugo Chávez y [[Rafael Correa]], entós [[Presidente del Ecuador]] axuntáronse coles mires d'empecipiar un plan p'alicar la Gran Colombia, sicasí, el procesu nun pasó de les declaraciones sobre la intención.<ref>{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/america/2010/07/05/venezuela/1278359671.html|títulu=Hugo Chávez y Rafael Correa xuntar p'alicar a la 'Gran Colombia' {{!}} Venezuela {{!}} elmundo.es|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|apellíu=Internet|nome=Unidá Editorial|sitiuweb=www.elmundo.es}}</ref> Tres la muerte de Chávez, el proyeutu quedó abandonáu. Delles voces minoritaries siguen defendiendo la unión, principalmente polos beneficios económicos que podría traer la reunificación de los cuatro estaos integrantes de la Gran Colombia, lo que llevaría al hipotéticu estáu a convertise nuna de les potencies económiques del mundu.<ref>{{Cita noticia|apellíu=Tiempo|nome=Casa Editorial El títulu=A alicar la Gran Colombia|url=http://www.portafolio.co/opinion/gonzalo-palau-rivas/alicar-gran-colombia-26296|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Portafolio.co|idioma=es-CO}}</ref> ==== Guatemala ==== {{VT|Diferendo territorial ente Belice y Guatemala|Conflictu ente Belice y Guatemala (2016-presente)}} [[Ficheru:Territorio en disputa entre Belice y Guatemala.svg|miniaturadeimagen|Guatemala y Belice partíu nel territoriu reconocíu oficialmente y el reclamáu polos guatemalianos.]] En [[Guatemala]] esiste un conflictu territorial col estáu de [[Belize]] por una franxa territorial de 11 030 km² qu'anguaño son alministraes polos beliceños, la disputa estiéndese amás a diverses islles y castros alcontraos nel [[mar Caribe]]. La disputa empecipiar en [[1859]], a partir de la firma del Alcuerdu anglu-guatemalianu de 1859.<ref>{{Cita web|url=http://www.minex.gob.gt/ADMINPORTAL/Data/DOC/20101001121030027HESTORIA.pdf|títulu=HISTORICA DEL DIFERENDO TERRITORIAL|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Guatemala|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> El territoriu reclamáu por Guatemala entiende dende'l [[ríu Sarstún]], nel sur, hasta'l [[ríu Sibún]], al norte; el cual entiende aproximao 11 030 km².<ref>{{Cita web|url=http://www.minex.gob.gt/ADMINPORTAL/Data/DOC/20101022110802527presentacionCOMBELPROPUESTAMCMverCORTA071010.pdf|títulu=DIFERENDO TERRITORIAL DIFERENDO TERRITORIAL , INSULAR Y MARÍTIMU ENTE GUATEMALA Y BELICE|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Guatemala|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Les proporciones del reclamu basar en que'l territoriu de Belice tendría d'entender los territorios cedíos por [[Imperiu español|España]] a [[Imperiu británicu|Gran Bretaña]] nel [[Tratáu de París (1783)|Tratáu de París]] de 1783, un territoriu de 1482 km², y na segunda concesión en 1786, d'otra zona de 1883 km²; amás del territoriu propiu de Belice de 4323,964 km². Polo que'l restante territoriu non reconocíu sería parte de Guatemala y polo tanto taría siendo ocupáu illegalmente por Gran Bretaña. Enantes esistía una reclamación guatemaliana pol estáu mexicanu de [[Chiapas]], que formó parte de la Provincia de Guatemala mientres el periodu de la [[Capitanía Xeneral de Guatemala|Capitanía Xeneral]] y la Provincia de Guatemala sol dominiu español, y na mesma demarcación mientres el [[Primer Imperiu Mexicanu]]. En [[1824]] proclamóse la [[Primer República Federal (Méxicu)|Primer República Federal de Méxicu]], lo que provocó la salida de les provincies centroamericanes que pasaron a ser independientes, sicasí, Chiapas quedó pendiente de incoporación a Méxicu o Guatemala.<ref name=":15">{{Cita web|url=http://www.viajes-a.net/ciudá/Huehuetan-78211.htm|títulu=Viaxes a Huehuetán (Méxicu)|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|fecha=14 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090914180053/http://www.viajes-a.net/ciudá/Huehuetan-78211.htm|fechaarchivu=14 de setiembre de 2009}}</ref> Nel mes de xunetu, la rexón del [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] dixebrar de Chiapas polo que se xunió a les Provincies Xuníes del Centru d'América. El [[14 de setiembre]], Chiapas incorporar a Méxicu. En [[1840]], l'alcalde de [[Tapachula]], capital del Soconusco, solicitó ayuda a Méxicu, en [[1842]] tropes mexicanes ocuparon la rexón que se xunió al país.<ref name=":15" /> En 1842, [[1881]] y [[1882]] hubo [[Conflictu Méxicu-Guatemala de 1842 y 1882|conflictos diplomáticos ente los dos países]] al respeutive de la cuestión del Soconusco. Nel últimu añu, les dos naciones roblaron el [[Tratáu Herrera-Mariscal]] p'alcordar les llendes fronterices, situación que se completó hasta [[1902]], cuando la comisión de llendes concluyó colos sos llabores, estableciendo la [[Frontera ente Guatemala y Méxicu|frontera actual]] nos ríos [[Ríu Suchiate|Suchiate]] y [[Ríu Usumacinta|Usumacinta]].<ref>{{Cita web|url=http://www.memoriapoliticademexico.org/Testos/5RepDictadura/1882TLG.html|títulu=1882 Tratáu de Llendes ente Méxicu y Guatemala|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=21 de marzu de 2009|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090321113306/http://www.memoriapoliticademexico.org/Testos/5RepDictadura/1882TLG.html|fechaarchivu=21 de marzu de 2009}}</ref> ==== Méxicu ==== {{VT|Aztlán|Reconquista (Méxicu)|Revanchismu}} [[Ficheru:Mexico 42 estados.PNG|miniaturadeimagen|left|250px|Mapa de Méxicu d'alcuerdu a los partidarios de Reconquistar, esto ye, la recuperación de los territorios perdíos tres la firma del Tratáu de Guadalupe Hidalgo y la Venta de La Mesilla.]] El conceutu irredentista de Méxicu, conocíu como Reconquista referir a la recuperación cultural y demográfico de los estaos del [[Suroeste d'Estaos Xuníos|Suroeste de los Estaos Xuníos]], que pertenecieron a Méxicu ente [[1821]] y [[1848]]. La idea foi popularizada polos escritores [[Carlos Fuentes]] y [[Elena Poniatowska]].<ref>{{Cita web|url=http://www.nuevodigital.com/2006/04/18/la-otra-reconquista-les protestes-migrat|títulu=La otra "Reconquista": Les protestes migratories n'Estaos Xuníos potencien a movimientos de recuperación de la tierra "robada" a Méxicu metanes les apocalípticas alvertencies de Samuel Huntington sobre'l fin del 'suañu americanu'|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.nuevodigital.com|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.terra.com/arte/articulo/html/art5133.htm|títulu=Poniatowska: 'Meyora d'español ya hispanos ye como una reconquista'|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=15 d'abril de 2015|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150415204059/http://www.terra.com/arte/articulo/html/art5133.htm|fechaarchivu=15 d'abril de 2015}}</ref> La recuperación de los territorios perdíos na [[cesión mexicana]] y la [[venta de La Mesilla]] ye una idea que tien una mayor fuercia dientro de los grupos nacionalistes [[chicanu|chicanos]], que planteguen la restauración d'[[Aztlán]], el conceutu namái busca la reintegración de los territorios perdíos tres la firma del [[Tratáu de Guadalupe Hidalgo]] y dexa fuera otres rexones estauxunidenses con presencia de migración mexicana.<ref>{{Cita web|url=http://www.mexica.net/aztlan.php|títulu=What is the meaning of the word Aztlan?|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.mexica.net}}</ref> En Méxicu, la idea ye sofitada principalmente por dellos grupos nacionalistes minoritarios como'l [[Frente Nacionalista de Méxicu]], que refuguen el Tratáu de Guadalupe Hidalgo y aseguren que s'atopen ocupaos polos Estaos Xuníos.<ref>{{Cita web|url=https://www.erepublik.com/es/article/frente-nacionalista-de-m-xico-2521028/1/20|títulu=Frente Nacionalista de Méxicu - published by RiqTam on day 2,721 - page 1 of 1|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.erepublik.com}}</ref> Tres la perda de los territorios, el gobiernu mexicanu namái fixo un plan pa recuperar los estaos perdíos en [[1848]], tratar del [[Plan de San Diego]] llanzáu mientres la [[Revolución mexicana]], consistía nuna operación realizada por partidarios del presidente [[Venustiano Carranza]] en [[1915]] que buscaba l'alzamientu de minoríes étniques como los mexicanos, los [[afroamericano|afroamericanos]] y [[Pueblos nativos de los Estaos Xuníos|nativos estauxunidenses]], el conflictu enfocárase n'atacar oxetivos anglosaxones, lo que provocaría inestabilidá na rexón, crisis social y una posible toma del suroeste d'Estaos Xuníos per parte de Méxicu, sicasí, la intentona foi esbaratada tres l'arrestu d'unu de los líderes y el descubrimientu de documentos rellacionaos, lo que provocó la unviada de tropes estauxunidenses a la zona fronteriza.<ref>{{Cita web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/ngp04|títulu=PLAN OF SAN DIEGO|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|apellíu=M.|nome=COERVER, DON|fecha=15 de xunu de 2010|sitiuweb=www.tshaonline.org|idioma=en}}</ref> Dempués d'esi intentu, nun hubo nengún plan pa recuperar los territorios de parte de dalgún gobiernu mexicanu. L'asuntu foi una especie de moneda de cambéu pa otros países que trataron de buscar el sofitu de Méxicu en conflictos que busquen debilitar o provocar militarmente a los Estaos Xuníos. El casu más conocíu foi'l del [[Telegrama Zimmermann]] de [[1917]], un comunicáu unviáu por [[Arthur Zimmermann]], Ministru d'Esteriores del [[Imperiu alemán|Imperiu Alemán]] al so embaxador en Méxicu, el conde [[Heinrich von Eckardt]]. Nel documentu suxeríase convidar a Méxicu a tomar parte de la Primer Guerra Mundial atacando a Estaos Xuníos en cuenta de ayuda militar y financiera pa recuperar Texas, Nuevu Méxicu y Arizona, ensin mentar a California. Los británicos afayaron el documentu ya informaron a Estaos Xuníos, quien decidió entrar a la guerra por causa de esi sucesu. El gobiernu mexicanu refugó la ufierta, pos consideraba que nun tenía los recursos pa entamar y sostener una invasión militar al atopase na llucha de la revolución mexicana.<ref>{{Cita web|url=http://yumka.com/docs/zimmermann.pdf|títulu=Telegrama Zimmermann|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=Juan Ramón Jiménez de León|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181004174427/http://yumka.com/docs/zimmermann.pdf|fechaarchivu=2018-10-04}}</ref> En [[2015]], reconquistar volvió a l'axenda pública como parte de la [[Guerra nel Donbáss]] ucraín. El [[28 de marzu]], la [[República de Chechenia|República Rusa de Chechenia]] amenació con unviar armes a Méxicu por que'l país recuperara Texas, Nuevu Méxicu, Arizona, California, [[Nevada]], [[Utah]], [[Colorado]] y una zona de [[Wyoming]], si los Estaos Xuníos ufiertaben sofitu armamentístico al gobiernu d'Ucraína. Sicasí, el [[Kremlin de Moscú|Kremlin]] desautorizó la propuesta chechena asegurando que les rexones suxetes a la Federación Rusa nun pueden suministrar armes nin sofitu militar a países estranxeros, en Méxicu la propuesta nun foi considerada por nengún organismu oficial.<ref>{{Cita noticia|títulu=Amenacia Chechenia con armar a Méxicu si EU da armes a Kiev|url=http://www.excelsior.com.mx/global/2015/03/26/1015655|fecha=26 de marzu de 2015|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Excélsior|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=¿Armes ruses a Méxicu? {{!}} Reporte Indigo|url=http://www.reporteindigo.com/llatitú/armes-ruses-mexico/|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Reporte Indigo|idioma=es-MX}}</ref> Tres la llegada de [[Donald Trump]] a la Presidencia d'Estaos Xuníos, y la respuesta del resurdimientu del [[nacionalismu mexicano]], en marzu de [[2017]], l'ex candidatu presidencial [[Cuauhtémoc Cárdenas Solórzano]] y l'abogáu Guillermo Handam Castro presentaron una propuesta de demanda, pa declarar nulu'l Tratáu de Guadalupe Hidalgo, y de esta manera recuperar los estaos perdíos na cesión, o siquier consiguir una compensación económica acorde cola estensión territorial vencida. L'argumentu principal p'anular los alcuerdos sostién que al asoceder una invasión militar de los Estaos Xuníos, la firma foi nula d'orixe pola esistencia d'una coaición escontra los mexicanos firmantes.<ref>{{Cita noticia|títulu=Cárdenas y abogáu presenten predemanda pa recuperar territoriu mexicanu perdíu ante EU - Proceso|url=http://www.proceso.com.mx/477516/cardenas-abogado-presenten-predemanda-recuperar-territoriu-mexicanu-perdíu-ante-eu|fecha=9 de marzu de 2017|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Proceso|idioma=es-MX}}</ref> Sicasí, la propuesta nun espolletó por cuenta de que'l gobiernu d'[[Enrique Peña Nieto]] nun tomó'l plan, yá que yera necesaria la participación del Estáu Mexicanu nun procesu penal internacional. [[Bernardo Sepúlveda Amor]], ex secretariu de rellaciones esteriores de Méxicu declaró al historiador [[Enrique Krauze]] que la propuesta sería díficl d'espolletar.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Krauze|nome=Enrique|títulu=Opinión {{!}} ¿Va Reponer Méxicu la metá del so territoriu?|url=https://www.nytimes.com/2017/04/06/opinion/will-mexico-get-half-of-its-territory-back.html?|fecha=6 d'abril de 2017|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=The New York Times|issn=0362-4331|idioma=es-MX}}</ref>{{cita|En tiempos anteriores les guerres de conquista nun s'atopaben cola mesma condena moral y llegal qu'agora forma parte del nuesu sistema llegal.. La demanda tendría que presentase conforme a la Convención de Viena y amosar que l'Estáu mexicanu nun aceptó espresamente la validez del tratáu o que, en razón de la so conducta, el mesmu Estáu amosó'l so refugu a esa validez... Pa llograr un dictame, la demanda d'anulación del Tratáu de 1848 tendría que sometese a la Corte Internacional de Xusticia, que la so xurisdicción obligatoria en casos contenciosos nun ta reconocida per Estaos Xuníos|Bernardo Sepúlveda Amor n'entrevista con Enrique Krauze. 6 d'abril de 2017.}}Otra causa irredentista mexicana ye'l [[Archipiélagu del Norte]] o ''Islles de la Canal,'' que s'atopen so la soberanía de los Estaos Xuníos d'América dende [[1852]], grupos de la sociedá civil reclamaron el conxuntu d'islles pal país, sicasí, el gobiernu mexicanu nun espresó nenguna declaración al respeutu. Los partidarios de la causa consideren que les islles quedaron fora del Tratáu de Guadalupe Hidalgo, polo que-y pertenecen a Méxicu de manera llexítima y son ocupaes polos estauxunidenses de manera illegal.<ref>{{Cita web|url=http://historico.juridicas.unam.mx/publica/librev/rev/jurid/cont/20/pr/pr15.pdf|títulu=L'Archipiélagu del Norte. ¿Territoriu mexicanu o norteamericanu?|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=Jorge A. Vargas|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> A lo último, dellos sectores de los medios de comunicación y la clase intelectual mexicana consideren la posibilidá de recuperar la [[Isla Clipperton]] o de La Pasión. Trátase d'un [[atolón]] alcontráu a 1120 km de les mariñes mexicanes y que s'atopa despobláu. Méxicu exerció la soberanía del llugar en dellos periodos: ente 1821 y 1858 y de 1906 a 1917, el llugar tamién foi ocupáu por estauxunidenses y franceses. Dempués de 1917 empecipióse una disputa ente mexicanos y franceses pola soberanía del atolón.<ref>{{Cita web|url=https://archivos.juridicas.unam.mx/www/bjv/llibros/9/4121/24.pdf|títulu=La Pasión na Isla de Clipperton: Un heriedu del Porfiriato|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=Laura Ortíz Valdez|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> En [[1930]], un laude de [[Víctor Manuel III d'Italia]] otorgó'l territoriu a Francia.<ref>{{Cita web|url=http://sre.gob.mx/images/stories/doctransparencia/docs/09/laude.pdf|títulu=Laude arbitral del Rei d'Italia Víctor Manuel III, sobre la soberanía de la Isla de Clipperton (o Isla de la Pasión), ente los Estaos Xuníos Mexicanos y la República Francesa|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|autor=Secretaría de Rellaciones Esteriores de Méxicu|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> El Congresu de Méxicu aceptó l'arbitraxe y esanició la isla de la Constitución alegando que yera "un cachu de tierra ensin valor".<ref>{{Cita noticia|títulu=Clipperton, la isla doblemente perdida|url=http://www.siempre.mx/2016/11/clipperton-la isla-doblemente-perdida/|fecha=26 de payares de 2016|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Siempres!|idioma=es-MX}}</ref> Los partidarios de la recuperación del atolón sostienen que la importancia mora na ampliación del territoriu mexicanu d'ultramar, lo que dexaría estender l'espaciu económicu del país y beneficiaría a les embarcaciones pesqueres nacionales.<ref>{{Cita noticia|títulu=La interesante hestoria de la Isla Clipperton, un atolón que tendría de ser mexicanu. - Axenda Informativa|url=http://agendainformativa.com.mx/2013/06/03/la-interesante-hestoria-de-la isla-clipperton-un-atolon-que-deberia-ser-mexicanu/|fecha=6 de marzu de 2013|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Axenda Informativa|idioma=es-ES}}</ref> ==== Surinam ==== [[Ficheru:Suriname with disputed territories.jpg|miniaturadeimagen|250px|Fronteres terrestres de Surinam. En color verde claro reparar les zones reclamaes pel país.]] Les fronteres de [[Surinam]] son un oxetu de disputa colos sos vecinos de Guyana y la [[Guayana Francesa]]. La frontera con Brasil ye la única que se caltién fixa dende [[1906]].<ref name=":16">{{Cita noticia|apellíos=Jacobs|nome=Frank|títulu=The Loneliness of the Guyanas|url=https://opinionator.blogs.nytimes.com/2012/01/16/the-loneliness-of-the-guyanas/|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|periódicu=Opinionator|idioma=en}}</ref> La frontera oriental del país foi parte de desalcuerdos dende'l periodu colonial. La [[Guayana Neerlandesa]] y la Francesa establecieron en [[1861]] que la frontera escurriría pelos ríos [[Ríu Lawa|Lawa]] y [[Ríu Maroni|Maroni]], sicasí, en [[1885]] afayóse [[oru]] na zona alcontrada ente los ríos [[Ríu Tapanahoni|Tapanahoni]] y Lawa, lo que provocó qu'en [[1888]] los Países Baxos y Francia empecipiaren un arbitraxe internacional por aciu la figura del zar [[Alexandru III de Rusia]], el soberanu rusu determinó que'l Lawa yera la [[ríu#Cursu cimeru|cabecera]] del Maroni, y polo tanto tenía de ser consideráu la frontera. Los Países Baxos y Francia concluyeron un tratáu fronterizu sobre esta seición del ríu'l 30 de setiembre de 1915. Sicasí, esta decisión creó otra cuestión tocantes a qué ríu ye la [[Manantial|fonte]] del Lawa. Los Países Baxos consideraron que'l Marowini (el ríu tributariu oriental) yera la fonte del Lawa; los franceses consideraben que'l Litani, asitiáu más al oeste, yera la fonte de los Lawa. Esti problema entá nun se resolvió.<ref>{{Cita publicación|url=https://www.questia.com/library/journal/1P3-882999241/the-french-guiana-suriname-boundary-apueste-at-the|títulu=The French Guiana-Suriname Boundary Apueste at the Itany-Marouini Triangle|apellíos=W.|nome=Donovan, Thomas|fecha=1 de xunetu de 2004|publicación=The Journal of Caribbean History|volume=38|númberu=2|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2017|idioma=en|issn=0047-2263}}</ref><ref name=":16" /> Pel llau occidental, los distintos alcuerdos coloniales establecieron [[Frontera ente Guyana y Surinam|la frontera]] en distintos sitios ente'l [[ríu Berbice]] y el [[ríu Courantyne]]. El [[tratáu anglo-neerlandés de 1814]] devolvió Surinam al dominiu holandés, demarcado nes llendes del 1 de xineru de 1803, el Courantyne convertir na nueva llende ente la Guayana Británica y Surinam.<ref>{{Cita web|url=http://www.guyana.org/suriname/guyana_suriname_colonial.html|títulu=The Guyana-Suriname boundary during the colonial yera|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.guyana.org}}</ref> Sicasí, el país considera que la [[rexón de Tigri]] forma parte del so territoriu y ye delimitado pelos ríos Boven-[[Ríu Courantyne|Corantijn]] (el cual en Guyana ye denomináu ''New River'') y el [[Ríu Coeroeni|Coeroeni]] y el Koetari.<ref name=":16" /> Esiste amás una disputa territorial nes agües territoriales de Guyana y Surinam qu'inclusive provocó enfrentamientos ente guardacostes surinameses y buscadores de petroleu. Pa resolver el conflictu convocó un tribunal de cinco miembros acordies coles normes establecíes nel anexu VII de la Convención de les Naciones Xuníes sobre'l Derechu del Mar, qu'en 2007 estableció la so propia frontera que difier de les reclamaciones de dambes partes. La frontera martitima foi finalmente resuelta pol arbitraxe internacional en beneficiu de Surinam.<ref>{{Cita web|url=https://www.pcacases.com/web/view/9|títulu=PCA :: Case view|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.pcacases.com}}</ref> === África === ==== Congo ==== La unificación del [[El Congu (rexón)|Congo]] referir a una posible unificación de la [[República del Congo]] (o Congo-Brazaville) y la [[República Democrática d'El Congu]] (Congo-Kinshasa o [[Zaire]]) por que pasen a convertise nun únicu estáu.<ref>{{Cita web|url=http://www.africatopsuccess.com/en/2014/09/25/congo-towards-the-unification-of-brazzaville-and-kinshasa/|títulu=Congo: towards the unification of Brazzaville and Kinshasa? {{!}} Africa Top Success|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.africatopsuccess.com|idioma=en-US|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171004135958/http://www.africatopsuccess.com/en/2014/09/25/congo-towards-the-unification-of-brazzaville-and-kinshasa/|fechaarchivu=2017-10-04}}</ref> Los dos Congos comparten grupos étnicos, una llingua oficial (el francés) y delles llingües nacionales ([[Idioma lingala|lingala]], kituba y [[Llingües kongo|kongo]]). Tien de destacar amás que les capitales de los dos estaos, les ciudaes de [[Brazzaville]] y [[Kinxasa]], formen una especie de [[Conurbación|conurbación urbana]], yá que namái dixebrar el [[ríu Congo]].<ref>{{Cita web|url=https://www.quora.com/Should-the-Republic-of-the-Congo-and-the-Democratic-Republic-of-the-Congo-unite-to-form-one-country|títulu=Should the Republic of the Congo and the Democratic Republic of the Congo unite to form one country? - Quora|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.quora.com|idioma=en}}</ref> ==== Marruecos ==== {{VT|Gran Marruecos|Zona Llibre}} [[Ficheru:Gran Marruecos.PNG|miniaturadeimagen|250px|left|Mapa del Gran Marruecos. Amuesa'l Reinu de Marruecos, el territoriu d'El Sáḥara Occidental, la Zona Llibre, Ceuta, Melilla y los demás territorios consideraos nel proyeutu irredentista.]] El [[Gran Marruecos]] ye un conceutu irredentista qu'empezó a ser utilizáu nos [[Años 1940|años cuarenta]] del [[sieglu XX]], sofitada especialmente pol [[Partíu Istiqlal]] (Nacionalista Marroquín), como una ferramienta pa llograr el sofitu del pueblu [[Marruecos|marroquín]] na llucha contra l'[[Imperiu colonial francés]]. Dempués de la [[independencia]] marroquina en [[1956]], y tres la muerte del [[sultán]] [[Mohamed V de Marruecos|Mohamed V]] ([[1961]]), el so fíu [[Hasan II de Marruecos|Hasan II]] alicó'l conceutu de "Gran Marruecos" como un allongamientu del procesu independentista. Esti procesu empezara cola finalización del [[protectoráu]] francés, consiguiendo la retrocesión de [[Tánxer]] y el fin del [[Protectoráu español de Marruecos|protectoráu español]] sobre los territorios alministraos por [[España]] nel norte de Marruecos. Poco dempués (tres la [[Guerra d'Ifni]] con España, [[1957]]-[[1958]]), consiguió tamién l'alquisición de los territorios del protectoráu nel sur de Marruecos, los territorios de Tarfaya ([[Cabu Juby]]). Los territorios que compondríen esti "Gran Marruecos" atopen la so xustificación nuna proclamada continuidá ente les diverses [[dinastía|dinastíes]] que reinaren nel territoriu marroquín (como los [[almohade]]s o los [[Benimerines|meriníes]]) y el Marruecos actual. D'esta forma, habría qu'incluyir [[El Sáḥara Occidental]], la totalidá de [[Mauritania]], les zones occidentales d'[[Arxelia]] (provincies de [[Béchar]] y [[Tindouf]], según les árees habitaes polos [[tuat]]), la zona norte de [[Malí]], que'l so nucleu central sería la ciudá de [[Tombuctú]],<ref>{{Cita noticia|títulu=“Greater Morocco” a National Identity or a Veil for Moroccan Interests?|url=https://sciosica.wordpress.com/2015/05/15/greater-morocco-a-national-identity-or-a-veil-for-moroccan-interests/|fecha=15 de mayu de 2015|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=International Politics|idioma=en-US}}</ref> y les ciudaes españoles de [[Ceuta]] y [[Melilla]], según les ''[[places de soberanía]]'' españoles<ref>{{Cita noticia|títulu=La solombra de Perexil ye allargada|url=https://www.publico.es/espana/sombra-perejil-allargada.html|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|idioma=es-ES}}</ref> (delles corrientes reclamen la inclusión de les [[islles Canaries]] por un efeutu de «africanidá» y [[frontera natural]],<ref>{{Cita web|url=http://www.laprovincia.es/opinion/2012/06/16/son-canaries-marroquies/464444.html|títulu=¿Son les Canaries marroquines? - La Provincia Diariu de Les Palmes|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=Palmes|nome=La Provincia Diariu de Les|sitiuweb=www.laprovincia.es}}</ref> sicasí, Marruecos sofitó la españolidá del archipiélagu canariu, cuando la [[Organización pa la Unidá Africana]] y dellos gobiernos como'l d'Arxelia y [[Libia]] sofitaben al líder independentista [[Antonio Cubillo]] y el so organismu políticu, el [[Movimientu pola Autodeterminación ya Independencia del Archipiélagu Canariu]]).<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Marruecos sofita la españolidá de Canaries|url=https://elpais.com/diario/1978/02/21/espana/256863613_850215.html|fecha=21 de febreru de 1978|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2494339.pdf|títulu=Les Islles Canaries y los alcuerdos de la OUA|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|autor=Julio Cola Alberich|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=Revista de Política Internacional - númberu 156|idioma=}}</ref> El Sáḥara Occidental foi'l llugar onde más s'amosó la idea del irredentismu marroquín. Ente'l [[6 de payares|6]] y el [[9 de payares]] de [[1975]] empecipió la llamada [[Marcha verde]],<ref>{{Cita web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1975/11/06/pagina-5/34220144/pdf.html|títulu=Edición del vienres, 07 payares 1975, páxina 5 - Hemeroteca - Lavanguardia.es|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=Dixital|nome=La Vanguardia|sitiuweb=hemeroteca.lavanguardia.com|idioma=es}}</ref> na cual el rei Hassan II decidió unviar a más de 250 mil civiles desarmaos y a más de 25 mil miembros del [[Exércitu Real de Marruecos]] a ocupar la entós provincia española d'[[El Sáḥara español]], p'amestala y que fuera reconocida como una provincia marroquina, xustificando les sos aiciones en base al procesu de descolonización que la ONX encamentara a España a empecipiar en [[1965]].<ref>{{Cita web|url=http://www.un.org/es/comun/docs/?symbol=A/RES/2072(XX)&Lang=S&Area=RESOLUTION|títulu=Resolución 2072 Cuestión de Ifni y el Sáḥara Español|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|autor=Asamblea Xeneral de la Organización de les Naciones Xuníes|enllaceautor=|fecha=1965|sitiuweb=www.un.org|editorial=|idioma=}}</ref> El [[18 de payares]] les [[Cortes franquistes]] aprobaron la descolonización d'El Sáḥara con 345 voto favor, cuatro en contra y cuatro abstención.<ref>{{Cita web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1975/11/19/pagina-13/34195918/pdf.html|títulu=Edición del miércoles, 19 payares 1975, páxina 13 - Hemeroteca - Lavanguardia.es|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=Dixital|nome=La Vanguardia|sitiuweb=hemeroteca.lavanguardia.com|idioma=es}}</ref> N'avientu empecipió la retirada española, y para [[1976]] les tropes españoles abandonaron la rexón y el territoriu foi partíu ente Marruecos y Mauritania quien empezaron a lluchar contra'l [[Frente Polisariu]].<ref>{{Cita noticia|títulu=L'últimu día d'El Sáḥara español|url=http://www.eldiariomontanes.es/cantabria/201605/01/ultimo-sahara-espanol-20160430202824.html|fecha=2 de mayu de 2016|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=El Diario Montañés|idioma=es-ES}}</ref> En [[1978]] los mauritanos arrenunciaron a los sos derechos sobre'l terciu sur d'El Sáḥara pola so incapacidá económica y militar, polo que los marroquinos facer col control total de la rexón.<ref name=":17">{{Cita web|url=https://www.elmundo.es/especiales/2009/06/internacional/sahara/conflictu.html|títulu=VOCES DEL SÁHARA {{!}} Especiales {{!}} elmundo.es|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.elmundo.es}}</ref> Oficialmente, Marruecos namái reclama la so soberanía sobre les ciudaes españoles de Ceuta y Melilla,<ref>{{Cita noticia|títulu=El Gobiernu prepara frente a una ofensiva de Marruecos pa reclamar Ceuta y Melilla na ONX|url=http://www.elconfidencialdigital.com/politica/Gobierno-Marruecos-ONX-Ceuta-Melilla_0_2505349466.html|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=El Confidencial Digital|idioma=es}}</ref> y la franxa oriental d'El Sáḥara Occidental, conocida como [[Zona Llibre]], que ye controlada pol Frente Polisariu, esta postrera ye dixebrada del territoriu controláu pol exércitu marroquín por aciu el [[Muriu marroquín]].<ref>{{Cita noticia|títulu=Sáḥara Occidental: 39 años d'olvidu|url=https://www.eldiario.es/agendapublica/proyeutu-européu/Sahara-Occidental-anos-escaezo_0_324767908.html|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=eldiario.es|idioma=es}}</ref> En febreru de [[2017]], les tropes marroquines retirar del sur d'El Sáḥara Occidental, sicasí, caltienen el control políticu na zona.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Peregil|nome=Francisco|títulu=Marruecos retirar del sur d'El Sáḥara Occidental en respuesta a la ONX|url=https://elpais.com/internacional/2017/02/26/actualidad/1488131256_464642.html|fecha=26 de febreru de 2017|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> ==== Mauritania ==== [[Ficheru:Greater Mauritania.png|miniaturadeimagen|250px|La propuesta de la Gran Mauritania propuesta por Moktar Ould Daddah, primer Presidente de Mauritania.]] Gran Mauritania ye un términu pal oxetivu irredentista de [[Mauritania]] sobre El Sáḥara Occidental y otres árees saḥarianes de la zona occidental del [[Desiertu d'El Sáḥara]]. El términu foi acuñáu pol primer presidente de Mauritania, [[Moktar Ould Daddah]], cuando empezó a reclamar el territoriu entós conocíu como El Sáḥara español inclusive antes de la independencia de Mauritania en 1960, amás de reclamar la mayor parte de [[Malí]]. En [[1957]], l'entós líder independentista declaró:<ref>{{Cita publicación|url=http://dx.doi.org/10.1080/13629380500344445|títulu=Mauritania: A Saharan frontier-state|apellíos=Salem|nome=Zekeria Ould Ahmed|fecha=1 de setiembre de 2005|publicación=The Journal of North African Studies|volume=10|númberu=3-4|páxines=491–506|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|issn=1362-9387|doi=10.1080/13629380500344445}}</ref> {{cita|Poro, apiellu a los nuesos hermanos d'El Sáḥara español a que suañen con esta Gran Mauritania económica y espiritual de la que nun podemos falar nesti momentu, ruégolos que repitir un mensaxe d'amistá, un llamamientu a la concordia ente tolos moros del Atlánticu, en [[Azawad]] y dende el [[Draa]] hasta les fronteres de [[Senegal]].|Moktar Ould Daddah}} La reivindicación d'El Sáḥara español volvió ser popularizada pol réxime mauritanu a principios de los años 70, cuando España preparar p'abandonar la colonia. Mauritania tarrecía entós la espansión marroquina escontra la so frontera, por cuenta de la idea irredentista del "Gran Marruecos" qu'enantes incluyera non yá El Sáḥara español, sinón tamién Mauritania na so totalidá.<ref>{{Cita publicación|url=http://ec.europa.eu/development/body/publications/courier/courier191/en/en_055.pdf|títulu=Mauritania and Western Sahara: a qualified neutrality|apellíos=|nome=|fecha=Marzu - Abril 2002|publicación=The ACP-EU Courier Non 191|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|doi=|pmid=}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://web.mit.edu/cascon/cases/case_mom.html|títulu=Cascon Case MOM: Morocco-Mauritania 1957-70|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=web.mit.edu}}</ref> Les reivindicaciones mauritanes sobre'l territoriu utilizáronse asina pa evitar l'amenaza percibida del espansionismu marroquín y afalar a España a estremar el territoriu ente Marruecos y Mauritania nos [[Alcuerdu Tripartitu de Madrid|Alcuerdos de Madrid]]. Sicasí, esto nun tuvo en cuenta una opinión consultiva de la [[Corte Internacional de Xusticia]] (CIJ) que decidiera a finales de 1975 que'l pueblu d'El Sáḥara Occidental tenía'l [[derechu d'autodeterminación]], que s'exercería llibremente en forma d'elección ente les opciones de la integración con Mauritania y/o Marruecos, o la creación d'un estáu independiente.<ref>{{Cita web|url=http://www.mepc.org///journal_vol12/0509_weinberg.asp|títulu=BOOK REVIEWS: Shelley|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=12 d'ochobre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061012120046/http://www.mepc.org///journal_vol12/0509_weinberg.asp|fechaarchivu=12 d'ochobre de 2006}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?sum=323&code=sa&p1=3&p2=4&case=61&k=69&p3=5|títulu=International Court of Justice|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=26 de marzu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080326101936/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?sum=323&code=sa&p1=3&p2=4&case=61&k=69&p3=5|fechaarchivu=26 de marzu de 2008}}</ref> La parte mauritana del territoriu, que correspuende a la metá sur del [[Río de Oro]], o un terciu del territoriu enteru, foi renomada como Tiris al-Gharbiyya. En 1976 Mauritania tomó'l control del terciu sur d'El Sáḥara Occidental, sicasí, tuvo d'enfrentase militarmente al frente Polisariu que yera sofitáu per Arxelia, les males resultaos nel conflictu provocaron la cayida de Ould Daddah en 1978 y el rétiro de les tropes y l'aparatu gubernamental mauritanu de la rexón, lo que provocó la ocupación total per parte de Marruecos.<ref name=":17" /> Les rellaciones con [[Rabat]] deterioráronse rápido, y metanes acusaciones del sofitu marroquín a intentos de golpes d'estáu y enfrentamientos armaos menores, Mauritania averar a Arxelia y al Polisariu. El gobiernu estableció en [[1984]] rellaciones formales col gobiernu saḥarianu del Frente Polisariu, la [[República Árabe Saḥariana Democrática]], a la que reconoció como autoridá oficial d'El Sáḥara Occidental.<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Mauritania reconoz a la República Arabe Saḥariana Democrática|url=https://elpais.com/diario/1984/02/28/internacional/446770805_850215.html|fecha=28 de febreru de 1984|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> Mauritania hai arrenunciando a tolos sos derechos sobre la zona y anguaño la idea de la Gran Mauritania nun ye defendida por nengún partíu políticu. ==== Somalia ==== {{VT|Gran Somalia}} La Gran Somalia ye un conceutu irredentista que busca unificar les rexones del [[Cuernu d'África]] onde viven les etnies [[Etnia somalina|somalines]]. L'estáu pansomalí tomaría la totalidá de [[Somalia]], la rexón d'[[Ogaden]] (este d'[[Etiopía]]), la franxa oriental de [[Xibuti]] y el nordeste de [[Kenia]]. El conceutu d'una Gran Somalia foi creáu polos colonizadores italianos de principios del sieglu XX, que calteníen la colonia de la [[Somalia Italiana]]. En 1936 añadieron la rexón d'Ogaden al territoriu colonial. Ente qu'en 1941 añadiéronse la [[Somalilandia Británica]] y dellos sectores de Kenia, que fueron conquistaos polos italianos mientres la Segunda Guerra Mundial. La estensión del territoriu foi de 702 000&nbsp;km² y tenía la so capital na ciudá de [[Mogadixu]], Benito Mussolini llamó a la colonia como ''La Gran Somalia'' y esistió ente agostu de 1940 y abril de 1941. Tres el fin el conflictu bélicu, los británicos recuperaron les sos colonies y la xunión quedó eslleida.<ref>{{Cita publicación|url=http://www.fedoa.unina.it/1881/1/Santoianni_Progettazione_Architettonica.pdf|títulu=L'Eritrea y la Somalia en Il Razionalismu nelle colonie italiane 1928-1943 La «nuova architettura» delle Terre d'Oltremare|apellíos=Santoianni|nome=Vittorio|fecha=|publicación=Dottorato di Ricerca in Progettazione Architettonica y Urbana - XX Ciclu|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|doi=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201209114633/http://www.fedoa.unina.it/1881/1/Santoianni_Progettazione_Architettonica.pdf|archivedate=2020-12-09}}</ref> En [[1960]], les colonies de Somalia italiana y Somalilandia británica consiguieron la independencia y formaron la República de Somalia. En 1963 empecipió una rebelión na rexón etiope d'Ogaden pa integrase en Somalia la cual yera coordinada pol [[Frente pa la Lliberación Nacional d'Ogaden]] (FLNO), el conflictu terminó en 1970 cuando los rebeldes rindieron ante la fuercia del exércitu d'Etiopía y la falta de sofitu del gobiernu somalín que prefirió invertir los sos recursos nel desenvolvimientu nacional.<ref>{{Cita web|url=http://countrystudies.us/ethiopia/128.htm|títulu=Ethiopia - Other Movements and Fronts|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=countrystudies.us}}</ref> Ente [[1977]] y [[1978]] Somalia y Etiopía sostuvieron una [[Guerra d'Ogaden|guerra pol control de la d'Ogaden]]. Los etiopes cuntaron col sofitu de [[Cuba]], la Xunión Soviética y [[Yeme del Sur]], ente que los somalinos namái tuvieron reforzaos pol FLNO. Debíu al sofitu brindáu polos exércitos [[Fuercies Armaes Revolucionaries de Cuba cubanu]], [[Exércitu Soviéticu|soviéticu]] y sudyemenita, amás de l'[[Fuercia Aérea de Cuba|aviación del país caribeñu]], Etiopía ganó la guerra.<ref>{{Cita noticia|títulu=La Fuercia Aérea de Cuba na Guerra d'Etiopía (Ogadén) • Rubén Urribarres|url=http://www.urrib2000.narod.ru/Etiopia.html|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=Aviación Cubana • Rubén Urribarres}}</ref> En 1982 hubo otru enfrentamientu ente les dos naciones con una nueva victoria etiope.<ref>{{Cita web|url=https://www.onwar.com/aced/chrono/c1900s/yr80/fethiopiasomalia1982.htm|títulu=Ethiopia Somalia Clashes 1982|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.onwar.com}}</ref> Finalmente, en [[1988]] roblóse'l tratáu de paz qu'esanició cualquier pretensión de guerra y restableció les rellaciones diplomátiques ente dambes naciones, suspendíes dende 1977.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Reuters|títulu=Ethiopian and Somali Forces Withdrawn Under Agreement|url=http://www.nytimes.com/1988/04/26/world/ethiopian-and-somali-forces-withdrawn-under-agreement.html|fecha=26 d'abril de 1988|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=The New York Times|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref><ref>{{Cita noticia|apellíos=Rule|nome=Sheila|títulu=Somalia and Ethiopia Resume Relations|url=http://www.nytimes.com/1988/04/05/world/somalia-and-ethiopia-resume-relations.html|fecha=5 d'abril de 1988|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=The New York Times|issn=0362-4331|idioma=en-US}}</ref> En [[1958]] celebróse un referéndum en Xibuti pa decidir si siguía siendo la colonia de [[Somalia francesa]] o pasaba a integrase nel estáu somalín. La votación decantar pol caltenimientu de la unión con Francia, gracies a la combinación de los votos del [[pueblu afar]] y los europeos residentes na colonia. En 1977 el país convertir nun estáu independiente y [[Hassan Gouled Aptidon]] convertir nel so primer [[Presidente de Xibuti|presidente]], Gouled sofitara la permanencia de Francia na colonia, polo que s'esanició cualquier intentu d'unión con Somalia.<ref>{{Cita noticia|títulu=Hassan Gouled Aptidon {{!}} president of Djibouti|url=https://global.britannica.com/biography/Hassan-Gouled-Aptidon|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=Encyclopedia Britannica|idioma=en}}</ref> En 1981, l'entós [[Presidentes de Somalia|Presidente de Somalia]], [[Mohamed Siad Barre]], visitó [[Nairobi]], y afirmó que Somalia taba suspendiendo'l so reclamu na [[Provincia Nororiental (Kenia)|Provincia Nororiental]] de Kenia (NFD). La meyora de les rellaciones con Kenia llevó a la firma d'un pactu n'avientu de 1984 nel que s'alcordó poner fin a les hostilidaes a lo llargo de la frontera.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Pike|nome=John|títulu=The Somali Apueste: Kenia Beware|url=https://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/WTL.htm|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|idioma=en}}</ref> En [[1991]] españó la [[Guerra civil somalina]] que provocó la cayida de Siad Barrre. Nesi añu la rexón de [[Somalilandia]] declaróse como un estáu independiente ensin reconocencia internacional. En [[1998]] [[Puntlandia]] declaró la so independencia temporal como una zona autónoma dientro del estáu somalín. Nel mesmu añu [[Jubalandia]] proclamó la so autonomía siendo reconquistada al añu siguiente. Finalmente, en [[2006]] declaróse l'autonomía de [[Galmudug]]. Estos conflictos y separaciones enmarcaes dientro de la guerra civil provocaron que la idea irredentista d'una Gran Somalia quedara escaecida.<ref>{{Cita noticia|títulu=Somalia o'l conflictu permanente|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_6577000/6577027.stm|fecha=18 de payares de 2008|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|idioma=en-GB}}</ref><ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=Reportaxe {{!}} La guerra eterna de Somalia|url=https://elpais.com/diario/2011/08/14/internacional/1313272801_850215.html|fecha=14 d'agostu de 2011|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> ==== Sudáfrica ==== [[Ficheru:SouthAfrica1885 es.svg|miniaturadeimagen|250px|Colonies nel África Austral en 1885. Jan Smuts proyeutó la espansión de Sudáfrica a cuenta de les demás colonies. La idea foi retomada mientres la independencia de dellos territorios d'África. Sudáfrica controló África del Suroeste ente 1915 y 1990.]] Mientres finales del sieglu XIX y empiezos del sieglu XX, dellos líderes políticos sudafricanos y británicos abogaron por una Gran Sudáfrica. Esti irredentismu puede considerase como una forma temprana de [[panafricanismu]], anque puramente llindada a los africanos blancos d'ascendencia europea.<ref>{{cita llibru |apellíos=Schwarz|nome=Bill|enllaceautor=|títulu=The White Man's World|url=|fechaaccesu=|añu=2012|editorial=[[Oxford University Press]]|isbn=019929691X|editor=|allugamientu=|páxina=|idioma=|capítulu=}}</ref> La primer idea surdió del estadista [[Jan Smuts]] quien dende [[1895]] consideraba como necesaria la espansión de la [[Colonia del Cabu]], anguaño Sudáfrica, que la so frontera tenía de ser el [[Ríu Zambeze]] o inclusive'l [[Ecuador terrestre|Ecuador]].<ref name=":18">{{cita llibru |apellíos=Hyam Ronald|nome=Henshaw Peter|enllaceautor=|títulu=The Lion and the Springbok: Britain and South Africa Since the Boer War|url=|fechaaccesu=|añu=2003|editorial=[[Cambridge University Press]]|isbn=0521824532|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=|capítulu=}}</ref> Según Smuts, los territorios d'[[África del Suroeste Alemana|África Sudoccidental]], [[Rodesia del Sur]], y a lo menos les partes meridionales del [[Mozambique]] [[Imperiu portugués|portugués]] (especialmente'l puertu de [[Maputu|Lourenço Marques]] na [[Badea de Maputu|Badea de Delagoa]]) xunto colos Territorios de l'Alta Comisión ([[Lesothu|Basutoland]], [[Bechuanalandia]] y [[Suazilandia]]) teníen d'incluyise nesti estáu, siendo [[Pretoria]] la so capital.<ref name=":18" /> En 1910 formóse la [[Unión Sudafricana]] compuesta poles Colonies del Cabu, [[Colonia de Natal|Natal]], [[Colonia de Transvaal|Transvaal]] y el [[Estáu Llibre d'Orange]], foi vistu como'l primer pasu escontra una posible unificación del [[África austral|sur d'África]].<ref>{{Cita web|url=https://www.questia.com/library/1314856/the-unification-of-south-africa-1902-1910|títulu=The Unification of South Africa, 1902-1910 by L. M. Thompson, 1960 {{!}} Online Research Library: Questia|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.questia.com|idioma=en|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171004135853/https://www.questia.com/library/1314856/the-unification-of-south-africa-1902-1910|fechaarchivu=2017-10-04}}</ref> Sicasí, los territorios de Basutolandia, Bechuanalandia, Suazilandia y Rodesia siguieron sol dominiu direutu de los británicos y nun entraron na unión. En 1915, Sudáfrica tomó la África Sudoccidental Alemana y renomóla como [[África del Suroeste]], sicasí, nunca foi considerada como un territoriu oficial sudafricano debiddo a la negativa del estáu ocupante a integrar el territoriu nel [[Fideicomiso de Naciones Xuníes]] porque eso dexaría la independencia de la rexón.<ref>{{Cita web|url=http://www.icj-cij.org/icjwww/idecisions/isummaries/inamsummary710621.htm|títulu=SUMMARY: Legal consequences for States of the Continued Presence of South Africa in Namibia (South-West Africa) Notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970) Advisory Opinion - 21 June 1971|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=2 d'ochobre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061002121353/http://www.icj-cij.org/icjwww/idecisions/isummaries/inamsummary710621.htm|fechaarchivu=2 d'ochobre de 2006}}</ref> En 1922, Rodesia votó en contra de xunise a la Unión Sudafricana, esti fechu provocó que la idea de Smuts de crear un estáu que llegara hasta Mozambique perdiera fuercia.<ref name=":18" /> En 1924, [[Barry Hertzog]] foi electu como primer ministru, Hertzog yera antimperialista y favorable a los [[Afrikáner]]s, lo que provocó que'l Reinu Xuníu tuviera menos flexibilidá al respeutive de los pidimientos de Sudáfrica.<ref name=":18" /> Mientres el [[Apartheid]], especialmente sol gobiernu de [[Hendrik Verwoerd]], tomar a considerancia la idea d'absorber a los estaos que s'independizaríen darréu como [[Botsuana]], [[Lesothu]] y [[Suazilandia]], que seríen parte d'una Unión Sudafricana apoderada polos blancos.<ref>{{cita llibru |apellíos=Foltz|nome=William J.|títulu=Arms and the African: Military Influences on Africa's International Relations|url=https://books.google.com.mx/books/about/Arms_and_the_African.html?id=cUCoQgAACAAJ&redir_esc=y|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=1985|editorial=Yale University Press|isbn=9780300033472|idioma=en|apellíos2=Bienen|nome2=Henry}}</ref> Nel gobiernu de Verwoerd, en concretu en [[1960]],<ref>{{Cita web|url=https://www.revolvy.com/main/index.php?s=South%20African%20referendu,%201960&item_type=topic|títulu="South African referendu, 1960" on Revolvy.com|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=LLC|nome=Revolvy,|sitiuweb=www.revolvy.com|idioma=en}}</ref> llevar a cabu un referéndum ente la población blanca pa saber si tenía de siguise cola rellación ente Sudáfrica y el Reinu Xuníu, el 52% de los votantes opúnxose. Sudáfrica independizar de Reinu Xuníu, pero permaneció na [[Mancomunidá de Naciones|Commonwealth]]. La so permanencia nesta organización fíxose cada vez más difícil, pos los estaos africanos y asiáticos intensificaron la so presión pa espulsar a Sudáfrica,<ref>{{Cita noticia|títulu=South Africa and the Commonwealth: A historical allegiance or catalyst for change?|url=http://www.polity.org.za/article/south-africa-and-the-commonwealth-a-historical-allegiance-or-catalyst-for-change-2011-01-17|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=Polity.org.za}}</ref> que finalmente se retiró de la Commonwealth el [[31 de mayu]] de [[1961]], fecha en que se declaró como república.<ref>{{Cita noticia|apellíos=Anonymous|títulu=The Republic of South Africa is established|url=http://www.sahistory.org.za/dated-event/republic-south-africa-established|fecha=16 de marzu de 2011|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=South African History Online}}</ref> === Oceanía === ==== Papúa Nueva Guinea ==== El gobiernu de [[Papúa Nueva Guinea]] busca la reunificación de la [[Nueva Guinea|isla de Nueva Guinea]], la parte oriental del llugar ye un estáu independiente, ente que la occidental ([[Nueva Guinea Occidental]]) forma parte d'Indonesia. Na zona oeste realizáronse diverses [[Conflictu en Papúa|protestes y actos]] pa reclamar la independencia d'Indonesia y la posterior xunta col estáu oriental, la organización más visible ye'l [[Movimientu Papúa Llibre]] y amás, ente [[1961]] y [[1964]] esistió una [[República de Papúa Occidental]]. Los separatistes alieguen que los sos llazos étnicos son totalmente distintos de los grupos indonesios, una y bones ellos son parte de los [[Indíxena#Ind.C3.ADgenas de Ocean.C3.ADa|grupos indíxenes d'Oceanía]], mientres los ocupantes son d'orixe [[Etnia javanesa|javanés]].<ref>{{Cita web|url=https://fas.org/irp/world/pa/papua.htm|títulu=Free Papua Movement Organisasi Papua Merdeka (OPM)|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> ==== Samoa ==== El conceutu irredentista en Samoa busca la reunificación del estáu independiente [[Samoa|Samoa Occidental]] cola [[Samoa Americana]], [[Territorios ensin incorporar de los Estaos Xuníos|territoriu ensin incorporar de los Estaos Xuníos]], dambes partes de les islles Samoanes que comparten la etnia y la cultura, plantegóse dende la primer metá del XX siguiendo la división de los territorios poles grandes potencies (plantegáu pol Conveniu Tripartitu ente Alemaña, Estaos Xuníos y Reinu Xuníu de 1899).<ref>{{Cita web|url=http://www.wpcouncil.org/managed-fishery-ecosystems/american-samoa-archipelago/|títulu=American Samoa Archipelago|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.wpcouncil.org|idioma=en-US}}</ref> El sentimientu a favor y en contra de la unificación esiste en diversos graos.<ref>{{cita llibru |apellíos=Ferro|nome=Katarina|títulu=Migration happens: reasons, effects and opportunities of migration in the South Pacific|url=https://books.google.com.mx/books?id=mMKOAAAAMAAJ&redir_esc=y|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=31 d'avientu de 2006|editorial=Lit|isbn=9783825869984|idioma=en|apellíos2=Wallner|nome2=Margot|apellíos3=Bedford|nome3=Richard}}</ref> Dellos líderes políticos de Samoa Occidental argumentaron por que Samoa Occidental convertir en parte de los territorios ensin incorporar d'Estaos Xuníos, o pa una futura reunificación con Samoa Oriental.<ref>{{cita llibru |apellíos=Meleisea|nome=Malama|títulu=Lagaga: A Short History of Western Samoa|url=https://books.google.com.mx/books?id=Gt_RrCAkctwC&pg=PA148&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=1987|editorial=editorips@usp.ac.fj|isbn=9789820200296|idioma=en}}</ref> Anque los samoanos estauxunidenses tienen una fuerte identidá nacional samoana, nun hai nengún movimientu que busque la independencia o la reunificación samoana en Samoa Americana.<ref>{{cita llibru |apellíos=Barker|nome=Joanne|títulu=Sovereignty Matters: Locations of Contestation and Possibility in Indigenous Struggles for Self-determination|url=https://books.google.com.mx/books?id=nHp7-BTy57MC&pg=PA109&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=1 d'avientu de 2005|editorial=O of Nebraska Press|isbn=080325198X|idioma=en}}</ref> En 1997, el gobiernu de Samoa Americana protestó tres el cambéu de nome de Samoa Occidental por Samoa, los americanos consideraron que se trataba d'una forma d'espresar l'autoridá del estáu independiente sobre toles islles Samoanes.<ref>{{cita llibru |apellíos=Minahan|nome=James|títulu=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World A-Z [4 Volumes]|url=https://books.google.com.mx/books?id=ZfnWCQAAQBAJ&pg=PA565&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=30 de mayu de 2002|editorial=ABC-CLIO|isbn=9780313076961|idioma=en}}</ref> == Irredentismos ensin estáu == Esisten dellos movimientos irredentistas que busquen unificar distintes rexones de diversos estaos so una mesma bandera. Los partidarios d'estes ideoloxíes suelen basase nel idioma, los grupos étnicos, la hestoria o la cultura pa reclamar la creación d'estaos independientes en zones onde nun esisten como tales. Les [[Nación ensin Estáu|naciones ensin Estáu]] son [[comunidá|comunidaes]] que, entá teniendo les carauterístiques culturales o identitarias acomuñaes davezu con una [[nación]], nun disponen d'un [[Estáu]] propiu, y, en munchos casos, nun tán reconocíes oficialmente como comunidaes estremaes. Les naciones ensin estáu, poro, tán incluyíes n'estaos onde la nación predominante ye otra, o partíes ente diversos estaos, en dellos casos esti fechu significó la nacencia de movimientos irredentistas que busquen la creación d'un estáu. === Asiria === La patria asiria ye una rexón xeográfica y cultural asitiada nel norte de [[Mesopotamia]] que foi tradicionalmente habitada [[pueblu asiriu]]. L'área cola mayor concentración d'asirios na tierra atopar na patria Asiria, o'l Triángulu Asiriu, una rexón qu'abarca les llanures de [[Nínive]], el sur d'[[Hakkâri|Hakkari]] y les rexones de Barwari. Equí ye onde dellos grupos asirios intenten crear un estáu-nación independiente.<ref>{{cita llibru |apellíos=Nisan|nome=Mordechai|títulu=Minorities in the Middle East: A History of Struggle and Self-Expression, 2d ed.|url=https://books.google.com.mx/books/about/Minorities_in_the_Middle_East.html?id=keD9z1XWuNwC&redir_esc=y|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=19 d'ochobre de 2012|editorial=McFarland|isbn=9780786451333|idioma=en}}</ref> La tierra reclamada asemeyar a les llendes de l'antigua [[Asiria]] puramente dicha, y les provincies posteriores d'Asiria ([[Asiria aqueménida|Athura]] / [[Asuristan]]), qu'esistieron ente'l los sieglos 25 aC y el sieglu VII dC, que tuvieron vixentes mientres los imperios [[Dinastía aqueménida|Aqueménida]], [[Imperiu seléucida|Seléucida]], [[Partia]], [[Imperiu romanu|Romana]] y [[Imperiu sasánida|Sasánida]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Donabed|nome=Sargon|títulu=Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=bwLdCQAAQBAJ&pg=PT18&dq=northern+Iraq,+southeastern+Turkey,+northwestern+Iran,+northeastern+Syria+Assyrians&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=northern%20Iraq,%20southeastern%20Turkey,%20northwestern%20Iran,%20northeastern%20Syria%20Assyrians&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=1 de febreru de 2015|editorial=Edinburgh University Press|isbn=9780748686056|idioma=en}}</ref> === Euskal Herria === {{VT|Euskal Herria|Euskal Herria como proyeutu políticu|Nacionalismu vascu|Disposición transitoria cuarta}} [[Ficheru:Euskal Herria Mapa 2.tif|left|miniaturadeimagen|250px|Mapa de Euskal Herria.]] [[Euskal Herria]] (n'[[euskera]]: ''País del euskera''), ye un términu na llingua vasca que fai referencia , acordies cola [[Sociedá d'Estudios Vascos]] «a un espaciu o rexón cultural europea, asitiáu a entrambos llaos de los Pirineos y qu'abarca territorios d'España y Francia. Poro, conozse como Euskal Herria o [[Vasconia]] al espaciu nel que la cultura vasca manifestar en tola so dimensión».<ref name=":22">{{Cita web|url=http://www.euskosare.org/euskal_herria/aurkezpena_eh/presentacion_xeneral_euskal_herria|títulu=Presentación Xeneral de Euskal Herria — EuskoSare|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=14 de payares de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071114043045/http://www.euskosare.org/euskal_herria/aurkezpena_eh/presentacion_xeneral_euskal_herria|fechaarchivu=14 de payares de 2007}}</ref> Dichu territoriu atópase partíu en distintes organizaciones políticu-alministratives españoles y franceses: [[Álava]] (n'euskera, ''Llabraba''), [[Vizcaya]] (''Bizkaia''), [[Guipúzcoa]] (''Gipuzkoa''), que conformen l'autonomía del [[País Vascu]], y [[Navarra]] (''Nafarroa''), n'España; y [[Baxa Navarra]] (''Nafarroa Beherea''), [[Labort]] (''Lapurdi'') y [[Sola]] (''Zuberoa''), en [[Francia]].<ref name=":22" /> El País Vascu ta reconocíu como una [[nacionalidá histórica]] per parte de la [[Constitución española de 1978]] ente que Navarra ye conocida como una [[comunidá foral]], lo que les fai tener delles prerrogativas y reconocencies con derechos históricos. Ello ye que hasta [[1512]] esistió nel territoriu reclamáu como Euskal Herria un estáu independiente, llamáu [[Reinu de Navarra]]. A lo llargo de la historia asocediéronse dellos proyeutos pa crear un estáu qu'una a los vascos d'España y Francia: la República de les Provincies Xuníes del Pirinéu,<ref>{{cita llibru |apellíu=Martín|nome=José Luis Ortigosa|títulu=La Cuestión Vasca: Dende la Prehistoria hasta la muerte de Sabino Arana|url=https://books.google.com.mx/books?id=_Bo3DwAAQBAJ&pg=PA257&lpg=PA257&dq=Rep%C3%BAblica+de+les Provincies Xuníes+del+Pirinéu&source=bl&ots=DC2EfdtyQf&sig=HydyOl3-grL_J9xRnAANgqOfOPY&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwj_lY63gNjWAhWHYiYKHf5gABUQ6AEIazAP#v=onepage&q=Rep%C3%BAblica%20de%20les%20Provincies%20Xuníes%20d'el%20Pirinéu&f=false|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=10 d'abril de 2013|editorial=Vision Llibros|isbn=9788490116159|idioma=es}}</ref> y el proyeutu presentáu pol senador francés [[Dominique Joseph Garat]] a [[Napoleón Bonaparte]] conocíu como República de Nueva Fenicia.<ref>{{Cita web|url=http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/nueva-fenicia/ar-98761/#hasiera|títulu=NUEVA FENICIA - Auñamendi Eusko Entziklopedia|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus|idioma=eu}}</ref> Cola nacencia del nacionalismu vascu poner en cuestión la posibilidá de crear un estáu independiente<ref>{{Cita web|url=http://www.historiasiglo20.org/HE/11a-3.htm|títulu=Historia d'España - El réxime de la Restauración (1875-1902) - Rexonalismu y nacionalismu.|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|sitiuweb=www.historiasiglo20.org}}</ref> el modelu foi dende un Estáu Vascu autónomu n'España hasta una República Federal.<ref>{{Cita web|url=http://www.sabinetxea.org/llibro/llibru/5.html|títulu=V.- LA INDEPENDENCIA|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|autor=Sabino Arana|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}</ref> Oficialmente, la única opción oficial de xunta ente los territorios vascos ye la [[disposición transitoria cuarta]], integrada dientro de la Constitución Española y establez un procedimientu pa la incorporación de [[Navarra]] al [[País Vascu]]. La idea namái púnxose en práutica n'avientu de [[1979]], siendo refugada pola Comisión de Réxime Foral del Parllamentu de Navarra.<ref>{{Cita noticia|apellíu=País|nome=Ediciones El títulu=El Parllamentu foral refuga una proposición d'integración n'Euskadi|url=https://elpais.com/diario/1979/12/18/espana/314319622_850215.html|fecha=18 d'avientu de 1979|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=EL PAÍS|idioma=es}}</ref> === Curdistán === {{VT|Nacionalismu curdo}} [[Ficheru:Great Kurdistan; Kurdish nationalists claim.jpg|miniaturadeimagen|250px|Mapa del territoriu curdu.]] [[Curdistán]] ye una [[Estáu ensin mariniega|rexón ensin accesu al mar]] asitiada n'[[Asia Menor]], al norte d'[[Oriente Mediu]] y al sur de la [[Cáucasu|Transcaucasia]]. Históricamente reclamáu pol [[pueblu curdu]], la [[etnia]] que lo habita, el so territoriu atópase partíu ente cuatro Estaos actuales: [[Turquía]], [[Iraq]], [[Irán]] y [[Siria]], a los cualos hai qu'añader un pequeñu enclave n'[[Armenia]]. Según estimaciones hai unos 30 millones de curdos partíos ente los cuatro estaos qu'anguaño apoderen la rexón histórica del Curdistán.<ref name=":23">{{Cita web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/10/141014_curdos_kurdistan_historia_analisis_aw|títulu=Quién son los curdos y por qué inda nun tienen un Estáu|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=Mundu|nome=Redaición BBC|sitiuweb=BBC Mundo}}</ref> Históricamente, los curdos fueron un pueblu apoderáu por otres naciones. Na [[Edá Antigua|Antigüedá]], los [[medos]], antecesores de los curdos, llucharon contra [[asirios]] y [[aquemenidas]], quien finalmente-yos ganaron. Mientres la [[Edá Media]], el Curdistán foi estremáu ente los imperios [[Imperiu otomanu|otomanu]] y [[Imperiu persa|persa]]. Hasta'l [[sieglu XIX]], los gobernantes otomanos respetaron considerablemente l'autonomía curda. Nel ocaso del Imperiu otomanu empieza a plantegase per primer vegada la cuestión nacional nel Curdistán. Nel [[Tratáu de Sèvres]], en cayendo'l vieyu Estáu otomanu, prevíase la creación d'un [[Estáu-nación]] curdu, pero dichu tratáu nunca entró a valir. Col [[Tratáu de Lausana]] ([[1923]]) el Curdistán sería estremáu ente Turquía, Siria, Irán, Iraq y la [[XRSS]]. En [[1946]], la [[República de Mahabad|República curda de Mahabad]] llogra la so efímera independencia nel [[Curdistán iranín]]. Esta república socialista cuntó col sofitu soviéticu y foi presidida pol nacionalista [[Qazi Muhammad]]. Darréu aumenten les aiciones de los nacionalistes contra los gobiernos d'Iraq ya Irán. En [[1984]] fúndase'l [[Partíu de los Trabayadores del Curdistán]] (PKK), grupu armáu qu'opera dende entós nel [[Curdistán turcu]].<ref name=":23" /> Nel [[Curdistán iraquín]] empecipióse un procesu que busca la creación d'un estáu independiente que sería'l primeru de la etnia curda. El [[25 de setiembre]] de [[2017]] celebróse un [[Referéndum d'independencia del Curdistán iraquín de 2017|referéndum d'independencia]] nel cual trunfó'l sí. Sicasí, la consulta nun ye aceptada per Iraq, que'l so gobiernu empezó a tomar midíes como'l zarru d'aeropuertos curdos y l'unvíu de tropes a les cercaníes de la rexón.<ref>{{Cita web|url=http://www.dw.com/es/irak-reacciona-tres-el-refer%C3%A9ndum/av-40735983|títulu=Iraq reacciona tres el referéndum {{!}} Tolos conteníos {{!}} DW {{!}} 28.09.2017|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=(www.dw.com)|nome=Deutsche Welle|sitiuweb=DW.COM|idioma=es}}</ref> Los gobiernos de Siria, Turquía, Irán y Estaos Xuníos tamién s'amosaron en contra del procesu, porque lo consideren un ataque direutu a la unidá d'Iraq y una amenaza pa la estabilidá d'Oriente Mediu, tien de mentase, que quitando a los estauxunidenses, el restu d'estaos contrarios controlen partes de la rexón curda, polo que'l so refugu ye vistu como una forma de proteición ante posibles movimientos similares nos sos países.<ref>{{Cita noticia|títulu=Turquía ya Irán se alían contra'l referéndum nel Curdistán iraquín|url=https://www.elmundo.es/internacional/2017/09/23/59c67d53468aeb16108b45a0.html|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=ELMUNDO|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.hispantv.com/noticias/siria/354542/referendu-independencia-kurdistan-irak-tensiones|títulu=Siria refuga'l referendu curdu y sofita integridá d'Iraq {{!}} HISPANTV|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=HispanTV|sitiuweb=HISPANTV}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://mundo.sputniknews.com/politica/201709261072647557-washington-curdos-irak/|títulu=EEUU diz tar bien decepcionáu pol referéndum nel Curdistán iraquín|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=Sputnik|sitiuweb=mundu.sputniknews.com|idioma=es}}</ref> Namái l'estáu d'Israel amosó'l so sofitu a la independencia curda.<ref>{{Cita noticia|apellíu=Redaición|títulu=Por qué Israel ye l'únicu país que sofita'l referendu independentista de los curdos n'Iraq|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-41387299|fecha=26 de setiembre de 2017|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}</ref> El pueblu curdu foi moteyáu "el pueblu más grande ensin un cachu de tierra", lo que reflexa la causa irredentista d'un Curdistán independiente.<ref name=":23" /> === Países Catalanes === {{VT|Pancatalanismu|Países Catalanes|Nacionalismu catalán}} [[Ficheru:Domini lingüístic català.png|left|miniaturadeimagen|250px|Mapa de los territorios de llingua catalana o Países Catalanes]] Los [[Países Catalanes]] (en [[Idioma catalán|catalán]]: ''Països Catalans'') son el conceutu xeográficu col cual la ideoloxía del [[pancatalanismu]] defende'l calter de [[nación]] del conxuntu de los territorios onde se fala [[Idioma catalán|catalán]]: les comunidaes autónomes españoles de [[Cataluña]]; la [[Comunidá Valenciana]] y les [[Islles Baleares]]; la zona denominada como [[Franxa d'Aragón|Franxa de Poniente]] d'[[Aragón]]; el [[Rosellón (Francia)|Rosellón]], [[Conflent]] y la [[Alta Cerdaña|Cerdaña francesa]], a los que denominen ''Cataluña del Norte''; el [[Andorra|Principáu d'Andorra]] y la ciudá d'[[Alguer]], na isla [[italia]]na de [[Cerdeña]].<ref name=":24">{{Cita web|url=http://in.direute.cat/documents/digueu-li_catalunya.pdf|títulu=Digueu-li Catalunya: Centre i perifèria en nacer catalana|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|autor=Josep Guia|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=catalán}}</ref> Esta ideoloxía aspira a la constitución d'un Estáu independiente con esti conxuntu de territorios, col nome de Países Catalanes, anque dellos sectores minoritarios prefieren dicir ''Cataluña''.<ref name=":24" /> Sicasí, fora de Cataluña esta ideoloxía tien un enraigono bien desigual: escasu na Comunidá Valenciana, un pocu mayor en Baleares, y namái testimonial nel Rosellón, Andorra, la Franxa de Poniente y Alguer.<ref>{{Cita noticia|títulu=Los planes expansionistas del nacionalismu catalán nun entusiasmen fora de Cataluña|url=https://cronicaglobal.elespanol.com/politica/los planes-expansionistas-del nacionalismu-catalan-nun entusiasmen-fora-de-cataluna_9697_102.html|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=Cronica global|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita noticia|títulu=Valencia, ente'l anticatalanismu y el proyeutu de Països Catalans {{!}} lamarea.com|url=https://www.lamarea.com/2012/09/27/valencia-ente-el-anticatalanismu-y-el proyeutu-de-paisos-catalans/|fecha=27 de setiembre de 2012|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|periódicu=lamarea.com|idioma=es-ES}}</ref> El términu ''pancatalanismu'' suel ser güei refugáu polos grupos que profesen esta ideoloxía. El vocablu ye utilizáu principalmente por grupos y persones ayenos al pancatalanismu, y especialmente polos abiertamente contrarios al mesmu (casu non yá del [[blaverismu]] na [[Comunidá Valenciana]],<ref>{{Cita web|url=http://www.tesisenred.net/bitstream/handle/10803/10298/flor.pdf|títulu=L'anticatalanisme al País Valencià: Identitat i reproducció social del discurs del "Blaverisme"|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|autor=Vicent Flor i Moreno|enllaceautor=|fecha=2009|sitiuweb=|editorial=Servei de Publicacions - Universitat de València|idioma=catalán|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303184415/http://www.tesisenred.net/bitstream/handle/10803/10298/flor.pdf|fechaarchivu=2016-03-03}}</ref> sinón de partíos políticos con representación nes [[Cortes d'Aragón]], por casu).<ref>{{Cita web|url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/les cortes_piden_editar_llibros_catalan_aragon_pa_evitar_testos_incorrectos.html|títulu=Les Cortes piden editar llibros de catalán n'Aragón pa evitar testos incorreutos|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|apellíu=Zaragoza|nome=CARLOS VILLANOVA.|sitiuweb=heraldo.es}}</ref> Sicasí, tamién foi emplegáu nel pasáu por grupos o persones que profesaben la ideoloxía pancatalanista.<ref>{{Cita web|url=http://www.unitat.cat/articles/pancatalanisme.html|títulu=Pancatalanisme. Unitat Nacional Catalana|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2017|fecha=4 d'ochobre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101004082425/http://www.unitat.cat/articles/pancatalanisme.html|fechaarchivu=4 d'ochobre de 2010}}</ref> Los grupos pancatalanistas prefieren autodenominase a cencielles como nacionalistes, [[Nacionalismu catalán|catalanistes]] o inclusive [[Nacionalismu valenciano|valencianistes]]. Políticamente, la unidá de los territorios de llingua catalana so un namái estáu independiente nun esistió como tal. Los [[Condaos catalanes]], el [[Reinu de Mallorca]] y el [[Reinu de Valencia]] fueron entidaes polítiques separaes que xunto al [[Reinu d'Aragón]] formaron la [[Corona d'Aragón|Corona homónima]], cada integrante tenía les sos propies lleis ya instituciones polítiques pero compartiendo al soberanu, en [[1479]] diose la [[unión dinástica]] ente [[Fernando II d'Aragón]] y [[Sabela I de Castiella]] que creó la [[Monarquía Hispánica]]. Ente [[1704]] y [[1716]], [[Felipe V d'España|Felipe V]] aplicó los [[Decretos de Nueva Planta]], lo que significó'l final de los reinos de la Corona d'Aragón. == Artículos sobre causes irrendentintas == {{llista de columnes|3| * [[Cuestión de Olivenza]] * [[Cuestión de les Islles Malvines]] * [[Diferendo territorial ente Belice y Guatemala|Cuestión de Belize]] * [[Disputa territorial de Xibraltar|Cuestión de Xibraltar]] * [[Euskal Herria]] * [[Gran Albania]] * [[Gran Alemaña]] * [[Gran Arxentina]] * [[Gran Armenia]] * [[Gran Bulgaria]] * [[Gran China]] * [[Gran Colombia]] * [[Gran Croacia]] * [[Gran Finlandia]] * [[Gran Hungría]] * [[Gran Idea]] (Grecia) * [[Gran Irán]] * [[Gran Israel]] * [[Gran Italia]] * [[Gran Marruecos]] * [[Gran Rusia]] * [[Gran Serbia]] * [[Gran Siria]] * [[Gran Somalia]] * [[Gran Timor]] * [[Gran Yemen]] * [[Guayana Esequiba]] * [[Italia irredenta]] * [[Macedonia xunida]] * [[Mediterraneidad de Bolivia]] * [[Pancatalanismu]] * [[Reconquista (Méxicu)]] }} == Ver tamién == * [[Nacionalismu]] * [[Espansionismu]] * [[Imperialismu]] * [[Frontera natural]] * [[Lebensraum]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == * Bonjour, Edgar (1970). ''Geschichte der schweizerischen Neutralität'' 4ª edición. Basilea. * Huber, Kurt (1953). ''Der italienische Irredentismus gegen die Schweiz (1870–1925)'' Zúrich. * Vivante, Angelo (1912). ''Irredentismu adriatico - Contributo alla discussione sulle rapporti austrio-italiani'' Xinebra: Imprenta comercial. {{Tradubot|Irredentismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fascismu]] [[Categoría:Irredentismu| ]] [[Categoría:Pannacionalismu]] pk2w31m7xuepk2vvn7sfdkqivlew84e 0 153240 4493737 4483343 2026-05-18T05:18:00Z Limotecariu 735 4493737 wikitext text/x-wiki {{Vehículu}} Un '''avión de reacción''',<ref>REAL ACADEMIA ESPAÑOLA [http://lema.rae.es/drae/?val=reacci%C3%B3n Diccionario de la lengua española - Ventena segunda edición]</ref> '''avión a reacción''', o '''de propulsión a esquita'''<ref name="term"/> (del inglés '''jet''' que significa; ''remexu'') '),<ref name="term">Jorge García de la Cuesta [https://books.google.com/books?id=hx1TcFb8YrIC&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_summary_r&cad=0 Terminoloxía aeronáutica]</ref> ye un mediu de tresporte (un vehículu aereu, vease [[avión]]) propulsado por [[motor de reaición|motores de reaición]] que xenera un '''remexu de gases''' escontra tras, emburriando l'avión palantre, según les [[Lleis de Newton]]. Los aviones a reacción fueron un saltu na aviación, tanto comercial como militar, poles grandes ventayes en prestaciones como en maniobrabilidad que dexa; non tantu en consumu polo qu'a principios del [[sieglu XXI]] perdiera daqué de terrenal sobre les aeronaves de [[turbohéliz]]s.<ref name="avion291">[[Luis Calvo]], Lo políticamente correcto, nᵘ 291 d'[[Avión Revue]], [[Motorpress-Ibérica]], [[Madrid]], setiembre de [[2006]]</ref> L'aviación de reacción supunxo una revolución na aeronáutica tan grande como la invención del propiu avión<ref name="avion279">[[A. Esteban Oñate]], Resistencia al calor material pa motores turborreactores, nᵘ 279 d'[[Avión Revue]], [[Motorpress Ibérica]], [[Madrid]], setiembre de [[2005]]</ref> al dexar vuelos de mayor altitú y, por tanto, mayor autonomía, abrir la puerta a l'[[aviación supersónica]] y [[aviación hipersónica|hipersónica]], dexaben aumentar la potencia col aumentu de la velocidá,<ref name="avion292">[[A. Esteban Oñate]], La poscombustión, un tragu de JP a Mach 1, nᵘ 292 d'[[Avión Revue]], [[Motorpress-Ibérica]], [[Madrid]], ochobre de [[2006]]</ref> desenvolver les rutes intercontinentales ensin escales o una nueva xeneración de [[avión de caza|caces]], ente otres. == Principios de l'aviación de reacción == Como se dixo l'aviación de reacción básase cuasi por entero nel [[motor de reacción]]. Los principios de la reacción conocer dende muncho primero d'apaecer los primeres [[prototipu|prototipos]] alemanes; lo que faltaba yera la téunica [[metalurxa|metalúrxica]] que dexara disponer d'una [[aleación]] capaz d'aguantar les temperatures a les que salen los gases y los distintos tipos d'escomiu que sufren les toberas.<ref name="avion279"/> === L'aviación de reacción militar === [[Ficheru:Ohain USAF He 178 page61.jpg|250px|thumb| [[Heinkel He 178]] ]] Los alemanes y americanos primeru y el restu de países desenvueltos dempués, trabayaben yá antes de la [[Segunda Guerra Mundial]] na teunoloxía de reacción y n'aleaciones col [[puntu de fusión]] lo suficientemente eleváu como pa podeles utilizar. Empecipiáronse dellos proyeutos, como'l [[Heinkel He 178]] o'l [[Bell P59A]]. Magar los esfuercios de dambos bandos, nun llograron disponer de los primeros aviones realmente operativos hasta casi'l final de la guerra, cuando'l [[He 178]] yá algamaba los 450 [[km]]/h en combate. Los británicos introducieron el [[Gloster Meteor]], y los alemanes el [[Messerschmitt Me 262]] en [[1944]], los americanos el [[P-80 Shooting star]] y el [[Nakajima J9Y]] [[Xapón|xaponés]], deriváu del Me 262 un añu más tarde, xunto a otros posteriores como'l [[Heinkel He 162]]. Les ventayes d'estos aparatos sobre los convencionales yeren numberoses y gracies a elles llograron ablayar una proporción d'adversarios cimeru a modelos anteriores. Sicasí cuntaben cola desventaxa de ser bien lentos nel aterrizaxe y despegue, polo que los aliaos emplegaben la so inmensa superioridá aérea dando vuelta sobre les bases aérees de les [[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]], aguardando l'apaición d'un caza o bombarderu pa destruyilo. === L'aviación de reacción civil === [[Ficheru:DeHavilland Comet.jpg|thumb|250px|El [[De Havilland Comet]] foi'l primer [[avión comercial]] de reacción.]] Anque un pocu más tarde, la industria tamién vio les ventayes de los nuevos motores pa los aviones comerciales y de carga. El primer avión comercial con motores de reacción foi'l [[De Havilland Comet]] qu'en mayu de [[1952]] realizó'l vuelu [[Londres]] - [[Johannesburgu]] en 24 hores y con cinco escales provocando una conmoción ensin igualar hasta la entrada en serviciu de [[Concorde]].<ref name="vehículos">[[Nigel Hawkes]], Vehículos, [[Editorial Debate]], [[Madrid]], [[1992]], ISBN 84-7444-575-2</ref> El Comet resultó un aparatu extraordinariamente avanzáu pa la so dómina, tantu que los sos competidores nun sabíen esautamente cómo competir con él. La presión na cabina yera'l doble de cualesquier otru, lo que dexaba volar a una altitú de cruceru de 12.192 m y, por tanto, trate bien pocu afeutáu pola meteoroloxía. Asina llograba dos años dempués realizar la ruta Londres - [[Ḥartum]] ensin escales (4.930 [[km]]). Tanto'l Comet como los aparatos que lu siguieron yeren toos subsónicos, pudiendo algamar Mach 0,8 o Mach 0,82, onde les ondes de presión empiecen a estruyise y a xenerar anomalíes. Pa consiguir aviones más rápidos, que pudieren cruciar l'Atlánticu en menos de cuatro hores en llugar d'ocho, soviéticos, americanos y europeos trabayaron por separaos n'aviones de pasaxeros supersónicos. [[Ficheru:Tu-144LL.jpg|right|250px|thumb|El Tu-144 foi'l primer tresporte supersónicu en volar.]] El primer aparatu en volar foi'l [[Tupolev Tu-144]] qu'en [[1963]] voló como prototipu cerca de [[Moscú]] y en xineru de [[1969]] como avión de tresporte de pasaxeros con capacidá pa 121 pasaxeros, a Mach 2,35 y una autonomía pretendida de 6.435 [[km]]. En [[1973]] un Tu-144 ameyoráu estrellábase cerca de [[París]]. En [[1975]] otru aparatu llograba tresportar correspondencia ente Moscú y [[Alma-Ata]]; pero posiblemente precisaba utilizar la [[pos-combustión]] colo que'l costu por trayeutu resultaba prohibitivu y quedó fora de serviciu en [[1985]] o antes.<ref name="vehículos"/> N'[[Estaos Xuníos]] la [[Boeing]] presentó un aparatu d'[[ala trémbole]] capaz de tresportar a 300 pasaxeros, a una velocidá de 2,7 Mach y una altitú de 21.335 m, convirtiéndolo nel tresporte supersónicu más grande y más rápidu.{{ensin referencies}} Pero en [[1969]] tuvo que camudar l'ala por una en forma de delta calteniendo la mesma velocidá, lo qu'esixía un fuselaxe de titaniu. Finalmente tuvo d'abandonar el proyeutu en [[1971]]. [[Ficheru:ConcordeBG.jpg|thumb|right|250px|El Concorde foi'l segundu avión supersónicu en llevar pasaxeros.]] Pela so parte [[Francia]] y [[Gran Bretaña]] roblaron l'alcuerdu de repartu de trabayu en [[1962]] pa un avión capaz de superar Mach 2. El proyeutu vivió munchos problemes, medríes de costos, incertidumes polítiques ya inclusive el deséu per parte de recién entráu gobiernu Llaborista inglés d'abandonar el proyeutu, hasta que supieron de la esistencia d'una cláusula pa evitar abandonos qu'ellos mesmu incluyeren por si los franceses nun yeren lo bastante decidíos. Finalmente'l [[Concorde]] 001 desapegaba y aterrizaba en [[Toulouse]] el [[2 de marzu]] de 1969, el Concorde 002 desapegaba y aterrizaba de [[Filton]] n'abril del mesmu añu. En [[1975]] volaba'l primera Concorde de serie y en [[1976]] empezaben a tresportar pasaxeros ente [[Aeropuertu Heathrow de Londres|Heathrow]] y [[Baḥréin]] los británicos y ente [[París]] y [[Rio de Janeiro]] los galos. == Ver tamién == * [[Motor de reacción]] == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Avión de reacción}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeronaves por tipu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] hz42ijxub8xwgpf62iz5xrglm7t7dde 0 153728 4493594 4423947 2026-05-17T17:14:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493594 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Team Sky}} {{equipu | patron_izq = | patron_c = _lightbluehorizontal | patron_der = | brazoizq = 000000 | cuerpu = 000000 | brazoder = 000000 | pantalon = 000000 }} '''INEOS Grenadiers''' {{códigu UCI}} ye un [[equipu ciclista]] [[Reinu Xuníu|británicu]] de categoría [[UCI ProTeam]]. Debutó en [[2010]] y el so mánager xeneral ye [[Dave Brailsford]]. El so impulsor y patrocinador principal ye [[British Sky Broadcasting]]. == Historia del equipu == === Creación del equipu === [[Ficheru:David Brailsford.jpg|thumb|130px|[[Dave Brailsford]].]] A lo llargo de 2009 fuéronse conociendo detalles de la creación d'un nuevu equipu ciclista británicu pa 2010, que'l so impulsor y patrocinador principal sería la cadena de televisión [[British Sky Broadcasting]], propiedá del grupu mediáticu [[News Corporation]] empobináu pol magnate [[Rupert Murdoch]].<ref name="Announcing Team Sky - A Professional British Road Cycling Team">{{cita noticia |url=http://corporate.sky.com/media/press_releases/2009/team_sky.htm |títulu=Announcing Team Sky - A Professional British Road Cycling Team |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de febreru de 2009 |editorial=[[British Sky Broadcasting]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716082507/http://corporate.sky.com/media/press_releases/2009/team_sky.htm |archivedate=2011-07-16 }}</ref> Sky apurriría al proyeutu, comandado pol seleccionador británicu de ciclismu en pista [[Dave Brailsford]], 30 millones de [[llibra esterlina|llibres]] hasta [[2013]].<ref name="">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/feb/26/cycling-tour-de-france-mark-cavendish |títulu=Sky sponsor British Tour de France team |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de febreru de 2009 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> L'oxetivu del equipu sería ganar el [[Tour de Francia]] nesi marxe de tiempu, especialmente con un ciclista británicu una y bones nengún corredor d'esa nacionalidá ganara entá'l [[maillot mariellu]] de la ''Grande Boucle''.<ref name="Britain plots Tour de France glory with US$42m deal">{{cita noticia |autor=Fraser, Adam |url=http://www.sportspromedia.com/news/britain_plots_tour_de_france_glory_with_sky-high_deal/ |títulu=Britain plots Tour de France glory with US$42m deal |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de febreru de 2009 |editorial=sportspromedia.com}}</ref> Ente los ciclistes contrataos pa la so primer temporada destacaben [[Edvald Boasson Hagen]], [[Juan Antonio Flecha]], [[Thomas Lövkvist]] y [[Kurt-Asle Arvesen]]. L'equipu intentó coles mesmes contratar a los meyores ciclistes británicos, como [[Bradley Wiggins]] (cuartu nel [[Tour de Francia 2009]]) y [[Mark Cavendish]] (el [[esprínter]] más esitosu de la temporada), anque dambos teníen contratos a valir pa 2010 con [[Garmin-Slipstream|Garmin]] y [[Columbia-HTC]] respeutivamente. Finalmente llogró fichar a última hora de Wiggins, anque nun pudo faer lo propio con Cavendish. El tamién británicu y vixente campeón olímpicu de persecución por equipos so les órdenes de Brailsford, el corredor [[Geraint Thomas]], foi coles mesmes contratáu.<ref name="Team Sky to be led by Olympic gold medallist Thomas">{{cita noticia |autor=Fraser, Adam |url=http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/team_sky_to_be_led_by_olympic_gold_medallist_thomas/ |títulu=Team Sky to be led by Olympic gold medallist Thomas |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=10 de setiembre de 2009 |editorial=sportspromedia.com}}</ref> El 3 d'agostu de 2009, la [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] anunció que la formación pidiera una llicencia [[UCI ProTeam]] pa debutar na máxima categoría<ref name="Teams and events with UCI ProTour licences reaching expiry: all apply for renewal">{{cita noticia |url=http://www.uci.ch/Modules/ENews/ENewsDetails.asp?id=NjQ3Ng&MenuId=MTYxNw&LangId=1&BackLink=%2FTemplates%2FUCI%2FUCI5%2Flayout%2Easp%3FMenuID%3DMTYxNw%26LangId%3D1 |títulu=Teams and events with UCI ProTour licences reaching expiry: all apply for renewal |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=3 d'agostu de 2009 |editorial=[[Xunión Ciclista Internacional|UCI]]}}</ref> y pocu dempués anuncióse que-y foi concedida esa llicencia hasta'l 2013.<ref name="La UCI concede la llicencia ProTour al Team Sky y al GP Quebec hasta 2013">{{cita noticia |autor=Biciclismo y Ivann |url=http://www.sitiodeciclismo.net/txtzfiche.php?berid=5750 |títulu=La UCI concede la llicencia ProTour al Team Sky y al GP Quebec hasta 2013 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=18 de setiembre de 2009 |editorial=sitiodeciclismo.net}}</ref> === 2010 === [[Ficheru:Greg Henderson and Chris Sutton, Team Sky - Stage 6, 2010 Tour Down Under.jpg|thumb|200px|[[Greg Henderson|Henderson]] y [[Christopher Sutton|Sutton]] llograron les dos primeres grandes victories del equipu.]] [[Ficheru:Bradley Wiggins 2010 Giro S1.jpg|thumb|200px|[[Bradley Wiggins]], na contrarreló inicial del [[Giro d'Italia 2010|Giro d'Italia]] n'[[Ámsterdam]].]] [[Ficheru:Bradley Wiggins 2010 TdF Stage 8.jpg|thumb|180px|[[Bradley Wiggins|Wiggins]], nuna etapa de monte del [[Tour de Francia 2010|Tour de Francia]].]] La primer victoria del equipu llegó en xineru de la mano del [[australia|australianu]] [[Christopher Sutton]], que ganó la última etapa del [[Tour Down Under 2010|Tour Down Under]] apostáu nel so país,<ref name="Sutton's stage but Greipel takes Tour Down Under">{{cita noticia |autor=Kogoy, Peter |url=http://www.theaustralian.com.au/news/suttons-stage-but-greipel-takes-tour-down-under/story-y6frg6n6-1225823011620 |títulu=Sutton's stage but Greipel takes Tour Down Under |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=24 de xineru de 2010 |editorial=[[The Australian]]}}</ref> que yera coles mesmes la primer carrera de la temporada [[UCI World Ranking 2010|de primer nivel]].<ref name="2010 UCI World Calendar: ProTour and Historic races">{{cita noticia |autor=Wynn, Nigel |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/398519/2010-uci-world-calendar-protour-and-historic-races.html |títulu=2010 UCI World Calendar: ProTour and Historic races |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=26 de xineru de 2010 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> En carreres de categoría Continental apostaes en [[Arabia]] nesi entamu de temporada, l'equipu llogró victories en [[Tour de Qatar|Qatar]] (la contrarreló por equipos inicial) y [[Tour de Omán|Omán]] (dos etapes d'[[Edvald Boasson Hagen]], en ruta y contrarreló).<ref name="El Sky gana la primer etapa del Tour de Qatar">{{cita noticia |url=http://www.diariodenavarra.es/20100208/deportes/el-sky-gana-primer-etapa-tour-qatar.html?not=2010020801425825&idnot=2010020801425825&dia=20100208&seccion=deportes&seccion2=masNavarra&chnl=20 |títulu=El Sky gana la primer etapa del Tour de Qatar |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=8 de febreru de 2010 |editorial=[[Diario de Navarra]] }}</ref><ref name="1st Tour of Oman - Stage 6">{{cita noticia |autor=Hazen, Bart |url=http://www.dailypeloton.com/displayarticle.asp?pk=16377 |títulu=1st Tour of Oman - Stage 6 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=19 de febreru de 2010 |editorial=dailypeloton.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214194632/http://dailypeloton.com/displayarticle.asp?pk=16377 |archivedate=2010-12-14 }}</ref> En marzu llegaron dos victories d'etapa importantes, una na [[París-Niza 2010|París-Niza]] de [[Greg Henderson]] y la otra na [[Tirrenu-Adriáticu 2010|Tirrenu-Adriáticu]] con Boasson Hagen. Per otra parte, [[Juan Antonio Flecha]] tuvo un destacáu papel nes [[Clásiques (ciclismu)#Temporada de pavé|clásiques sobre'l pavé]], al ganar la [[Omloop Het Nieuwsblad]]<ref name="Flecha gana la clásica Omloop Het Nieuwsblad">{{cita noticia |url=https://www.marca.com/2010/02/27/ciclismo/1267297429.html |títulu=Flecha gana la clásica Omloop Het Nieuwsblad |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=27 de febreru de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> y ser terceru na [[E3 Prijs Vlaanderen-Harelbeke]] y especialmente el monumentu [[París-Roubaix 2010|París-Roubaix]].<ref name="Cancellara vence nel E3 Prijs Vlaanderen">{{cita noticia |url=https://www.marca.com/2010/03/27/ciclismo/1269729587.html |títulu=Cancellara vence nel E3 Prijs Vlaanderen |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=27 de marzu de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref><ref name="Un tractor suizu">{{cita noticia |autor=Fornet, Óscar |url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2010/04/11/ciclismo/1270998799.html |títulu=Un tractor suizu |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=11 d'abril de 2010 |editorial=[[elmundo.es]]}}</ref> Nel [[Giro d'Italia 2010|Giro d'Italia]] [[Bradley Wiggins]] ganó la primer etapa, una contrarreló peles cais d'[[Ámsterdam]], siendo asina'l primer portador de la ''maglia rosa'',<ref name="Giro d'Italia 2010: Bradley Wiggins claims pink xerséi in Amsterdam opener">{{cita noticia |autor=Gallagher, Brendan |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/cycling/bradley-wiggins/7696849/Giro-dItalia-2010-Bradley-Wiggins-claims-pink-xerséi-in-Amsterdam-opener.html |títulu=Giro d'Italia 2010: Bradley Wiggins claims pink xerséi in Amsterdam opener |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=8 de mayu de 2010 |editorial=[[The Daily Telegraph]]}}</ref> que vencería na segunda etapa ante'l [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2009|campeón del mundu]] [[Cadel Evans]] por un corte.<ref name="Cadel Evans yá visti de rosa">{{cita noticia |autor=Axencies |url=http://www.diariodenavarra.es/20100510/deportes/cadel-evans-yá-visti-rosa.html?not=2010051001395890&idnot=2010051001395890&dia=20100510&seccion=deportes&seccion2=ciclismu&chnl=20 |títulu=Cadel Evans yá visti de rosa |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=10 de mayu de 2010 |editorial=[[Diario de Navarra]] }}</ref> Na contrarreló por equipos de 33 quilómetros apostada na cuarta xornada la formación foi segunda, a 13" del [[Liquigas]] de [[Ivan Basso|Basso]] y [[Vincenzo Nibali|Nibali]].<ref name="El Liquigas gana la contrarreló por equipos y pon líder a Nibali nel Giro d'Italia">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.20minutos.es/noticia/704945/0/liquigas/contrarreló/italia/ |títulu=El Liquigas gana la contrarreló por equipos y pon líder a Nibali nel Giro d'Italia |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=12 de mayu de 2010 |editorial=[[20 minutos]]}}</ref> El 22 de mayu, cuando la escuadra atopábase entá apostando'l Giro, l'hasta entós direutor deportivu principal [[Scott Sunderland]] y l'equipu emitieron un comunicáu conxuntu anunciando que Sunderland dexaba l'equipu pa poder dedicar más tiempu a la so familia.<ref name="Scott Sunderland leaves Team Sky">{{cita noticia |url=http://www.cyclingnews.com/news/scott-sunderland-leaves-team-sky |títulu=Scott Sunderland leaves Team Sky |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=22 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> L'ex-ciclista [[Floyd Landis]], que fuera quitáu del [[Tour de Francia 2006]] pol so positivu por [[testosterona]] y que negara hasta entós recurrir al [[dopaxe]], realizó una amplia confesión de los métodos utilizaos nos sos años como corredor n'[[US Postal (equipu ciclista)|US Postal]] y [[Phonak (equipu ciclista)|Phonak]], implicando coles mesmes a dalgunos de los sos ex compañeros,<ref name="Landis confiesa y acusa">{{cita noticia |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Landis/confiesa/acusa/elpepudep/20100520elpepudep_8/Tes |títulu=Landis confiesa y acusa |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=20 de mayu de 2010 |editorial=[[El País]]}}</ref> ente quien figuraba'l ciclista del Sky [[Michael Barry]]. [[Dave Brailsford]] aseguró qu'estudiaría'l casu pa tomar nel so casu les midíes oportunes.<ref name="Brailsford to study Landis' allegations on Barry">{{cita noticia |url=http://www.cyclingnews.com/news/brailsford-to-study-landis-allegations-on-barry |títulu=Brailsford to study Landis' allegations on Barry |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=21 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> La Federación canadiense aceptó coles mesmes investigar a Barry.<ref name="Canadians agree to investigate Barry">{{cita noticia |url=http://www.cyclingnews.com/news/canadians-agree-to-investigate-barry |títulu=Canadians agree to investigate Barry |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=28 de mayu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> El ciclista negó les acusaciones de Landis,<ref name="Barry on Landis allegations: 'it's not true'">{{cita noticia |autor=Brown, Gregor y Gladstone, Hugh |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/470219/barry-on-landis-allegations-it-s-not-true.html |títulu=Barry on Landis allegations: 'it's not true' |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=21 de mayu de 2010 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> y en siguiendo cola so participación nel Giro y nun participar en nenguna otra carrera en xunu reincorporar a la competición pal Tour.<ref name="2010 Michael Barry">{{cita web |url=http://www.cqranking.com/men/asp/gen/rider_palm.asp?riderid=230&year=2010&all=1&current=0 |títulu=2010 Michael Barry |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |editorial=cqranking.com}}</ref> Na [[Dauphiné Libéré]] Boasson Hagen ganó la última etapa. A finales d'esi mesmu mes l'equipu decidió nun incluyir al veteranu [[Kurt-Asle Arvesen]] ente los nueve corredores que participaríen nel estrenu de la formación na inminente ''Grande Boucle''; Arvesen llevaba una probe temporada tres quebrase la [[clavícula]] y sufrir darréu molesties na so rodía y problemes estomacales na [[Vuelta a Suiza]], entendiendo que la formación decantar por [[Serge Pauwels]] p'arropar a Wiggins nel Tour.<ref name="Team Sky's Kurt Asle Avesen disappointed, but not surprised, to miss out on Tour spot">{{cita noticia |autor=Atkins, Ben |url=http://www.velonation.com/News/ID/4659/Team-Skys-Kurt-Asle-Avesen-disappointed-but-not-surprised-to-miss-out-on-Tour-spot.aspx |títulu=Team Sky's Kurt Asle Avesen disappointed, but not surprised, to miss out on Tour spot |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=24 de xunu de 2010 |editorial=velonation.com}}</ref> L'equipu tuvo una actuación discreta nel [[Tour de Francia 2010|Tour de Francia]], col so xefe de files Wiggins lloñe de los homes fuertes de la clasificación xeneral tres un rendimientu alloñáu del amosáu un añu antes.<ref name="Team Sky disappointed in first Tour">{{cita noticia |axencia=[[Reuters]] |url=http://www.universalsports.com/news/article/newsid=484849.html |títulu=Team Sky disappointed in first Tour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=25 de xunetu de 2010 |editorial=Universal Sports}}</ref><ref name="Wiggins Cares Uphill Struggle In The Tour ">{{cita noticia |url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Tour-De-France-Team-Skys-Bradley-Wiggins-Is-Disappointed-With-His-Performance-So-Far/Article/201007415668961?f=rss |títulu=Wiggins Cares Uphill Struggle In The Tour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=22 de xunetu de 2010 |editorial=[[British Sky Broadcasting]]}}</ref> El restu de corredores intentaron entós llograr un trunfu d'etapa,<ref name="Sky aim for stage wins">{{cita noticia |autor=Moore, Richard |url=http://www.cyclingnews.com/news/sky-aim-for-stage-wins |títulu=Sky aim for stage wins |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=15 de xunetu de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> ensin ésitu.<ref name="Tour de France 2010">{{cita web |url = http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19004&SportID=102&CompetitionID=20433&EditionID=460338&SeasonID=478&ClassID=1&GenderID=1&EventID=12146&EventPhaseID=464849&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&CompetitionCodeInv=1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |títulu = Tour de France 2010 |fechaaccesu = 20 d'ochobre de 2010 |editorial = [[Xunión Ciclista Internacional|UCI]] |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120228002559/http://www.uci.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?PageID=19004&SportID=102&CompetitionID=20433&EditionID=460338&SeasonID=478&ClassID=1&GenderID=1&EventID=12146&EventPhaseID=464849&Phase1ID=-1&Phase2ID=0&Phase3ID=0&CompetitionCodeInv=1&Detail=1&Ranking=0&All=0&TaalCode=2&StyleID=0&Cache=8 |fechaarchivu = 28 de febreru de 2012 }}</ref> Henderson ganó al sprint una etapa del [[Eneco Tour]],<ref name="Henderson llevar al esprint la cuarta etapa del Eneco ProTour">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2010/08/21/ciclismo/1282409033.html |títulu=Henderson llevar al esprint la cuarta etapa del Eneco ProTour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=21 d'agostu de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Boasson Hagen, qu'allegaba como'l ganador de la última edición de la prueba neerlandesa,<ref name="El noruegu Boasson Hagen busca retener el títulu del Eneco Tour">{{cita noticia |axencia=[[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://www.ciclismohoy.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1976:el noruegu-boasson-hagen-busca-retener-el-titulo-del-eneco-tour&catid=94:noticies&Itemid=93 |títulu=El noruegu Boasson Hagen busca retener el títulu del Eneco Tour |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=16 d'agostu de 2010 |editorial=ciclismohoy.com }}</ref> foi terceru na xeneral final.<ref name="Tony Martin gana'l Eneco Tour 2010">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2010/08/24/ciclismo/1282668549.html |títulu=Tony Martin gana'l Eneco Tour 2010 |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=24 d'agostu de 2010 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Na [[Vuelta a España]] dellos corredores presentaron problemes dixestivos na primer selmana de competición de resultes d'un [[virus]] del que s'infectaríen al consumir carnes y pexes en mala traza, motivu pol cual dellos ciclistes (Flecha, [[John-Llee Augustyn|Augustyn]] y [[Ben Swift|Swift]]) viéronse obligaos a abandonar. El 3 de setiembre'l masaxista [[Txema González]], que llevaba seis díes siendo atendíu en distintos hospitales de [[Sevilla]] (ciudá onde arrincara la Vuelta), finó de resultes d'un [[shock séptico]] causáu por una [[bacteria]] (y non un virus, al contrariu de asoceder a los corredores). Esi mesmu día'l médicu del equipu solicitara un cultivu d'un frotis faríngeo a tolos integrantes de la formación pa pescudar si taben infestaos por un bacteria de tipu [[estreptococu]].<ref name="Alarma na Vuelta tres el fallecimientu d'un masaxista del Team Sky">{{cita noticia |autor=Axencies |url=http://www.as.com/ciclismo/articulo/alarma-vuelta-fallecimientu-masaxista-team/dasclm/20100903dasdascic_4/Tes |títulu=Sollerta na Vuelta tres el fallecimientu d'un masaxista del Team Sky |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=3 de setiembre de 2010 |editorial=[[Diariu As|As]]}}</ref><ref name="La muerte del vitoriano Txema González, masaxista del Sky, conmociona la Vuelta">{{cita noticia |autor=Gómez Peña, Jesús |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20100904/deportes/mas-deporte/muerte-vitoriano-txema-gonzalez-20100904.html |títulu=La muerte del vitoriano Txema González, masaxista del Sky, conmociona la Vuelta |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=4 de setiembre de 2010 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]]}}</ref> Al filu de la madrugada Dave Brailsford, máximu responsable de la escuadra, fixo públicu que l'equipu Sky nun tomaría la salida a otru día y manifestó el sofitu de tol equipu a la familia de González.<ref name="El Sky nun toma la salida tres el fallecimientu de Txema González">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=http://www.elcorreo.com/vizcaya/20100904/deportes/mas-deporte/tomara-salida-tres-fallecimientu-201009041107.html |títulu=El Sky nun toma la salida tres el fallecimientu de Txema González |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=4 de setiembre de 2010 |editorial=[[El Correo Español-El Pueblo Vasco|El Correo]] }}</ref> El pelotón al completu guardó un minutu de silenciu n'alcordanza de Txema y los equipos alcordaron que los 32.155 euros que teníen de partise esa xornada en conceutu de premios fueren pa la so familia.<ref name="Anton, líder casi al so pesar">{{cita noticia |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Anton/líder/pesar/elpepidep/20100905elpepidep_8/Tes/ |títulu=Anton, líder casi al so pesar |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=5 de setiembre de 2010 |editorial=[[El País]]}}</ref> Boasson Hagen foi segundu nel [[Gran Premiu de Quebec|G. P. de Quebec]] al imponese nel sprint del grupu que llegó a un segundu de [[Thomas Voeckler]], ganador d'esa primer edición de la prueba canadiense.<ref name="El francés Thomas Voeckler vence nel Gran Premiu de Quebec">{{cita noticia |axencia=[[Europa Press]] |url=http://www.as.com/ciclismo/articulo/frances-thomas-voeckler-vence-gran/dasclm/20100911dasdascic_1/Tes |títulu=El francés Thomas Voeckler vence nel Gran Premiu de Quebec |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2010 |fecha=11 de setiembre de 2010 |editorial=[[Diariu As|As]]}}</ref> Balance.<ref name="Team Sky interview: Reflections on the mistakes of 2010, and looking ahead to 2011">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/27550-team-sky-interview-reflections-mistakes-2010-and-looking-ahead-2011 |títulu=Team Sky interview: Reflections on the mistakes of 2010, and looking ahead to 2011 |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=19 de payares de 2010 |editorial=road.cc}}</ref><ref name="Bradley Wiggins admits he was 'up my own backside' ahead of Tour de France">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/28757-bradley-wiggins-admits-he-was-my-own-backside-ahead-tour-de-france |títulu=Bradley Wiggins admits he was 'up my own backside' ahead of Tour de France |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=27 d'avientu de 2010 |editorial=road.cc}}</ref><ref name="Burnt-out Wiggo to miss Commonwealth Games">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/20917-burnt-out-wiggo-miss-commonwealth-games |títulu=Burnt-out Wiggo to miss Commonwealth Games |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=27 de xunetu de 2010 |editorial=road.cc}}</ref> === 2011 === Ente los fichaxes realizaos pa 2011 destacaben les incorporaciones del veteranu contrarrelojista [[Michael Rogers]],<ref name="Rogers signs two-year deal with Sky">{{cita noticia |autor=Benson, Daniel |url=http://www.cyclingnews.com/news/rogers-signs-two-year-deal-with-sky |títulu=Rogers signs two-year deal with Sky |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=2 de payares de 2010 |editorial=Cycling News}}</ref> el campeón alemán [[Christian Knees]] y el mozu ''[[escarabayu (ciclismu)|escarabayu]]'' [[Rigoberto Urán]], toos ellos procedentes d'equipos ProTour. L'equipu tuvo una destacada actuación nel [[Tour Down Under 2011|Tour Down Under]] de la mano de [[Ben Swift]]. Anque'l británicu allegara en principiu como gregariu, les cayíes sufiertes polos teóricos líderes [[Christopher Sutton]] y [[Greg Henderson]] pa la segunda etapa convertir nel nuevu xefe de files, llogrando esi mesmu día la so primer victoria nun sprint nel que tamién cayó al suelu (en completando'l so relevu) el llanzador [[Geraint Thomas]].<ref name="Ben Swift lands Team Sky's maiden 2011 stage win">{{cita noticia |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/9366369.stm |títulu=Ben Swift lands Team Sky's maiden 2011 stage win |fechaaccesu=28 de xineru de 2011 |fecha=19 de xineru de 2011 |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]}}</ref> Swift volvió ganar na última etapa batiendo nel sprint final al so compañeru Henderson, alzando asina a dos los sos trunfos nuna ronda australiana na que remató amás terceru na xeneral.<ref name="Briton Ben Swift wins final stage in Tour Down Under">{{cita noticia |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/9370951.stm |títulu=Briton Ben Swift wins final stage in Tour Down Under |fechaaccesu=28 de xineru de 2011 |fecha=23 de xineru de 2011 |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]}}</ref> Brailsford espresó la so intención de camudar el códigu antidopaxe internu del equipu al consideralo demasiáu restrictivu, yá que torgaba ente otros la posibilidá de contratar a direutores deportivos que pertenecieren primeramente a escuadres rellacionaes con práutiques dopantes; esa normativa vetara la contratación de [[Neil Stephens]], ex-ciclista del [[Festina (equipu ciclista)|Festina]] del [[Casu Festina|Tour de 1998]] y exdireutor del [[Liberty Seguros (equipu ciclista)|Liberty Seguros/Astana]] de [[Manolo Saiz]] (que sumió pola [[Operación Puerto]]).<ref name="Team Sky reassess 'zero tolerance' towards doping in search for staff">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/14/cycling-team-sky-doping |títulu=Team Sky reassess 'zero tolerance' towards doping in search for staff |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=14 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Dave Brailsford hints that Team Sky may be softening anti-doping stance">{{cita noticia |autor=MacMichael, Simon |url=http://road.cc/content/news/31011-dave-brailsford-hints-team-sky-may-be-softening-anti-doping-stance |títulu=Dave Brailsford hints that Team Sky may be softening anti-doping stance |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=15 de febreru de 2011 |editorial=road.cc}}</ref> <ref name="Dave Brailsford saddles up for cycling success on tour and track">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/15/dave-brailsford-team-sky |títulu=Dave Brailsford saddles up for cycling success on tour and track |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=15 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Dave Brailsford: The full transcript">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/bike-blogue/2011/feb/15/dave-brailsford-full-transcript |títulu=Dave Brailsford: The full transcript |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=15 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> <ref name="Bradley Wiggins targets team pursuit world record for Great Britain">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/16/bradley-wiggins-manchester-world-cup |títulu=Bradley Wiggins targets team pursuit world record for Great Britain |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=16 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Great Britain's pursuit team take gold but narrowly miss new record">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/feb/20/cycling |títulu=Great Britain's pursuit team take gold but narrowly miss new record |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=20 de febreru de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="L'equipu de persecución español facer cola Copa del Mundu en Manchester">{{cita noticia |axencia=[[Axencia EFE|EFE]] |url=https://www.marca.com/2011/02/20/ciclismo/1298232976.html |títulu=L'equipu de persecución español facer cola Copa del Mundu en Manchester |fechaaccesu=20 de febreru de 2011 |fecha=20 de febreru de 2011 |editorial=[[Marca (periódicu)|Marca]]}}</ref> Henderson llogró la so primer victoria de la temporada ganando al sprint la segunda etapa de la [[París-Niza 2011|París-Niza]],<ref name="Henderson (Sky) imponer na segunda etapa de Parir-Niza que lidera De Gendt">{{cita noticia |autor=Menocal, Marcos |url=http://www.eldiariomontanes.es/v/20110308/deportes/ciclismo/henderson-impon-segunda-etapa-20110308.html |títulu=Henderson (Sky) imponer na segunda etapa de Parir-Niza que lidera De Gendt |fechaaccesu=13 de marzu de 2011 |fecha=8 de marzu de 2011 |editorial=[[El Diario Montañés]]}}</ref> beneficiáu en parte pol fechu de que los velocistes más importantes del pelotón prefirieren participar na [[Tirrenu-Adriáticu]],<ref name="Tirrenu-Adriatico attracts the top sprinters despite offering few opportunities">{{cita noticia |autor=Atkins, Ben |url=http://www.velonation.com/News/ID/7690/Tirrenu-Adriatico-attracts-the-top-sprinters-despite-offering-few-opportunities.aspx |títulu=Tirrenu-Adriatico attracts the top sprinters despite offering few opportunities |fechaaccesu=13 de marzu de 2011 |fecha=7 de marzu de 2011 |editorial=VeloNation}}</ref> mientres Wiggins xubió al podiu final de la carrera al terminar na 3ª plaza. Nes clásiques lo más destacao foi la tercer posición de [[Simon Gerrans]] na [[Amstel Gold Race 2011|Amstel Gold Race]], mientres Flecha y [[Geraint Thomas]] fueron segundos na [[Omloop Het Nieuwsblad]] y [[Al traviés de Flandes]] respeutivamente. En mayu parte del equipu compitió nel [[Tour de California 2011|Tour de California]] onde Ben Swift y Greg Henderson ganaron una etapa cada unu. Nel [[Giro d'Italia 2011|Giro d'Italia]], [[Thomas Lövkvist]] foi'l corredor meyor allugáu na xeneral al rematar 21º. Lo más cerca que l'equipu tuvo d'una victoria foi na 12ª etapa col segundu llugar de [[Davide Appollonio]]. A finales de mayu, [[Geraint Thomas]] dio-y al Sky la primer victoria de la temporada en vueltes per etapes al ganar la [[Vuelta a Baviera]] y onde Edvald Boasson Hagen y Bradley Wiggins tamién ganaron etapes. En xunu, Wiggins ganó'l [[Critérium del Dauphiné 2011|Critérium del Dauphiné]], la mayor victoria del Sky hasta esi momentu.<ref>{{cita web|autor=deportes.yahoo.com|títulu=Wiggins gana la Dauphine y amuesa los sos quilates pal Tour|url=https://es-us.deportes.yahoo.com/noticias/wiggins-gana-dauphine-amuesa-quilates-tour-164952053.html|fechaaccesu=2 de xunetu de 2014|fecha=12 de xunu de 2011}}</ref> Col trunfu en Dauphiné, Bradley Wiggins perfilábase como favoritu pa llegar al podiu nel [[Tour de Francia 2011|Tour de Francia]], pero una cayida na 7ª etapa obligar a retirase de la carrera al quebrase la clávicula<ref>{{cita web|autor=deportes.terra.com|títulu=El británicu Wiggins abandona'l Tour tres quebra de clavícula esquierda|url=http://deportes.terra.com/otros deportes/el-britanico-wiggins-abandona-el-tour-tres-quebra-de-clavicula-esquierda,99c26ceb4ca01310VgnVCM10000098f154d0RCRD.html|fechaaccesu=2 de xunetu de 2014|fecha=8 de xunetu de 2011}}</ref> y [[Rigoberto Urán]] foi'l meyor del equipu na 24ª posición a casi 43 minutos del ganador [[Cadel Evans]]. Positivamente pal equipu, llográronse les dos primeres victories d'etapa nel Tour, dambes por [[Edvald Boasson Hagen]]. Rematada la ''Grand Boucle'' el noruegu siguió cola racha victoriosa ganando'l [[Eneco Tour 2011|Eneco Tour]] y la [[Vattenfall Cyclassics 2011|Vattenfall Cyclassics]]. ==== Vuelta a España: Primer "grande" onde fueron protagonistes ==== Pa la [[Vuelta a España 2011|Vuelta a España]] [[Bradley Wiggins]] yá taba recuperáu de quebrar y llegó como líder del equipu pa participar per primer vegada. Como gregariu nel monte, foi designáu l'hasta esi momentu pocu conocíu [[Christopher Froome]], quién en 2010 fuera [[Campeonatu del Reinu Xuníu de Ciclismu Contrarreló|vice campeón contrarreló]] namái por detrás del propiu Wiggins. La primer victoria llegó na 2ª etapa per entemediu de [[Chris Sutton]] al bater en esprínt masivu na llegada a [[Devesa de Campoamor|Sableres Orihuela]]. La primer sorpresa dar na contrarreló en [[Salamanca]], cuando Froome punxo'l segundu tiempu y superó a Wiggins que foi terceru. Esto valió-y tamién pa superalo na xeneral y asitiase nel primer llugar de la clasificación.<ref>{{cita web|autor=esciclismo.com|títulu=Vuelta a España: Tony Martin gana la contrarreló y Christopher Froome ye'l nuevu líder|url=http://www.esciclismo.com/ampliada.asp?Id=19457|fechaaccesu=2 de xunetu de 2014|fecha=29 d'agostu de 2011}}</ref> Pero na etapa siguiente con final na [[Mazaneda (estación d'esquí)|Estación de Monte La Mazaneda]], Froome retrasóse respectu de Wiggins y ésti pasó a encabezar les posiciones. Asina l'equipu tenía momentáneamente el 1-2 de la carrera, dixebraos por namái 7 segundos. La etapa con final en La Farrapona, supunxo'l dominiu de la dupla del Sky, dexando fora de posibilidaes a corredores como [[Vincenzo Nibali]] y [[Purito Rodríguez]], anque apaeció n'escena l'español [[Juanjo Cobo]] retayándo-yos una ventena de segundos.<ref>{{cita web|autor=elmundo.es|títulu=Namái'l Angliru puede frenar a Wiggins|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2011/09/03/ciclismo/1315063726.html|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|fecha=3 de setiembre de 2011}}</ref> A otru día el final yera en [[L'Angliru]] onde Cobo atacó y foise en solitariu pa ganar la etapa, sacando l'abonda diferencia pa vistise de colloráu. Mientres, Wiggins sufría por caltener se a rueda del so compañeru Froome, [[Wout Poels]] y [[Denis Menchov]]. Finalmente dexó terrén y Froome nun esperó al so líder siguiendo nel tercetu, calteniendo'l segundu allugamientu na xeneral pero agora por detrás de Cobo, mientres Wiggins cayía al tercer llugar. Al demostrar Froome que taba más fuerte que'l so líder, tuvo llibertá pa buscar la carrera y intentar en [[Peña Cabarga]], onde atacó ensin poder desapegase de Cobo anque ganó la etapa.<ref>{{cita web|autor=larazon.es|títulu=Chris Froome gana y Juanjo Cobo salva'l lideralgu en Peña Cabarga|url=http://www.larazon.es/detalle_hemeroteca/noticias/LA_RAZON_396680/5905-chris-froome-gana-y-juanjo-cobo-salva-el lideralgu-en-pena-cabarga#.Ttt1mYFwu9dLGkI|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|fecha=9 de setiembre de 2011}}</ref> La carrera concluyó ensin cambeos y el Sky asitió a los sos dos homes nel podiu (2º y 3º), anque en forma imprevista con anterioridá, el gregariu per delantre del líder. === 2012 === En 2012 llegó al equipu [[Mark Cavendish]], depués de delles ides y vueltes principalmente por problemes de patrocinios. El fichaxe anunciar n'ochobre de 2011 pocos díes dempués de que Cavendish proclamárase [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta de 2011|campeón del mundu]].<ref>{{cita web|autor=diariovasco.com|títulu=Confirmáu'l fichaxe galácticu: Cavendish, al Sky|url=http://www.diariovasco.com/v/20111012/deportes/ciclismo/confirmado-fichaje-galactico-cavendish-20111012.html|fechaaccesu=3 de xunetu de 2014|fecha=12 d'ochobre de 2011}}</ref> == Corredor meyor clasificáu nes Grandes Vueltes == {| {{tablaguapa}} !Añu !style="background:pink;"|[[Giro d'Italia]] [[Ficheru:Jersey_pink.svg|24x24px]] !style="background:yellow;"|[[Tour de Francia]] [[Ficheru:Jersey_yellow.svg|24x24px]] !style="background:red;"|[[Vuelta a España]] [[Ficheru:Jersey_red.svg|24x24px]] |- |[[2010]] |[[Giro d'Italia 2010|17º]] {{bandera|Italia}} [[Darío Cioni]] |[[Tour de Francia 2010|15º]] {{bandera|Suecia}} [[Thomas Lövkvist]] | [[Vuelta a España 2010|Abandonu]] |- |[[2011]] |[[Giro d'Italia 2011|20º]] {{bandera|Suecia}} [[Thomas Lövkvist]] |[[Tour de Francia 2011|30º]] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Geraint Thomas]] |style="background:silver;"|'''[[Vuelta a España 2011|2º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2012]] |'''[[Giro d'Italia 2012|7º]]''' {{bandera|Colombia}} [[Rigoberto Urán]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2012|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Bradley Wiggins]] |'''[[Vuelta a España 2012|4º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2013]] |style="background:silver;"|'''[[Giro d'Italia 2013|2º]]''' {{bandera|Colombia}} [[Rigoberto Urán]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2013|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |[[Vuelta a España 2013|27º]] {{bandera|Colombia}} [[Rigoberto Urán]] |- |[[2014]] |[[Giro d'Italia 2014|22º]] {{bandera|Colombia}} [[Sebastián Henao]] |[[Tour de Francia 2014|18º]] {{bandera|España}} [[Mikel Nieve]] |style="background:silver;"|'''[[Vuelta a España 2014|2º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2015]] |'''[[Giro d'Italia 2015|6º]]''' {{bandera|República Checa}} [[Leopold König]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2015|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |'''[[Vuelta a España 2015|8º]]''' {{bandera|España}} [[Mikel Nieve]] |- |[[2016]] |[[Giro d'Italia 2016|17º]] {{bandera|Colombia}} [[Sebastián Henao]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2016|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |style="background:silver;"|'''[[Vuelta a España 2016|2º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2017]] |[[Giro d'Italia 2017|17º]] {{bandera|España}} [[Mikel Landa]] |style="background:yellow;"|'''[[Tour de Francia 2017|1º]]''' {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |style="background:red;"|[[Vuelta a España 2017|'''1º''']] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |- |[[2018]] |style="background:pink;" |[[Giro d'Italia 2018|'''1º''']] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Chris Froome]] |style="background:yellow;"|[[Tour de Francia 2018|'''1º''']] {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Geraint Thomas]] |[[Vuelta a España 2018|15º]] {{bandera|España}} [[David de la Cruz]] |} == Rellación cola selección británica == L'equipu tien una estrecha rellación cola selección británica de [[ciclismu en pista]]. Les dos estructures tán dirixíes por [[Dave Brailsford]], quien creó l'equipu Sky de ruta calteniendo'l so puestu de direutor de rendimientu del esitosu equipu de pista de la federación británica patrocináu pola [[National Lottery]]. Brailsford cunta con un grupu d'asistentes que trabayen en dambos proyeutos con sede central en [[Manchester]]. Amás, dellos de los ciclistes británicos del Sky son tamién ''pistards'' que cuerren so los sos órdenes en dicha selección. Tou ello fizo que surdieren duldes sobre los posibles [[conflictu d'intereses|conflictos d'intereses]] y les sos consecuencies sobre'l rendimientu de dalgún de los dos proyeutos. Dambes partes alcordaron contratar a la compañía auditora [[Deloitte]] por que realizara un estudiu sobre esa situación.<ref name="Dave Brailsford welcomes review of Team Sky's links with Great Britain Olympic squad">{{cita noticia |autor=Gallagher, Brendan |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/cycling/7705111/Dave-Brailsford-welcomes-review-of-Team-Skys-links-with-Great-Britain-Olympic-squad.html |títulu=Dave Brailsford welcomes review of Team Sky's links with Great Britain Olympic squad |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=10 de mayu de 2010 |editorial=[[The Daily Telegraph]]}}</ref><ref name="¿El Team Sky ta perxudicando a London 2012?">{{cita noticia |autor=Navarro Cueva, Fernando |url=http://www.palcodeportivo.es/index.php/ciclismo/pista/8353-sky-pista.html |títulu=¿El Team Sky ta perxudicando a London 2012? |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=4 d'avientu editorial=palcodeportivo.es }}</ref><ref name="Cycling: Brailsford accused of losing Olympic focus ">{{cita noticia |autor=Tobin, Lawrence |url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/cycling-brailsford-accused-of-losing-olympic-focus-2141152.html |títulu=Cycling: Brailsford accused of losing Olympic focus |fechaaccesu= |fecha=23 de payares de 2010 |editorial=[[The Independent]]}}</ref><ref name="London 2012 Olympics: Peter Keen ruthless in pursuit of British medals">{{cita noticia |autor=McRae, Donald |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/jul/27/london-2012-olympics-peter-keen |títulu=London 2012 Olympics: Peter Keen ruthless in pursuit of British medals |fechaaccesu=19 de xineru de 2011 |fecha=27 de xunetu de 2010 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Cycling: Staff claims Team Sky an Olympic hindrance">{{cita noticia |autor=Lafond, Jean |url=http://www.scotsman.com/olympics/Cycling-Staff-claims-Team-Sky.6635685.jp |títulu=Cycling: Staff claims Team Sky an Olympic hindrance |fechaaccesu=19 de xineru de |fecha=23 de payares de 2010 |editorial=[[The Scotsman]]}}</ref><ref name="Team Sky and British Cycling can work in tandem, says report">{{cita noticia |autor=Fotheringham, William |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/mar/16/team-sky-british-cycling |títulu=Team Sky and British Cycling can work in tandem, says report |fechaaccesu=18 de febreru de 2012 |fecha=16 de marzu de 2011 |editorial=[[The Guardian]]}}</ref> == Material ciclista == [[Ficheru:Ieper - Tour de France, étape 5, 9 juillet 2014, départ (C49).JPG|300px|thumb|Vehículos del equipu nel [[Tour de Francia 2014]].]] L'equipu utiliza bicicletes [[Pinarello]]<ref name="Pinarello announced as Team Sky bike supplier">{{cita noticia |autor=Cleverly, Ian |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/400515/pinarello-announced-as-team-sky-bike-supplier.html |títulu=Pinarello announced as Team Sky bike supplier |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=9 d'ochobre de 2009 |editorial=Cycling Weekly}}</ref> nos sos modelos Dogma 65.1 Think 2 y Bolide nes etapes de contrarreló, forníes con grupu Shimano Dura-Ace Di2, componentes Pro y ruedes Shimano Dura-Ace, anque en contrarreló utilicen ruedes delanteres HED H3 y traseres Pro Textreme Carbon Disc . En 2014, el Team Sky empezó a utilizar mididores de potencia de la empresa Stages Cycling, que utilicen en xunto con ordenadores SRM PC7. Tocantes a asientos, Fi'zi:k aprove al equipu tou la so gama alta, yá que non tolos ciclistes del equipu utilicen el mesmu modelu. La equipación foi d'[[Adidas]] hasta 2012 y a partir de 2013 de Rapha.<ref name="Adidas unveils apparel partnership with Team Sky">{{cita noticia |autor=Fraser, Adam |url=http://www.sportspromedia.com/news/adidas_unveils_apparel_partnership_with_team_sky/ |títulu=Adidas unveils apparel partnership with Team Sky |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=5 de xineru de 2010 |editorial=sportsmedia.com}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130830154008/http://www.teamsky.com/article/0,27290,17618_8367172,00.html Sky Procycling-Sponsors-RAPHA] Páxina oficial</ref> L'equipu utiliza anguaño cascos de la empresa italiana Kask. Los vehículos qu'utilicen son [[Jaguar Cars|Jaguar]]. A partir del [[Critérium del Dauphiné]] de 2014 (del 8 de Xunu al 15 de xunu), l'equipu va utilizar el nuevu modelu de Pinarello: el Dogma F8; la cual foi diseñada en xunto con otru de los patrocinadores del Team Sky: Jaguar. Esta nueva bicicleta inclúi munchos cambeos, principalmente nel apartáu aerodinámicu, presumiendo un aumentu del 40% na eficacia aerodinámica. {| {{tablaguapa}} !Añu !Bicicletes !Equipaciones !Cascos !Gafes !Componentes !Componentes !Silliones !Bidones !Potenciómetros !Coches !Nutrición |- |[[2010]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Italia}} Deda Elementi |{{bandera|Italia}} Prologo |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2011]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Italia}} Deda Elementi |{{bandera|Italia}} Prologo |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2012]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Alemaña}} [[Adidas]] |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2013]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Alemaña}} SRM |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2014]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2015]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Jaguar Cars|Jaguar]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} CNP |- |[[2016]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} Rapha |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ford Motor Company|Ford]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} SIS |- |[[2017]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Italia}} Castelli |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ford Motor Company|Ford]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} SIS |- |[[2018]] |{{bandera|Italia}} [[Pinarello]] |{{bandera|Italia}} Castelli |{{bandera|Italia}} Kask |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Oakley, Inc.|Oakley]] |{{bandera|Xapón}} [[Shimano]] |{{bandera|Países Baxos}} Pro |{{bandera|Italia}} Fi'zi:k |{{bandera|Italia}} Elite |{{bandera|Estaos Xuníos}} Stages Cycling |{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Ford Motor Company|Ford]] |{{bandera|Reinu Xuníu}} SIS |} == Sede == [[Ficheru:National Cycling Centre - Velodrome - geograph.org.uk - 1595.jpg|thumb|200px|Velódromu de Mánchester]] La formación tien la so sede principal en [[Mánchester]]; allugar en concretu nel Centru Nacional de Ciclismu (''National Cycling Center''), onde comparte dependencies cola Federación Británica de Ciclismu (''British Cycling''). Conocíu tamién como'l Velódromu de Mánchester, ye'l recintu de ciclismu en pista más importante del [[Reinu Xuníu]] y llugar habitual d'entrenamientu pa los ciclistes de Brailsford y los sos collaboradores, tantu de la selección británica de pista como del Sky. La escuadra cunta con una subsede loxística en [[Bélxica]],<ref>{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/feb/26/cycling-tour-de-france-mark-cavendish |títulu=Cycling: Sky sponsor British Tour de France team &#124; Sport &#124; The Guardian <!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantía--> |fechaaccesu=2009 |autor= |enllaceautor= |idioma= }}</ref> según con una base operativa en [[Quarrata]], una llocalidá [[italia]]na de la [[Toscana]]. == Organigrama == El máximu responsable de la escuadra ye'l mánager xeneral [[Dave Brailsford]], ente que la so mano derecha y direutor de rendimientu ye [[Shane Sutton]].<ref>http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/cycling/6161880/Team-Sky-announce-first-signings-on-road-to-Tour-de-France-glory.html</ref> L'equipu cunta coles mesmes pa la preparación de los corredores col entrenador [[Rod Ellingworth]]. Los trés formen parte del Sky dende la so primer temporada y compaxinen el so trabayu nel equipu col llabor que veníen exerciendo dientro de la Federación Británica de Ciclismu. Pa la segunda temporada sumar a la nómina d'entrenadores el ex-ciclista y especialista en contrarreló [[Bobby Julich]].<ref>http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/9177797.stm</ref><ref>http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/506603/julich-joins-team-sky-as-race-coach.html</ref> El xefe médicu y [[siquiatra]] del equipu ye'l doctor [[Steve Peters]], ente que Carsten Jeppesen ye l'encargáu de la loxística. Brailsford, Sutton, Peters y Jeppesen formen el nucleu principal de la escuadra dende la so creación. El direutor deportivu principal en carrera ye [[Sean Yates]]. L'ex-ciclista británicu, ganador de dos tales etapes nel [[Tour de Francia]] y la [[Vuelta a España]] cuando yera compañeru de [[Lance Armstrong]] nel Motorola, llegó al equipu en siendo asistente de los direutores [[Bjarne Riis]] (nel CSC) y [[Johan Bruyneel]] (en Discovery Channel y Astana, por deséu de Armstrong). Yates, que llegó al cargu tres la temprana marcha de la so hasta entós cimera [[Scott Sunderland]] a los pocos meses d'empecipiase'l proyeutu, cuenta con cuatro direutores auxiliares, toos ellos exciclistas: [[Marcus Ljungqvist]], [[Steven De Jongh]], [[Servais Knaven]] y [[Nicolas Portal]]. L'equipu cunta coles mesmes cola collaboración del nutricionista Nigel Mitchell, quien al igual que'l doctor Peters trabayara con anterioridá tantu col ciclista [[Bradley Wiggins]] como col esitosu equipu británicu de ciclismu en pista dirixíu pol mesmu Brailsford.<ref name="Sky, el cielu nun ye la llende">{{cita noticia |autor=Arribas, Carlos |url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/Sky/cielu/llinde/elpepidep/20091214elpepidep_27/Tes |títulu=Sky, el cielu nun ye la llende |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=14 d'avientu de 2009 |editorial=[[El País]]}}</ref> {| {{tablaguapa}} |- ! Puestu !Nome !Pertenencia |- | Mánager xeneral | {{bandera|GBR}} [[Dave Brailsford]] | 2010-presente |- | Direutor de rendimiento | {{bandera|AUS}} [[Shane Sutton]] | 2010-presente |- | Direutor d'operaciones | {{bandera|DAN}} [[Carsten Jeppesen]] | 2010-presente |- | Xefe médicu y siquiatra | {{bandera|GBR}} [[Steve Peters]] | 2010-presente |- | Entrenador xefe | {{bandera|GBR}} [[Rod Ellingworth]] | 2010-presente |- | Entrenador de competición | {{bandera|USA}} [[Bobby Julich]] | 2011-presente |- | Direutor deportivu principal | {{bandera|GBR}} [[Sean Yates]] | 2010-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|SWE}} [[Marcus Ljungqvist]] | 2010-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|NED}} [[Steven de Jongh]] | 2010-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|NED}} [[Servais Knaven]] | 2011-presente |- | Direutor deportivu | {{bandera|FRA}} [[Nicolas Portal]] | 2011-presente |- |} '''Anteriores''' {| {{tablaguapa}} |- ! Puestu !Nome !Pertenencia |- | Direutor deportivu principal | {{bandera|AUS}} [[Scott Sunderland]] | 2010 (hasta mayu) |- |} == Alcuerdu con McLaren == [[Ficheru:Mclaren Tecnology Centre.jpg|thumb|150px|Sede de [[McLaren]].]] L'equipu tien un alcuerdu de collaboración cola escudería [[Reinu Xuníu|británica]] de [[Fórmula 1]] [[McLaren]], unu de los equipos más esitosos de la categoría reina del automovilismu, según el cual va poder utilizar les instalaciones de la escudería en [[Woking]] ([[Surrey]], [[Inglaterra]]) y les sos conocencies en diverses árees: [[aerodinámica]], [[telemetría]], [[simulación|simulaciones]].<ref name="El nuevu Sky, de la mano de McLaren">{{cita noticia |url=http://biciciclismo.com/cas/site/noticias-ficha.asp?id=19981 |títulu=El nuevu Sky, de la mano de McLaren |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2010 |fecha=28 de payares de 2009 |editorial=Biciclismo}}</ref> == Clasificaciones UCI == L'equipu integró les clasificaciones del [[UCI World Ranking]] y [[UCI World Tour]], llogrando éstes clasificaciones:<ref>[http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/THEASP.ASP@PAGEID%3D102007&SportID%3D102&CompetitionID%3D24055&SeasonID%3D478&EventID%3D12146&GenderID%3D1&ClassID%3D1&EventPhaseID%3D577000&Phase1ID%3D0&TaalCode%3D2&StyleID%3D0&Cache%3D2.html?710735 UCI WorldTour Ranking - 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114702/http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/TheASP.asp%40PageID%3D102007%26SportID%3D102%26CompetitionID%3D24055%26SeasonID%3D478%26EventID%3D12146%26GenderID%3D1%26ClassID%3D1%26EventPhaseID%3D577000%26Phase1ID%3D0%26TaalCode%3D2%26StyleID%3D0%26Cache%3D2.html?710735 |date=2016-03-04 }} Páxina oficial UCI</ref><ref>[http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/THEASP.ASP@PAGEID%3D102007&SportID%3D102&CompetitionID%3D24055&SeasonID%3D480&EventID%3D12146&GenderID%3D1&ClassID%3D1&EventPhaseID%3D632314&Phase1ID%3D0&TaalCode%3D2&StyleID%3D0&Cache%3D2.html?9609 UCI WorldTour Ranking - 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110436/http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/TheASP.asp%40PageID%3D102007%26SportID%3D102%26CompetitionID%3D24055%26SeasonID%3D480%26EventID%3D12146%26GenderID%3D1%26ClassID%3D1%26EventPhaseID%3D632314%26Phase1D%C3%8DI%3D0%26TaalCode%3D2%26StyleID%3D0%26Cache%3D2.html?9609 |date=2016-03-04 }} Páxina oficial UCI</ref><ref>[http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/THEASP.ASP@PAGEID%3D102007&SportID%3D102&CompetitionID%3D24055&SeasonID%3D482&EventID%3D12146&GenderID%3D1&ClassID%3D1&EventPhaseID%3D712678&Phase1ID%3D0&TaalCode%3D2&StyleID%3D0&Cache%3D2.html?184353 UCI WorldTour Ranking - 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104439/http://www.uci.html.infostradasports.com/cache/2/TheASP.asp%40PageID%3D102007%26SportID%3D102%26CompetitionID%3D24055%26SeasonID%3D482%26EventID%3D12146%26GenderID%3D1%26ClassID%3D1%26EventPhaseID%3D712678%26Phase1D%C3%8DI%3D0%26TaalCode%3D2%26StyleID%3D0%26Cache%3D2.html?184353 |date=2016-03-04 }} Páxina oficial UCI</ref> {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" |'''Añu''' |'''Clasificación por equipos''' |'''Meyor corredor''' |'''Posición''' |- |[[UCI World Ranking 2010|2010]]||align="center" |15º|| {{bandera|NOR}} [[Edvald Boasson Hagen]]|| align="center" |18º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2011|2011]]||align="center" |2º|| {{bandera|GBR}} [[Bradley Wiggins]]|| align="center" |9º |- |[[UCI WorldTour 2012|2012]]||align="center" |1º|| {{bandera|GBR}} [[Bradley Wiggins]]|| align="center" |2º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2013|2013]]||align="center" |2º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |2º |- |[[UCI WorldTour 2014|2014]]||align="center" |9º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |7º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2015|2015]]||align="center" |3º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |6º |- |[[UCI WorldTour 2016|2016]]||align="center" |3º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |3º |-bgcolor="#EFEFEF" |[[UCI WorldTour 2017|2017]]||align="center" |1º|| {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]]|| align="center" |2º |} == Palmarés == ''P'años anteriores, vease [[Palmarés del Team Sky]]'' === Palmarés 2018 === ==== [[UCI WorldTour 2018|UCI WorldTour]] ==== {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Feches''' | '''Carreres''' | '''Ganador''' |- | [[7 de marzu]] || {{bandera|FRA}} 4ª etapa de la [[París-Niza 2018|París-Niza]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|NED}} [[Wout Poels]] |- | [[11 de marzu]] || {{bandera|FRA}} 8ª etapa de la [[París-Niza 2018|París-Niza]] || {{bandera|ESP}} [[David de la Cruz]] |- | [[13 de marzu]] || {{bandera|ITA}} [[Tirrenu-Adriáticu 2018|Tirrenu-Adriáticu]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[27 d'abril]] || {{bandera|SUI|civil}} 3ᵉʳ etapa del [[Tour de Romandía 2018|Tour de Romandía]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[14 de mayu]] || {{bandera|USA}} 2ª etapa del [[Tour de California 2018|Tour de California]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[18 de mayu]] || {{bandera|USA}} 6ª etapa del [[Tour de California 2018|Tour de California]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[19 de mayu]] || {{bandera|ITA}} 14ª etapa del [[Giro d'Italia 2018|Giro d'Italia]] || {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]] |- | [[19 de mayu]] || {{bandera|USA}} [[Tour de California 2018|Tour de California]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[25 de mayu]] || {{bandera|ITA}} 19ª etapa del [[Giro d'Italia 2018|Giro d'Italia]] || {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]] |- | [[27 de mayu]] || {{bandera|ITA}} [[Giro d'Italia 2018|Giro d'Italia]] || {{bandera|GBR}} [[Chris Froome]] |- | [[3 de xunu]] || {{bandera|FRA}} Prólogu del [[Critérium del Dauphiné 2018|Critérium del Dauphiné]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[6 de xunu]] || {{bandera|FRA}} 3ᵉʳ etapa del [[Critérium del Dauphiné 2018|Critérium del Dauphiné]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRE]]) || {{bandera|GBR}} Team Sky |- | [[10 de xunu]] || {{bandera|FRA}} [[Critérium del Dauphiné 2018|Critérium del Dauphiné]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[18 de xunetu]] || {{bandera|FRA}} 11ª etapa del [[Tour de Francia 2018|Tour de Francia]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[19 de xunetu]] || {{bandera|FRA}} 12ª etapa del [[Tour de Francia 2018|Tour de Francia]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[29 de xunetu]] || {{bandera|FRA}} [[Tour de Francia 2018|Tour de Francia]] || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[7 d'agostu]] || {{bandera|POL}} 4ª etapa de la [[Vuelta a Polonia 2018|Vuelta a Polonia]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[8 d'agostu]] || {{bandera|POL}} 5ª etapa de la [[Vuelta a Polonia 2018|Vuelta a Polonia]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[10 d'agostu]] || {{bandera|POL}} [[Vuelta a Polonia 2018|Vuelta a Polonia]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |} ==== [[Circuitos Continentales UCI]] ==== {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Feches''' | '''Circuitu''' | '''Carreres''' | '''Ganador''' |- | [[11 de febreru]] || [[UCI America Tour 2018]] || {{bandera|COL}} [[Colombia Oro y Paz 2018|Colombia Oro y Paz]] || {{bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[15 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ESP}} 2ª etapa de la [[Vuelta a Andalucía 2018|Vuelta a Andalucía]] || {{bandera|NED}} [[Wout Poels]] |- | [[15 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} 2ª etapa de la [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[16 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} 3ᵉʳ etapa de la [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[18 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ESP}} 5ª etapa de la [[Vuelta a Andalucía 2018|Vuelta a Andalucía]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|ESP}} [[David de la Cruz]] |- | [[18 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} 5ª etapa de la [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[18 de febreru]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|POR}} [[Vuelta al Algarve 2018|Vuelta al Algarve]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[22 de marzu]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} 1ªb etapa de la [[Settimana Coppi y Bartali 2018|Settimana Coppi y Bartali]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRE]]) || {{bandera|GBR}} Team Sky |- | [[24 de marzu]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} 3ᵉʳ etapa de la [[Settimana Coppi y Bartali 2018|Settimana Coppi y Bartali]] || {{bandera|GBR}} [[Christopher Lawless]] |- | [[25 de marzu]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} [[Settimana Coppi y Bartali 2018|Settimana Coppi y Bartali]] || {{bandera|ITA}} [[Diego Rosa]] |- | [[7 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|GBR}} 6ª etapa de la [[Vuelta a Gran Bretaña 2018|Vuelta a Gran Bretaña]] || {{bandera|NED}} [[Wout Poels]] |- | [[8 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|GBR}} 7ª etapa de la [[Vuelta a Gran Bretaña 2018|Vuelta a Gran Bretaña]] || {{bandera|GBR}} [[Ian Stannard]] |- | [[15 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} [[Coppa Agostoni 2018|Coppa Agostoni]] || {{bandera|ITA}} [[Gianni Moscon]] |- | [[19 de setiembre]] || [[UCI Europe Tour 2018]] || {{bandera|ITA}} [[Giro de Toscana 2018|Giro de Toscana]] || {{bandera|ITA}} [[Gianni Moscon]] |} ==== Campeonatos nacionales ==== {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Feches''' | '''Carreres''' | '''Ganador''' |- | [[2 de febreru]] || {{Bandera|COL}} [[Campeonatu de Colombia de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu de Colombia Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{Bandera|COL}} [[Egan Bernal]] |- | [[4 de febreru]] || {{Bandera|COL}} [[Campeonatu de Colombia de Ciclismu en Ruta|Campeonatu de Colombia en Ruta]] || {{Bandera|COL}} [[Sergio Henao]] |- | [[22 de xunu]] || {{Bandera|ESP}} [[Campeonatu d'España de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu d'España Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{Bandera|ESP}} [[Jonathan Castroviejo]] |- | [[24 de xunu]] || {{bandera|POL}} [[Campeonatu de Polonia de Ciclismu en Ruta|Campeonatu de Polonia en Ruta]] || {{bandera|POL}} [[Michał Kwiatkowski]] |- | [[27 de xunu]] || {{bandera|NED}} [[Campeonatu de los Países Baxos de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu de los Países Baxos Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{Bandera|NED}} [[Dylan van Baarle]] |- | [[28 de xunu]] || {{bandera|GBR}} [[Campeonatu del Reinu Xuníu de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu del Reinu Xuníu Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|GBR}} [[Geraint Thomas]] |- | [[29 de xunu]] || {{bandera|BLR}} [[Campeonatu de Bielorrusia de Ciclismu Contrarreló|Campeonatu de Bielorrusia Contrarreló]] ([[Contrarreló (ciclismu)|CRI]]) || {{bandera|BLR}} [[Vasil Kiryienka]] |} == Plantía == ''P'años anteriores, vease [[Plantíes del Team Sky]]'' === Plantía 2018 === {| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" | '''Nome'''<ref>[http://www.procyclingstats.com/team.php?id=1423&season=2018 Plantía Team Sky (SKY) - PRT2018] ''procyclingstats.com''</ref> | '''Nacencia''' | '''Nacionalidá''' | '''Equipu 2017''' |- | [[Leonardo Basso]] || 25/12/1993 || {{ITA}} || Neo (''Xeneral Store-Bottoli-Zardini'') |-bgcolor="#efefef" | [[Egan Bernal]] || 13/01/1997 || {{COL}} || [[Androni-Sidermec-Bottecchia]] |- | [[Jonathan Castroviejo]] || 27/04/1987 || {{ESP}} || [[Movistar Team]] |-bgcolor="#efefef" | [[David de la Cruz]] || 06/05/1989 || {{ESP}} || [[Quick-Step Floors]] |- | [[Philip Deignan]] || 07/09/1983 || {{IRL}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Jonathan Dibben]] || 12/02/1994 || {{GBR}} || Team Sky |- | [[Owain Doull]] || 02/05/1993 || {{GBR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Edward Dunbar]]<ref group="2018" name="15/09">Dende'l 15 de setiembre.</ref> || 01/09/1996 || {{IRL}} || [[Aqua Blue Sport]] (2018) |- | [[Kenny Elissonde]] || 22/07/1991 || {{FRA}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Chris Froome]] || 20/05/1985 || {{GBR}} || Team Sky |- | [[Tau Geoghegan Hart]] || 30/03/1995 || {{GBR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Michał Gołaś]] || 29/04/1984 || {{POL}} || Team Sky |- | [[Kristoffer Halvorsen]] || 13/04/1996 || {{NOR}} || [[Joker Icopal]] |-bgcolor="#efefef" | [[Sebastián Henao]] || 05/08/1993 || {{COL}} || Team Sky |- | [[Sergio Luis Henao]] || 10/12/1987 || {{COL}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Beñat Intxausti]] || 20/03/1986 || {{ESP}} || Team Sky |- | [[Vasil Kiryienka]] || 28/06/1981 || {{BLR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Christian Knees]] || 05/06/1981 || {{GER}} || Team Sky |- | [[Michał Kwiatkowski]] || 02/06/1990 || {{POL}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Christopher Lawless]] || 04/11/1995 || {{GBR}} || [[Axeon Hagens Berman]] |- | [[David López García|David López]] || 13/05/1981 || {{ESP}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Gianni Moscon]] || 20/04/1994 || {{ITA}} || Team Sky |- | [[Wout Poels]] ||01/10/1987 || {{NED}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Salvatore Puccio]] || 31/08/1989 || {{ITA}} || Team Sky |- | [[Diego Rosa]] || 27/03/1989 || {{ITA}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Luke Rowe]] || 10/03/1990|| {{GBR}} || Team Sky |- | [[Pavel Sivakov]] || 25/05/1997 || {{RUS}} || Neo (''BMC Development Team'') |-bgcolor="#efefef" | [[Ian Stannard]] || 25/05/1987 || {{GBR}} || Team Sky |- | [[Geraint Thomas]] || 25/05/1986 || {{GBR}} || Team Sky |-bgcolor="#efefef" | [[Dylan Van Baarle]] || 21/08/1992 || {{NED}} || [[Cannondale Drapac Pro Cycling Team|Cannondale-Drapac]] |- | [[Łukasz Wiśniowski]] ||07/12/1991 || {{POL}} || Team Sky |} <small> {{llistaref|group="2018"}} </small> '''Stagiares'''<br> Dende'l [[1 d'agostu]], los siguientes corredores pasaron a formar parte del equipu como ''stagiaires'' (aprendices a prueba). {| bgcolor9="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" !Corredor !Nacencia !Nacionalidá !Equipu 2018 |- | [[Mark Donovan]] || 03/04/1999 || {{GBR}} || [[Team Wiggins]] |-bgcolor="#efefef" |[[Ethan Hayter]] || 18/09/1998 || {{GBR}} || 100% Me |} == Notes == {{llistaref|grupu=nota}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.teamsky.com/ Páxina oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224072952/http://www.teamsky.com/ |date=2011-02-24 }} * [http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/322701/team-sky-as-it-happens.html Cronoloxía de la creación del equipu] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Equipos de ciclismu UCI ProTeam]] [[Categoría:Equipos de ciclismu del Reinu Xuníu]] bodkykxu37k4gkqm8itkycmlhdyypi2 0 154089 4493799 4330614 2026-05-18T05:51:41Z Limotecariu 735 4493799 wikitext text/x-wiki {{persona|medayista olímpicu=|pie=|medaya= {{Medaya deportiva|[[Saltos (natación)]]}} {{PaísMedaya|{{MAL}}}} {{CompeticionDeMedaya|[[Campeonatu Mundial de Natación Mundial Natación]]}} {{MedayaBronce|[[Campeonatu Mundial de Natación de 2009|Roma 2009]]|[[Saltu (natación)|Plataforma 10 m sincr.]]}} {{MedayaBronce|[[Campeonatu Mundial de Natación de 2013|Barcelona 2013]]|[[Saltu (natación)|Plataforma 10 m sincr.]]}} }} '''Mun Yee Leong''' {{nym}} ye una [[Saltu (natación)|clavadista o saltadora de trampolín]] malaya especializada en plataforma de 10 metros, onde consiguió ser [[Campeonatu Mundial de Natación de 2009|medayista de bronce mundial en 2009]] nos saltos sincronizaos.<ref>[https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/-y/leong-mun-yee-1.html Ficha.] [[Sports Reference]]. Consultáu'l 9 de marzu de 2018.</ref><ref>[https://www.fina.org/athletes/leong-mun-yee Ficha] [[FINA]] Consultáu'l 9 de marzu de 2018.</ref> ==Carrera deportiva== Nel [[Campeonatu Mundial de Natación de 2009]] celebráu en [[Roma]] ([[Italia]]) ganó la medaya de bronce nos saltos sincronizaos dende la plataforma de 10 metros, tres les chines y les americanes, siendo la so compañera de saltu [[Pandelela Rinong Pamg]]; y nel [[Campeonatu Mundial de Natación de 2013]] de [[Barcelona]] volvió ganar el bronce na mesma prueba. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} {{NF|1984||Leong, Mun Yee}} {{Tradubot|Mun Yee Leong}} [[Categoría:Saltadores de Malasia]] jmy8wn635xqh2zk9mw9v0mlgpusnmin 0 154665 4493662 4364598 2026-05-17T19:44:16Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493662 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |mapa = Guambiano.png}}El guambianu o '''moguez''' ye una [[Llingües indíxenes d'América|llingua indíxena]] falada pol pueblu [[misak]] (tamién nomaos '''guambianos''') nel departamentu del [[Cauca (Colombia)|Cauca]] en [[Colombia]]. El parentescu más estrechu d'esta llingua dase coles llingües totoró (falaes nel conceyu de tal nome) y coles llingües coconuco. == Fonoloxía == Tien cinco fonemes vocálicos y 17 consonánticos, ente los cualos destáquense como peculiaridá, les [[Consonante retroflexa|consonantes retroflexes]]. === Vocales === :{| {{tablaguapa}} ! ! [[Vocales anteriores|Anteriores]] ! [[Vocales centrales|Centrales]] ! [[Vocales posteriores|Posteriores]] |- ! [[Vocales altes|Altes]] | align="center" | i | align="center" | | align="center" | u |- ! [[Vocales medies|Medies]] | align="center" | e | align="center" | ø | align="center" | |- ! [[Vocales baxes|Baxes]] | align="center" | | align="center" | a | align="center" | |} === Consonantes === El siguiente cuadru da los fonemes (signu [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]) y la ortografía común usada pa dichos fonemes: :{| {{tablaguapa}} ! ! [[consonante alveolar|llabial]] ! [[consonante alveolar|alveolar]] ! [[consonante retroflexa|retroflexa]] ! [[consonante palatal|palatal]] ! [[consonante velar|velar]] |- align="center" ! [[oclusiva|oclusives]] [[consonante sorda|sordes]] | style="font-size:larger;" |'''p'''<br>''p'' | style="font-size:larger;" |'''t'''<br>''t'' | | | style="font-size:larger;" |'''k'''<br>''k'' |- align="center" ! [[consonante africada|africaes]] | | style="font-size:larger;" |'''ʦ'''<br>''ts'' | style="font-size:larger;" |'''ʈʂ'''<br>''tš'' | style="font-size:larger;" |'''ʨ'''<br>''ç'' | |- align="center" ! [[consonante ñasal|ñasales]] | style="font-size:larger;" |'''m'''<br>''m'' | style="font-size:larger;" |'''n'''<br>''n'' | | style="font-size:larger;" |'''ɲ'''<br>''ñ'' | |- align="center" ! align="left" | [[consonante fricativa|fricatives]] | | style="font-size:larger;" |'''s'''<br>''s'' | style="font-size:larger;" |'''ʂ'''<br>''š'' | style="font-size:larger;" |'''ç'''<br>''ŝ'' | |- align="center" ! [[consonante llateral|llaterales]] | | style="font-size:larger;" |'''l'''<br>''l'' | | style="font-size:larger;" |'''ʎ'''<br>''ly'' | |- align="center" ! [[consonante vibrante|vibrantes]] | | style="font-size:larger;" |'''r'''<br>''r'' | | | |- align="center" ! [[aproximante]] | | | | style="font-size:larger;" |'''j'''<br>''y'' | style="font-size:larger;" |'''w'''<br>''w'' |} El grupu de consonantes sordes p, t, ts, t''š'', ç, k realícense como sonores b, d, dz, d''ζ'' [ɖʐ], ''J'' [ɟ], g [ɡ], tres una nasal o una alveolar; y amás les del grupu p, tš, k, realícense como fricatives sonores ''β'', ζ [ʐ], ''γ'' [ɣ], ente vocales y a la fin de la pallabra; o como fricaticas f, š, ''x'', a la fin de la pallabra. Les retroflexes ''ʂ'', ''ʈʂ'' son [[Consonante apical|apicales.]] La consonante ''k'' se palataliza antes de i (ky / ç). La consonante n suena m antes de ''p'' o ''b''. == El "Padrenuesu" en guambianu == Ñimpe Tiuspa waminchip pѳntrappe, ѳyah chintrikai: Namui Mѳskai srѳmpalasrѳ wapik, ñui munchipe tapikweintѳ tarѳmara, newan tap intik kѳntrun. Ñi aship karup pasraipe pirau latrѳpitchap amѳ, srѳmpalasrѳ latawei yu piraukucha, Ñi maik maramtiik kѳpen, treekwei marik kѳntrai. Kualѳmmѳrik nam mamik maik palapikwan mѳi tranѳp, namui kaik mariilan ulѳ paimѳ, pesannatruntrik chip, nam namun kaik marѳpelan ulѳ paimѳ, pesannawa kѳtrѳmisrѳp lataitѳwei. Chikѳpen namun kekѳtrѳsrkѳntraptiik pѳntrѳpene, truwane namun ampashmѳtruntrik. Masken tru kaikweinukkutrimpe tarѳmartra. Kakente, tru aship karup waipa, marampurap mariipa, purѳ nuik, purѳ tapiipape manakatik Ñuin kѳn chip. == Referencies == {{Llistaref}} === Bibliografía === * Pachón, Ximena "Guambía" 1987: ''Introducción a la Colombia Amerindia'': 235-248. Institutu Colombianu d'Antropoloxía; Bogotá. ISBN 958-612-051-1 * Vásquez de Ruiz, Beatriz 1988: ''La predicación en Guambiano''; CCELA, Universidá de Los Andes, Bogotá. ISSN 0120-9507 === Enllaces esternos === * [https://web.archive.org/web/20110120212021/http://pueblomisak.org/ La Nación Orixinaria Misak en Movimientu.] * [http://www.yurileveratto.com/articolo.php?Id=27 Artículu de Yuri Leveratto sobro'l posible orixe de los guambianos y el recupero de les sos traducciones antigües.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304033115/http://www.yurileveratto.com/articolo.php?Id=27 |date=2016-03-04 }} * [http://escolaridadetnias.blogspot.com.co/2009/11/la-escritura-de-la-lengua-guambiana.html La escritura nel idioma guambiano.] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Colombia]] fy9hfwspskxyk8yndi72ze1qiyv74rd 0 155453 4493584 4491595 2026-05-17T16:40:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 12 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493584 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Héctor José Cámpora''' {{nym}} foi un [[políticu]] y [[odontoloxía|odontólogu]] [[arxentina|arxentín]]. Foi Presidente de la República Arxentina ente mayu y xunetu de 1973. Tamién foi presidente de la Cámara de Diputaos de la Nación y vicepresidente primeru de la Convención Constituyente que sancionó la [[Reforma constitucional arxentina de 1949|Constitución de 1949]]. Encarceláu pola [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|dictadura establecida en 1955]], fugar con otros presos políticos en 1957, asilándose en [[Chile]]. Mientres la [[Resistencia peronista]] foi designáu en 1971 por [[Juan Domingo Perón]] como'l so delegáu personal n'Arxentina. Dende esi cargu foi parte de la conducción que reorganizó al [[Partíu Xusticialista]], executó exitosamente la Operación Retorno pola cual Perón tornó al país el 17 de payares de 1972 y atayó el plan de la [[Revolución Arxentina|dictadura instalada en 1966]] de realizar eleiciones so control militar, abriendo'l camín pa la recuperación de la [[democracia]], coles [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de marzu de 1973|eleiciones de 1973]]. Por cuenta de la prohibición impuesta a Perón pa presentase como candidatu a presidente de la Nación, el mesmu Perón designar como candidatu nel so llugar, trunfando con un 49,5 % de los votos. Exerció la [[presidente d'Arxentina|Presidencia de la Nación]] mientres 49 díes nel añu 1973, na primera de les presidencies del [[tercer peronismu]], tamién conocida como la primavera camporista». El so curtiu gobiernu destacar pol [[Pactu Social (Arxentina)|Pactu Social]] ente sindicatos y empresarios que sostuvo la so política económica industrialista, una política internacional [[Movimientu de Países Ensin Alliniar|tercermundista]] y una política universitaria inclusiva, con participación protagonista del movimientu estudiantil. Arrenunció al so cargu'l 13 de xunetu de 1973, facilitando la realización de les primeres eleiciones ensin proscripciones depués de 1955, nes que Perón trunfó col 62 % de los votos. Depués del arrenunciu retirar a la so casa na llocalidá de [[San Andrés de Giles]]. En 1975, yá fináu Perón y mientres la presidencia d'[[Isabel Perón]], foi espulsáu del [[Partíu Xusticialista]]. La nueche del [[Golpes d'estáu n'Arxentina#Golpe del 24 de marzu de 1976|golpe d'Estáu del 24 de marzu de 1976]] salvó la so vida al escapar xunto a la so familia, cuando un grupu armáu intentó asesinalo na so casa, llogrando [[Asilu políticu|asilarse]] na embaxada de [[Méxicu]], onde permaneció pocu más de trés años. Gravemente enfermu, en payares de 1979 la dictadura dexó que saliera del país, pa exiliase en Méxicu, onde morrió trece meses dempués, el 19 d'avientu de 1980. == Primeros años == Nacíu na ciudá de Mercedes, nietu d'inmigrantes xenoveses, foi'l cuartu fíu de Pedro Cámpora (1856-1921) y de la so segunda esposa Juana Demaestre (1869-1960). El so padre fundara un almacén de ramos xenerales en 1888, col cual nun amasar una gran fortuna. Del so primer matrimoniu con Catalina Lértora tuvo trés fíos y depués enviudó. Del segundu, con Juana Demaestre, tuvo cuatro. Héctor fuera'l más pequeñu d'ellos. == Militancia estudiantil y municipal == Cámpora cursó los sos estudios secundarios nel Colexu Nacional Florentino Ameghino de Mercedes, onde lo escoyeron presidente del centru d'estudiantes y onde empecipió la so militancia política. Al recibise en 1928, quixo estudiar medicina en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], pero nun pudo ingresar y optó por cursar la carrera d'Odontoloxía na [[Universidá Nacional de Córdoba]], ente marzu de 1929 y avientu de 1933. El so vocación política llevar a convertise en dirixente estudiantil, anque ensin xuntar a nengún partíu. En 1934 recibir d'odontólogu y anicióse en [[San Andrés de Giles]], onde se casó'l 15 d'abril de 1937, con María Georgina Cecilia Acevedo Pérez (1917-1994), moteyada "Nené", fía única d'una vilba de cierta fortuna. Tuvieron dos fíos: Héctor Pedro en 1938 y Carlos Alberto en 1941. Mentanto, exerció'l so oficiu, fundó y presidió un club deportivu d'estraición popular (Club Almafuerte) y foi intendente de la ciudá nel periodu 1944-1945. == Primer etapa na política == [[Ficheru:Perón, Cámpora y Quijano.jpg|thumb|left|250px|El diputáu Cámpora xunto a Perón y [[Hortensio Quijano]] en 1946]] En 1944 foi designáu comisionado municipal pol gobiernu surdíu del [[Revolución del 43|golpe militar del 4 de xunu de 1943]] y conoció a [[Juan Domingo Perón]]. Depués integró un agrupamientu llaborista independiente que,<ref name="SAAP-Aelo"/> xunto al [[Partíu Llaborista (Arxentina)|Partíu Llaborista]] y la [[Unión Cívica Radical Xunta Renovadora]], contribuyó al trunfu eleutoral de Perón en 1946. Foi electu diputáu nes [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1946|eleiciones xenerales de 1946]].<ref name="SAAP-Aelo">{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1853-19702010000200002|publicación=Revista SAAP|issn=1853-1970|volume=4|númberu=2|allugamientu= Ciudá Autónoma de Buenos Aires |añu=jul./dic. 2010 |títulu=Origen d'una fuercia política: el Partíu Peronista na Provincia de Buenos Aires, 1947-1955|nome=Oscar |apellíu=Aelo}}</ref> En xunu d'esi mesmu añu foi designáu vicepresidente de la primer Xunta Executiva del Partíu Peronista na Provincia de Buenos Aires, que tuvo al so cargu la organización del partíu na provincia.<ref name="SAAP-Aelo-2">{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1853-19702010000200002|publicación=Revista SAAP|issn=1853-1970|volume=4|númberu=2|allugamientu= Ciudá Autónoma de Buenos Aires |añu=jul./dic. 2010 |títulu=Origen d'una fuercia política: el Partíu Peronista na Provincia de Buenos Aires, 1947-1955|nome=Oscar |apellíu=Aelo|cita=La Xunta Executiva tuvo constituyida por Roberto Cursack (presidente), Héctor Cámpora (vicepresidente), César Bressa y Adolfo Orosco (secretarios), Alfredo Busquet (tesoreru), Guillermo Lasciar (protesorero) y Manuel Torres (secretariu d'actes). Representaben a los distintos segmentos del movimientu peronista: Cursack y Lasciar, llaboristes; Busquet y Bressa, renovadores; Cámpora, independiente-llaborista; Orosco y Torres, sindicalistes.}}</ref> En 1948 foi escoyíu presidente de la Cámara de Diputaos de la Nación, cargu que desempeñó hasta 1952. Caltuvo una posición política cercana a [[Eva Perón]], de quien foi unu de los sos principales collaboradores,<ref>{{cita llibru |apellíu=Navarro|nome=Marysa|títulu=Evita: mitos y representaciones |añu=2002|allugamientu=Buenos Aires|editorial=Fondu de Cultura Económica|páxines=12, 224|isbn=950-557-521-1}}</ref> razón pola cual foi consideráu por dellos observadores como "evitista".<ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/document/68622730/Campora|títulu=La verdadera Cámpora|obra=La Tecla|fecha=11 d'agostu de 2011|capítulu=¿Peronista o evitista?}}</ref> En 1948 foi escoyíu convencional pola provincia de Buenos Aires pa integrar la convención constituyente que sancionó la [[Reforma constitucional arxentina de 1949|Constitución de 1949]], de la que foi vicepresidente primeru.<ref>{{cita web|url=http://www.unsam.edu.ar/escueles/politica/centru_historia_politica/materiales/Diariu%20de%20sesiones/sesiones1949.pdf|títulu=Diariu de Sesiones|obra=Convención Constituyente|fecha=1949}}</ref> En febreru de 1951 foi designáu miembru del Conseyu Cimeru Peronista.<ref name="SAAP-Aelo"/> En 1951, xunto a la [[Confederación Xeneral del Trabayu (Arxentina)|CGT]], encabezó'l movimientu popular qu'impulsó la candidatura d'Eva Perón a la [[Vicepresidente d'Arxentina|Vicepresidencia de la Nación]].<ref>{{cita web |url=http://www.elforjista.com/eva-25.html|obra=El Forjista|títulu=Les razones d'Eva Perón|capítulu=25. El renunciamientu}}</ref> La candidatura de ''Evita'' viose finalmente atayada pola resistencia de los grupos conservador y militar, y pol cáncer que yá la aquexaba y causaría la so muerte al añu siguiente. Depués del fallecimientu d'Eva Perón en 1952, Cámpora foi movíu de la presidencia de la Cámara, a partir de les sesiones de 1953, atribuyendo la maniobra al secretariu d'Asuntos Políticos de la Presidencia de la Nación [[Román Subiza]].{{Harvnp|Bonasso|1997|p=83}} Intentó infructuosamente que Perón interviniera pa evitar el so desplazamientu y foi designáu embaxador plenipotenciario, misión que la llevó a visitar diecisiete países. Al so regresu, se reintegró al so puestu de diputáu.{{Harvnp|Bonasso|1997|p=83}} == La Resistencia peronista == {{AP|Resistencia peronista}} [[Ficheru:Presidio Ushuaia Planta Alta Pabellón 1.jpg|thumb|250px|[[Penal de Ushuaia]] onde tuvo presu Cámpora. N'avientu de 1956 foi treslladáu a la Cárcel de Río Gallegos, d'onde se fugó'l 18 de marzu de 1957, xunto a otros cinco dirixentes peronistes.]] === Fuga de la cárcel === El 16 de setiembre de 1955 realizóse un [[Golpes d'estáu n'Arxentina#Golpe del 16 de setiembre de 1955|golpe d'Estáu]] que derrocó los trés poderes del gobiernu constitucional y de toles provincies, instalando una dictadura autodenominada [[Revolución Llibertadora (Arxentina)|Revolución Llibertadora]], qu'abriría un periodu de proscripción del peronismu y d'exiliu obligáu de Perón que s'estendería por dieciocho años y que xeneraría lo que se conoz como la [[Resistencia peronista]]. Cámpora caltúvose ocultu mientres unos díes y depués presentóse nel Departamentu de Policía, onde foi deteníu.{{Harvnp|Bonasso|1997|p=92}} La dictadura dispunxo primero'l so encarcelamientu nel [[Penal de Ushuaia]], onde permaneció hasta avientu de 1956, cuando foi treslladáu a la Cárcel de [[Río Gallegos]] (Unidá 15).<ref name="Vilaboa">{{cita web|url=http://www.hechohistorico.com.ar/Trabajo/Jornada%20de%20Bariloche%20-%202008/Vilaboa.pdf|obra=Hécho Históricu|editorial=3as. Xornaes d'Historia de la Patagonia|ubicación=San Carlos de Bariloche|fecha=6 a 8 de payares del 2008|títulu=La fuga de los dirixentes peronistes de Río Gallegos en 1957|nome=Juan|apellíu=Vilaboa}}</ref> Ellí atopábense once presos políticos, peronistes y comunistes.<ref name="Vilaboa"/> El 18 de marzu de 1957, Cámpora y otros cinco dirixentes peronistes ([[Jorge Antonio]], [[Guillermo Patriciu Kelly]], [[John William Cooke]], [[Pedro Gomis]] y [[José Espejo]]), fugar de la cárcel, nun fechu que conmocionó al réxime y a la opinión pública. La operación venía siendo entamada y financiada pol empresariu Jorge Antonio, dende antes de la llegada de Cámpora. Bonasso sostién que Cámpora tuvo d'obligar a José Antonio a incluyilo na fuga.{{Harvnp|Bonasso|1997|pp=95-105}} Depués de salir del penal, los seis dirixentes escaparon nun auto que los esperaba conducíu por Manuel Araujo, escontra la frontera con [[Chile]], onde ingresaron a cuerpu per un área despoblada y dieron en pidir [[Asilu políticu|asilu]] na ciudá de [[Punta Arenas]].<ref name="Vilaboa"/> La dictadura esixó a Chile la [[estradición]] de les siete persones. La Corte Suprema de Xusticia de Chile, resolvió'l 24 de setiembre de 1957 nel espediente "Héctor Cámpora y otros s/ Estradición", refugar la estradición de los seis dirixentes peronistes y aceptar la estradición de Manuel Araujo, argumentando que nun se trataba d'un dirixente políticu.<ref>{{cita publicación |apellíu=Vries |nome=H. P. |apellíu2=Novas |nome2=J. R.|títulu=L'asilu territorial nes Amériques: el derechu llatinoamericanu y la práutica de los estaos en materia d'estradición|publicación=Revista de Xurisprudencia Internacional|volume=5|númberu=1|añu=1963|páxines=106-108}}</ref> Una vegada en Chile, Perón indicólu a Cooke, que los seis dirixir a Caracas, onde él s'atopaba. Cooke contésta-y nesi momentu que Cámpora, magar yera un home lleal, nun yera un home de llucha y prometiera nun volver actuar en política:{{Harvnp|Bonasso|1997|p=95}} {{cita|Cámpora, al ser deteníu, fíxo-y una promesa a Dios de qu'enxamás volvería actuar en política. Como se pasa'l día rezando, nun creo que viole'l so xuramentu. En tou momentu manifestó que nun yera home de llucha, asina que nun puede ser d'utilidá. Esclario que siempres repitió la so amistá y la so reconocencia escontra Ud., asina que les mios apreciaciones aplíquense namái a les sos posibilidaes combatives.|Carta de John William Cooke a Juan D. Perón<ref>{{cita llibru |títulu=Correspondencia Perón-Cooke |nome=John William |apellíu=Cooke|nome-editor=Eduardo Luis |apellíu-editor=Duhalde|volume=II|editorial=Colihue|allugamientu=Buenos Aires|añu=2007|isbn=978-950-563-461-3|páxina=83}}</ref>}} Campora recién volvería a l'Arxentina una vegada cerraes les sos causes xudiciales. === Delegáu personal de Perón === [[Ficheru:WHINSEC-Seal.png|thumb|250px|Emblema de la [[Escuela de les Amériques]] allugada en [[Panamá]], dende onde [[Estaos Xuníos]] promovía la [[Doctrina de la Seguridá Nacional]], pa militarizar los países llatinoamericanos y combatir la "infiltración marxista", mientres la [[Guerra Fría]].]] En 1965 Cámpora retomó l'actividá política nel so pueblu, siendo escoyíu como conceyal del conceyu de [[San Andrés de Giles]]. Al añu siguiente foi derrocáu xunto al gobiernu constitucional del [[Unión Cívica Radical del Pueblu radical del pueblu]] [[Arturo Illia]]. El 28 de xunu de 1966 tomó'l poder na Arxentina un [[estáu burocráticu-autoritariu|nuevu tipu de dictadura permanente]], promovida pola [[Doctrina de la Seguridá Nacional]] d'[[Estaos Xuníos]], que tenía como oxetivu militarizar a los países llatinoamericanos, inclusive recurriendo al [[terrorismu d'Estáu]], col fin de combatir la "infiltración marxista", mientres la [[Guerra Fría]]. Esti tipu de dictadures yá s'había [[Golpe d'Estáu en Brasil de 1964|establecíu en Brasil en 1964]] y a partir de 1973 xeneralizar en tol [[Conu Sur]]. La dictadura adoptó'l nome de [[Revolución Arxentina]] y taba dirixida pol xeneral [[Juan Carlos Onganía]]. Una de que les sos primeres midíes foi abolir los partíos políticos.<ref>Los partíos políticos fueron eslleíos pol puntu 5 del [[s:Acta de la Revolución Arxentina|Acta de la Revolución Arxentina]] del 28 de xunu de 1966: "5) eslleir tolos partíos políticos del país".</ref> Anuláu'l [[Estáu de derechu]] y bloquiada l'actividá política, los conflictos sociales namái pudieron espresase de manera subversiva ya insurreccional. La pallabra "[[subversión]]", precisamente, convertir nun llugar común pa xustificar la represión contra quien aguantaben a la dictadura. Neses condiciones y cola actividá política abolida, los conceutos de "[[revolución]]" -que tamién usaben les dictadures- y "lliberación", prendieron con fuercia na mocedá, inclusive nes clases medies.<ref>{{cita llibru |url=http://www.so000260.ferozo.com/pdf/amorin_montoneros.pdf|títulu=Montoneros, la bona historia|capítulu=Capítulu 10 - L'Enclín Revolucionariu del Peronismu...|cita=A fines de 1968 y en xineru de 1969 realizáronse dos Congresos del Peronismu Revolucionariu. La tema central que cruciaba a dambos pasaba, de primeres, pola metodoloxía de llucha pa enfrentar a la dictadura de Onganía... Tolos participantes coincidíen en que al tar cerraes les víes llegales d'espresión política había que desenvolver la llucha armada. Ello, con escases esceiciones, taba fuera de discutiniu. |nome=José |apellíu=Amorín|añu=2005|editorial=Catálogos|isbn=9789508951991|allugamientu=Buenos Aires}}</ref> La resistencia a la dictadura espresar a partir de 1969 per mediu de [[Puebladas n'Arxentina ente 1969 y 1972|puebladas insurreccionales]], como'l [[Cordobazo]], y el surdimientu d'organizaciones guerrilleres peronistes y non peronistes. L'estáu xeneralizáu d'insurrección causó la cayida de Onganía en 1970. La dictadura intentó una salida eleutoral qu'incluyía al peronismu, pero que tenía de tar controlada polos militares y consagrar eventualmente como presidente, al xeneral [[Alejandro Agustín Lanusse]], como resultáu d'un pactu denomináu [[Gran Alcuerdu Nacional]] (GAN). Perón designó como'l so delegáu personal a Jorge Daniel Paladino, qu'exhibió una postura favorable aceptar el pactu colos militares, na mesa de partíos políticos denominada [[La Hora del Pueblu]], creada p'axustar cola dictadura. Sicasí, en 1971 Perón camudó d'estratexa y sofitándose na [[Enclín Revolucionariu|enclín revolucionariu del peronismu]] y nun alcuerdu reserváu col so históricu adversariu, el [[Unión Cívica Radical del Pueblu radical del pueblu]] [[Ricardo Balbín]], decidió impulsar una salida civil sofitada nun alcuerdu ente la [[Confederación Xeneral del Trabayu (Arxentina)|CGT]] y la [[Confederación Xeneral Económica|CGE]], ensin nengún control militar. [[Ficheru:Museo del Bicentenario - Afiche "Lealtad".jpg|thumb|250px|Semeya de Cámpora nel afiche utilizáu pol [[Frejuli]] pa les eleiciones del 11 de marzu de 1973.]] Pa conducir esi cambéu d'estratexa, Perón designó en 1971 a trés persones: Héctor Cámpora, como'l so nuevu delegáu personal; [[Juan Manuel Abal Medina (padre)|Juan Manuel Abal Medina]], como secretariu xeneral del Movimientu Peronista y [[Rodolfo Galimberti]] -cercanu a [[Montoneros]]-, como secretariu de la [[Mocedá Peronista]]. A ellos trés sumar al sofitu brindáu a [[José Ignacio Rucci]] al mandu de la CGT, enfrentáu a la mayoría del sindicalismu peronista d'esi momentu, que caltenía una postura favorable al GAN y de postergación de la vuelta de Perón al país.<ref>{{cita llibru |títulu=Arxentinos |nome=Jorge|apellíu=Lanata|capítulu=Rucci, soldáu de Perón|páxines=176-177|volume=II|editorial=Ediciones B Arxentina S.A.|allugamientu=Buenos Aires|añu=2003|isbn=950–15–2259–8}}</ref><ref name="Feinmann-Peronismu-P12">{{cita llibru |url=https://www.pagina12.com.ar/especiales/archivo/peronismu_feinmann/CLASE37.pdf|editorial=Páxina/12 |nome=José Pablo|apellíu=Feinmann|títulu=Peronismu: filosofía política d'una obstinación arxentina|capítulu=37. Los 18 años de llucha|cita= Naide va atopar al sindicalismu peronista xugándose pol regresu de Perón (el paragües de Rucci ye namái l'aprovechamientu d'una coxuntura a la que poco collaboraren) nin activando mientres la campaña eleutoral. La exa de la campaña eleutoral de 1973 foi la militancia xuvenil.}}</ref> En tal calter, participó de la Operativa Torna que llogró la vuelta de Perón a l'Arxentina, depués de 17 años de persecución, el 17 de payares de 1972, acompañando al líder xusticialista nel avión. Mientres el mes que Perón permaneció nel país, llogró anoyar alcuerdos colos principales partíos políticos, la CGT y la CGE y formar el [[Frente Xusticialista de Lliberación Nacional]] (Frejuli), col [[Arturo Frondizi|frondizismo]], un sector de la [[Partíu Demócrata Cristianu (Arxentina)|democracia cristiana]] y el [[Partíu Conservador Popular (Arxentina)|Partíu Conservador Popular]]. Los alcuerdos políticu y sectorial cerraos por Perón na so estancia en Buenos Aires, fixeron fracasar definitivamente'l Gran Alcuerdu Nacional qu'impulsaba'l xeneral Lanusse, pero la dictadura estableció de la mesma la regla de que los candidatos teníen de morar nel país, prohibiendo d'esa manera la candidatura de Perón. La intención orixinal del líder xusticialista yera realizar una alianza peronista-radical, de "unidá nacional", que presentara la fórmula Perón-Balbín, pero la torga establecida pola dictadura y la oposición interna en dambos partíos, atayó dicha opción. El gobiernu militar estableciera tamién un [[sistema eleutoral de doble vuelta]], creyendo que l'ausencia de Perón y los casi venti años de proscripción del peronismu, aseguraben que'l peronismu nun llograría la mayoría absoluta de los votos na primer vuelta, abriendo'l camín asina al trunfu d'una amplia coalición antiperonista na segunda vuelta, liderada por Balbín. Asina plantegaos los fechos, Perón designó a Cámpora como candidatu a presidente del Frejuli nel so llugar. Foi consagráu'l 14 d'avientu de 1972, pol Congresu del Partíu Xusticialista, onde la caña sindical, liderada por [[Rogelio Coria]], aguantar mientres delles hores a aceptar que Cámpora fuera'l candidatu, hasta que pudieron confirmar qu'esa yera la orde de Perón, yá de regresu en Madrid dende dos díes antes.<ref name="Beraza-Rucci-208-209">{{cita llibru |nome=Beraza |apellíu=Luis Fernando |títulu=José Ignacio Rucci|editorial=Ediciones B|allugamientu=Buenos Aires|añu=2012|isbn=978-987-627-360-2|páxines=208-209}}</ref> == Eleiciones del 11 de marzu de 1973 == {{AP|Eleiciones presidenciales d'Arxentina de marzu de 1973}} [[Ficheru:Campora votando (1973).jpg|thumb|250px|Cámpora votando mientres les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de marzu de 1973|eleiciones del 11 de marzu de 1973]]. (Revista ''Siete Díes Ilustraos'')]] Pa les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de marzu de 1973|eleiciones del 11 marzu de 1973]], el [[Frejuli]] presentó la candidatura presidencial de Cámpora, acompañáu na fórmula por [[Vicente Solano Lima]], del [[Partíu Conservador Popular (Arxentina)|Partíu Conservador Popular]], un históricu dirixente del conservadorismu arxentín, que fuera una de les figures del [[antiperonismu]] primero que Perón fuera derrocáu. El Frejuli llanzó la so campaña eleutoral el 21 de xineru con un actu nel parque municipal de [[San Andrés de Giles]], onde vivía Cámpora, col lema "Cámpora al gobiernu, Perón al poder". Tanto'l peronismu, como'l radicalismu, utilizaron el conceutu de "[[lliberación nacional]]" como mensaxe central de la campaña.<ref>{{cita web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UCR1973.jpg|obra=Wikimedia Commons|títulu=Afiche eleutoral de la fórmula Balbín-De la Rúa, nes eleiciones presidenciales de 1973 n'Arxentina|añu=1973}}</ref> Daquella les organizaciones guerrilleres peronistes y la [[Enclín Revolucionariu]], se fortalecieren y ganaren una gran popularidá pol papel desempeñáu na campaña pola vuelta de Perón.<ref name="Feinmann-Peronismu-P12"/> La prohibición de la candidatura de Perón y de la so presencia nel país mientres la campaña eleutoral, impulsó entá más el papel protagonista del peronismu combativu, llevándolo a asumir el mayor pesu de la campaña eleutoral que llevaría a Cámpora a la Presidencia.<ref name="LN-Mendelevich-ErrorHistórico"/><ref>{{cita web |url=http://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/trab_eventos/ev.4317/ev.4317.pdf|títulu=A les urnes o a les armes. Programa y estratexa en Montoneros (1970-1976)|nome=Julieta |apellíu=Pacheco|editorial=Universidá de La Plata|obra=VIII Xornaes de Socioloxía de la UNLP|fecha=3 al 5 d'avientu de 2014}}</ref> El sindicalismu peronista casi nun actuó na mesma, contribuyendo tamién al acercamientu ente Cámpora y los mozos del peronismu revolucionariu.<ref name="Feinmann-Peronismu-P12"/> Yá n'agostu de 1972, los sectores más duros de les Fuercies Armaes intentaren frenar el procesu eleutoral qu'impulsaba'l xeneral Lanusse, produciendo un grave actu de terrorismu d'Estáu conocíu como la [[Masacre de Trelew]]. El ministru del Interior y dirixente radical [[Arturo Mor Roig]], asegurara que'l peronismu nun superaría'l 37% y que na segunda vuelta trunfaría'l candidatu de la [[Unión Cívica Radical|UCR]].<ref>{{cita llibru |títulu=L'exércitu y la política na Arxentina|editorial=Suramericana|nome=Robert. A.|volume=Segundo parte|apellíu=Potash|allugamientu=Buenos Aires|añu=1994|isbn=950-07-0973-2|páxines=407-408}}</ref>{{Harvnp|Potash|1994|pp=407-408}} Pero mientres la campaña foi quedando n'evidencia que'l sofitu al peronismu superaba largamente les estimaciones de la dictadura. Crecieron les presiones militares y de los sectores conservadores pa nun realizar les eleiciones y a fines de xineru'l mesmu Lanusse pensó seriamente en retardar les eleiciones xenerales, pa reemplazales por un sistema gradiáu qu'empezara pol nivel municipal.{{Harvnp|Potash|1994|p=411}} El 28 de xineru'l fiscal xeneral Gervasio Colombres solicitó al Tribunal Eleutoral la disolución del Frejuli, provocando una condena casi unánime de los partíos políticos.{{Harvnp|Potash|1994|pp=417-418}} El 5 de febreru la dictadura enterrió entá más el clima prohibiendo nuevamente la presencia de Perón n'Arxentina, hasta qu'asumiera'l gobiernu democráticu.{{Harvnp|Potash|1994|p=418}} El 7 de febreru los xenerales del Exércitu roblaron un compromisu públicu "hasta'l 25 de mayu de 1977 de garantizar la continuidá del procesu de institucionalización y la estabilidá del próximu gobiernu", pero la Marina y l'Aviación negar a asumir esi compromisu.{{Harvnp|Potash|1994|pp=420-421}} Un estudiosu del movimientu guerrilleru arxentín, el coronel Eusebio González Breard, qu'actuaría como unu de los xefes del [[Operativu Independencia]] a partir de 1975, sostenía en 1984 que la estratexa de los militares yera dexar que les organizaciones guerrilleres amontaren los sos ataques contra Perón en democracia, pa facilitar un nuevu golpe d'Estáu.<ref>{{cita web|url=http://www1.rionegro.com.ar/diario/alderiques/2008/10/05/15221.php|obra=Diariu de Ríu Negru|fecha=5 d'ochobre de 2008|nome=Carlos|apellíu=Torrengo|títulu=La muerte de Rucci. Al igual que'l de Aramburu, un asesinatu singular y decisivo|cita=Mire, a los montoneros y al ERP había que dexalos que s'entepasaren, que fueren siempres por más, pero en democracia, claro. Qu'atroparen y atroparen estremos, pero aportuno: siempres en democracia y nada menos que contra Perón. Pa nós, los militares, yera una cuestión de paciencia y de pagar costos... y eso ye lo que fiximos de la mano del gobiernu de Perón: dexar qu'ellos se sintieren los facedores definitivos de la hestoria. Y fueron perhí, dende esi convencimiento. Entós facilitaron lo que vieno depués -sentenció'l coronel y negó cualesquier ulterior contautu pa siguir cola tema}}</ref> César Urien cunta que naquel momentu, un capitán de l'Armada díxo-y que taben "dispuestos a matar un millón de persones" pa evitar que'l peronismu fixera una revolución.<ref>{{cita web |url=http://memoria.telam.com.ar/noticia/esma--homenaxe-a-los-40-anos-del llevantamientu_n1998|obra=Telam|fecha=16 de payares de 2012|títulu=Urien: La sulevación de 1972 na ESMA quixo 'demostrar qu'había militares col pueblu'}}</ref> Los grupos qu'habríen d'instalar la dictadura terrorista en 1976, punxeron dende esti momentu al xeneral Lannuse na llista d'enemigos.<ref>Lanusse sería arrestáu pola Xunta Militar en 1977 y unu de los sos homes d'enfotu, [[Edgardo Saxón]] foi fechu sumir el 2 d'abril de 1977. En Seoane, María (2014), ''El burgués malditu: José Ber Gelbard.</ref> El vienres 8 de marzu remató la campaña eleutoral. Los díes vienres 9 y sábadu 10, la televisión espublizó estensamente un mensaxe del xeneral Lanusse, nel que fizo notar claramente'l so refugu al Frejuli y sostuvo que de la población dependía votar a un gobiernu "realmente democráticu", que garantizara que nun hubiera nuevos golpes d'Estáu.{{Harvnp|Postash|1994|pp=426-427}} El domingu 11 de marzu [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de marzu de 1973|realizáronse les eleiciones]]. A otru día el gobiernu anunció que'l Frejuli llograra'l 49% de los votos, con casi 30 puntos de diferencia sobre la UCR que salió segunda, y el ministru del Interior Arturo Mor Roig declaró que yera "innecesaria" la convocatoria a una segunda vuelta. Cámpora espublizó de momentu un mensaxe de Perón pidiendo a los futuros gobernantes amenorgar "lo más rápido posible les necesidaes de los sectores más humildes" y convocando a la unidá. El 17 de marzu Alende, que foi la cuarta fuercia eleutoral, declaró que la APR sofitaría al Frejuli na segunda vuelta. El 30 de marzu la Xunta Militar anunció la resultancia oficial: 5.908.414 votos (49,56%) pal Frejuli y 2.537.605 (21,29%) pal radicalismu, y la Cámara Eleutoral dispunxo la realización d'una segunda vuelta. Balbín entós anunció que la UCR nun participaría de la mesma y la Cámara proclamó a Cámpora-Solano Lima'l 3 d'abril. El Frejuli tamién ganara en primer vuelta en 9 de les 22 provincies entós esistentes (Buenos Aires, Catamarca, Chaco, Jujuy, La Rioxa, Ríu Negru, Salta, Santa Cruz y Tucumán) y ganaría en segunda vuelta 11 de les 13 restantes (Córdoba, Corrientes, Chubut, Entre Ríos, Formosa, La Pampa, Mendoza, Misiones, San Juan, San Luis y Santa Fe).<ref name="1973Balotaje">{{cita web|url=http://www.fundacionbicentenario.org/actividades/investigaciones/ballotage-en-34-eleiciones-hubo-doble-vuelta-antecedentes-en-argentina/|obra=Fundación Bicentenariu|títulu=Ballotage: en 34 eleiciones hubo doble vuelta. Antecedentes n'Arxentina}}</ref> === La transición === [[Ficheru:Museo del Bicentenario - Afiche "Libertad y amnistia".jpg|thumb|250px|Afiche del Frejuli de la campaña eleutoral de 1973, proponiendo la llibertá de tolos presos políticos y una amplia [[amnistía]]. Dibuxu de [[Carpani]].]] La transición tuvo marcada por trés problemes centrales: cómo subordinar a los militares al nuevu poder civil democráticu; cómo inxertar nel orde constitucional a les organizaciones guerrilleres que combatieren la dictadura; y cómo realizar l'[[amnistía]] de los delitos políticos cometíos mientres la dictadura. El contestu mundial pela so parte taba marcáu pola [[Guerra Fría]] y la [[Doctrina de la Seguridá Nacional]] d'[[Estaos Xuníos]], qu'esixía que los países llatinoamericanos utilizaren les sos fuercies armaes pa reprimir la "infiltración marxista". Pa los militares que controlaren el poder político nos anteriores dieciocho años, el trunfu contundente del peronismu, significó un fracasu históricu y xeneró un gran asoro sobre los pasos a siguir.<ref name="LN-Mendelevich-ErrorHistórico">{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1562157-la-proscripcion-del peronismu-un error-historico|nome=Pablo|apellíu=Mendelevich|obra=La Nación|títulu=La proscripción del peronismu, un error históricu|fecha=11 de marzu de 2013}}</ref> Lanusse ufiertó arrenunciar y los sectores más recalcitrantes de les Fuercies Armaes, proponíen obligar a Cámpora a evitar tou contautu con Perón y sometese al control de les Fuercies Armaes, o inclusive anular les eleiciones y axustar una nueva salida eleutoral ensin la participación del peronismu.{{Harvnp|Potash|1994|pp=428-429}} La Xunta de Comandantes refugó eses opciones pero intentó axustar condiciones con Cámpora pal exerciciu del poder, oponiéndose a una amnistía qu'algamara a los guerrilleros que combatieren la dictadura y a un mandu civil sobre les fuercies armaes nes que perdieren autonomía.{{Harvnp|Potash|1994|pp=431-432}} La Xunta primió amás a Cámpora, llanzando'l 18 d'abril una operación d'algame nacional contra los grupos guerrilleros.{{Harvnp|Potash|1994|p=431}} Pela so parte, los grupos guerrilleros caltuvieron l'asediu sobre la dictadura, cuantimás sobre los sectores que buscaben evitar qu'asumiera'l gobiernu democráticu y queríen enllantar una nueva dictadura. L'[[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (Arxentina)|ERP]] particularmente, fixo pública una declaración el 13 d'abril, na que reconocía que'l gobiernu de Cámpora representaba la voluntá popular y anunciaba que nun lo atacaría si de la mesma el gobiernu nun disponía midíes represives contra'l ERP, pero esclariaba que siguiría "combatiendo militarmente a les empreses y a les fuercies armaes contrarrevolucionarias".<ref name="Carnevale-PolíticaArmada">{{cita publicación|url=http://www.unsam.edu.ar/escueles/politica/centru_historia_politica/pdf/erp.pdf|páxines=14-15|títulu=Política armada: el problema de la militarización nel PRT-ERP|apellíu=Carnevale|nome=Vera|añu=4|publicación=Llucha Armada n'Arxentina|númberu=11|allugamientu=Buenos Aires}}</ref> Pela so parte, les guerrilles peronistes ([[Fuercies Armaes Peronistes|FAP]], [[Fuercies Armaes Revolucionaries (Arxentina)|FAR]] y [[Montoneros]]), decidieron suspender la llucha armada a partir de l'asunción del gobiernu democráticu, pero tamién caltenese entamaes, ante la eventualidá de que surdieren organizaciones armaes qu'atacaren al peronismu revolucionariu. El 20 d'abril [[Rodolfo Galimberti]] anunció que yera partidariu de crear "milicies populares", fechu al que Perón mesmu respondió espulsándolo del Conseyu Cimeru del Movimientu Peronista, onde representaba a la mocedá,{{Harvnp|Potash|1994|p=433}} siendo designáu nesi cargu [[Dante Gullo]]. El 30 d'abril el ERP asesinó al almirante [[Hermes Quijada]], autor de la versión oficial que tapó la [[Masacre de Trelew]], pocos meses antes. La dictadura declaró la [[llei marcial]] y la Marina tuvo cerca d'evitar qu'asumiera'l gobiernu democráticu.{{Harvnp|Potash|1994|p=434}} El 3 de mayu'l xefe de l'Aviación Naval capitán Horacio Mayorga llegó a declarar ante la prensa sobre la posibilidá de tener que recurrir a "la llei de la selva".{{Harvnp|Potash|1994|p=438}} Esi mesmu día Cámpora y Solano Lima axuntáronse, na casa del primeru, cola Xunta de Comandantes, llogrando neutralizar a los sectores más duros, pero ensin algamar una fórmula que dexara resolver el dilema de la circularidá la violencia política pa poder desescalarla, nin ponese d'alcuerdu sobre l'amnistía.{{Harvnp|Potash|1994|pp=434-435}} Los militares esixíen que nun fueren amnistiaos los guerrilleros que cometieren asesinatos y secuestros, ente que l'Alianza Popular Revolucionaria esixía que nun fueren amnistiaos los militares que cometieren delitos de lesa humanidá;<ref name="DiadeLibertades">{{enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.hijos-capital.org.ar/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=69|obra=FÍOS Capital|títulu=Día de llibertaes|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170220175251/http://www.hijos-capital.org.ar/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=69|fechaarchivu=2017-02-20}} |2=http://www.hijos-capital.org.ar/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=69 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> el gobiernu electu sicasí proponía una amnistía "amplia y arrogante", qu'incluyera a toos, como se comprometiera nel so programa eleutoral.<ref name="Anguita-EntrevistaRighi">{{cita web|url=http://www.iade.org.ar/noticias/hasta-el-apuerto-de-campora-el-poder-residia-en-el-que-tenia-los-fierros|nome=Eduardo|apellíu=Anguita|títulu=Entrevista a Esteban Righi|obra=Miraes al Sur|fecha=10 de marzu de 2013}}</ref> Nuna d'eses negociaciones [[Esteban Righi|Righi]], unu de los homes de máximu enfotu de Cámpora, señála-y a Lanusse: {{cita|Xeneral, tratar de que nun haya más velorios, terminemos con esta hestoria de qu'ustedes van a unu y nós a otru.|[[Esteban Righi]]<ref group=*>[[Esteban Righi]], ministru del Interior de Cámpora, recordaba años dempués un diálogu que caltuvo con Lanusse nesi momentu: "Lanusse repróchanos que nun hayamos alloriáu o nun fixéramos presentes en velorios de militares asesinaos. Y yo dígo-y: mire xeneral, a cuenta de lo que dicía recién, yo nun yera peronista cuando fui al primera velorio por razones polítiques, que foi'l del coronel Ibazeta, fusiláu nel llevantamientu de Valle. El fíu de Ibazeta foi compañeru mio del llicéu igual qu'Héctor Cámpora fíu. Y yo fui a esi velorio y nun lo vi a usté, entós, pasemos la vida dalgunos diendo a dellos velorios y otros a otros. Consiguientemente, de lo que se trata ye d'inaugurar una etapa na que nun haya más velorios." {{cita web|url=http://www.iade.org.ar/noticias/hasta-el-apuerto-de-campora-el-poder-residia-en-el-que-tenia-los-fierros|nome=Eduardo|apellíu=Anguita|títulu=Entrevista a Esteban Righi|obra=Miraes al Sur|fecha=10 de marzu de 2013}}</ref>}} Perón y Cámpora suponíen qu'una vegada instalaes les autoridaes democrátiques, les aiciones guerrilleres nun tendríen razón de ser y diríen menguando.{{Harvnp|Potash|1994|p=435}} Nos últimos díes la prensa anunció que la dictadura taba considerando una llei d'amnistía llindada, pero la mesma nun se concretó y anque dos díes antes fueron lliberaes 96 persones deteníes al cesar l'estáu de sitiu, el poder tresferir con casi cuatrocientos presos políticos.{{Harvnp|Potash|1994|p=435}}<ref name="DiadeLibertades"/> === 25 de mayu: el día de la recuperación de la democracia === [[Ficheru:Héctor Cámpora jura la Presidencia Argentina (1973).jpg|thumb|250px|El dictador xeneral [[Alejandro Agustín Lanusse]] apúrre-y el mandu al presidente electu [[Héctor J. Cámpora]]. Detrás de Cámpora puede trate al presidente de Chile [[Salvador Allende]] y nel públicu asistente la "ve" de la victoria que caracteriza'l saludu peronista.]] [[Ficheru:Héctor Cámpora y su gabinete (1973).jpg|250px|miniaturadeimagen|Cámpora xunto al so Gabinete de Ministros na plaza de Mayu, depués de l'asunción.]] Cámpora asumió'l 25 de mayu de 1973, dándose asina por rematáu'l periodu dictatorial de la autoproclamada Revolución Arxentina. Allegaron al actu de invistidura, ente otros, l'entós presidente socialista de Chile, [[Salvador Allende]], y el de [[Cuba]], [[Osvaldo Dorticós]]. Na tradicional [[plaza de Mayu]], concentrar pa recibilo más d'un millón de persones.<ref>Videos sobre l'actu pueden vese [https://www.youtube.com/watch?v=3JP2-dygJRM equí] y [http://www.youtube.com/watch?v=cxE-VUqqA9M equí]</ref> El día de tresferencia del mandu de los militares a un gobiernu peronista escoyíu democráticamente, depués de 18 años de que los militares derrocaren a Perón, foi denomináu per diversos medios de prensa como "El día más llargu del sieglu pa los arxentinos",<ref>{{cita publicación|url=http://www.teaydeportea.edu.ar/archivos/a-40-anos-de-la-asuncion-de-hector-campora/|publicación=Revista Gente|títulu=Apuntes pal día que vamos tener que cunta-yos a los nietos|númberu=410|añu=31 de mayu de 1973|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170221010739/http://www.teaydeportea.edu.ar/archivos/a-40-anos-de-la-asuncion-de-hector-campora/|archivedate=2017-02-21|fechaaccesu=2018-11-10}}</ref> y al cumplise cuarenta años, el periodista del diariu ''[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]'' Pablo Mendelevich, reconocería que la proscripción del peronismu fuera "un error históricu".<ref name="LN-Mendelevich-ErrorHistórico"/> Un enorme ensame calculáu ente 200 mil y 700 mil persones, ocupó la zona ente'l Congresu y la Casa Rosada, pa celebrar el fin de 18 años de dictadures y proscripciones.<ref name="CL-A40añosAsunción">{{citaweb|url=http://www.clarin.com/politica/campora-40_ano-aniversario-asuncion_0_rJESL0vivXg.html|obra=Clarín|fecha=25 de mayu de 2013|títulu=A 40 años de l'asunción d'Héctor Cámpora|nome=Alberto|apellíu=Amato}}</ref> L'ensame afrelló a los trés dictadores qu'integraben la Xunta Militar, faltándolos y destruyendo los vidrios del auto que traía al xefe de l'Aeronáutica brigadier [[Carlos Rei]] y afrellando físicamente al almirante [[Carlos Coda]], imputándo-y la [[Masacre de Trelew]], quién repelió l'agresión por aciu disparos de la so custodia mancando gravemente a dolce persones.<ref name="CL-A40añosAsunción"/> Magar ello, l'actu remató ensin mayores incidentes y mientres Rei y Coda retirar n'helicópteru, Lanusse facer n'auto diciendo "Yo nun ando escapando de naide. Voi por onde vini”.<ref name="CL-A40añosAsunción"/> Tuvieron presentes los presidentes de Chile [[Salvador Allende]], de Cuba [[Osvaldo Dorticós]] y d'Uruguái [[Juan María Bordaberry]]. Tamién tuvo presente'l secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos, [[William Rogers]], acompañáu pol futuru xefe de la [[CIA]], [[William Casey]].<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-20567-2003-05-25.html|obra=Página/12|fecha=25 de mayu de 2003 |nome=Miguel|apellíu=Bonasso|títulu=A trenta años de l'asunción d'Héctor J. Cámpora}}</ref> Col pueblu na cai, el gobiernu democráticu tuvo qu'enfrentar esi mesmu día'l so primer conflictu, a raigañu del reclamu masivu de lliberación de los presos políticos de la dictadura, daqué a lo que'l Frejuli comprometiérase na campaña eleutoral. Pal momentu que Cámpora xuró como presidente, pocu dempués del mediudía, yá había unanimidá nel Congresu de que l'amnistía tenía de ser amplia y entender a tolos presos políticos. [[Esteban Righi]], entá antes de xurar como ministru del Interior, pasara tola nueche anterior consensuando con tolos bloques un proyeutu común, que tenía de ser aprobáu -y asina lo foi- el día 27.<ref name="Anguita-EntrevistaRighi"/> Pero les agrupaciones polítiques que teníen a los sos militantes presos, empezaron de momentu a primir al gobiernu de Cámpora por que lliberara a los presos esi mesmu día, ensin demorances. Rematada la ceremonia d'asunción, una enorme manifestación envalorada en 50 mil persones, conocida como la "Marcha de la Lliberación", dirixir en Buenos Aires a la [[cárcel de Devotu]], pa lliberar a los presos qu'ellí taben, desencadenando una pueblada que se conoció como'l ''[[Devotazo]]'', anque lo mesmo asocedía n'otres cárceles del país.<ref name="DiadeLibertades"/> El gobiernu intentó axustar colos presos políticos qu'esperaren dos díes, hasta que'l Congresu sancionara la llei d'amnistía. Pero los presos políticos y les sos organizaciones, esixeron la lliberación inmediata. L'ensame empezara daquella a asaltar les cárceles pa lliberar a los presos ensin esperar orde oficial dalguna y dos manifestantes yá fueren asesinaos poles fuercies que curiaben la cárcel.<ref name="CL-A40añosAsunción"/> Ante la magnitú que tomara la movilización y p'evitar qu'hubiera una matanza, na madrugada del 26 de mayu, Cámpora dictó'l Decretu 11/1973 disponiendo l'indultu de 372 persones, identificaes na norma.<ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/doc/124979639/Decretu-11-73-en-boletin-oficial-llistáu-de-indultos-de-Campora|obra=Boletín Oficial de la Nación Arxentina|apellíu=Cámpora |nome=Héctor J.|títulu=Decreto 11/1973|fecha=26 de mayu de 1973}} El llistáu de presos políticos indultaos sumaba un total de 372 persones: 180 persones deteníes na cárcel de Villa Devoto, 14 persones deteníes en Córdoba, 5 persones deteníes en Santa Fe, 9 persones deteníes en Tucumán, 2 persones deteníes en La Plata, 8 persones deteníes na Unidá 3 de la Capital Federal y 154 persones a disposición de la Cámara Federal no Penal de la Nación y otros xulgaos.</ref> El 27 de mayu'l Congresu de la Nación sancionó por unanimidá la Llei Nᵘ20.508 disponiendo l'[[amnistía]] tolos delitos políticos, incluyendo "los cometíos con motivu o n'ocasión d'una fuelga, un paru, ocupación de fábrica o otra midida de fuercia o pa sirvir a estos"<ref>Art. 5* inc. "y" de la llei 20.508 en ''Añales de Llexislación Arxentina'' tomu XXXIII-C pp. 2951</ref> y disponía que "en razón de l'amnistía que se concede naide va poder ser entrugáu, investigáu, citáu a comparecer nin obligáu a soportar nenguna molestia".<ref>Art. 6* de la llei 20.508 en ''Añales de Llexislación Arxentina'' tomu XXXIII-C pp. 2951</ref><ref name="DiadeLibertades"/><ref name="Anguita-EntrevistaRighi"/><ref>{{cita publicación|url=http://www.magicasruinas.com.ar/revistero/argentina/esteban-righi-ministru-interior-montoneros.htm|obra=Somos|nome=Tabaré|apellíu=Aries|títulu=Entrevista a Esteban Righi|fecha=1984}}</ref> El fechu sería bien criticáu polos sectores de derecha y permanecería nel futuru como una tema recurrente de los cuestionamientos al gobiernu de Cámpora.<ref>{{cita web|url=http://www.diariouno.com.ar/afondo/les reformes penales-del peronismu-una-llarga-historia-impunidá-20140315-n132523.html|obra=Diariu Unu|fecha=15 de marzu de 2014|allugamientu=Mendoza|títulu=Les reformes penales del peronismu, una llarga historia d'impunidá}}</ref> == Presidencia == Héctor Cámpora asumió como presidente'l 25 de mayu de 1973, col sofitu popular que-y garantizaba'l so llealtá a Perón, a quién la dictadura prohibió-y participar nes eleiciones. El so gobiernu duraría 49 díes y ye conocíu como "la primavera camporista".<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-78433-2006-12-31.html|obra=Página/12|fecha=31 d'avientu de 2006 |nome=José Pablo|apellíu=Feinmann|títulu=La primavera de Cámpora}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/368502/politica/primavera-camporista-duru-tan-solo-49-dias.html|obra=La Gaceta|allugamientu= Tucumán|fecha=11 de marzu de 2010|títulu=La "primavera camporista" duró tan solo 49 díes}}</ref> El gobiernu de Cámpora duró apenes 49 díes, del 25 de mayu al 13 de xunetu de 1973. El so curtiu gobiernu carauterizar pola busca d'alcuerdos políticos y sociales, tanto dientro como fuera del peronismu. El [[Pactu Social]] ente'l gobiernu, los sindicatos y los empresarios, foi una de les sos midíes más destacaes. Internacionalmente adoptó una política de non alliniadura na [[Guerra Fría]] y fortalecimientu de les rellaciones llatinoamericanes. Mientres el so gobiernu va producir por una fuerte puya, tantu dientro del peronismu, como fuera del peronismu, col enfotu de redefinir la rellación de fuercies al entamu del periodu, nel que l'Enclín Revolucionariu adquiriera una considerable adhesión popular, especialmente ente los mozos. Mientres esti periodu Montoneros decidió suspender la llucha armada y entamó una política de rellaciones coles Fuercies Armaes que s'espresó, a la so propuesta, na designación del xeneral [[Jorge Carcagno]], como comandante en xefe del Exércitu, abandonando la [[Doctrina de la Seguridá Nacional]] -qu'identificaba como enemigu al [[marxismu]]. Hasta avientu de 1973 Montoneros y les Fuercies Armaes caltendríen un diálogu fluyíu al traviés de los coroneles [[Juan Jaime Cesio|Jaime Cesio]] y Carlos Dalla Tea, que se vería atayáu cuando Perón, yá presidente, removió a Carcagno.<ref name="Caviasca">{{cita publicación |url=http://biblioteca.clacso.edu.ar/Arxentina/iigg-uba/20120822042520/2_caviasca.pdf|publicación=Cuaderno de Marte. Revista Llatinoamericana de Socioloxía de la Guerra|volume=I|añu=2 d'ochobre de 2011|títulu=La cuestión militar y les organizaciones guerrilleres arxentines|apellíu=Caviasca |nome=Guillermo Martín|editorial=Institutu d'Investigaciones Gino Germani, Facultá de Ciencies Sociales, UBA}}</ref> === Contestu internacional === Cuando'l peronismu ganó les eleiciones el 11 de marzu de 1973, la situación político y económico xeneral nel mundu favorecía'l desenvolvimientu d'esperiencies polítiques populares y sindicales, impulsaes poles idees económiques del [[keynesianismo]] y el [[desarrollismo]]. A empiezos d'esi añu [[Estaos Xuníos]] reconoció'l so fracasu na [[Guerra de Vietnam]] roblando los [[Alcuerdos de paz de París|alcuerdos de paz]] con [[Vietnam del Norte]], qu'establecieron el so retiru de [[Vietnam del Sur]]. El poder d'Estaos Xuníos tamién apaecía debilitáu pol [[casu Watergate]] que llevaría al presidente [[Richard Nixon]] a arrenunciar en xineru de 1974. Simultáneamente, ante la [[Guerra Fría]] ente la [[OTAN]] y el [[bloque comunista]], fortalecíase'l [[Tercer Mundu]] -términu que se xeneraliza nesos años-, colos movimientos de lliberación nacional y el [[Movimientu de Países Ensin Alliniar]]. Pero a partir d'agostu de 1973, cuando s'empecipió la [[Crisis del petroleu de 1973|Crisis del petroleu]], la situación económica y política deterioraríase rápido en tol mundu, y particularmente nel Conu Sur d'América Llatina. El 27 de xunu produció un [[Golpe d'Estáu de 1973 n'Uruguái|golpe d'Estáu n'Uruguái]] y el 11 de setiembre otru [[Golpe d'Estáu en Chile de 1973|golpe d'estáu]] derrocó a [[Salvador Allende]] en [[Chile]], imponiendo los primeros rexímenes de [[terrorismu d'Estáu]], que nos años siguientes estender a tol Conu Sur y a gran parte de los países llatinoamericanos, coordinaos dende [[Estaos Xuníos]] pol [[Plan Cóndor]], so la [[Doctrina de la seguridá nacional|Doctrina de la Seguridá Nacional]]. Simultáneamente, na [[Escuela d'Economía de Chicago|Escuela d'Economía de la Universidá de Chicago]], dirixida por [[Milton Friedman]] empezó a tomar cuerpu'l [[neolliberalismu]], un modelu económicu basáu nel [[monetarismo]] que sustituyiría al [[patrón oro]]. La primer aplicación del neolliberalismu n'América Llatina realizar en 1975, sol amparu de la dictadura chilena de [[Pinochet]]. === Gabinete === El so gabinete ministerial representaba un ampliu abanicu de sectores: *[[José Ber Gelbard]] (Economía), yera un esitosu empresariu amestáu al grupu industrial Madanes ([[Fate]], [[Aluar]]), presidente de l'asociación patronal [[Confederación Xeneral Económica]] (CGE). Nun yera peronista y taba afiliáu secretamente al [[Partíu Comunista]].<ref>{{cita publicación |publicación=Propuesta|títulu=Más de 50 años de solidaridá del PC|fecha=6 de payares de 2008|allugamientu=Buenos Aires|páxina= 11}}; {{cita publicación |publicación=Clarín |nome=Ricardo|apellíu=Roa|títulu=Volver en socesives vides, como los budistes|fecha=17 de xunu de 2012}}</ref> *[[Esteban Righi]] (Interior), daquella con 32 años, fuera l'enllaz ente Cámpora -a que'l so redolada pertenecía- y la Mocedá Peronista;<ref name="Entrevista-Righi">{{cita web |url=http://www.anbariloche.com.ar/noticias/2013/03/10/34320-righi-hasta-el-apuerto-de-campora-el-poder-residia-en-el-que-tenia-los-fierros|obra=AN Bariloche|fecha=10 de marzu de 2013|títulu=Entrevista a Esteban Righi}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Entrevista con Esteban Righi |nome=Mona |apellíu=Moncalvillo |publicación=Revista Xuníos |númberu=10 |añu=xunu de 1986|páxina=12|cita=–¿Qué xeres de militancia fixisti? –Más que nada yeren xeres de collaboración con Cámpora y de rellaciones colos grupos más xuveniles del peronismu. Funcioné como una especie d'enllaz ente la mocedá peronista y la delegación. Esa foi la mio xera permanente nesa dómina, porque tenía grandes amigos na Mocedá Peronista, anque venceyé tamién a la xera de defensa de presos políticos. Este sería'l mio llugar de encuadramiento naquel momentu, pero, fundamentalmente, trabayaba pegáu al delegáu...}}</ref> *[[José López Rega]] (Bienestar Social), secretariu priváu de Perón, pertenecía secretamente a la loxa [[anticomunismu|anticomunista]] [[Propaganda Due]] (P2), con base n'[[Italia]]; *[[Ángel Federico Robledo]] (Defensa), yera un históricu del primer peronismu, onde foi convencional constituyente en 1949 y depués integró'l triunviratu de conducción del peronismu na clandestinidá, adoptando una posición "verticalista" de siguimientu a Perón; *[[Juan Carlos Puig]] (Rellaciones Esteriores), yera un especialista en rellaciones internacionales, con una definida postura de non alliniación na Guerra Fría, destacáu como una de les figures principales de la corriente del ''realismu de la periferia'', dientro de la [[teoría de la dependencia]];<ref>{{cita publicación |url=http://sedici.unlp.edu.ar/bitstream/handle/10915/36800/Documentu_completu.pdf?sequence=1|títulu=El Pensamientu de Juan Carlos Puig en Revistir Mundu Nuevu|nome=Claudio Alberto |apellíu=Briceño Monzón|publicación=Trabayos de Maestría editorial=Universidá de La Plata|númberu=2|añu=avientu de 2012|issn=2344-956X|allugamientu=La Plata}}</ref> foi propuestu pal cargu pol mesmu Cámpora;<ref name="Entrevista-Righi"/> *[[Jorge Alberto Taiana]] (Educación), yera otru históricu del primer peronismu y médicu personal de Perón; *[[Ricardo Otero]] (Trabayu), dirixente sindical de la [[Unión Obrera Metalúrxica]], daquella'l sindicatu más poderosu del país; *[[Antonio J. Benítez]] (Xusticia), otru peronista históricu, pero d'orixe [[Unión Cívica Radical|radical]]. Foi unu de los primeros radicales que se sumó al peronismu, antes inclusive de que Perón ganara les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1946|eleiciones de 1946]], siendo autor mientres el primer peronismu de l'avanzada llei de supresión de la discriminación llegal ente fíos. === Obra de gobiernu === <!--- Obra de Gobiernu--> ==== Política económicu-social ==== [[Ficheru:Gelbard2.JPG|thumb|250px|El ministru d'Economía [[José Ber Gelbard]], poderosu empresariu impulsor d'un empresariáu nacional autónomu de les empreses multinacional y venceyao al [[Partíu Comunista (Arxentina)|Partíu Comunista]], foi una de les figures más importantes del tercer peronismu.]] Una de les principales polítiques del gobiernu de Cámpora foi un impulsu inéditu na Arxentina del [[diálogu social]] que tuvo la so máxima espresión nel [[Pactu Social (Arxentina)|Pactu Social]], xestionáu pol ministru [[José Ber Gelbard]] y robláu el 8 de xunu de 1973, pola [[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]] en representación de los trabayadores, la [[Confederación Xeneral Económica|CGE]] en representación del empresariáu priváu nacional y el gobiernu. Naquel momentu, l'empresariáu de capital nacional taba tamién integráu por una importante cantidá d'empreses públiques, como la petrolera [[YPF]], la siderúrxica [[Somisa]], la gasífera [[Gas del Estáu]], la telefónica [[ENTel (Arxentina)|ENTel]], la ferroviaria [[Ferrocarriles Argentinos]], les navieres [[Empresa Líneas Marítimas Argentinas|ELMA]] y [[Flota Fluvial del Estáu Arxentín|Flota Fluvial]], les enerxétiques [[Agua y Enerxía Eléctrica|Agua y Enerxía]] y [[Servicios Eléctricos del Gran Buenos Aires|Segba]], l'aeronáutica [[Aerolíneas Argentinas]], la [[Fábrica Argentina de Aviones]], la [[Comisión Nacional d'Enerxía Atómica|Comisión Nacional d'Enerxía Atómica (CNEA)]], ente otres. El ''Pactu'' tenía trés oxetivu principales: algamar una participación de los asalariaos del 40-50% del ingresu nacional, nun ralu de cuatro años; amenorgar l'alta [[inflación]] esistente; y consolidar la crecedera económica. El so principal alcuerdu foi l'arrenunciu de los sindicatos a realizar paritarias (negociación de convenios coleutivos) por dos años, en cuenta de que les empreses conxelaren los precios y realizaren un aumentu de salarios de suma fixa, que pa les categoríes más retardaes representó un 20% d'aumentu real.<ref name="Gerchunoff-Llach-342-347">{{cita llibru |apellíu=Gerchunoff|apellíu2=Llach |nome=Pablo|nome2=Lucas|añu=1998|títulu=El ciclu de la ilusión y el desencantu. Un sieglu de polítiques económiques arxentines|editorial=Ariel|allugamientu=Buenos Aires|isbn=9509122572|capítulu=Apauto Social, harmoníes y discordias|páxines=342-347}}</ref> [[Ficheru:Exportaciones argentinas a los países socialistas 1972-1976.jpg|thumb|350px|left|Gelbard amplió los mercaos pa les esportaciones arxentines, empobinándose a los países socialistes, qu'algamaron el 16% del total en 1975.]] La política económica de Cámpora, llevada alantre por Gelbard -que se caltendría como ministru depués del arrenunciu del presidente- tendría un "atayante ésitu inicial": el PIB creció'l 4,5% (un terciu más que l'añu anterior); el desemplegu baxó del 6,1% al 4,5%; la inflación que nel primer semestre del añu llegó al 60%, amenorgar al 0% nel segundu semestre; el pesu arxentín revalorizóse un 25%.<ref name="Gerchunoff-Llach-342-347"/> Gelbard llevó alantre tamién una política de desenvolvimientu de les provincies más retardaes, que revirtiera los desequilibrios territoriales que favorecíen a la [[rexón pampeana]], promoviendo la industrialización de les materies primes nel llugar en que s'estrayíen, según la construcción d'infraestructura nel interior. Esta política tuvo'l so puntu más altu al mes siguiente del arrenunciu de Cámpora, cola firma de l'Acta d'Arreglu Históricu del 25 d'agostu de 1973, ente'l Poder Executivo Nacional y les provincies de Catamarca, La Rioxa y San Luis. El réxime de promoción industrial creáu pol peronismu, foi depués modificáu pola [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura instalada en 1976]], esaniciando'l requisitu d'amestar valor a los insumos locales; y remataría en 2012.<ref>{{cita web|url=http://www.elancasti.com.ar/politica-economia/2012/12/25/promocion-industrial-sueno-desenvolvimientu-195707.html|obra=El Ancasti|fecha=25 d'avientu de 2012|títulu=Promoción Industrial: el suañu de desenvolvimientu que nun foi}}</ref> ==== Política internacional ==== [[Ficheru:Logotipo MPNA.png|thumb|250px|Logo del [[Movimientu de Países Ensin Alliniar]]. Una de les midíes más importantes tomaes mientres el tercer peronismu, foi la decisión del presidente Cámpora, executada por Perón personalmente, de qu'Arxentina ingresara como miembru del MNOAL, en plena [[Guerra Fría]].]] La política internacional llevada alantre por Cámpora, al traviés del so canciller [[Juan Carlos Puig]], tuvo empobinada a amenorgar la dependencia arxentina d'[[Estaos Xuníos]] y evitar l'alliniación automática, diversificando les rellaciones internacionales, tanto polítiques como comerciales.<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=c5uIQ-JyXmwC&pg=PA46&lpg=PA46&dq=%22Juan+Carlos+Puig%22+peronista&source=bl&ots=07zQMr1R5z&sig=RPyS9wN9P9mn3Q-kUlHotUmNNMM&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjln7nY_dnRAhWMfZAKHQjYD1AQ6AEIPTAF#v=onepage&q=%22Juan%20Carlos%20Puig%22%20peronista&f=false|títulu=L'Arxentina non alliniada: dende la tercer posición xusticialista hasta'l menemismo (1973-1991)|nome=Marisol |apellíu=Saavedra|editorial=Biblos|añu=2004|allugamientu=Buenos Aires|isbn=950-786-431-8|páxines=46-48}}</ref> El mesmu Perón actuaría como "primer embaxador" al xestionar en xunetu l'ingresu de l'Arxentina al [[Movimientu de Países Ensin Alliniar]] (MNOAL), que se concretaría en setiembre d'esi añu, cuando yá Cámpora arrenunciara.<ref name="HGRE-A">{{cita web |url=http://www.argentina-rree.com/14/14-032.htm|capítulu=Les rellaciones colos países árabes. L'ingresu de l'Arxentina al Movimientu de Países Ensin Alliniar (setiembre de 1973)|añu=2000|títulu=Historia Xeneral de les Rellaciones Esteriores de l'Arxentina (1806-1989) |nome=Carlos |apellíu=Escudé |nome2=Andrés |apellíu2=Cisneros|editorial=CARI}}</ref> El nuevu canciller [[Alberto Vignes]] y el ministru [[José López Rega]] -dambos de la loxa anticomunista secreta [[Propaganda Due]]-, intentaríen evitar en setiembre la incorporación d'Arxentina al MNOAL, pero Perón desmontaría l'intentu.<ref name="HGRE-A"/> Arxentina robló dellos trataos comerciales con países socialistes, ente ellos Cuba, que-y dexaron aumentar considerablemente'l comerciu colos mesmos. Pa fines de 1973, les esportaciones escontra los mesmos habíense más que dobláu, y representaba un 10% del total de les esportaciones arxentines, cuando a principios d'años representaben solo'l 4%.<ref name="Gerchunoff-Llach-341">{{cita llibru |apellíu=Gerchunoff|apellíu2=Llach |nome=Pablo|nome2=Lucas|añu=1998|títulu=El ciclu de la ilusión y el desencantu. Un sieglu de polítiques económiques arxentines|editorial=Ariel|allugamientu=Buenos Aires|isbn=9509122572|capítulu=Apauto Social, harmoníes y discordias|páxina=341}}</ref> El 28 de mayo Arxentina volvió a entamar les rellaciones diplomátiques con [[Cuba]], atayaes pol gobiernu militar, y empezó a aprovir a esi país de productos alimenticios ya industriales pa romper el bloquéu d'[Estaos Xuníos d'América]]. ==== Política educativa ==== La política educativa llevada alantre pol ministru [[Jorge Alberto Taiana]] -que siguió nel cargu depués del arrenunciu de Cámpora-, destacóse especialmente nel área d'educación d'adultos y la universidá pública. Nel área d'educación d'adultos, realizó un ampliu programa dende la Direición Nacional d'Educación d'Adultos (DINEA), ente ellos la Campaña de Reactivación Educativa (Crear), que se llanzaría'l 11 de setiembre de 1973, cuando Cámpora yá arrenunciara.<ref name="Homenaxaron a Jorge Taiana">{{cita publicación|nome1=Homenaxaron a Jorge Taiana padre, precursor de la educación popular|títulu=Homenaxaron a Jorge Taiana|url=http://www.telam.com.ar/notas/201309/34708-homenaxaron-a-jorge-taiana-padre-precursor-de-la-educacion-popular-en-l'arxentina.html|axencia=Telam|editorial=Telam|fecha=30 de setiembre de 2013}}</ref> Un aspeutu central de la política educativa de Taiana foi'l papel que xugaron les [[Universidaes nacionales d'Arxentina|universidaes nacionales]], amestaes al fenómenu del surdimientu de la [[mocedá]] como fuercia social que caracterizaba a la dómina y al movimientu estudiantil. Nes mesmes nomaron rectores que tomaron munchos de los principios democratizadores de la universidá formulaos pol movimientu de [[Reforma Universitaria de 1918|Reforma Universitaria empecipiáu en 1918]], y empobinar escontra l'oxetivu de la "lliberación",<ref name="LibODep"/> categoría política opuesta a la de [[Teoría de la dependencia|"dependencia"]], que foi central n'América Llatina nes décades de 1960 y 1970 y cuntaba con una masiva adhesión popular. Ente los rectores designaos nes universidaes nacionales -en munchos casos con sofitu o por reclamu del movimientu estudiantil- atopábense [[Rodolfo Puiggrós]]-[[Ernesto Villanueva]] ([[Universidá de Buenos Aires|UBA]]), [[Roberto Vicente Carretero]] ([[Universidá Nacional de Cuyo|UNCuyo]]),<ref>{{cita web |url=http://bdigital.uncu.edu.ar/8323|fecha=2016|títulu=L'axugu de los cambeos del campu político arxentín na Universidá Nacional de Cuyo |nome=Roberto Bernardo|apellíu=Salim|obra=Universidá Nacional de Cuyo|cita=La UNCuyo constitúi un casu d'interés yá que foi pionera cola so reforma académica qu'arreyó a tolos claustros y llegó a poner en crisis les práutiques medulares d'una educación cimera bancaria (Freire 1988). Esti procesu de cambéu sostúvose sobre la idea d'un proyeutu pedagóxicu participativu qu'encabezó intelectualmente Arturo Andrés Roig (Roig, 1998; Bravo 2014; Aveiro 2014). Esti procesu foi conducíu políticamente pol inxenieru agrónomu Roberto Carretero, quien fuera promovíu como rector polos estudiantes, quien designó a Roig como secretariu académicu. Según una recién publicación que cuntó col aval institucional de la UNCuyo, “l'alderique en redol a los planes d'estudiu, la bibliografía, el plantel docente o la direición de les unidaes académiques fueron permeados pola urxencia de promover una sociedá más xusta, más llibre, acorde coles lluches que, n'otros ámbitos, tamién apostaben pol tresformamientu radical de la sociedá".}}</ref> Francisco Luperi ([[Universidá Nacional de Córdoba|Córdoba]]),<ref>{{cita web|url=http://www.lavoz.com.ar/cordoba/cuatro-siglo-historia|obra=La Voz del Interior|allugamientu=Córdoba|títulu=Cuatro sieglos d'historia|fecha=17 de xunu de 2013|nome=Esteban|apellíu=Dómina|cita=En 1973, el Gobiernu nacional surdíu de les urnes designó nueves autoridaes. En Córdoba, Francisco Luperi ocupó'l Rectoráu, y los decanatos partiéronse, casi por metaes, ente les corrientes allegaes a la izquierda peronista y los sectores ortodoxos. La resultancia foi una matriz heteroxénea que torgó afondar un procesu tresformador, como se dio n'otres universidaes. La derechización llegó a Córdoba primero que a otres partes, como rabotada de la intervención que sufrió la provincia en febreru de 1974 tres el golpe policial conocíu como Navarrazo, que desestabilizó al gobiernu constitucional de Ricardo Obregón Cano. El clima autoritariu estender al ámbitu universitariu, del que fueron desallugaos los decanos progresistes. En poco tiempu, la derecha peronista acopó toles facultaes ya institutos, poniéndolos en sintonía cola intervención federal. Un ambiente de delación y persecución instalar na casa d'estudios.}}</ref> [[Rodolfo Agoglia]] ([[Universidá Nacional de La Plata|UNLP]]),<ref name="Lanteri-UNLP-1">Ente les midíes adoptaes por Rodolfo Agoglia como presidente de la Universidá Nacional de La Plata, atópense la incompatibilidá de la docencia col trabayu n'empreses multinacionales, la reincorporación de docentes cesanteados en 1955, la derogación del arancel pa rindir exámenes recuperatorios y la creación d'un primer ciclu universitariu de formación de la conciencia nacional. {{cita web|url=http://jornadasdesociologia2015.sociales.uba.ar/wp-content/uploads/ponencias/903_443.pdf|títulu=Bases pa la Nueva Universidá. La UNLP ente los años 1973 y 1976|nome=Madalena|apellíu=Lanteri|nome2=Talia|apellíu2=Meschiany|obra=Xornaes de Socioloxía 2015|fecha=2015|editorial=Universidá de Buenos Aires|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170220093805/http://jornadasdesociologia2015.sociales.uba.ar/wp-content/uploads/ponencias/903_443.pdf|fechaarchivu=2017-02-20}}</ref> [[Victor Benamo]] ([[Universidá Nacional del Sur|UNS]]),<ref>La designación de Víctor Benano como rector de la UNS, foi solicitada al ministru Taiana, pola Mocedá Peronista. {{cita publicación |url=http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1852-15682015000200007|publicación=Estudio |editorial=Centru d'Estudios Avanzaos de la Universidá Nacional de Córdoba|issn=1852-1568|númberu=34 |allugamientu=Córdoba |añu=dic. 2015|títulu=La participación políticu-téunica de la izquierda peronista nel ministeriu d'educación bonaerense (1973-1974)1|nome=Mariana |apellíu=Pozzoni|cita=Na UNS, la xestión de Benamo interesar na función de tresferencia que la universidá tenía de tener col mediu, gracies a lo cual impulsáronse una serie de proyeutos venceyaos colos intereses de los intendentes de la zona que llevaben les sos moliciones. Asina, por casu, empecipióse la esplotación d'un xacimientu de yelsu descubiertu na llocalidá de Coronel Dorrego.}}</ref> Ángel Brovelli ([[Universidá Nacional de Rosario|UNR]]),<ref>{{cita web|url=http://www.e-universitas.edu.ar/jour_store/documentos/historia_esp.pdf|títulu=Historia de la Universidá de Rosario|autor=Universidá de Rosario|obra=UNR Journal ISSN 1852-0707|cita=(Mientres el recorado d'Ángel Brovelli)... recuperóse la tradición de la Universidá Popular de Rosario, aniciada en 1918 y qu'entamaba cursos de capacitación empobinaos a los obreros, nel reestablecimientu de los Cursos de Capacitación Popular cerraos mientres la dictadura (Ordenanza 151/74). Crear en San Nicolás la Escuela de Contadores, so la dependencia de la Facultá de Ciencies Económiques, atendiendo a que la ciudá desenvuelve importantes actividaes venceyaes a la industria y a que tien nel so área d'influencia les ciudaes de Ramallo y Villa Constitución (165/75). Créase, en dependencia direuta del Rectoráu, la Escuela Cimera d'Hixene y Medicina Preventiva, recuperando'l la tradición de la ex- Facultá d'Hixene y Medicina Preventiva de la Universidá Nacional de la Mariña, qu'en 1947 dictaba en Rosario los cursos cimeros nel marcu de polítiques de salú y educación que combatíen los males reinales del país. No referío a los programes de Bienestar Estudiantil creóse l'Institutu de Creitu Estudiantil (Ordenanza 105/73), que les sos funciones afitar na Ordenanza 109/73 y contemplen el otorgamiento de creitos a los estudiantes arxentinos de nivel mediu o superior de la UNR; creitos a egresados arxentinos pa realizar estudios nel esterior y a obreros y emplegaos pa capacitase “en téuniques o especialidaes que faen al desenvolvimientu rexonal y n'Institutos que dependan de la Universidá”. L'Institutu dependía de la Obra Social Estudiantil y les sos funciones fueron complementaes cola creación de la Unidá Asistencial Preventiva Universitaria” (UAPU) pa l'atención médica integral de los estudiantes. Esti serviciu taba aniciáu nel Hospital del Centenariu y constituyíase al traviés d'un área de medicina preventiva, una de medicina asistencial y una tercera de “consulta y orientación” (Ordenanza 128/74)|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190716025055/http://www.e-universitas.edu.ar/jour_store/documentos/historia_esp.pdf|fechaarchivu=2019-07-16}}</ref> y Roberto Ceretto ([[Universidá Nacional de la Mariña|UNL]]). Les universidaes públiques establecieron la gratuidá y l'ingresu irrestricto, la [[llibertá de cátedra]], la [[cátedra llibre]] y la [[estensión universitaria]];<ref>{{cita llibru |url=http://lenguasvivas.org/campus/files/0_1/92536811-Adriana-Puiggros.pdf |nome=Adriana|apellíu=Puiggros|títulu=¿Qué pasó na educaciòn arxentina? Curtia historia dende la Conquista hasta'l Presente editorial=Galerna |añu=2003|isbn=950-556-443-0|allugamientu=Buenos Aires|páxines=160-161}}</ref> venceyáronse los estudios col aparatu granible y les aspiraciones populares”; creáronse institutos pa estudiar la realidá llatinoamericana y del Tercer Mundu; formáronse equipos de trabayos coles mires de participar en proyeutos d'interés pa les clases populares, como'l que llevó alantre la Facultá d'Arquiteutura de la UBA pa reorganizar les [[villa miseria|villes miseria]], y la participación de delles universidaes na campaña nacional d'alfabetización d'adultos.<ref name="Rodríguez-Universidá">{{cita web|url=http://jornadassociologia.fahce.unlp.edu.ar/viii-xornaes/viii-xornaes-2014/PONmesa40Rodriguez.pdf|títulu=La universidá mientres el tercer gobiernu peronista|nome=Laura Graciela|apellíu=Rodríguez|editorial=VIII Xornaes de Socioloxía de la UNLP|obra=Facultá d'Humanidaes y Ciencies de la Educación de la Universidá Nacional de La Plata}}</ref> Nesi marcu'l movimientu estudiantil vivió un procesu de puxanza y movilización y les universidaes convertir en centros de cuestionamiento de les inxusticies sociales. La política universitaria impulsada pol gobiernu de Cámpora, institucionalizar en marzu de 1974, yá con Perón presidente, cola sanción de la Llei d'Universidaes Nacionales 20654, conocida como ''Llei Taiana'', qu'estableció un réxime d'autonomía universitaria con gobiernu tripartitu (estudiantes, docentes y non docentes).<ref name="LibODep">{{cita publicación |url=http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2313-92772011000200001|publicación=Historia de la educación Anuariu|issn=2313-9277|volume=12|númberu=2|allugamientu=Ciudá Autónoma de Buenos Aires|añu=jul./dic. 2011|títulu='Lliberación o dependencia' nel alderique parllamentariu de la 'Llei Taiana'. Un acercamientu al enfoque etnográficu pal estudiu de la cuestión universitaria nel pasáu recién |nome=Sergio |apellíu=Friedemann}}</ref> ==== Política cultural ==== La política cultural de Cámpora, tamién a cargu del ministru Taiana, carauterizar por un momentu d'amplia llibertá ideolóxica, qu'oldeó fuertemente colos años anterior y posterior. Nel [[Institutu Nacional de Cine y Artes Audiovisuales|Institutu de Cine]] designó a [[Hugo del Carril]] y a [[Mario Soffici]] qu'ellaboraron un proyeutu de Llei de Cine que fomentaba la producción nacional y apuntaba a reconquistar los mercaos hispanofalantes, promoviendo la producción rexonalizada de películes, la capacitación de los téunicos y estudiantes en circuitos d'exhibición en Llatinoamérica. Abolióse la [[censura]], que mientres la dictadura llegara a niveles récor. Mientres el so xestión amontóse la producción nacional (39 películes en 1973 y 40 en 1974), ente elles ''[[La Patagonia rebalba]]'' de [[Héctor Olivera]], ''[[Quebracho (película)|Quebracho]]'' de [[Ricardo Wüllicher]], ''[[La Raulito (película)|La Raudito]]'' de [[Lautaro Murúa]] y ''[[La tregua (película de 1974)|La tregua]]'' de [[Sergio Renán]]. Esta postrera foi la primer película suramericana n'idioma español en ser nomada al [[Óscar a la meyor película estranxera]]. Soffici sería removíu del so cargu en 1974, al asumir la Presidencia [[María Estela Martínez de Perón]]. Na editorial de la [[Universidá de Buenos Aires]], [[Eudeba]], fueron designáu [[Rogelio García Lupo]] y [[Arturo Jauretche]] como direutor y presidente respeutivamente.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-307447-2016-08-21.html|obra=Página/12|fecha=21 d'agostu de 2016 |títulu=García Lupo, Eudeba y Jauretche|nome=Andrew |apellíu=Graham-Yooll}}</ref> Ente les publicaciones d'esta dómina destacóse la coleición ''Les Revoluciones'' (''La revolución chilena'', ''La revolución peruana'' y ''La revolución peronista'') qu'algamaron altos númberos de ventes. Dos meses dempués de la muerte de Perón, dambos arrenunciaron. En febreru de 1977 la dictadura de Videla, mandó quemar decenes de miles de los llibros editaos nesa dómina. Con esceición de la publicación del informe ''[[Nunca más]]'' de la [[CONADEP]] en 1984, Eudeba nun volvió editar llibros que tuvieren una alta cantidá de ventes.<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/sociedad/40-anos-eudeba_0_SJT1NlyIne.html|obra=Clarín|fecha=5 de marzu de 1998|títulu=Los 40 años de EUDEBA|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211027091949/https://www.clarin.com/sociedad/40-anos-eudeba_0_SJT1NlyIne.html|fechaarchivu=2021-10-27}}</ref> ==== Fuercies Armaes ==== Una de les primeres midíes de Cámpora foi pasar a retiru a los principales xefes militares de la dictadura y designar nel so llugar militares qu'aceptaren la subordinación de les Fuercies Armaes a les autoridaes constitucionales. Nel [[Exércitu Arxentín]] foi designáu comandante'l Teniente Xeneral [[Jorge Raúl Carcagno]],<ref>{{cita llibru | títulu = L'Escarmientu| páxina = 18 |nome=Juan Bautista | apellíos = Yofré| editorial = Ediciones Suramericana| añu = 2010}}</ref> na [[Fuercia Aérea Arxentina]] foi nomáu como titular el Brigadier Xeneral [[Héctor Luis Fautario]],<ref>[http://www.fuerzaaerea.mil.ar/historia/mayu.html Nomamientu de Fautario al mandu de la FAA] {{Wayback|url=http://www.fuerzaaerea.mil.ar/historia/mayu.html |fecha=20090913071320 }}</ref> ente que l'Almirante [[Carlos Álvarez (militar)|Carlos Álvarez]] foi designáu como nuevu xefe de l'[[Armada de la República Arxentina]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ara.mil.ar/efemerides.asp?mes=5&dia=25 |títulu=Designación d'Álvarez al mandu de la Armada |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304112042/http://www.ara.mil.ar/efemerides.asp?mes=5&dia=25 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> Los trés xefes militares pertenecíen al sector "profesionalista integracionista" de les Fuercies Armaes, que sostenía que los militares teníen de supeditase siempres al poder civil democráticu. Mientres el gobiernu de Cámpora, les organizaciones guerrilleres peronistes decidieron suspender la llucha armada y entamaron una política de diálogu coles Fuercies Armaes que s'espresó, a la so propuesta, na designación del xeneral Carcagno, como comandante en xefe del Exércitu, abandonando la [[Doctrina de la Seguridá Nacional]], qu'identificaba como enemigu al [[marxismu]]. Esta política d'acercamientu tuvo la so máxima espresión nel Operativu Dorrego realizáu n'ochobre d'esi añu, nel que guerrilleros Montoneros y militares al mandu del xeneral [[Albano Harguindeguy]], xunto a militantes de la [[Mocedá Peronista]], actuaron mancomunadamente pa reconstruyir la llocalidá [[Provincia de Buenos Aires|bonaerense]] de [[Coronel Dorrego]], afeutada polos hinchentes y asistir solidariamente a la so población. Militares, guerrilleros y mozos compartieron los fogones nocherniegos y colaron xuntos pela ciudá, al concluyir l'operativu.{{Harvnp|Galasso|2005|pp=1257-1258}} Hasta avientu de 1973 Montoneros y les Fuercies Armaes caltendríen un diálogu fluyíu al traviés de los coroneles [[Juan Jaime Cesio|Jaime Cesio]] y Carlos Dalla Tea, que se vería atayáu cuando Perón, yá presidente, removió a Carcagno.<ref name="Caviasca"/> === Acontecimientos === Mientres el tercer peronismu desendolcóse un notable movimientu [[feminista]] (Nuevu feminismu), que tenía como principales impulsoras a la [[Unión Feminista Arxentina|Unión Feminista Arxentina (UFA)]], fundada pola cineasta [[Griselda Gambaro]] en 1970 y el [[Movimientu de Lliberación Femenina|Movimientu de Lliberación Femenina (MLF)]], lideráu por [[María Elena Oddone]]. Nesti periodu crearíense nueves organizaciones feministes (Rapaza, Movimientu Feminista Popular -MOFEP-, Asociación pa la Lliberación de la Muyer Arxentina -ALMA-, Agrupación de Muyeres Socialistes -AMS-). La mayoría d'elles conformaríen en 1974 el Frente de Llucha de la Muyer (FLM), p'actuar unitariamente mientres l'[[1975 Añu Internacional de la Muyer|Añu Internacional de la Muyer]], que la [[ONX]] celebró en 1975. El movimientu feminista arxentín nesos años centró los sos reclamos na descriminalización del [[albuertu]], la recuperación de la [[patria potestá compartida]] derogada en 1956 y la promoción de los [[métodos anticonceutivos]].<ref name="AñoMujer-Giordano">{{cita publicación |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0104-026X2012000100005|publicación=Revista Estudos Feministes|issn=0104-026X|volume=20|númberu=1|allugamientu=Florianópolis |añu=Jan./Apr. 2012|títulu=La celebración del añu internacional de la muyer n'Arxentina (1975): aiciones y conflictos|nome=Verónica |apellíu=Giordano}}</ref> Tamién mientres el tercer peronismu tuvo llugar un escepcional desenvolvimientu del movimientu [[LGBT]], al traviés del [[Frente de Lliberación Homosexual]] (FLH). El FLH surdiera en 1971, como una federación d'organizaciones LGBT, ente elles el Grupu [[El nuesu Mundu]], fundada en 1967, dos años antes de los [[Disturbios de Stonewall]], cuando casi nun esistía nenguna organización LGBT nel mundu y nun había nenguna en Íberoamérica.<ref>En 1970 creóse'l [[Movimientu Español de Lliberación Homosexual]], primer organización LGBT n'España y en 1971 creóse'l Frente de Lliberación Homosexual en Méxicu. En Brasil la primer organización LGBT foi Somos, fundada en 1978.</ref> El FLH taba lideráu por [[Néstor Perlongher]] ya incluyía ente los sos miembros a figures como los escritores [[Manuel Puig]] y [[Blas Matamoro]], y l'ensayista [[Juan José Sebreli]]. Mientres el gobiernu de Cámpora el FLH llanzó la revista ''Somos'', primer nel so tipu n'América Llatina y participaba nes grandes manifestaciones populares xuveniles de la dómina, averándose a Montoneros.<ref name="LID-Benítez">{{cita web|url=http://www.laizquierdadiario.com/Marcelo-Benitez-La esistencia-del Frente-de-Liberacion-Homosexual-desmentia-que-eramos-enfermos|obra=La Izquierda Diariu|títulu=Entrevista. Marcelo Benítez: “La esistencia del Frente de Lliberación Homosexual desmentía que yéramos enfermos”|nome=Tomás|apellíu=Máscolo|fecha=3 de xineru de 2017}}</ref> Nel actu d'asunción de Cámpora, el FLH integró la columna de ''l'Enclín'' con un cartelu que citaba una frase de la [[Marcha Peronista]]: "por que reine nel pueblu l'amor y la igualdá".<ref name="LID-Benítez"/> Por esa razón los grupos de la derecha peronista, "acusaron" a ''l'Enclín'', de ser "putos y faloperos (arg. pa drogadictu)", fechu que de la mesma causó que los militantes de ''l'Enclín'' adoptaren una conseña [[homofobia|homofóbica]] ("Nun somos putos, nun somos faloperos, somos soldaos de [[Fuercies Armaes Peronistes|FAR]] y [[Montoneros]]"), que llindó l'insertamientu del incipiente movimientu LGBT arxentín, nel procesu de cambéu qu'abrió la presidencia de Cámpora.<ref name="LID-Benítez"/> === Conflictos políticos y sociales === [[Ficheru:Masacre de Ezeiza - persona subiendo al palco.jpg|thumb|250px|[[Masacre de Ezeiza]] del 20 de xunu de 1973: na semeya Juan José Rincón, secretariu de Prensa de la Mocedá Peronista de la República Arxentina (JPRA) d'Avellaneda, sufriendo un intentu de linchamiento dende'l palcu onde tendría que falar Perón.<ref>{{cita llibru |apellíu=Zicolillo |nome=Jorge|añu=2013|títulu=La era de les culates. La derecha peronista y el patoterismo sindical|allugamientu=Buenos Aires|editorial=Vergara|páxines=144-146|isbn=978-950-15-2579-3}}</ref>]] La vuelta del peronismu al poder depués de 18 años de proscripción y l'oxetivu d'algamar la lliberación nacional que se propunxera'l Frejuli, tuvieron cruciaes por reclamos y puyes sociales y polítiques de calter nacional ya internacional. La [[Guerra Fría]] y la [[Doctrina de la Seguridá Nacional]] d'Estaos Xuníos taben en plenu desenvolvimientu y categoríes como "marxismu", "subversión", "infiltración marxista" y la pertenencia a la [[izquierda política]] (referida nesos años cola espresión descalificadora de "maniegos" o "zurdaje"), desempeñaron un papel crucial na delimitación de los bandos, y los enfrentamientos que se producieron mientres el tercer peronismu, y que siguiríen mientres la dictadura que la derrocó y xeneralizó el [[terrorismu d'Estáu]]. Simultáneamente [[Chile]], sol gobiernu constitucional de [[Salvador Allende]], taba viviendo un momentu de peralta confrontación na que les fuercies golpistes, sofitaes por empreses multinacionales y el gobiernu d'[[Estaos Xuníos]], recurríen a un enfoque similar pa entamar el golpe d'Estáu que finalmente concretaríen nel mes de setiembre. Una gran parte de la historiografía arxentina ya internacional recurre a la polaridá izquierda/derecha, tanto dientro como fuera del peronismu, pa identificar a los bandos en bracéu. Esta polaridá sicasí, nun daba cuenta acabada de les complexidaes que tomaben los conflictos nos países periféricos. La confrontación capitalismu/comunismu que caracterizaba a la Guerra Fría, se superponía con reclamos ya ideoloxíes que cuestionaben les asimetríes ente los países centrales y los países periféricos, que daben cunta los movimientos [[Tercer Mundu|tercermundistes]], como'l [[nacionalismu]] económicu-cultural que sostenía la idea de lliberación nacional, la [[Teoloxía de la lliberación]] o la [[teoría de la dependencia]], que nun podíen ser subsumidos na oposición capitalismu/comunismu. Una organización como [[Montoneros]], por casu, considerada casi siempres como "d'izquierda", yera [[Catolicismu|católica]] militante y nacionalista. Díxose que'l fechu más conflictivu del periodu foi la decisión del gobiernu de Cámpora d'ingresar al [[Movimientu de Países Ensin Alliniar]], executada personalmente por Perón, como embaxador estraordinariu de l'Arxentina, xunto al reestablecimientu de les rellaciones comerciales colos países del bloque comunista.{{Harvnp|Zicolillo|2013|pp=149-150}} Simultáneamente el Pactu Social fortaleció a los sindicatos, garantizó'l papel planificador del Estáu, amplió l'espaciu de les empreses estatal y priváu de propiedá nacional, al empar qu'amenorgaba la influencia de les empreses multinacionales. Unu de los sos oxetivos esplícitos yera l'aumentu del salariu real nun 65% nun plazu de trés años. El plan foi sofitáu pola CGT y l'empresariáu de capital arxentín, pero foi severamente criticáu polos voceros de les empreses multinacionales y les asociaciones empresaries del gran capital, como la [[Sociedá Rural Arxentina]] y la [[Unión Industrial Arxentina]].<ref>{{cita publicación|url=http://www.derecho.uba.ar/investigacion/cuadiernos_de_investigaciones_21_camilloni.pdf|publicación=Cuaderno d'Investigaciones|númberu=21|títulu=La concertación social na Arxentina|nome=Camilo C.|apellíu=Camilloni|añu=1991|editorial=Facultá de Derechu y Ciencies Sociales de la Universidá de Buenos Aires}}</ref> La oposición de los sectores conservadores se focalizarían no que consideraben un enclín a la "sovietización" del gobiernu peronista,<ref>{{cita publicación |url=http://biblioteca.clacso.edu.ar/ar/llibros/critica/nro6/TORRE.pdf |nome=Juan Carlos |apellíu=Torre|títulu=El movimientu obreru y l'últimu gobiernu peronista (1973-1976)|publicación=Crítica & Utopía |númberu=6|añu=1982|páxines=99-134}}</ref><ref>{{cita llibru |añu=2009|capítulu=Les guerres obreres na Arxentina. Villa Constitución en 1973-1975|títulu=Llucha de clases, guerra civil y xenocidiu na Arxentina|nome-editor=Inés|apellíu-editor=Izaguirre|editorial=Eudeba|allugamientu=Buenos Aires|capítulu=8 Les guerres obreres na Arxentina. Villa Constitución en 1973-1975 |nome=Agustín |apellíu=Santella}}</ref> argumentu que tamién utilizaría la dictadura militar instalada en 1976 pa xustificar el derrocamientu del gobiernu constitucional, instalando'l conflictu na lóxica binaria de la Guerra Fría. Tamién dientro de la [[Unión Cívica Radical]] había una meyora de la mocedá entamada mientres la dictadura en [[Franxa Morada]] y la [[Xunta Coordinadora Nacional]], contra la llamada "burocracia radical" encarnada na dirigencia tradicional liderada por [[Ricardo Balbín|Balbín]], la que de la mesma cuestionaba a los sectores xuveniles acusándolos de "marxistes".{{Harvnp|Persello|2007|pp=236, 245}} L'añu anterior el sector xuvenil d'izquierda creara'l [[Movimientu de Renovación y Cambéu]], llogrando un 40% nes eleiciones internes de la UCR y el derechu a tar representada na conducción del partíu, al traviés de [[Raúl Alfonsín]]. Toles organizaciones guerrilleres qu'actuaben al momentu d'asumir el presidente Cámpora, decidieron siguir entamaes, pero ente que les guerrilles peronistes decidieren suspender la llucha armada y caminar escontra una fusión en nuevos términos coles Fuercies Armaes,<ref name="Caviasca"/> el ERP anunciara'l 13 d'abril que nun dexaría de combatir a los "enemigos del pueblu". Magar esta última aclaración, mientres el gobiernu de Cámpora, el ERP nun realizó nengún atentáu nin operación militar.<ref name="Carnevale-PolíticaArmada"/> El conflictu más grave asocedíu mientres el gobiernu de Cámpora foi la [[Masacre de Ezeiza]] del 20 de xunu de 1973. La mesma producióse metanes una de les manifestaciones más masives de la hestoria arxentina, realizada pa recibir al xeneral Perón nel so regresu definitivu a l'Arxentina. La organización y seguridá del actu quedaren a cargu del Comandu d'Organización, cola collaboración de la Mocedá Sindical Peronista, quien asitiaron homes armaos nel palcu central y nun puestu de sanidá cercanu. Cuando la numberosa columna de ''l'Enclín'' intentó instalase frente al palcu, empezó un tirotéu contra l'ensame con armes llargues, col fin d'evitalo. La televisión rexistró les imáxenes de les persones que taben nel palcu coles armes llargues nes manes, al empar que se rexistraron tortures de militantes prindaos nel puestu de sanidá. El saldu oficial fueron trelce muertos y unos cien mancaos, anque les fontes non oficiales sostienen que'l númberu de víctimes foi enforma mayor. ''L'Enclín'' y en particular les organizaciones guerrilleres FAR y Montoneros, consideraron que la Masacre de Ezeiza foi una declaración de guerra de los sectores d'estrema derecha. [[Horacio Verbitsky]], quién perteneció a Montoneros, publicó una investigación clásica sobre aquel fechu, onde sostién: {{cita|La masacre de Ezeiza cierra un ciclu de la hestoria arxentina y prefigura los años por venir... En redol de la masacre de Ezeiza y de les sos consecuencies empezó a manifestase l'alianza ente la derecha peronista y la derecha non peronista, que tan clara facer mientres el gobiernu militar 1976-1983.|Horacio Verbitsky, ''La Masacre de Ezeiza''<ref name"VERB-Intro">{{cita llibru |nome=Horacio |apellíu=Verbitsky |títulu=Masacre de Ezeiza|editorial=Contrapuntu|allugamientu=Buenos Aires|añu=1985|capítulu=Introducción}}</ref>}} === Gabinete === {|class="toccolours" style="float: auto; font-size:100%; width:790px; background:F5F5F5;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;">&nbsp;[[Ficheru:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|35px|border|Estandarte presidencial]]</div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Ministerios del Gobiernu de<br />Héctor José Cámpora</span> |- style="font-weight:bold;" |Cartera |Titular |Periodu |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu del Interior (Arxentina)|Ministeriu del Interior]] | [[Esteban Righi]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu de la República Arxentina|Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu]] | [[Juan Carlos Puig]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu d'Economía y Producción|Ministeriu de Facienda y Finances]] | [[José Ber Gelbard]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu d'Educación, Ciencia y Tecnoloxía (Arxentina)|Ministeriu de Cultura y Educación]] | [[Jorge Alberto Taiana]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Salú (Arxentina)|Ministeriu de Bienestar Social]] | [[José López Rega]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Defensa (Arxentina)|Ministeriu de Defensa Nacional]] | [[Ángel Federico Robledo]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Xusticia (Arxentina)|Ministeriu de Xusticia]] | [[Antonio J. Benítez]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | [[Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social d'Arxentina|Ministeriu de Trabayu]] | [[Ricardo Otero]] | 25 de mayu de 1973 – 13 de xunetu de 1973 |} === Arrenunciu === Cuando la dictadura militar estableció la restricción pa presentase como candidatu presidencial a quien nun tuvieren la so residencia na Arxentina dempués del 25 d'agostu de 1972, col fin de torgar que Perón facer, el mesmu Perón sollertó sobre'l peligru que significaba conformar un gobiernu que dexara al marxe a la persona más representativa del país: {{cita|Si nes próximes eleiciones nun se llama a eleiciones xenerales, ufiertando toles garantíes constitucionales, va ser difícil evitar la guerra civil... Yo contesté-yos (a los unviaos de Lanusse) que nun había tratu y que namái teníen de llamar a eleiciones. Y si quier Lanusse, que se presente nomás a les eleiciones presidenciales, pero'l mio yo tengo más posibilidaes de salir primer ministru o rei d'Inglaterra que Lanusse presidente de los arxentinos. Yo voi ser presidente, nun puedo negame a pesar de los mios 76 años.|Juan D. Perón<ref>Declaraciones de Juan D. Perón al diariu ''L'ESPRESU'' en xunetu de 1972. Citada por cita llibru|nome=Beraza |apellíu=Luis Fernando |títulu=José Ignacio Rucci|editorial=Ediciones B|allugamientu=Buenos Aires|añu=2012|isbn=978-987-627-360-2|páxina= 183}}</ref>}} L'alerta de Perón nun foi atendíu y la dictadura prohibió-y presentar la so candidatura, dando asina orixe a una situación política d'alta inestabilidá, por cuenta de que la institucionalidad nun se correspondía col poder real. La famosa conseña eleutoral del Frejuli "Cámpora al gobiernu, Perón al poder", daba cuenta d'esa irregularidá institucional. Dende'l so regresu a Buenos Aires el 20 de xunu, yera Cámpora quien se dirixía a la casa de Perón pa consultalo; Perón sicasí, nunca foi a la Casa Rosada.{{Harvnp|Bonasso|2006|p=736}} El 29 de xunu'l diariu ''[[La Opinión (Buenos Aires)|La Opinión]]'' de [[Jacobo Timermann]] publicó per primer vegada'l trescendíu de que Cámpora y Solano Lima arrenunciaríen. La decisión foi tomada na xunta del gabinete de ministros realizada'l 4 de xunetu, onde s'aprobó tamién la propuesta de José López Rega, d'evitar que'l mandu pasara al presidente provisional del Senáu [[Alejandro Díaz Bialet]], como correspondía pola llei de acefalía, unviándolo a una misión fora del país, por que recayera nel so xenru Raúl Lastiri, presidente de la Cámara de Diputaos.<ref name="Marotte">{{cita publicación |url=http://www.revcienciapolitica.com.ar/num12art8.php|títulu=Perón al poder, Cámpora a la so casa: El interregno de Lastiri |nome=Javier Pablo |apellíu=Marotte|publicación=Revista de Ciencia Política|númberu=12|issn=1851-9008|añu=12 de marzu de 2011}}</ref> El 12 de xunetu'l vicepresidente [[Vicente Solano Lima|Solano Lima]] anunció públicamente qu'él y el presidente Cámpora roblaríen los sos arrenuncios a otru día y qu'habría nueves eleiciones: {{cita|El candidatu natural del FREJULI yera Perón, pero foi vetáu, y agora ye la oportunidá por que presente la so candidatura.|Vicente Solano Lima<ref name="Marotte"/>}} A otru día Cámpora y Solano Lima presentaron los sos arrenuncios ante'l Congresu Nacional axuntáu n'Asamblea Llexislativa (dambes cámares xuntes), qu'aprobó les mesmes y tomó-y el xuramentu constitucional como presidente de la Nación a [[Raúl Lastiri]], miembru, al igual que'l so suegru, de la loxa anticomunista [[Propaganda Due]], dirixida por [[Liciu Gelli]]. == Asilu, exiliu y muerte == Depués del arrenunciu retirar a la so casa na llocalidá de San Andrés de Giles. En 1975, yá fináu Perón y mientres la presidencia d'[[Isabel Perón]], foi espulsáu del [[Partíu Xusticialista]]. La nueche del [[Golpes d'estáu n'Arxentina#Golpe del 24 de marzu de 1976|golpe d'Estáu del 24 de marzu de 1976]] salvó la so vida al escapar xunto a la so familia, cuando un grupu armáu intentó asesinalo na so casa, llogrando [[Asilu políticu|asilarse]] na embaxada de [[Méxicu]], onde permaneció pocu más de trés años. Gravemente enfermu, en payares de 1979 la dictadura dexó que saliera del país, pa exiliase en Méxicu, onde morrió por causa de un [[cáncer de larinxe]] trece meses dempués, el 19 d'avientu de 1980, na ciudá de Cuernavaca. Los sos restos fueron repatriaos en 1991 y soterraos nel campusantu de San Andrés de Giles. == Memoria == Una importante avenida de la so ciudá natal, [[San Andrés de Giles]], lleva'l so nome. Tamién lo lleven [[Autopista Presidente Héctor J. Cámpora|una autopista de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires]], un salón del Senáu de la Provincia de Buenos Aires, una plaza na [[ciudá de Salta]] y la Costanera de la ciudá d'[[Esquel]].<ref>{{Cita web |url=http://www.hcdesquel.com.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=477:1308-nominacion-costanera-presidente-dr-hector-jose-campora&catid=52:nominaciones&Itemid=69 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150521060307/http://www.hcdesquel.com.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=477:1308-nominacion-costanera-presidente-dr-hector-jose-campora&catid=52:nominaciones&Itemid=69 |fechaarchivu=2015-05-21 }}</ref> Una agrupación xuvenil del [[peronismu]] [[kirchnerismo|kirchnerista]], [[La Cámpora]], tomó'l so nome en reconocencia de la so presidencia. == Ver tamién == * [[Exiliu de Perón]] * [[Tercer peronismu]] * [[Enclín Revolucionariu]] * [[La Cámpora]] == Notes == <references group=*/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru | apellíos = Bonasso |nome=Miguel | títulu = El presidente que nun foi | editorial = Planeta | allugamientu = Buenos Aires | añu = 1997 | isbn = 950-742-796-1 }} * {{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=DB0mAwAAQBAJ&pg=PT355&dq=primavera+camporista&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwjereCl-5XRAhXIiZAKHYryCXMQ6AEIJzAA#v=onepage&q=primavera%20camporista&f=false|títulu=Los 49 díes de Cámpora: Crónica d'una primavera rota |nome=By Juan Pablo |apellíu=Csipka|editorial=Suramericanu|allugamientu=Buenos Aires|añu=2013|isbn=9789500742443}} * {{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=gcYPv-q41c4C&pg=PA1183&dq=primavera+camporista&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwi8uMir_pXRAhWLFJAKHVWQDmoQ6AEIOTAE#v=onepage&q=primavera%20camporista&f=false |títulu=Perón: Exiliu, resistencia, torna y muerte, 1955-1974|nome=Norberto |apellíu=Galasso|volume=II|editorial=Colihue|allugamientu=Buenos Aires|añu=2005|isbn=950-581-400-3}} * {{cita llibru |títulu=L'exércitu y la política na Arxentina 1962-1973|editorial=Suramericana |nome=Robert. A.|volume=Segundo parte 1966-1973|apellíu=Potash|allugamientu=Buenos Aires|añu=1994|isbn=950-07-0973-2|páxines=407-408}} * {{cita llibru | apellíos = Verbitsky| nome = Horacio| enllaceautor = Horacio Verbitsky| títulu = Ezeiza| allugamientu = Buenos Aires| editorial = La Páxina| añu = 2006 }} * {{cita llibru |títulu=L'escarmientu: La ofensiva de Perón contra Cámpora y los montoneros, 1973-1974 |nome=Juan B.|apellíu=Yofre|editorial=Suramericanu|allugamientu=Buenos Aires|añu=2010|isbn=9789500732246}} * {{cita llibru |títulu=La era de les culates|nome=Jorge|apellíu=Zicolillo|editorial=Vergara|allugamientu=Buenos Aires|añu=2013|isbn=978-950-15-2579-3}} == Enllaces esternos == * {{link|inglés|2= http://viaf.org/viaf/93093046/#Ca%CC%81mpora,_He%CC%81ctor_J.,_1909- |3= [[Control d'autoría]] col so allugamientu 98528558 |4=- en [[VIAF]]}} * {{DNB-Portal|122342879}} {{commonscat}} {{NF|1909|1980|Campora, Hector José}} {{Tradubot|Héctor José Cámpora}} [[Categoría:Presidentes d'Arxentina]] [[Categoría:Diputaos y diputaes d'Arxentina]] [[Categoría:Reforma Universitaria]] [[Categoría:Peronismu revolucionariu]] [[Categoría:Odontólogos d'Arxentina]] [[Categoría:Políticos y polítiques del Partíu Xusticialista]] [[Categoría:Embaxadores d'Arxentina]] [[Categoría:Víctimes de la represión política]] [[Categoría:Prisioneros políticos peronistes]] jxexz98lpkekukx70i3vdp80re0af25 0 155830 4493803 4485053 2026-05-18T05:53:38Z Limotecariu 735 4493803 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ibrahim Rugova''' {{nym}} foi un políticu de Kosovu, presidente d'esa rexón independiente ''de facto'', hasta la so muerte, y líder del mayor partíu políticu del territoriu, la [[Lliga Democrática de Kosovu]]. Llicenciáu en lliteratura pola [[Universidá de Prístina]], Rugova dedicar a la lliteratura en [[idioma albanés|llingua albanesa]], y foi escoyíu presidente de l'Asociación d'Escritores de Kosovu en [[1988]]. Rugova pasaría al activismu político, siendo unu de los fundadores de la Lliga Democrática de Kosovu, dempués de que'l presidente de [[Serbia]] [[Slobodan Milošević]] aboliera l'autonomía d'esa rexón, integrada en Serbia pero de mayoría étnica [[Albania|albanesa]], en [[1989]]. El [[2 de xunetu]] de [[1990]], foi declarada la independencia de la República de Kosovu, independencia ensin reconocer per Serbia nin pola comunidá internacional. Rugova participó nel gobiernu de la República de Kosovu, siendo escoyíu presidente'l [[24 de mayu]] de [[1992]]. Rugova convertíase asina nel principal defensor de los intereses de la comunidá albanesa en Kosovu mientres el llargu conflictu con Serbia. En [[1998]], Ibrahim Rugova recibió'l [[Premiu Sajárov]] pol so defensa de la llibertá d'espresión. Mientres la [[Guerra de Kosovu]] en [[1999]], foi secuestráu xunto a la so familia na so casa en Prístina. Unos díes dempués, apaecía na televisión serbia entrevistándose con Milošević, xestu al que sería obligáu pol réxime serbiu, según la interpretación más habitual. La intervención de la [[OTAN]] na Guerra de Kosovu llevó a la independencia temporal de Kosovu, territoriu dende entós dixebráu de Serbia, a la espera d'una resolución del so estatus definitivu. Rugova foi escoyíu Presidente de Kosovu el [[4 de marzu]] de [[2002]]. El [[15 de marzu]] de [[2005]], Rugova escapó ilesu a un ataque terrorista cuando una bomba nun cubu de basura esplotó xunto al vehículu nel que viaxaba. En recibiendo tratamientu médicu n'hospitales militares d'Estaos Xuníos en Kosovu y Alemaña, el [[5 de setiembre]] de [[2005]], Rugova anunció que carecía [[cáncer de pulmón]], circunstancia que nun lo estremó de la presidencia. El [[21 de xineru]] de [[2006]], Rugova finó en Prístina, en perdiendo la so batalla contra'l cáncer. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Ibrahim Rugova}} * [http://www.ibrahimrugova.org Book of Condolence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205005843/http://www.ibrahimrugova.org/ |date=2006-02-05 }} *[https://www.europapress.es/europa2003/noticia.aspx?cod=20060121153520&tabID=1&ch=69 Noticia del so fallecimientu, n'Europa Press] *[http://www.univision.com/contentroot/wirefeeds/world/6340050.html Noticia del so fallecimientu, en Univision.com] *[http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/europa/kosovo/ibrahim_rugova Biografía estensa pola Fundación CIDOB] {{socesión | títulu=[[Presidente de la República de Kosovu]] | predecesor= Cargu creáu | periodu= [[24 de mayu]] de [[1992]]-[[21 de xineru]] de [[2006]] | socesor=[[Fatmir Sejdiu]] }} {{NF|1944|2006|Rugova, Ibrahim}} {{Tradubot|Ibrahim Rugova}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Kosovu]] [[Categoría:Activistes de Kosovu]] [[Categoría:Non violencia]] [[Categoría:Ganadores del Premiu Sájarov]] [[Categoría:Presidentes de Kosovu]] 25swxqponpcjm0b6798l9rhv6hz084a 0 156229 4493784 4198006 2026-05-18T05:43:15Z Limotecariu 735 4493784 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ernesto de la Guardia Navarro''' {{nym}} foi un economista y políticu [[Panamá|panamiegu]]. Foi [[Presidente de Panamá]] dende'l [[1 d'ochobre]] de [[1956]] hasta'l [[1 d'ochobre]] de [[1960]]. == Biografía == Estudió na [[Universidá de Dartmouth]] n'[[Estaos Xuníos]] y llogró una maestría en [[Francia]]. Tuvo dellos cargos diplomáticos y foi Ministru d'Estáu y vicepresidente. Como presidente tuvo que trepar con movimientos nacionalistes que reclamaben la soberanía panamiega na [[Zona de la Canal de Panamá]], alministráu poles autoridaes d'Estaos Xuníos. Tamién, el 26 d'abril de [[1959]] enfrentar a un intentu de golpe d'estáu lideráu por Roberto Arias, sobrín del presidente [[Arnulfo Arias Madrid]], y que tenía sofitu de [[Fidel Castro]], sicasí nun se cristalizó. Dempués de ser presidente, foi miembru de l'[[Academia Panamiega de la Llingua]] y foi direutor en 1973, y foi direutor del selmanariu ''{{lang|es|Mundo Gráfico}}''. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{socesión| títulu=[[Presidente de Panamá]]| predecesor=[[Ricardo Arias Espinosa]]| socesor=[[Roberto Francisco Chiari Remón]]| periodu=1956–1960}} {{NF|1904|1983|Guardia, Ernesto de la}} {{Tradubot|Ernesto de la Guardia}} [[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques de Panamá]] [[Categoría:Presidentes de Panamá]] [[Categoría:Persones de Ciudá de Panamá]] nbmaerx6fmsdrgya0zcot2oed647bq7 0 156821 4493871 3726291 2026-05-18T11:33:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493871 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|James Mancham}} {{persona}} [[Ficheru:Seychelles 25 rupees 1977.png|thumb|Sir James Mancham nel anverso d'una moneda de plata d'una [[rupia de Seixeles]] de 1977]] '''James Richard Marie Mancham''' {{nym}}<ref>{{Cita noticia|apellíos=|nome=|títulu=Seixeles' first president Mancham dies|url=http://www.news24.com/Africa/News/seychelles-first-president-mancham-dies-20170108|fecha=|fechaaccesu=9 de xineru de 2017|periódicu=News24|páxina=|idioma=en}}</ref> foi'l primer [[presidente de Seixeles]], ocupando'l cargu ente 1976 y 1977. El so padre, Richard Mancham, un home de negocios, unviar a estudiar lleis a Inglaterra. Cuando'l [[Reinu Xuníu]] anunció la so intención de dar independencia a la colonia, Mancham fundó'l [[Partíu Democráticu de Seixeles]] (''Seixeles Democratic Party - SDP'') y fungió como'l so líder hasta febreru de 2005. Mentanto, [[France-Albert René]] fundó, de la mesma, un partíu d'oposición, el Partíu Popular Xuníu de Seixeles, cola ayuda de la Xunión Soviética. Como Ministru en Xefe de la colonia, Mancham promovió'l turismu en Seixeles y ente'l so obres atopa l'aeropuertu que fizo d'esta nación insular accesible. En 1976, Mancham ganó'l votu popular, cuando Gran Bretaña concedió la independencia a Seixeles. En xunu de 1977, a menos d'un añu dempués de la so eleición, Mancham foi depuestu pol primer ministru [[France-Albert René]] nun golpe d'Estáu que cuntó con sofitu de revolucionarios entrenaos en [[Tanzania]]. Mancham vivió n'exiliu hasta que la [[Xunión Soviética]] eslleir en 1991, y [[France-Albert René]] declaró a Seixeles de nuevu como una nación multipartidista, y terminó cola prohibición del Partíu Democráticu de Seixeles. Mientres s'atopaba n'exiliu, Mancham dedicar al mundu de los negocios, con relativu ésitu, y casóse cola periodista australiana Catherine Olsen cuando tornó a Seixeles. Mancham postular pa presidente en xunetu de 1993, quedando de segundes, con 36.72&nbsp;% de la votación, detrás de France-Albert René. En marzu de 1998 postular de nuevu pa presidente, recibiendo un 13.8&nbsp;% de los votos, que lo asitiaron en tercer llugar.<ref name=Elections>[http://africanelections.tripod.com/sc.html Eleiciones en Seixeles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716203140/http://africanelections.tripod.com/sc.html |date=2012-07-16 }}, Base de Datos d'eleiciones d'África.</ref> Mancham ye tamién autor de dos llibros, ''Paradise Raped'' (''El paraísu violáu''), avera del golpe d'Estáu, y ''War on America Seen from the Indian Ocean'' (''Guerra n'Estaos Xuníos vista dende l'océanu Índicu''). == Ver tamién == * [[Presidente de Seixeles]] * [[Primer Ministru de Seixeles]] * [[Partíu Democráticu de Seixeles]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1939|2017|Mancham, James}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Seixeles]] [[Categoría:Presidentes de Seixeles]] [[Categoría:Persones de Victoria (Seixeles)]] pvdkrhgaxqudqxtozgp5ikzorkgvpvb 0 156889 4493786 4224915 2026-05-18T05:43:50Z Limotecariu 735 4493786 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Taha Yasin Ramadan al-Jizrawi''' ({{lang-ar|'''طه ياسين رمضان الجزراوي'''}}; {{nym|paréntesis=non}}) foi un prominente [[Curdistán iraquín|curdu iraquín]],<ref>{{cita publicación |url=http://www.guardian.co.uk/news/2007/mar/21/guardianobituaries.iraq|obra=The Guardian|llocalización=Londres|títulu=Taha Yassin Ramadan|fecha=21 de marzu de 2007|fechaaccesu=May 24 de mayu de 2010}}</ref> que foi Vicepresidente d'Iraq dende [[1991#Marzu|marzu de 1991]] hasta la cayida de [[Sadam Husein]] n'abril del 2003. N'ochobre de 2002, cuatro meses primero que los [[Estaos Xuníos]] invadieren [[Iraq]], Ramadan propúnxo-y al presidente de los E.E.X.X. [[George W. Bush]] y a Sadam Husein resolver los sos problemes por aciu un duelu.<ref>{{cita publicación |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2297371.stm|títulu=BBC article: Bush challenged to 'duel' with Saddam, October 3, 2002|editorial=BBC News|fecha=3 d'ochobre de 2002|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2009}}</ref> Taha esplicó qu'esto non yá sirviría como una alternativa a una guerra (que finalmente tuvo llugar y qu'estropió la infraestructura d'Iraq),<ref>{{cita publicación|autor=From Kelly Wallace (CNN Washington Bureau)|url=http://archives.cnn.com/2002/WORLD/meast/10/03/iraq.bush.duel/|títulu=CNN.com - W.H. rejects Bush-Saddam duel offer - Oct. 3, 2002|editorial=Archives.cnn.com|fecha=3 d'ochobre de 2002|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417114752/http://archives.cnn.com/2002/WORLD/meast/10/03/iraq.bush.duel/|archivedate=2009-04-17}}</ref> sinón qu'amenorgaría'l sufrimientu de ciudadanos iraquinos y americanos. La ufierta de Ramadan incluyía la posibilidá de qu'un grupu d'oficiales d'Estaos Xuníos enfrentar con un grupu d'oficiales iraquinos del mesmu o similar rangu (presidente v. presidente, vicepresidente v. vicepresidente, etc.). Ramadan propunxo que'l duelu realizar nun territoriu neutral, con cada parte usando les mesmes armes, y col [[Secretaría Xeneral de Naciones Xuníes|secretariu xeneral de Naciones Xuníes]] [[Kofi Annan]] supervisando l'alcuentru. En nome del presidente Bush, el [[Secretaría de prensa de la Casa Blanca|secretariu de prensa de la Casa Blanca]] [[Ari Fliescher]] tornó la ufierta. Depués de la cayida del gobiernu de Saddam, Taha Yasin Ramadan formó parte de la [[Iraquinos más buscaos nos Estaos Xuníos|llista d'iraquinos más buscaos nos Estaos Xuníos]] y el so nome taba representáu pol ''Diez de diamantes'' nel [[Baraxa de cartes de Los más buscaos d'Iraq|xuegu de cartes de los iraquinos más buscaos]]. Taha foi prindáu'l 10 d'agostu de 2003 en [[Mosul]], por combatientes de la [[Unión Patriótica del Curdistán]] (UPK) y apurríu a les fuercies d'Estaos Xuníos.<ref>{{cita web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/08/19/iraq/main569080.shtml|títulu=Saddam's VP Is Captured|autor=CBS/Associated Press|fecha=19 d'agostu de 2003|obra=CBS News|fechaaccesu=20 de marzu de 2007}}</ref> Ramadan foi unu de los acusaos nel [[xuiciu de Sadam Husein|xuiciu d'Al-Dujail]] del [[Altu Tribunal Penal iraquín]]. El 5 de payares de 2006 foi sentenciáu a cadena perpetua. El 26 d'avientu de 2006 la corte d'apelaciones unvió l'espediente de regresu al Tribunal, indicando que la sentencia yera demasiáu indulxente y solicitando sicasí una sentencia de muerte.<ref>{{cita web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/13163805/|títulu=Iraqi court upholds Saddam's death sentence|autor=Associated Press|fecha=28 d'avientu de 2006|obra=MSNBC|fechaaccesu=20 de marzu de 2007}}</ref> El 12 de febreru de 2007 foi sentenciáu a muerte por aforcamientu.<ref>{{cita publicación |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6354205.stm|títulu=Top Saddam aide sentenced to hang|fecha=13 de febreru de 2007|obra=BBS News|fechaaccesu=20 de marzu de 2007}}</ref> La so sentencia foi llevada a cabu nel cuartu aniversariu de la invasión d'Iraq a Estáu Xuníos, finando'l 20 de marzu de 2007 antes del amanecer.<ref>{{cita publicación |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6468495.stm|títulu=Former Iraq vice-president hanged|fecha=20 de marzu de 2007|obra=BBC News|fechaaccesu=20 de marzu de 2007}}</ref><ref name="nysun">{{cita web |fecha=20 de marzu de 2007|url=http://www2.nysun.com/article/50761|títulu=Taha Yassin Ramadan, Saddam's Deputy, Is Hanged Before Dawn|formatu=HTML|editorial=[[Associated Press]]|fechaaccesu=24 d'abril de 2008|apellíu=KIM GAMEL|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071231213258/http://www.nysun.com/article/50761|fechaarchivu=31 d'avientu de 2007}}</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1938|2007|Ramadan, Taha Yassin}} {{Tradubot|Taha Yassin Ramadan}} [[Categoría:Curdos d'Iraq]] [[Categoría:Políticos y polítiques d'Iraq]] [[Categoría:Vicepresidentes d'Iraq]] hnt9yj2gfh62kdub2txymjd4bc4le7n 0 157370 4493857 3883447 2026-05-18T09:54:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493857 wikitext text/x-wiki {{persona}} . '''Jacinto Gutiérrez Martínez''' {{nym}} foi un políticu y periodista venezolanu.<ref>{{cita web|títulu=Jacinto Gutiérrez|editorial=Venezuela To|url=http://www.venezuelatuya.com/biografias/xacintu_gutierrez.htm}}</ref> Tres la muerte de [[Francisco Linares Alcántara]], Jacinto Gutiérrez, entós presidente de l'Alta Corte Federal, asume la presidencia conxuntamente con [[Laureano Villanueva]] de volao ente'l 30 de payares hasta'l 15 d'avientu de 1878. El poder llexislativu designa a [[José Gregorio Valera]] y [[Gregorio Cedeño]] como primer y segundu designáu presidencial pa gobernar hasta les eleiciones correspondientes.<ref>{{Cita noticia|títulu=La Revolución Reivindicadora (1878-1879)|url=http://www.venelogia.com/archivos/7783/|fechaaccesu=5 de xineru de 2017|periódicu=Venelogía}}</ref> Como presidente encargáu, Gutiérrez decreta'l 9 d'avientu de 1878 el treslláu de los restos de Francisco Linares Alcántara al [[Panteón Nacional de Venezuela|Panteón Nacional]].<ref>{{Cita web|url=http://www.efemeridesvenezolanas.com/sec/his/id/230/?show=1|títulu=Francisco Linares Alcántara : Efemérides Venezolanes|fechaaccesu=5 de xineru de 2017|apellíu=Iglesias|nome=Irama|sitiuweb=efemeridevenezolana|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181113124447/http://www.efemeridesvenezolanas.com/sec/his/id/230/?show=1|fechaarchivu=2018-11-13}}</ref><ref name=":2">{{Cita publicación|url=http://www.scielo.org.ve/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S1315-95182010000300014&lng=es&nrm=iso&tlng=es|títulu=La historiografía política tradicional na obra de Laureano Villanueva|apellíos=[[Ruiz Chataing]]|nome=David|fecha=1 de setiembre de 2010|publicación=Revista de Ciencies Sociales|volume=16|númberu=3|páxines=547–559|fechaaccesu=5 de xineru de 2017|issn=1315-9518}}</ref><ref name=":3">{{Cita web|url=http://www.efemeridesvenezolanas.com/sec/his/id/230/?show=1|títulu=Francisco Linares Alcántara : Efemérides Venezolanes|fechaaccesu=5 de xineru de 2017|apellíu=Iglesias|nome=Irama|sitiuweb=efemeridevenezolana|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181113124447/http://www.efemeridesvenezolanas.com/sec/his/id/230/?show=1|fechaarchivu=2018-11-13}}</ref> Fíu de José Gutiérrez y María Martínez criáu en [[Cumaná]] depués treslladándose escontra Caraques. En payares de 1878 foi designáu Presidente de Venezuela pola Alta Corte Federal tres la muerte de [[Francisco Linares Alcántara]].{{ensin referencies}} == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1808|1884|Gutiérrez, Xacintu}} {{Tradubot|Jacinto Gutiérrez}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Venezuela]] [[Categoría:Periodistes de Venezuela]] [[Categoría:Presidentes de Venezuela]] 4jnhaevps960mw4xanatv62q8cbjt27 0 157469 4493793 4340359 2026-05-18T05:46:32Z Limotecariu 735 4493793 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Emmanuel Oreste Zamor''' {{nym}} foi un militar y políticu [[haitianu]], efímeru [[Presidente d'Haití]] en 1914. == Biografía == Mientres la guerra civil haitiana, Oreste Zamor y el so hermanu Carlos, dambos xenerales, entraron nel conflictu, lo que resultó nuna presidencia curtia pa Oreste del 8 de febreru al 29 d'ochobre d'esi añu.<ref>Jan Lundius and Mats Lundahl, ''Peasants and Religion: A Socioeconomic Study of Dios Olivorio and the Palma Sola Movement in the Dominican Republic'' (Routledge, 2000), p. 105</ref> Tuvo dificultaes col xeneral [[Joseph Davilmar Théodore]], que se negó a reconocer la so autoridá, y colos empresarios d'[[Estaos Xuníos]] que teníen intereses financieros n'[[Haití]].<ref>Edward S. Kaplan, ''U.S. Imperialism in Latin America: Bryan's Challenges and Contributions, 1900–1920'' (Greenwood Press, 1998), páxs. 58–59.</ref> El gobiernu de los [[Estaos Xuníos]] buscó'l control de les [[aduanes]] n'Haití sol gobiernu de Zamor. Los gobiernos francés y alemán oponer a les demandes de los Estaos Xuníos, y el Secretariu d'Estáu [[William Jennings Bryan]] presentó una propuesta modificada (el "Plan Farnham", qu'incluyía la supervisión de les aduanes, les finances y el creitu haitianos) a Charles Zamor. Los Zamor refugaron aceptar el plan nun siendo qu'Estaos Xuníos creara l'apariencia de que taben so presión militar pa faelo.<ref>Kaplan, ''U.S. Imperialism in Latin America'', p. 59.</ref> El plan nunca foi implementáu, y la guerra civil n'Haití volver# a entamar nel branu de 1914.<ref>Kaplan, ''U.S. Imperialism in Latin America'', páxs. 59–60.</ref> Dempués de cuatro meses de llucha, Oreste Zamor foi espulsáu de la presidencia y asocedíu por Theodore.<ref>Kaplan, ''U.S. Imperialism in Latin America'', p. 61.</ref> Foi executáu l'añu siguiente pol gobiernu de [[Vilbrun Guillaume Sam]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1861|1915|Zamor}} {{Tradubot|Oreste Zamor}} [[Categoría:Presidentes d'Haití]] [[Categoría:Militares d'Haití]] c7o5w73020z4pnx91ddsi1gv4l3njlg 0 157477 4493765 4340374 2026-05-18T05:34:13Z Limotecariu 735 4493765 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Joseph Lamothe''' {{nym}} foi un militar y políticu [[haitianu]], [[Presidente d'Haití]] de xunetu a ochobre de 1879. == Biografía == El xeneral Joseph Lamothe llegó al poder dempués del arrenunciu del presidente [[Pierre Théoma Boisrond-Canal]] el 17 de xunetu de 1879. Formó un gobiernu provisional el 26 de xunetu con otru militar d'altu rangu, el xeneral Hériston Hérissé. Llueu, Joseph Lamothe enfrentó una rebelión per parte de los lliberales y una [[bancarrota]] del Estáu haitianu, que yá nun podía pagar los sueldos de los sos funcionarios. Los bonos del Tesoru emitir dende instituciones financieres estranxeres, especialmente d'[[Estaos Xuníos]], que teníen un índiz de gastadura exorbitante.<ref>[https://books.google.fr/books?id=nPp6AjEDDCgC&pg=PA404&lpg=PA404&dq=%22Joseph+Lamothe%22+1879&source=bl&ots=TRJLPFqc0_&sig=ctaJ0v7DRWGW2_EyR1PVcnGuXCk&hl=fr&ei=FbmbS8DeB4a74gb81sBv&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAcQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Joseph%20Lamothe%22%201879&f=false Haïti, économie politique de la corruption: L'état marron, 1870-1915 de Leslie Jean-Robert Péan]</ref> N'ochobre de 1879, el gobiernu provisional de Lamothe foi derrocáu por un golpe militar del xeneral Richelieu Duperval.<ref>[http://www.lenouvelliste.com/articles.print/1/77442 -y Nouvelliste]</ref> Esti postreru fixo detener a Lamothe y al so compañeru Hérissé. Al tornar del exiliu, [[Lysius Salomon]], secundáu poles autoridaes militares de [[Puertu Príncipe]], ordenó la disolusión d'esti gobiernu provisional y foi escoyíu pola Asamblea Nacional como nuevu mandatariu.<ref>[http://www.haiti-reference.com/politique/executif/xuntes.php Presidentes d'Haití]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|?|1891|Lamothe}} {{Tradubot|Joseph Lamothe}} [[Categoría:Presidentes d'Haití]] [[Categoría:Militares d'Haití]] e66iumrn44s9wgfpsz2d3w9e4tytj8l 0 157501 4493848 3819425 2026-05-18T08:18:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493848 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ismael Vázquez Virreira''' foi un [[abogáu]], orador y [[políticu]] [[bolivia|bolivianu]], nacíu na Ciudá de [[Cochabamba]] el 26 de setiembre de 1865.<ref>{{cita web|url= https://www.vicepresidencia.gob.bo/1917-1920-Ismael-Vasquez-Virreira|títulu= 1917-1920 Ismael Vázquez Virreira|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180113093108/https://www.vicepresidencia.gob.bo/1917-1920-Ismael-Vasquez-Virreira|fechaarchivu= 2018-01-13}}</ref> Ente los cargos qu'ocuparía tán: Diputáu por [[Cochabamba]] en 1896, Ministru plenipotenciario en [[Venezuela]] en 1911, Ministru de Xusticia ya Industria en 1915. Foi electu Primer [[Vicepresidente de Bolivia|vicepresidente]] de [[Bolivia]] en 1917 na xestión del Dr. [[José Gutiérrez Guerra]]. Coles mesmes, ocuparía'l cargu de Ministru de Gobiernu nesa mesma alministración. Foi reputáu como unu de los más notables [[Oratoria|oradores]] del so tiempu en [[Bolivia]]. Son famosos los sos discursos pronunciaos na convención Nacional de 1899, defendiendo'l proyeutu d'implantación del [[Guerra civil boliviana|sistema federal]], amás de ser un escritor elegante y fluyío, siendo collaborador en dellos artículos d'investigación periodística. Finó en [[Cochabamba]] el 4 de setiembre de 1930. == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1865|1930|Vazquez}} {{Tradubot|Ismael Vázquez Virreira}} [[Categoría:Políticos y polítiques de Bolivia]] [[Categoría:Vicepresidentes de Bolivia]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 64qb2lp2vckp6k9qh0ixghekwhtnu1l 0 157687 4493625 2651360 2026-05-17T18:36:29Z Omarete 35 removed [[Category:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]; added [[Category:Actores y actrices de California]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493625 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20191019124550}} {{persona}} {{intro bio}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{entamu}} {{NF|1914|2011|LaLanne, Jack}} [[Categoría:Actores y actrices de California]] dyp0wx8ao9tf5frgnwh6lfhkianubvu 4493626 4493625 2026-05-17T18:36:45Z Omarete 35 added [[Category:Persones de San Francisco]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493626 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20191019124550}} {{persona}} {{intro bio}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{entamu}} {{NF|1914|2011|LaLanne, Jack}} [[Categoría:Actores y actrices de California]] [[Categoría:Persones de San Francisco]] 1i03ew8kq2feu4dbhlr9p9len9vrv6r 0 158576 4493721 4254186 2026-05-18T04:12:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493721 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Iris Concepción Llinares de Torriani''' ye una física [[arxentina]], allugada en [[Brasil]], que la so llabor investigador centrar nel usu de la [[difracción de rayos X]] pal estudiu de molécules orgániques ya inorgániques. Ye Profesora ye la [[Universidá Estatal de Campinas]] ya investigadora del [[Conseyu Nacional de Desendolque Científicu y Teunolóxicu]]. Foi presidente de l'Asociación de Cristalografía de Brasil en dos causes (1990-1993 y 2003-2007), miembru del Comité Executivu de la [[Unión Internacional de Cristalografía]] (2003-2005) y el so vicepresidente ente 2005 y 2008. == Biografía == Iris Torriani nació en [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]. Estudió física nes [[Universidá de Buenos Aires|Universidaes de Buenos Aires]] y [[Universidá Nacional de La Plata Nacional de La Plata]].<ref name= iucr /> Anque de primeres atraía-y la [[física teórica]], por pensar que tenía meyores prospeutos nun país con una infraestructura esperimental pocu desenvuelta, decantar pola física aplicao y esperimental en estelándose pola [[cristalografía]] mientres una estancia nun llaboratoriu de la Comisión d'Enerxía Atómica en Buenos Aires.<ref name=iucr /> En graduándose en 1965,<ref name=iucr /><ref name=cv /> y esmolecida pola creciciente politizacion de les universidaes arxentines, decidió xunto col so home, estudiante de matemátiques, realizar el so trabayu de doctoráu nos Estaos Xuníos. Dambos consiguieron dos tales [[Programa Fulbright|beques Fulbright]] pa la [[Universidá de Pennsylvania]], en [[Filadelfia]]. Tres una interrupción por baxa de maternidá mientres la que tornó a Arxentina,<ref name=video /> Iris Torriani volvió a la Universidá de Pennsylvania en 1971 onde completó'l trabayu pa la so tesis. Recibió'l doctoráu pola Universidá Nacional de La Plata en 1975. <ref name=iucr /><ref name=cv /> En 1976 llogró un contratu nel Departamentu de Física de la Materia Entestada na [[Universidá Estatal de Campinas]], en [[Brasil]], institución onde tamién trabayaba'l so home y onde permaneció dende entós. Ye profesora de Físiques y direutora del grupu de critslografía de rayos X na universidá. Dende 1986 tamién ocupa una posición nel [[sincrotrón]] nacional de Brasil como investigadora collaboradora y coordinadora d'una llinia de lluz pa esperimentos de difracción de rayos X a baxu ángulu.<ref name=iucr /> == Actividaes científiques == Mientres los sos estudios de doctoráu estudió la estructura de modelos de membranes mediate [[resonancia magnética nuclear]] NMR y diffracción de rayos X nel Departamentu de Biofísica de la Universidá de Pennsylvania. Darréu, destacóse pola aplicación de téuniques cristalográfiques y de difracción de rayos X a baxu ángulu al estudiu de [[Policristalino|materiales policristalinos]], [[nanomaterial]]es, [[polímeru|polímeros]] y [[macromolécula|macromolécules]] biolóxiques en disolución. <ref name=iucr /> Publicó más de 130 artículos sobre'l so trabayu.<ref name=ieee /> Como investigadora collaboradora nel [[Llaboratoriu Nacional de Lluz Sincrotrón]] de Brasil, supervisó la construcción de dos [[sincrotrón|llinies de lluz]] pa esperimentos de difracción. <ref name=ieee /> Ye miembru del Conseyu Nacional d'Investigación de Brasil y actuó como evaluadora de proyeutos pa dellos organismos de financiamientu de la investigación en dichu país.<ref name=iucr /> Dende 1999, formó parte de la Comisión de difracción a baxu ángulu de la [[Unión Internacional de Cristalografía]] (IUCr). En 2003, foi escoyida miembru del Comité Executivu de la IUCr, cargu que desempeñó hasta 2005, cuando aportó vicepresidente. Nel Conseyu de l'Asociación de Cristalografía de Brasil, foi Secretaria, Secretaria Xeneral, Vicepresidente y presidente. <ref name=cv /> == Referencies == {{llistaref|refs= <ref name=iucr>{{cita web|url=http://www.iucr.org/news/newsletter/volume-11/number-3/torriani |títulu=Iris L. Torriani|obra=IUCr Newsletter|fechaaccesu = 27 de marzu de 2016|idioma=inglés}}</ref> <ref name= video>{{cita videu|url=http://tvcultura.com.br/videos/34499_vida-de-cientista-iris-torriani-pgm-16.html|fecha=2 de setiembre de 2014|títulu=Vida de cientista|editorial=TV Cultura|llocalización=Brasil|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|idioma=portugués}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030215136/https://tvcultura.com.br/videos/34499_vida-de-cientista-iris-torriani-pgm-16.html |date=2020-10-30 }}</ref> <ref name=cv>{{cita web|url=http://www.bv.fapesp.br/en/pesquisador/730/iris-concepcion-llinares-de-torriani/ |títulu = Iris Concepcion Llinares de Torriani (CV) |obra =Research supported by FAPESP|fechaaccesu= 28 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160328030805/http://www.bv.fapesp.br/en/pesquisador/730/iris-concepcion-llinares-de-torriani/ |fechaarchivu=28 de marzu de 2016|idioma=inglés}}</ref> <ref name=ieee>{{cita web|url=http://www.unicamp.br/unicamp/eventos/2014/06/05/grupu-ieee-de-mulheres-na-engenharia-da-unicamp-wie-homenageia-iris-torriani|títulu=Grupu IEEE de Mulheres na Engenharia da Unicamp (WIE) homenageia Iris Torriani|editorial=UNICAMP|fechaaccesu=28 de marzu de 2016|idioma=portugués}}</ref> }} {{ORDENAR:Torriani, Iris Llinares}} {{Tradubot|Iris Torriani}} [[Categoría:Físicos y físiques d'Arxentina]] [[Categoría:Físicos y físiques de Brasil]] [[Categoría:Cristalógrafos y cristalógrafes]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] iv2j4y2iruxchlv07vlsmts4y7hhkyo 0 158588 4493725 4337293 2026-05-18T05:02:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493725 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Isabel Martin Lewis''' {{nym}} foi una astrónoma d'Estaos Xuníos, la primer muyer contratada, como asistente astronómicu, pol [[Observatoriu Naval de los Estaos Xuníos]].<ref name=one>Isabel Martin Lewis. [http://astronomy.activeboard.com/t53974418/isabel-martin-lewis-1881-1955/ Astronomy] (inglés) Consulta 27 de marzu de 2017</ref><ref name=con> Isabel Martin Lewis, astrónoma [http://mujeresconciencia.com/2016/07/11/isabel-martin-lewis-astronoma/ Muyeres con ciencia] Consulta 27 de marzu de 2017</ref> == Biografía == Trabayó, dende 1905 a 1907, como "calculadora astronómica" pal profesor [[Simon Newcomb]], y mientres lo faía adquirió esperiencia sobre los eclises, lo cual fizo que desenvolvía métodos pa determinar ónde puede reparase un eclís con mayor precisión.<ref name=uc>Isabel Martin Lewis [http://mon.uvic.cat/udivulga/efemerides/juliol/isabel-martin-lewis/ O-Divukga Universitat de Vic. Universitat Central de Catalunya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328022016/http://mon.uvic.cat/udivulga/efemerides/juliol/isabel-martin-lewis/ |date=2017-03-28 }} (catalán) Consulta 27 de marzu de 2017</ref><ref name=con/> Tamién desenvolvió un métodu col que predicir tapecimientos llunares.<ref name=uc/><ref name=con/> En 1908 convertir na primer muyer contratada como astrónoma asistente pa la United States Naval Observatory.<ref name=uc/> Con anterioridá, en 1849, foi contratada [[Maria Mitchell]], pero en calidá de ‘calculadora', y non como astrónoma.<ref name=con/> Mientres trabaya nel Observatoriu Naval conoció a [[Clifford Spencer Lewis]], con quien se casó'l [[4 d'avientu]] de [[1912]]. Tres la nacencia del so fíu, Robert Winslow Lewis, Isabel Martin Lewis amenorgó la so xornada de trabayu pa poder dedicase a la so casa y al so fíu.<ref name=-y/> Ye entós cuando se dedica a la divulgación científica, que realizó cola publicación de dellos llibros y numberosos artículos en revistes.<ref name=uc/><ref name=con/> En 1918, Lewis foi escoyíu miembru de la [[American Astronomical Society|Sociedá Astronómica Americana]]. Tamién foi miembru de la Real Sociedá Astronómica de Canadá y de la [[Sociedá Astronómica del Pacíficu]].<ref name=one/><ref name=-y/> En 1919 publica'l so primer llibru tituláu "Splendors of the Sky" y el segundu, "Astronomy for Young Folks", en 1922. En 1924 publica "Un llibru de mano de los eclises solares".<ref name=-y/> El so home morrió nel añu 1927, y entós Isabel vuelve trabayar a tiempu completu polo que pudo dir xubiendo hasta llegar a Asistente Científicu primeru y en 1930 a Astrónomu.<ref name=-y/> Los sos descubrimientos y métodos pa precisar los eclises fueron estraordinarios pa faese nun momentu nel que nun s'utilizaba ordenadores pa realizar los cálculos. Cuando la teunoloxía foise integrando nos procesos, Isabel trató d'afaese y ameyoró les ecuaciones esistentes pa esa transición.<ref name=-y/> A lo llargo de tola so carrera, amás de llibros publicó artículos en The New York Evening Sun, Science and Invention, Popular Astronomy, The Astronomical Journal y munchos otros. Amás trabayaba nuna serie mensual regular d'artículos publicaos en Nature Magacín.<ref name=-y/> Tamién se dedicó a dar conferencies nuna emisora de llocal de radiu, la Compañía Nacional de Radiodifusión (WRC), y tamién daba charres n'escueles ya ilesies locales pa neños.<ref name=-y/> Magar que nel añu 1951 xubilar del Observatoriu naval, siguió trabayando nes sos publicaciones en periódicos y revistes hasta 1955.<ref name=-y/> Otra faceta de la so carrera foi la de la llucha pola igualdá de les muyeres, defendió'l sufraxu femenín, yera asidua prauticante de deportes, oponer al usu d'animales n'esperimentos científicos y sofitó tolos esfuercios pa prohibilo.<ref name=-y/> == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1881|1866|Lewis, Isabel Martin}} {{Tradubot|Isabel Martin Lewis}} [[Categoría:Astrónomos y astrónomes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Astrónomos y astrónomes]] hps9goa3fpo3qnfsgckkfvdgumq7gt1 0 160011 4493869 4294935 2026-05-18T11:26:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493869 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''James H. Clark''' {{nym}} ye un [[empresariu]] y [[Informáticu teóricu|científicu de la computación]] d'[[Estaos Xuníos]]. Fundó delles empreses notables de teunoloxía en [[Silicon Valley]], incluyendo [[Silicon Graphics]], [[Netscape Communications Corporation]], myCFO y Healtheon. == Primeros años y educación == James H. Clark nació na ciudá de [[Plainview (Texas)|Plainview]] nel [[Condáu d'Hale (Texas)|condáu d'Hale]] en [[Texas]]. Tuvo que soportar una infancia bien difícil y abandonó la secundaria depués de ser suspendíu, y tuvo por cuatro años na Marina, onde foi presentáu a la electrónica.<ref>http://centrodeartigos.com/articulos-pa-saber-mas/article_45603.html</ref> Empezó a tomar clases nocherniegues na [[Universidá Tulane]], onde, a pesar de la so falta d'un diploma d'escuela secundaria, foi capaz de ganar los creitos abondos pa ser almitíu na [[Universidá de Nueva Orleans]] onde llogró una maestría y llicenciatura en física, siguíu d'un doctoráu en [[ciencies de la computación]] de la [[ Universidá d'Utah]] en [[1974]]<ref>http://pymex.pe/pymes/histories-de-exito/historia-de-james-h-clark</ref> == Carrera == Dempués de completar el so doctoráu, trabayó nel Llaboratoriu de Computación Gráfica [[NYIT]] (New York Institute of Technology), sirviendo como profesor acomuñáu na [[Universidá de California en Santa Cruz]] dende [[1974]] hasta [[1978]], y más tarde como profesor acomuñáu d'[[inxeniería llétrica]] na [[Universidá Stanford]] dende [[1979]] hasta [[1982]]. == Silicon Graphics, Inc == En [[1982]], Clark xunto con dellos estudiantes graduaos de Stanford fundaron [[Silicon Graphics|Silicon Graphics, Inc]] (SGI). A mediaos de la década de 1980, Silicon Graphics empezó a utilizar la CPU MIPS como'l fundamentu de los sos nuevos puestos de trabayu, en sustitución del Motorola 68000. Llueu, Silicon Graphics convertir nel líder mundial na producción de cine de Hollywood d'efectos visuales y les imáxenes [[3D]]. A principios de 1990, Clark engarrar cola xestión de Silicon Graphics y dexó la compañía. == Netscape == En [[1993]] Clark conoció a Marc Andreessen mientres trabayaba nel Centru Nacional p'Aplicaciones de Supercomputación (NCSA),<ref name="Netscape">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/410278/Netscape-Communications-Corp/92979/Founding-as-Mosaic-Communications?anchor=ref663699 Netscape Communications Corp.]. [[Netscape Communications Corporation|Netscape]], accesu'l 30 d'avientu de 2010.</ref> con quien liderara'l desenvolvimientu de [[Mosaic]], el primer software d'ampliu espardimientu y bono d'usar pa navegar pola [[World Wide Web]]. == Otres afiliaciones == En [[1999]], Clark llanzó myCFO, una empresa formada p'ayudar a los individuos ricos de [[Silicon Valley]] a xestionar les sos fortunes. A finales de 2002, ente que Clark foi miembru del conseyu d'alministración, la mayor parte de les operaciones de myCFO fueron vendíos a Harris Bank y agora la empresa conozse como Harris myCFO. francisco martinez torreglosa XIX V MMI. En 2009, Clark co-produció la película [[The Cove]]. El so financiamientu fixo posible la compra y la instalación de delles cámares d'alta teunoloxía y equipos de grabación de soníu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.topbusinessentrepreneurs.com/james-clark.html Biografía de James H. Clark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211123041/http://www.topbusinessentrepreneurs.com/james-clark.html |date=2018-12-11 }} (n'inglés). {{Tradubot|James H. Clark}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Informáticos ya informátiques d'Estaos Xuníos]] rg6mby5q66kz5131gx4a7kx0nvinvqa 0 160677 4493864 4361947 2026-05-18T10:43:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 3 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493864 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Jaime Fernández Barros}} {{persona}} '''Jaime Fernández Barros''' {{nym}} ye un ex[[voleibolista]] [[Asturies|asturianu]]. En pallabres del so antiguu entrenador, Miroslav Vorgich tenía un reblincón y capacidá pa xugar en cualquier posición.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1981/10/22/pagina-38/1078795/pdf.html#&mode=fullScreen|títulu=Vorgich: el son amar ye'l Real Madrid B|obra=[[Mundo Deportivo]]|fecha=27 d'ochobre de 1981|fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}</ref> == Trayeutoria deportiva == El so entamos nel voleibol empezaron nel Institutu Xovellanos de la so llocalidá natal, ellí llograría dos campeonatos xuveniles d'España<ref name="xefe">[http://tododeporte.elcomercio.es/asturias/2013-02-08/xefe-banquín-1018.html El xefe nel banquín]</ref> (1973<ref>[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1974/04/01/pagina-45/994054/pdf.html#&mode=fullScreen EL BARCELONA CAMPEON DE SECTOR DEL NACIONAL XUVENIL ‘DE VOLEIBOL]</ref> y 1974). Depués dio'l so saltu a nivel absolutu nel [[Real Grupu de Cultura Cuadonga]], que erael del propiu colexu, en [[Superliga masculina de voleibol d'España|División d'Honor]]. Pel branu de 1976 ficha pol [[Real Madrid Sección de Voleibol|Real Madrid]], quien llevaba siguiendo los sos pasos desque-y ganó una final del campeonatu xuvenil a los xuveniles del equipu madrilanu.<ref>[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1980/09/14/pagina-36/1060364/pdf.html?search=covadonga%20jaime%20fern%C3%A1ndez%20folles Barros: "Confío en ser un trunfador nato"]</ref> En dichu equipu tuvo cinco temporaes nes que consiguió 4 lligues y 5 [[Copa del Rei de voleibol (España)|Copes del Rei]].<ref name="medaya">[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1990/06/23/pagina-31/1080025/pdf.html?search=sixto%20jimenez Barros (capitán): "vamos a por una medaya"]</ref> En 1981, Fernández Barros ficha pol [[Son Amar Palma]] colos que consiguiría 3 lligues y 2 copes del rei. L'equipu baxa a la segunda categoría por decisición del so principal accionista, [[Damià Siguí]] de nun siguir sofitando al equipu. Aun así, Fernández Barros, al igual que [[Luis Álvarez Gómez|Luis Álvarez]], quedar nel Son Amar pa xubir a la siguiente temporada a División d'Honor.<ref>[http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1984/07/13/055.html El 21 d'ochobre empieza la división d'honor]</ref> En 1985 l'equipu vuelve a la División d'Honor calteniendo'l mesmu equipu que tres la lliga de 1984. En final de la temporada 1986/1987, Pedro Bozic abandona'l club por motivos personales tornando al so [[Yugoslavia natal]] polo que pasa Fernández Barros pasa a ocupar el puestu d'entrenador xugador mientres lo que restó d'esa campaña.<ref>[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2005/05/27/pagina-34/1143658/pdf.html?search=jaime%20fernandez%20folles%20son%20amar%20entrenador Son Amar, pel momento ensin Bozic]</ref> Nesi branu, anuncia la so retirada y pasa a ocupar el puestu d'entrenador del Son Amar hasta 1990 cuando ficha pol Lennik belga.<ref>[http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1990/04/17/MD19900417-033.pdf Fernández Barros, dexa la isla]</ref> En 1991 vuelve del retiru como xugador pa consiguir l'ascensu del Xovellanos so les órdenes de José Castro,<ref>[https://www.elcomercio.es/v/20120829/deportes/deporte/adios-voleibol-elite-20120829.html Adiós al voleibol d'élite]</ref> retirándose definitivamente tres la so consecución. En 1992 ye nomáu entrenador del Xovellanos, yá que abandona en 1994 pa dise a vivir a Tenerife. En 1997 funda, xunto a [[Eulogio Hernández]], el [[Tenerife Sur Voleibol]] exerciendo dende l'empiezu como entrenador. L'equipu taba formáu na so mayor parte por xuveniles y yá en 1998 participa a nivel absolutu en Segunda División y consigue xubir a la Primer División. Na temporada 1999/2000, l'equipu xube a Lliga FEV y un añu dempués consiguió xubir a Superliga.<ref>{{Cita web |url=http://www.eldia.es/2001-08-11/DEPORTES/6-Arona-Tenerife-Sur-quier-plant%C3%ADa-garantias-competitiva.htm |títulu=El Arona Tenerife Sur quier una plantía con garantíes y competitiva |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250812194618/https://www.eldia.es/2001-08-11/DEPORTES/6-Arona-Tenerife-Sur-quier-plant%C3%ADa-garantias-competitiva.htm |fechaarchivu=2025-08-12 }}</ref> El so mayor ésitu vieno na temporada 2003/2004 cuando consiguió la Copa del Rei y xusto dempués la Supercopa d'España. En 2009 dexa de ser entrenador del Tenerife Sur siendo sustuido por John García.<ref>[http://www.elconfidencial.com/cache/2009/07/15/38_garcia_primer_entrenador_tenerife_empieza_final.html John García primer entrenador del Tenerife Sur, qu'empieza a final de mes]</ref> Un añu, ye nomáu presidente del club, en decidiendo abandonar el cargu Eulogio Hernández pa dedicase a los sos negocios profesionales,<ref>{{Cita web |url=http://www.eldia.es/2010-04-27/jornada/132-Eulogio-Hernandez-dexa-presidencia-Tenerife-Sur.htm |títulu=Eulogio Hernández dexa la presidencia del Tenerife Sur |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250812194607/https://www.eldia.es/2010-04-27/jornada/132-Eulogio-Hernandez-dexa-presidencia-Tenerife-Sur.htm |fechaarchivu=2025-08-12 }}</ref> en 2012 el club sume. == Selección nacional == En categoría xuvenil algamó un total de 30 internacionalidades.<ref name="medaya" /> El so debú cola selección absoluta foi en 1972 algamando un total de 245 internacionalidades cola selección española.<ref name="medaya" /><ref name="xefe" /> Ente los sos llogros cola selección como xugador tán la primer participación d'España nunos [[Xuegos del Mediterraneu]] en [[Xuegos Mediterráneos de 1975|1975]],<ref>[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1999/10/04/pagina-22/1015407/pdf.html?search=jaime%20folles La selección nacional empecipia la so preparación]</ref> el bronce na Spring Cup en 1976,<ref name="medaya" /> la primer participación n'en [[Campeonatu Européu de Voleibol|Campeonatu d'Europa]] y l'oru nos [[Xuegos Mediterráneos de 1987]].<ref>[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1990/06/23/pagina-34/1076554/pdf.html?search=sixto%20jimenez España, ente los grandes d'Europa]</ref> Los sos empiezos como seleccionador nacional empezó cola selección femenina absoluta cola que participa nos [[Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992]]. En xineru de 1993 ye nomáu entrenador de la selección masculina absoluta onde lo foi hasta 1994. En 1995 ye selecccionador de voley-sablera consiguiendo un quintu puestu nos [[Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996]] y con ello el [[diploma olímpicu]]. Tres los xuegos abandona la selección volviendo en 2003 a la de voley-sablera cola que llogra la medaya de plata nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004]].<ref>[http://www.terra.com/deportes/articulo/html/fox992.htm?SUM=sumario Jaime Fernández Barros,nuevu seleccionador nacional voley sablera]</ref> En 2005 ye sustituyíu por [[Yoyi Luis]] na selección.<ref>{{Cita web |url=http://www.eldia.es/2005-03-08/jornada/xornada64.htm |títulu=Yoyi Luis, seleccionador |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250812194707/https://www.eldia.es/2005-03-08/jornada/xornada64.htm |fechaarchivu=2025-08-12 }}</ref> == Vida personal == Tienes trés fíes: Alicia (1991), Laura (2001) y Elsa. Les dos últimes con Mar Rey, xugadora de la selección española. Tamién tien otru fíu (Alexis, 1983)<ref>[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1983/04/28/pagina-24/1089989/pdf.html?search=lluis%20hernandez%20alcordanza%20voleibol]</ref> d'un matrimoniu anterior con Elena Gil, quien foi Miss Mallorca en 1982.<ref>{{cita web |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1982/08/20/pagina-30/1080760/pdf.html?search=voleibol%20miguel%20angel%20perez|títulu="Chupi" Pérez segundu de Vorgic nel Madrid|obra=[[Mundo Deportivo]]|fecha=30 d'agostu de 1982|fechaaccesu=29 d'abril de 2013}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1956||Fernandez, Jaime}} [[Categoría:Xugadores de voleibol d'Asturies]] [[Categoría:Deportistes nos Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992]] [[Categoría:Persones de Xixón]] 9fi8vgrleevn24e2nxcjomc1vzkndjb 0 161567 4493690 4459351 2026-05-17T22:31:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493690 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ignacio del Valle''' {{nym}} ye un escritor [[Asturies|asturianu]]. Publicó hasta 2017 diez noveles y un llibru de cuentos. Esti postreru titúlase ''Caminando sobre las aguas'' (2013), y les anteriores noveles, ''Índigo mar'' (2017), ''Los días sin ayer'' (2016), ''Soles negros'' (2016), ''Busca mi cara'' (2012), y ''[[Los demonios de Berlín]]'' (2009), que ye la continuación d'''El tiempo de los emperadores estraños'' (2006), llevada al cine en xineru de 2012 como ''[[Silencio en la nieve]]''. Foi dirixida por [[Gerardo Herrero]], y tuvo como protagonistes a [[Juan Diego Botto]] y [[Carmelo Gómez]]<ref>{{cita web|url=https://blogs.elpais.com/version-bien-original/2011/01/botto.html|títulu=''L'asesín en serie de la División Azul'' en ''Versión bien orixinal''|fechaaccesu=2011}}</ref>. Del Valle recibió numberosos premios como'l ''Buenos Aires Negro'', el premiu ''Violeta Negra'' del festival de [[Toulouse]] o'l premiu de la ''Crítica de Asturias''. La so obra foi traducida a dellos idiomes. Caltién columnes d'opinión nel diariu ''[[El Comercio|El Comercio de Xixón]]'' y collabora con ''El Viajero'' d'''[[El País (España)|El País]]'' y dellos medios. Tamién imparte conferencies y talleres. De 2012 a 2015 ocupó'l cargu de subdireutor y coordinador pa [[Europa]] de la fundación cultural Mare Australe de [[Panamá]]. En 2016 foi publicando la novela por entregues ''Los días sin ayer n'El País Semanal'' con ilustraciones de [[Miguel Navia]].<ref>[http://www.megustaleer.com/noticies/el-pais-selmanal-avéranos-cada domingu-la novela-por entregues-de-ignacio-del valle-los-dias-ensin-ayeri/762 ''Gústame lleer''], 4 de mayu de 2016.</ref> Dende 2010 dirixe la seición cultural ''Afinando los sentidos'' n'[[Onda Cero]]. == Novela == * ''De dónde vienen las olas'' ([[1999]]) [[Editorial Aguaclara]].<ref>[http://blogs.myspace.com/index.cfm?fuseaction=blogue.view&friendId=240256594&blogId=320616303 Presentación de "D'onde vienen les foles"] na páxina del autor en ''MySpace''</ref> Premio Salvador García Aguilar * ''El abrazo del boxeador'' ([[2001]]) [[Krk Ediciones]].<ref>[http://www.krkediciones.com/fichaLibro.php?l=111 Ficha de "L'abrazu del boxeador"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202064934/http://www.krkediciones.com/fichaLibro.php?l=111 |date=2017-02-02 }} en KRK Ediciones</ref> Premio Asturies Nuevu * ''El arte de matar dragones'' ([[2003]]) [[Algaida Editores]].<ref>[http://literaria.algaida.es/cgigeneral/ficha.pl?codigo_comercial=2962612&id_sellu_editorial_web=29&orixe=algaidaliteraria Ficha de "L'arte de matar dragones"] en Algaida</ref> [[Premio Felipe Trigo]] * ''Cómo el amor no transformó el mundo'' ([[2005]]) [[Editorial Espasa-Calpe]]<ref>[http://www.omni-bus.com/n4/delvalle.html Comentariu sobre "Cómo l'amor nun tresformó'l mundu"] en Ómnibus, por Mario Suárez Simich</ref> * ''El tiempo de los emperadores estraños'' ([[2006]]) [[Alfaguara (editorial)|Alfaguara]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090529201421/http://www.alfaguara.santillana.es/llibro/el tiempu-de-los emperadores-extranos/1136/ Ficha de "El tiempu de los emperadores estraños"] en Alfaguara</ref> Prix Violeta Negra del Toulouse Polars du Sud 2011, Premiu de la Crítica de Asturias [[2007]], Mención especial ''Premiu Dashiell Hammett'' 2007, Premiu ''Llibros con Buelga'' [[2006]] * ''[[Los demonios de Berlín]]'' ([[2009]]) Alfaguara. Premio de la Crítica de Asturias 2010<ref> [https://web.archive.org/web/20090612020303/http://www.alfaguara.santillana.es/llibro/los demonios-de-berlin/1396/ "Los demonios de Berlín"] na páxina web de Alfaguara</ref><ref>[http://www.casadellibro.com/llibro-los demonios-de-berlin/2900001319695 Ficha de "Los demonios de Berlín"] en casadellibro.com</ref><ref>[https://www.abc.es/20090812/cultura-lliteratura/demonios-berlin-200908121142.html Crítica a "Los demonios de Berlín"] en ABC</ref> * ''Busca mi cara'' Plaza & Janés (2012). * ''Soles negros'', Alfaguara (2016); Premio Buenos Aires Negro 2016. * ''Los días sin ayer'' (2016). Novela por entregues n'''El País Semanal''. * ''Índigo mar'', Pez de Plata (2017). Coles ilustraciones de Miguel Navia. == Llibros de cuentos == * ''Caminando sobre las aguas'' (2013) Páginas de Espluma == Ensayo == * «Un mundu suspendíu ente la vanidá y el mieu». ''Eñe, Revista pa lleer''. Númberu 28, Iviernu 2011.<ref>[https://web.archive.org/web/20120701032627/http://www.revistaparaleer.com/revista-ene/parrafo/363 Ensayu d'Ignacio del Valle en revistaparaleer]</ref> == Inclusión n'antoloxíes == * ''[[Steampunk]]: antología retrofuturista''. Ed. Fábulas de Albión, 2012. * ''Los náufragos de San Borondón'': antología hispanoamericana de narradores. Ed. Baile del Sol, 2012. * ''Shukran''. Espectros, zombis y otros enamorados. Ed. Imagine, 2012. == Traducciones == * ''O tempo dos imperadores estranhos'' -[[Portugal]]-. 2008. Porto Editora. Traducción: Alcinda Marinho<ref>[http://www.portoeditora.pt/produtos/catalogo/ficha/o-tempo-dos-imperadores-estranhos/a/id/192513 Ficha de la novela "O tempo dos imperadores estranhos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091002054202/http://www3.portoeditora.pt/produtos/catalogo/ficha/o-tempo-dos-imperadores-estranhos/a/id/192513 |date=2009-10-02 }} en Porto Editora (en portugués)</ref><ref>[http://www.criticaliteraria.com/9720041544 Reseña de "O tempo dos imperadores estranhos"] en CriticaLiteraria.com (en portugués)</ref> * ''A arte de matar dragões'' -Portugal-. 2009. Porto Editora. Traducción: Alcinda Marinho.<ref>[http://www.portoeditora.pt/produtos/catalogo/ficha/id/219324 Ficha de la novela "A arte de matar dragões"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122183348/http://www.portoeditora.pt/produtos/catalogo/ficha/id/219324 |date=2011-01-22 }} en Porto Editora (en portugués)</ref> * ''Il tempo degli strani imperatori'' -[[Italia]]-. 2009. Giunti Editore. Traducción: Matteo Lefrèvre. * ''Empereurs des ténèbres'' -Francia-. 2010. Éditions Phébus. Traducción: Elena Zayas. * ''Vos Demonios de Berlim'' -Portugal-. 2011. Porto Editora. Traducción: Alcinda Marinho. * ''Les démons de Berlin'' -Francia-. 2012. Éditions Phébus. Traducción: Karine Louesdon y José María Ruiz-Funes Torres. * ''Czas obcych wladcow'' -Polonia-. 2013. Editorial Noir sur Blanc. Traducción: Dorota Walasek-Elbanowska. * ''Derrière les masques'' -Francia-. 2014. Editorial Phébus. Traducción: Karien Louesdon y José María Ruiz-Funes Torres. * ''Céus negros'' -Portugal-. 2017. Porto Editora. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ignaciodelvalle.es Páxina oficial] del autor. * ''[http://ignaciodelvalle.blogspot.com.es/ El marfil de la torre]'', blogue del autor. * [https://www.facebook.com/ignaciodelvalle Páxina] en [[Facebook]]. * [https://twitter.com/ignaciodevalle Cuenta] de [[Twitter]]. {{Tradubot|Ignacio del Valle}} {{NF|1971||Valle, Ignacio del}} [[Categoría:Novelistes d'Asturies]] [[Categoría:Escritores d'Uviéu]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] dz4fi1loax8lbr3794hbtu1snhrtgur 0 162142 4493842 4467542 2026-05-18T08:04:24Z Amasuela 32214 Ortografía, enllaz internu 4493842 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón|regnum=[[Animalia]]|phylum=[[Arthropoda]]|name=Calliphoridae|image=Pollenia rudis female 2.jpg|ordo=[[Diptera]]|subclassis=[[Pterygota]]|classis=[[Insecta]]|subphylum=[[Hexapoda]]|infraclassis=[[Neoptera]]|superordo=[[Endopterygota]]|subordo=[[Brachycera]]|infraordo=[[Muscomorpha]]|zoosubsectio=[[Calyptratae]]|superfamilia=[[Oestroidea]]|familia='''Calliphoridae'''|subdivision=* [[Auchmeromyiinae]] * [[Calliphorinae]] * [[Chrysomyinae]] * [[Luciliinae]] * [[Melanomyinae]] * [[Polleniinae]] Fuentes: UniProt,<ref name="UniProt">{{cita publicación |títulu=Calliphoridae | id = 7371 |fechaaccesu=31 de mayu de 2008 }}</ref> ITIS,<ref name="ITIS">{{ITIS|ID=151495|taxon=Calliphoridae|añu=2008|fecha=31 May}}</ref> Whitworth<ref name="Whitworth">{{enllaz rotu|1={{cita publicación |apellíu=Whitworth |nome=Terry |títulu = Keys to the Genera and Species of blow Flies (Diptera: Calliphoridae) of America North of Mexico |revista = Proceedings of the Entomological Society of Washington |volumen = 108 |númberu=3 |páxines=689-725 |fecha = xunetu de 2006 |url = http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1043%2F0013-8797%282006%29108%5B0689%3AKTTGAS%5D2.0.CO%3B2 |añu=2006 |doi = 10.1043/0013-8797(2006)108[0689:KTTGAS]2.0.CO;2 |fechaaccesu=31 de mayu de 2008 |doi_brokendate = 1 de xunetu de 2008 }} |2=http://apt.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1043%2F0013-8797%282006%29108%5B0689%3AKTTGAS%5D2.0.CO%3B2 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>|subdivision_ranks=[[Subfamilia|Subfamilies]]}} [[Ficheru:Australian_sheep_blowfly.jpg|miniaturadeimagen|230x230px| Mosca califórida australiana, ''Lucilia cuprina'']] [[Ficheru:Caliphrodae_head.jpg|miniaturadeimagen|303x303px| Detalle de la cabeza de mosca califórida]] [[Ficheru:Fly_April_2008-12.jpg|miniaturadeimagen|230x230px|''Stomorhina lunata'' machu]] Los '''califóridos''' ('''Calliphoridae''') son una [[Familia (bioloxía)|familia]] de [[Diptera|dípteros]] braquíceros qu'inclúi numberoses especies llamaes comúnmente, ente otres denominaciones, y en dependencia de la zona xeográfica: moscardones o mosques de la carne, mosques azules o verdes (n'inglés son conocíes genéricamente como “blowfly”, “bottle flies”, “carrion-flies” o ”fleece-fly strike” pa los australianos). Curiáu: les mosques de la familia [[Sarcophagidae]] son tamién llamaes mosques o moscardones de la carne. Los dípteros d'esta familia son inseutos d'aproximao ente 10 y 12 mm de llargu y xeneralmente exhiben brillosos colores metálicos, aspeutu al cual deben unu de los sos nomes comunes. == Carauterístiques xenerales == Los imagos (formes adultes) de la familia Calliphoridae estrémense por presentar, xeneralmente, nel so cuerpu brillosos colores talos como l'azul (como'l xéneru ''Calliphora''), verde (como ''Lucilia'') o negru (como ''Phormia'') Na cabeza presenten una lúnula y sutura frontera bien marcaes. L'antena ye trisegmentada, y tien una aresta plumosa nel segundu segmentu. Como na mayoría de los dípteros la venación de les ales ye más senciella que la d'otros inseutos alaos; nesta familia la vena Rs ye encruciada. Les especies d'esta familia tienen escames bien desenvueltes (calípteros), que xeneralmente despinten los halterios. Tamién, y con calter identificativ, obsérvase nesta familia la presencia, a cada llau del tórax, d'una filera de serdes, llamaes hipopleurales que s'atopen asitiaes na hipopleura, debaxo del espiráculu metatorácicu, a cada llau de la placa torácica ventral, xusto enriba de les coxes de les dos postreres pates (segunda y tercera). Amás esiste una sutura tresversal bien marcada nel llau dorsal del tórax la cual tien valor na clasificación taxonómica y presenta unes prominencies carauterístiques llamaes callos. El postescutelu ta ausente o seya que non bien poco desenvueltu. [[Ficheru:Mosca_azul_de_la_carne_(Calliphora_vomitoria).jpg|miniaturadeimagen|''Calliphora vomitoria'']] == Ciclu biolóxicu == La mayoría de les femes de Calliphoridae estudiaes requieren una considerable cantidá de proteínes pa poder desenvolver güevos vidables nos sos ovarios (por casu ''Phormia regina'' requier alredor de 800 µg), polo que les teoríes actuales señalen que les femes alleguen a la [[Carnuezu]] o a los animales col doble propósitu d'aportar a una fonte de [[Proteína|proteínes]] y depositar los sos güevos. Los güevos, xeneralmente, presenten una coloración blanca o amarellentada; son d'aproximao 1,5 x 0,4mm, y al ser depositaos tienen forma arrondada. La fema pon alredor de 150 a 200 güevos d'una vegada, llegando a poner alredor de 2.000 güevos en tola so vida. El permediu de femes y machos nacíos compórtense nuna rellación averada del 50% (1:1), anque reporta la lliteratura notables esceiciones como les documentaes en femes de dos especies del xéneru Chrysomya (''Chrysomya rufifacies'' y ''Chrysomya'' albiceps) les cuales namás tuvieron descendientes machos o femes. La eclosión del güevu, en condiciones favorables, asocede alredor de les 8 hores dempués de la oviposición. El [[Canesba|bárabu]] pasa, al traviés de mudes por trés estadios de desenvolvimientu. Los trés estadios (bárabu I, bárabu II y bárabu III) son reconocibles por aciu l'exame de los espiráculos posteriores y anteriores. Nel bárabu I, los espiráculos anteriores tán ausentes ente que los posteriores presenten una ranura (n'ocasiones, la forma de V que pueden adquirir les ranuras puede ser motivu de tracamundiu col bárabu II). El bárabu II presenta dos ranures en cada espiráculu posterior y apaecen los espiráculos anteriores. Nel bárabu III, hai trés ranures en cada espiráculu posterior. Los bárabos utilicen enzimes proteolítiques amás de l'acción triturante de los gabitos del aparatu bucal pa poder penetrar nel carnuezu o nel cuerpu de los organismos de los que s'alimenten. Son inseutos poiquilotermos (nun regulen la so temperatura como por casu fáenlo los [[Mammalia|mamíferos]] – homeotermos- ) polo tanto son bien dependientes de la temperatura ambiente pal so desenvolvimientu y funcionalidá, de manera que, con temperatures controlaes de 20 °C, ''Phormia regina'' puede desenvolvese dende güevu hasta [[pupa]] en 150-266 hores (6 - 11 díes). Cuando'l bárabu completó'l so desenvolvimientu (tercer estadiu o bárabu III) abandona'l so mediu de sustentu (carnuezu, animal, etc.) pa soterrase nel suelu y pupar pa, darréu (ente 7 y 14 díes en condiciones ideales), remanecer l'inseutu adultu o imago. == Hábitos de vida == Les mayoría de los bárabos de les especies d'esta familia de dípteros son necrófagues (alimentar de texíos muertos) anque esisten notables esceiciones como ''Cochliomyia hominivorax'', que ye obligatoriamente biófaga (namái s'alimenta de texíos vivos). Nun ye infrecuente atopar a los bárabos de Calliphoridae al pie de bárabos de dípteros d'otres families tales como Sarcophagidae y Muscidae coles cualos comparten los sos vezos alimenticios Los adultos efectúen la [[polinización]] de ciertes flores que los atraen col so fuerte golor a podrén. Resulten asina en ser polinizadores de tales flores, qu'engañen al inseutu pues nun suministren l'alimentu que precisen les sos críes. Tamién son polinizadores de delles plantes de la familia de la cebolla y anguaño úsense comercialmente pa esos fines porque son más eficientes que les abeyes.<ref>http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/1929/1/IND43930070.pdf{{enllaz rotu |http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/1929/1/IND43930070.pdf|http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/1929/1/IND43930070.pdf|bot=InternetArchiveBot}}([//es.wikipedia.org/wiki/Ayuda:C%C3%B3mo_recuperar_un_enlace_roto enlace roto] disponible en [//es.wikipedia.org/wiki/Internet_Archive Internet Archive]; véase el [//web.archive.org/web/*/http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/1929/1/IND43930070.pdf historial] y la [//web.archive.org/web/2/http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/1929/1/IND43930070.pdf última versión]).{{enllaz rotu |http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/1929/1/IND43930070.pdf|http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/1929/1/IND43930070.pdf|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Distribución == La distribución d'esta familia ye cosmopolita, describiéronse unes 1.500 especies en 100 xéneros hasta'l momentu, con alredor de 228 especies nel [[Neotrópicu]], y otru gran númberu n'África y el sur d'Europa. Les árees onde ye más común topar a especies de Calliphoridae son en rexones como la [[India]] o les zones tropicales del sur d'América, incluyendo'l [[Caribe (rexón)|Caribe]]. L'hábitat ideal pa estes especies constitúyenlu les rexones tropicales o de clima templáu, onde haya suelu llentu y foyarasca qu'apurran condiciones aparentes pal so desenvolvimientu. == Xéneros == Esta ye una llista selecta de los xéneros presentes nel [[Paleárticu]], Neárticu, [[Malasia]], [[Xapón]] y [[Australia]]: * ''[[Acrophaga]]'' * ''[[Albuquerquea]]'' * ''[[Aldrichina]]'' * ''[[Amenia (insecto)|Amenia]]'' * ''[[Angioneura]]'' * ''[[Anthracomyia]]'' * ''[[Apaulina]]'' * ''[[Aphyssura]]'' * ''[[Auchmeromyia]]'' * ''[[Bellardia (insecto)|Bellardia]]'' * ''[[Bengalia]]'' * ''[[Booponus]]'' * ''[[Borbororhinia]]'' * ''[[Boreellus]]'' * ''[[Calliphora]]'' * ''[[Callitroga]]'' * ''[[Catapicephala]]'' * ''[[Chloroprocta]]'' * ''[[Chrysomya]]'' * ''[[Cochliomyia]]'' * ''[[Compsomyiops]]'' * ''[[Cordylobia]]'' * ''[[Cosmina]]'' * ''[[Cyanus]]'' * ''[[Cynomya]]'' * ''[[Dexopollenia]]'' * ''[[Dyscritomyia]]'' * ''[[Eggisops]]'' * ''[[Engyzops]]'' * ''[[Eucalliphora]]'' * ''[[Eumesembrinella]]'' {{nueva columna}} * ''[[Eurychaeta]]'' * ''[[Euphumosia]]'' * ''[[Helicobosca]]'' * ''[[Hemilucilia]]'' * ''[[Hemipyrellia]]'' * ''[[Idiella]]'' * ''[[Isomyia]]'' * ''[[Kuschelomyia]]'' * ''[[Laneella]]'' * ''[[Lucilia (insecto)|Lucilia]]'' * ''[[Melanodexia]]'' * ''[[Melanomya]]'' * ''[[Melinda (insecto)|Melinda]]'' * ''[[Mesembrinella]]'' * ''[[Morinia]]'' * ''[[Mufetiella]]'' * ''[[Mystacinobia]]'' * ''[[Nesodexia]]'' * ''[[Neta]]'' * ''[[Onesia]]'' * ''[[Opsodexia]]'' * ''[[Pachychoeromyia]]'' * ''[[Paradichosia]]'' * ''[[Paralucilia]]'' * ''[[Paramenia]]'' * ''[[Paraplatytropesa]]'' * ''[[Phormia]]'' * ''[[Phumosia]]'' * ''[[Platytropesa]]'' * ''[[Pollenia]]'' * ''[[Polleniopsis]]'' {{nueva columna}} * ''[[Prosthetosoma]]'' * ''[[Protocalliphora]]'' * ''[[Protophormia]]'' * ''[[Ptilonesia]]'' * ''[[Rhinia]]'' * ''[[Rhynchoestrus]]'' * ''[[Rhyncomya]]'' * ''[[Sarconesia]]'' * ''[[Sarconesiomima]]'' * ''[[Silbomyia]]'' * ''[[Sokotra]]'' * ''[[Somomyia]]'' * ''[[Souzalopesiella]]'' * ''[[Stegosoma]]'' * ''[[Stilbomyella]]'' * ''[[Stilbomyia]]'' * ''[[Stomorhina]]'' * ''[[Tainania]]'' * ''[[Thelychaeta]]'' * ''[[Theria (insecto)|Theria]]'' * ''[[Toxotarsus]]'' * ''[[Triceratopyga]]'' * ''[[Trichoberia]]'' * ''[[Tricyclea]]'' * ''[[Tricycleopsis]]'' * ''[[Trixoneura]]'' * ''[[Trypocalliphora]]'' * ''[[Villeneuviella]]'' * ''[[Xanthotryxus]]'' * ''[[Xenocalliphora]]'' == Importancia sanitaria == === Miasis === Una de les significaciones económiques de mayor pesu de los califóridos ta acomuñada a les perdes que causen los bárabos d'estos inseutos cuando parasiten a los animales causándo-yos miasis cutanea. Envaloróse, por casu, que ''Lucilia cuprina'' causa a la industria oveyero australiana perdes añales superiores a los 170 millones de dólares. Calliphoridae, Sarcophagidae y Piophilidae son les families de dípteros asociaes comúnmente a la miasis humana y animal.<ref name=":0">{{cita publicación |títulu=Las miasis como entidá de interés en Medicina del Trabajo|url=http://scielo.isciii.es/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0465-546X2011000400007&lng=en&nrm=iso&tlng=en|publicación=Medicina y Seguridad del Trabajo |fechaaccesu=4 de febreru de 2016|issn=0465-546X |páxines=331–338|volumen=57 |númberu=225|doi=10.4321/S0465-546X2011000400007 |nome=Alejandro |apellíu=González Medina|nome2=Francisco|apellíos2=Archilla Peña|nome3=Gilberto|apellíos3=Jiménez Ríos}}</ref> El viérbene barrenador del ganáu (''Cochliomyia hominivorax'') ye entá anguaño una de les mayores y más importantes plagues del ganáu en gran parte del hemisferiu occidental, anque esisten países, como [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] y delles islles del Caribe qu'erradicaron esti dípteru a partir d'un programa de lliberación de machos maneros. El viérbene barrenador secundariu (''Cochliomyia macellaria'') ye consideráu como una de les especies d'artrópodos de mayor importancia pa la determinación forense de la hora de la [[muerte]], pos el ciclu vital d'esta especie atópase bien detalláu na lliteratura. Tien de resaltase que ''C. macellaria'' tamién ye causante de miasis, que se denomina, por munchos autores, miasis secundaria, por cuenta de que los bárabos d'esta especie s'instauraren nos cantos de les mancadures causada por ''C. hominivorax.'' Tanto C. hominivorax como ''C. macellaria'' (al pie de les otres dos especies descrites d'esti xéneru: ''C. aldrichi'' y ''C. minima'') tán distribuyíes nel [[Nuevu Mundu]], anque en 1988 reportóse una población de ''C. hominivorax'' en [[Libia]], África del Norte, que foi erradicada con ésitu. === Importancia terapéutica === Dalgunes de les especies d'esta familia fueron utilizaes con ésitu como terapia alternativa na cura de [[Firida|firíes]] de difícil cicatrización, [[Úlcera|úlceres]], el llamáu pie diabético o en procesos [[Cangrena|gangrenosos]]<ref>Sherman, R. "Maggot Therapy Project." Maggot Therapy. Sep 2006. 28 Mar 2008 <http://www.ucihs.uci.edu/som/pathology/sherman/home_pg.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401023009/http://www.ucihs.uci.edu/som/pathology/sherman/home_pg.htm |date=2008-04-01 }}>.</ref> dao los vezos necrófagos d'éstes; ente les especies utilizaes con esti fin atopen les llamaes mosques verde botella como ye ''Lucilia sericata.''<ref>Monaghan, Peter ''Rx:Maggots, Notes from Academe'', The Chronicle of Higher Education, [//es.wikipedia.org/wiki/June_1 June 1] [//es.wikipedia.org/wiki/2007 2007] (Vol. LIII, No. 39), p. A48.</ref> Ente les bondaes d'esti tipu de terapia señálense trés aspeutos fundamentales: la llimpieza de la firida por cuenta de que los bárabos inxeren tol texíu necrótico, la estimulación de la cicatrización y la eliminación de [[Axente biolóxicu patóxenu|xermes]] [[Axente biolóxicu patóxenu|patóxenos]]. === Epidemioloxía === Los adultos de Calliphoridae son vectores d'importantes enfermedaes como por casu la [[disentería]], al posase frecuentemente en materia en descomposición y depués faelo nos alimentos o l'agua de bébora; estos inseutos tán asociaos a la tresmisión d'un gran númberu d'enfermedaes [[Virus|virales]] y [[Bacteria|bacterianes]]. Tamién los bárabos causantes de miasis pueden arrastrar tres de sí, al enfusar la piel de los animales o l'home, gran cantidá d'axentes patóxenos.<ref>EBSCOhost. 01 Apr 2008 <http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=4&hid=101&sid=9f2ac9da-b845-45ff-a28e-4ed97191a42b%40sessionmgr107>.</ref> L'axente causal de la paratuberculosis de los mamíferos y el de la tuberculosis aviar fueron aisllaos múltiples vegaes d'estos inseutos.<ref>EBSCOhost. 04Apr 2008 <http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=4&hid=3&sid=9f2ac9da-b845-45ff-a28e-4ed97191a42b%40sessionmgr107>.</ref> Tamién son consideraos vectores potenciales d'otres enfermedaes como la enfermedá hemorráxica viral del [[Oryctolagus cuniculus|coneyu]] (EHVC).<ref>EBSCOhost. 02 Apr 2008 <http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=15&hid=22&sid=9f2ac9da-b845-45ff-a28e-4ed97191a42b%40sessionmgr107>.</ref> == Importancia forense == Les femes depositen los sos güevos n'animales o cadabres recién muertos. El desenvolvimientu de los bárabos ta bien estudiáu y dexa determinar el momentu de la muerte con bastante precisión. Por eso estos inseutos apurrieron datos clave na investigación de munchos casos policiales.<ref>{{cita web |url=http://www.elsevier.es/es-revista-revista-espanola-medicina-legal-285-articulo-analisis-patologico-entomologico-unos-restos-90028301 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160204102120/http://www.elsevier.es/es-revista-revista-espanola-medicina-legal-285-articulo-analisis-patologico-entomologico-unos-restos-90028301 |fechaarchivu=4 de febreru de 2016|autor=González Medina, Alejandro|títulu=Análisis patológico y entomológico de unos restos humanos hallados en una zanja en Granada (España) {{!}} Revista Española de Medicina Legal |fechaaccesu=4 de febreru de 2016}}</ref><ref>García-Rojo, Ana María; Honorato, Lourdes. [http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/26/57/4.Entomolpractica.pdf «La Entomología forense y la práctica policial en España: estimación del intervalos post-mortem en un cadáver hallado en el interior de una arqueta en la Comunidad de Madrid»]. ''Ciencia Forense'' (8): 57-62.{{cita publicación |url=http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/26/57/4.Entomolpractica.pdf|títulu=La Entomología forense y la práctica policial en España: estimación del intervalos post-mortem en un cadáver hallado en el interior de una arqueta en la Comunidad de Madrid |apellíu=García-Rojo |nome=Ana María|fecha=|publicación=Ciencia Forense |fechaaccesu=|doi=|pmid=|apellíos2=Honorato|nome2=Lourdes |númberu=8 |páxines=57-62}}</ref><ref>González Medina, A.; González Herrera, L.; Martínez Téllez, I.; Archilla Peña, F.; Higuera Hidalgo, J. de la; Jiménez Ríos, G. [http://scielo.isciii.es/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S1135-76062011000300005&lng=es&nrm=iso&tlng=es «Estimación del intervalo post-emersión de un cadáver hallado en un embalse en Granada (España)»]. ''Cuadernos de Medicina Forense'' '''17''' (3): 137-144. <small>ISSN&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/1135-7606 1135-7606]</small>. <small>[//es.wikipedia.org/wiki/Digital_object_identifier doi]:[http://dx.doi.org/10.4321%2FS1135-76062011000300005 10.4321/S1135-76062011000300005]</small>. Consultáu'l 4 de febreru de 2016.{{cita publicación |títulu=Estimación del intervalo post-emersión de un cadáver hallado en un embalse en Granada (España)|url=http://scielo.isciii.es/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S1135-76062011000300005&lng=es&nrm=iso&tlng=es|publicación=Cuadernos de Medicina Forense |fechaaccesu=4 de febreru de 2016|issn=1135-7606 |páxines=137–144|volumen=17 |númberu=3|doi=10.4321/S1135-76062011000300005 |nome=A. |apellíu=González Medina|nome2=L.|apellíos2=González Herrera|nome3=I.|apellíos3=Martínez Téllez|nome4=F.|apellíos4=Archilla Peña|nome5=J. de la|apellíos5=Higuera Hidalgo|nome6=G.|apellíos6=Jiménez Ríos}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Polinizadores]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] oxpi1cqcd6pk7upl1osgdsh3npfhwdb 0 162585 4493698 4485859 2026-05-18T00:01:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493698 wikitext text/x-wiki {{llibru}} '''''In Italia sono tutti maschi''''' ye una [[novela gráfica]] italiana editada por [[Kappa Edizioni]], en setiembre de 2008, escrita por [[Luca de Santis]] ya ilustrada por [[Sara Colaone]]. == Creación == La idea de la historieta surdió en 2003 d'una entrevista de [[Giovanni Dall'Orto]] a un deportáu italianu gai mientres el fascismu, Giuseppe B., realizada en 1987. Luca de Santis nun atopó muncha información sobre la tema, amás de delles entrevistes de Giovanni Dall'Orto y el documental-ficción de [[Gabriella Romano]], ''[[Ricordare]]'', lo que lu llevó a documentarse direutamente nos archivos. La necesidá de la creación surdió d'esti silenciu sobre la [[historia de los gais]] d'Italia mientres el fascismu.<ref name="entrevista">{{cita web | autor = aelred | añu = 7 de mayu de 2009 | url = http://www.queerblog.it/post/5252/un-fumetto-sugli-omosessuali-mientres-il-fascismo-ce-ne-parla-lautore-luca-de-santis | títulu = Un fumetto sugli omosessuali mientres il fascismo: ce ne parla l'autore Luca De Santis | obra = queerblog.it | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu }}</ref> == Trayeutoria editorial == En 2009 ''In Italia sono tutti maschi'' ganó'l premiu A. Micheluzzi nel [[Comicon de Nápoles]] como «Meyor historieta del añu».<ref>{{cita web | autor = | añu = 7 de mayu de 2009 | url = http://www.gay.tv/articolo/2/7218/-In-Italia-sono-tutti-maschi---il-fumetto-sui-gai-italiani-al-confino-mientres-il-fascismu | títulu = 'In Italia sono tutti maschi', il fumetto sui gai italiani al confino mientres il fascismo | obra = gai.tv | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu }}</ref> La novela gráfica foi traducida pal mercáu francés y canadiense col títulu ''En Italie, il n'y a que de vrais hommes'' («N'Italia nun hai más qu'auténticos homes») editáu por [[Dargaud]]; n'Alemaña la versión en llingua alemana lleva'l títulu ''Insel der Männer'' («Isla de los homes»), editáu por Schreibel&LEser. N'España editóla [[Norma Editorial]] en 2011 sol títulu ''En Italia todos son machos'', traducción de Manel Domínguez. == Argumentu == La novela cunta'l confinamientu de los homosexuales italianos durante la [[Italia fascista|dominación fascista d'Italia]] y más concretamente los últimos años del exiliu (1939-1940) d'un grupu d'homes na [[isla de San Domino]], nel [[Islles Tremiti|archipiélagu de les Tremiti]]. Los homosexuales italianos fueren declaraos en 1943 como «series y peligroses molesties pa la sociedá». A pesar de que nun esistíen lleis contra la homosexualidá, los homosexuales yeren condergaos por un delitu contra la raza» o por razones polítiques, cuando nun yeren fascistes.<ref name="Leonardis">{{cita web | autor = Manuela de Leonardis | añu = 18 de febreru de 2009 | url = http://www.exibart.com/notizia.asp?idnotizia=26482 | títulu = In fumo_recensioni. In Italia sono tutti maschi | obra = exibart.com | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu}}</ref> La hestoria del protagonista Antonio Angelicola, moteyáu ''Ninella'', y de la so deportación y reclusión, enxareyar nun segundu planu temporal ambientáu a finales de la década de 1980— cola d'un mozu creador de documentales, Rocco, y el so amigu Nico.<ref name="Leonardis"/> Les vivencies y personaxes qu'apaecen nel llibru son hestories verdaderes y persones reales. En particular, l'argumentu basar na hestoria real de Giuseppe B., moteyáu ''Peppinella'', que foi entrevistáu sol so nome real nel documental-ficción de Gabriella Romano, ''Ricordare''.<ref name="entrevista" /> == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Homosexualidá n'Italia]] == Enllaces esternos == * {{cita web | autor = redazione | añu = 10 de febreru de 2009 | url = http://www.arcigay.it/italia-sono-tutti-maschi | títulu = In Italia sono tutti maschi | obra = [[Arcigay]] | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = italianu | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090309094952/http://www.arcigay.it/italia-sono-tutti-maschi | fechaarchivu = 9 de marzu de 2009 }} * {{cita web | autor = | añu = | url = http://www.youtube.com/watch?v=DHTyURm30SA | títulu = En Italie, il n'y que de vrais hommes (entrevista colos autores) | obra = YouTube | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = francés | formatu = videu}} * {{cita web | autor = | añu = | url = http://www.youtube.com/watch?v=JrJPRfilwpI | títulu = Die italienische Männlichkeitslüge - Gesellschaftsbildnis als Graphic Novel | obra = YouTube | fechaaccesu = 19 de febreru de 2011 | idioma = alemán | formatu = videu}} de {{Enllaz rotu|1=Metropolis - « En Italie, il n’y a que des vrais hommes » |2=http://www.arte.tv/fr/Echappees-culturelles/metropolis/L-emission/3586144,CmC=3587410.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|En Italia son todos machos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historieta d'Italia]] [[Categoría:Historieta histórica]] [[Categoría:Cómic y animación LGBT]] [[Categoría:LGBT n'Italia]] [[Categoría:Historia LGBT]] 9hhgxf56dias0gkoeuxn71xscdtlcp1 0 162651 4493555 4479163 2026-05-17T12:04:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 5 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493555 wikitext text/x-wiki El '''[[lesbianismu]]''' na '''historia''' fíxose presente dende tiempos bien antiguos. La identidá lésbica concebida como tal al traviés del tiempu, surdió más tarde que la masculina, una y bones el desenvolvimientu subcultural foi más lentu debíu al pensamientu d'Occidente, la moral, les barreres relixoses, les creencies de la dómina y los mieos.<ref name="lesoccidente">{{cita web |url = http://www.ciudaddemujeres.com/articulos/article.php3?id_article=69 |títulu = Historia del lesbianismu n'occidente |fechaaccesu = 16 d'ochobre de 2007 |autor = Isla de Mujer |autor2 = ALDARTE |idioma = castellanu |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080303194331/http://www.ciudaddemujeres.com/articulos/article.php3?id_article=69 |fechaarchivu = 2008-03-03 }}</ref> Esta [[identidá sexual]], considerada per gran parte del mundu mientres munchos años como minoría, recibió distintos tratos a lo llargo de la historia. Teniendo en cuenta'l rol que l'home ocupó históricamente, el lesbianismu foi menos espublizáu públicamente que la homosexualidá masculina. Entá esistiendo mientres tola historia humana na mayoría de les cultures antigües, la presencia lésbica foi considerada como inesistente o desvalorizada, a diferencia de la homosexualidá masculina, que magar nun yera aceptada, sí foi reconocida.<ref name="lesbanodis">{{cita web |url = http://anodis.com/nota/8647.asp |títulu = Escontra la reconocencia del lesbianismu na historia |fechaaccesu = 28 d'ochobre de 2007 |autor = Brenda Gómez Díaz |editorial = Anodis |idioma = castellanu |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071014011830/http://anodis.com/nota/8647.asp |fechaarchivu = 2007-10-14 }}</ref> Recién estudios realizaos n'Estaos Xuníos demuestren que les rellaciones femenines destacaron la fuercia y la consistencia de llazos esistentes ente muyeres, onde la rellación sexual puede o nun desempeñar un papel importante.<ref name="lesoccidente" /> Según la filósofa americana [[Judith Butler]], la esclusión opera por aciu la creación d'un dominiu de suxetos desautorizaos, presujetos, de poblaciones borraes del panorama visual; y les lesbianes ocuparon esi dominiu de suxetes borraes de lo posible d'imaxinar.<ref name="But1">Butler, Judith. Fundamentos contingentes: el feminismu y la cuestión del "posmodernismu". Buenos Aires, Centru de documentación sobre la muyer, 2000. ISBN 84-493-2030-5</ref> Otra de les causes de la poca conocencia pública sobre'l lesbianismu dar na errónea concepción social del mesmu. Lillian Faderman asegura qu'hasta fines del sieglu XIX, la sociedá non solo toleraba sinón que fomentaba l'amor ente muyeres (lo qu'entós se conocía como "amistá romántica") nun siendo que esa rellación pasara a un planu sexual o dalguna d'elles intentara usurpar el rol masculín.<ref>Faderman, Lilian. Surpassing the Love of Men: Romantic friendship and love between women from the Renaissance to the present. Londres, The Women's Press, 1981. ISBN 0-688-13330-4</ref> == Grecia Antigua == [[Ficheru:NAMA Sappho lisant.jpg|thumb|200px|Safu, lleendo un poema xunto a les sos discípules.]] Les referencies escrites más antigües d'[[lesbianismu|amor ente muyeres]] daten de la [[Grecia antigua]]. [[Safu]] (el [[epónimu]] de "[[wiktionary:sapphism|safismo]]"), orixinaria de la isla de [[Lesbos]], representa unu de los principales iconos lésbicos de la historia. Compunxo poemes nos cualos espresaba la so atraición sexual escontra otres muyeres, pero dalgunos escritos tamién la describen como una persona que caltuvo coles mesmes rellaciones con homes. [[Máximu de Tiru]] escribió que les rellaciones de Safu con otres muyeres na so escuela yeren [[Amor platónicu|platóniques]]. Los estudiosos modernos suxeren un paralelu coles concepciones del amor ente homes y nuevos na antigua Grecia y les amistaes ente Safu y los sos estudiantes, nes cualos "tanto la [[pedagoxía]] como la [[pederastia]] pueden tener los sos roles nel fechu".<ref>[http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/1999/1999-05-01.html Bryn Mawr Classical Review 1999.05.01]. Visitáu'l [[15 d'ochobre|15-10]][[2007|-2007]]</ref><ref>Ellen Greene (ed.), ''Lleendo a Safu: Acercamientos Contemporáneos.'' Berkeley: [[University of California Press]], 1996. ISBN 0-520-20195-7</ref> Comoquier, la importancia de la obra y los intereses personales de la poeta fueron tales que'l términu ''[[safismo]]'' convirtióse en sinónimu de ''lesbianismu'' dende la [[dómina victoriana]].<ref>{{cita web |url = http://www.jornada.unam.mx/2002/06/06/ls-opinion.html |títulu = Lo qu'esiste, lo que vemos |fechaaccesu = 24 de xineru de 2008 |autor = |apellíu = Frye |nome = Marilyn |añu = 2002 |editorial = Axencia de noticies La Xornada |idioma = español }}</ref> == Oriente == Nel [[códigu d'Hammurabi]] esisten datos que comprueben la presencia de muyeres con enclinos lésbicos. Reconozse un tipu amás de muyer llamada ''salzikrum'', pallabra que significa "hijo hombre". Tenía munchos más derechos hereditarios que muyeres comunes y, tal como una sacerdotesa, podía heredar gran parte de los bienes paternales, ente que una muyer común nun podía faelo. Esto podía ufiertar la posibilidá de qu'ella pudiera empezar una familia con una o delles esposes.<ref>Códigu d'Hammurabi. Páxina 178 y siguientes, y páxina 184 y siguientes.</ref> === China === Na antigua [[China]], túvose una cierta tolerancia escontra'l lesbianismu. Una de les razones más importantes ye que les muyeres apurren el ''[[Ying Yang|Ying]]'' (sustancia o enerxía necesaria pal cuerpu), polo que la idea de la masturbación femenina según esti tren de pensamientu yera la d'un actu inofensivu.<ref name="leschina">{{cita web |url = https://books.google.com.ar/books?id=eJfXg7zRSe0C&pg=PA135&dq=Lesbianism+in+the+Chinese+of+Hong+Kong&sig=qQS6kgXKqSwNRV0kKd7h0Bm29oY#PPA135,M1 |títulu = Sex in China: Studies in Sexology in Chinese Culture |fechaaccesu = 9 de febreru de 2008 |autor= |apellíu = Fang-fu |nome = Rouen |fecha = |añu = 1991 |formatu = Googlebooks |páxines = 224 |idioma = inglés }}</ref> Dellos historiadores, como [[John Boswell]], afayaron ciertos elementos que denotan la esistencia de rellaciones homosexuales femenines. Un exemplu d'esto figura nes pallabres pronunciaes por [[Ying Shao]] ([[140]]–[[206]]), "Cuando dos muyeres rellacionar ente sigo como home y muyer, denominar esa situación como dui shi'".<ref name="boswell">[[John Boswell|Boswell, John]]. "[[Cristianismu, Tolerancia Social y Homosexualidá]]" Muchnik Editores, Barcelona, España. Trad. Marco Aurelio Galmarini. ISBN 84-7669-172-6</ref> La pallabra ''mojinzi'' ("espeyos estregándose") utilizar pa describir les actividaes lésbiques, tomando como escurre a dos espeyos estregándose unu contra l'otru (esto ye, formes similares ensin bárabos) representando a los órganos sexuales femeninos.<ref name="leschina" /> Atopáronse tamién casos de la Corte onde se realizaben casorios grupales de lesbianes y les denominaes "Asociaciones de la Orquídea dorada", que les sos zones más actives topar en Shunte, Fanyu y Sajiao. La membresía pa tal grupu yera puramente femenina y hubo miembros que vivieron en pareya mientres tola so vida. Dellos miembros casóse con hombre pero siguíen calteniendo rellaciones lésbiques dempués del matrimoniu, evitando los llares xunto a los sos homes lo máximo posible Y aquelles que yeren forzaes a quedase nes sos cases colos sos homes, suicidábense.<ref name="leschina" /> Estes agrupaciones sobrevivieron hasta'l [[sieglu XX]] ya incluyíen ceremonies de casoriu ya intercambiu de presentes ente "esposa" y "home". Diches muyeres podíen inclusive adoptar neñes, que de la mesma podíen heredar de les sos adoptantes.<ref name="boswell" /> == Edá Media == Na Edá Media europea, [[sieglu V]] al [[sieglu XIV|XIV]], la condición homosexual foi reprimida y despintada. Polo tanto ye difícil atopar casos y datos con referencies históriques sobre rellaciones eróticu-amoroses ente muyeres.<ref name="arte armariu">{{cita web |url = https://www.ideal.es/granada/20080117/cultura/lesbianes-gais-arte-20080117.html |títulu = Arte nel armariu |fechaaccesu = 24 de xineru de 2008 |autor = |apellíu = Peñalver |nome = Ánxeles |editorial = Ideal.es |idioma = castellanu }}</ref> Les principales fontes son los archivos eclesiásticos (sermones, homilíes, encícliques, conceyos, catecismos) y xurídicos (procesos xudiciales, denuncies, sentencies). Los Conceyos de [[París]] ([[1212]]) y [[Rouen]] ([[1214]]) prohibíen a les monxes, con cuenta d'evitar la tentación, dormir xuntes y esixíase qu'una llámpara amburara tola nueche nos cuartos. Nos sieglos subsiguientes, XVI, XVII y XVIII, les rellaciones sexuales ente monxes yeren una tema recurrente na lliteratura de la dómina, sobremanera nos países protestantes y círculos católicos. Esisten noveles curties y poemes que de dalguna forma documentan sobre estes rellaciones sexuales ente monxes dientro de los conventos.<ref name="lesoccidente" /> === Llexislación medieval === Hasta dómina recién creíase que'l lesbianismu fuera ignoráu poles lleis civiles. Estudios más modernos tienden a desmentir el fechu, a pesar de qu'inda ye necesaria muncha más investigación. La primer llei civil que condergaba'l lesbianismu foi'l códigu d'[[Orléans]], el ''Li Livres de jostice et de plet'' (1260). La llei condergaba a los sodomites masculinos a la perda de los testículos a la primer ofiensa, del miembru na segunda y a la quema na foguera a la tercera. La llei foi ampliada pa incluyir a les muyeres:<ref name="Crompton">{{cita llibru | apellíos = Crompton | nome = Louis | títulu = Homosexuality & Civilization | añu = 2006 | editorial = Cambridge y Londres: Belknap | id = 0-674-02233-5 }}</ref> {{cita|''Feme qui -y fet doit à chescune foiz perdre membre, et la tierce doit estre arsse.''<br />Muyer que la fai tien de perder cada vegada un miembru y a la tercer tener de ser quemada|''Li Livres de jostice et de plet'' (1260)}} Nun ta claru que significa esautamente «perder cada vegada un miembru».<ref name="Crompton" /> Sicasí, sería [[Cino da Pistoia]] quien en 1314, cola publicación de la so ''Comentariu'', interpretaría per primer vegada'l [[derechu romanu]] de forma condenatoria pal lesbianismu. Da Pistoia interpretó una escura llei de [[Diocleciano]] y [[Maximiano]], la ''Lex foedissiman'' de 287 d. C., que condergaba la prostitución y les muyeres llibertines, pa condergar a les muyeres que tienen rellaciones con otres muyeres. En 1400 [[Bartholomeo de Saliceto]] retoma esta interpretación de la ''Lex foedissiman'' pa condergar el lesbianismu a la pena de muerte. Les ''Llectures'' de Saliceto convertir nuna referencia pa toa Europa, que la so llexislación basar na romana, hasta'l sieglu XVIII.<ref name="Crompton" /> == Nel Cristianismu == Les referencies que se faen al lesbianismu na [[Cristianismu|Biblia]] son abiertes a distintes interpretaciones.<ref name="lesoccidente" /> Esiste una historia [[Biblia|bíblica]] que puede ser considerada como la más temprana en términos lésbicos: l'amor ente [[Nohemi]] y [[Rut]]. Anque trataba d'amor familiar, tamién puede ser interpretáu como una viva declaración d'amor en sentíu más esplícitu: “Respondió Rut: Nun me ruegues que te dexe, y me amás de ti; porque a uquier que tu fores, voi dir yo, y uquier que vivieres, voi vivir. El to pueblu va ser el mio pueblu, y el to Dios el mio Dios. Onde tu morrieres, voi morrer yo, y ellí voi ser soterrada; asina me faiga Yavé y entá añader, que namái la muerte va faer separación ente nós dos.” Ruth 1:16-17 Aun así, el cristianismu concibió al lesbianismu como un actu "contranatura" pa les rellaciones ente muyeres. Nel añu 1073, toles copies de los poemes de Safu fueron quemaos en Roma y Constantinopla por orde de la Ilesia Católica.<ref name="lesoccidente" /> Nel sieglu XIII, [[Gregorio López]] nel so comentariu tituláu "Omes na Setena Partida" escribía que "anque diz la llei, homes, inclúyese tamién a les muyeres tantu cuando una con otra faiga contra natura como cuando home con fema faiga'l coitu contra natura [...], asina pos el pecáu femenín ye posible y hai de ser castigáu". A pesar d'esto, la llei divina o la secular nun castigaba'l coitu ente dos muyeres pero recibiríen una pena menos severa que la foguera, nun siendo que se utilizara dalgún elementu pa emular un miembru reproductor masculín mientres el sexu. Hasta [[1560]], el Tribunal Supremu Inquisitorial de Madrid nun reconocía casos de lesbianismu ensin l'usu del mentáu "preséu", a pesar d'acusaciones al contrariu. Na primer década del sieglu XVI, ye conocíu'l casu de Catalina de Belunza y Mariche, nel cual el Fiscal Xeneral de San Sebastián acusa de "enfusase ente sigo como lo fadríen un home y una muyer desnudes, na cama, tocándose y besándose, la una enriba del banduyu o'l banduyu de la otra, un crime que perpetaren en numberoses y diverses ocasiones". Tres apelación, el Tribunal Supremu terminó retirando tolos cargos.<ref>[http://www.personal.us.es/alporu/histsevilla/homosexualidá_sodomia.htm#femenina La sodomía femenina o lesbianismu] {{Wayback|url=http://www.personal.us.es/alporu/histsevilla/homosexualidá_sodomia.htm |fecha=20070505204306 }} visitáu'l [[16 d'ochobre|16-10]][[2007|-2007]]</ref> == América == Tres el primer alcuentru de los conquistadores europeos col continente americanu, empiézase un rexistru a manera de crónica sobre'l comportamientu de los nativos, siendo la sexualidá unu de los aspeutos que más escupulicia. Nestos testos méntase la ''sodomia foeminarum'', lo cual representa una prueba fehaciente de la esistencia de práutiques homosexuales en delles etnies del continente americanu. Puntualmente, el xesuita Pêro Correa escribe:<ref name="silverio">{{cita llibru | apellíos = Trevisan | nome = João Silvério | editor = Editora Record | otros títulu = Devassos non Paraísu: Homossexualidade no Brasil Colônia a Atualidade | edición = 3ᵉʳ ed. ampliada | añu = 2000 | ubicación = Brasil | id = ISBN 85-01-05066-0 | páxines = 588 }}</ref> {{cita|"Hai equí munches muyeres que realicen oficios d'homes y tienen otres muyeres coles que tán casaes"|Pêro Correa, [[1551]].}} Escontra [[1576]], [[Pêdro de Magalhães de Gândavo]] referir a rellaciones homosexuales de muyeres [[Tupinambá|tupinambás]] {{cita|"Delles indies d'esta rexón xuren y prometen castidá y asina nun se casen nin conocen home de nenguna calidá, nin lo consentir anque por eso matar. Estes dexen toles actividaes de muyeres y asonsañen a los homes y realicen los sos oficios como si nun fueren muyeres. Traen el pelo <cortáu como los machos, van a la guerra y de cacería con arcos y fleches ... y caúna tien una muyer al so serviciu y que-y fai de comer como si tuvieren casaes."|Pêro de Magalhães de Gândavo.<ref name="silverio" />}} Mientres el [[sieglu XVIII]] otros europeos, misioneros y esploradores describíen a persones del [[Tercer sexu]] como ''berdaches'', tantu nos casos femeninos como masculinos. Pa les muyeres específicamente, rellátase que vistíen ropes d'home y participaben n'actividaes guerreres, de caza y otres que la so cultura consideraba masculines, como la confección d'armes; pero amás teníen esposes o compañeres duraderes.<ref>{{cita llibru | apellíos = Mondimore | nome = Francis Mark | editor = Paidós | títulu = Una historia natural de la homosexualidá | edición = 1ᵉʳ ed. | añu = 1998 | ubicación = Barcelona | id = ISBN 84-493-0527-6 | páxines = 296 }}</ref> Según investigaciones del [[ensayista]] [[Arxentina|arxentín]] Jorge Salessi, la representación de la homosexualidá fememina n'Arxentina a principios del [[sieglu XX]] dientro de la política constitucional y la hixene, basar nel espardimientu d'un "llerza homosexual", ansiedá cultural producida, promovida y utilizada pa controlar a la población, siendo les práutiques lésbiques consideraes como "peligroses pola cultura patriarcal y burguesa hexemónica".<ref>{{cita llibru | apellíos = Salessi | nome = Jorge | editor = Beatriz Viterbo Editora | títulu = Médicos maleantes y mariques. Hixene, criminoloxía y homosexualidá na construcción de la nación arxentina. Buenos Aires: 1871-1914 | edición = 1ᵉʳ ed. | añu = 1995 | allugamientu = Arxentina | id = ISBN 950-845-031-2 | páxines = 416 }}</ref> == Mientres el Nazismu == {{AP|Persecución de los homosexuales na Alemaña nazi}} Con penes más leves que los homosexuales varones, n'Alemaña les muyeres lesbianes teníen de llevar sobre'l so pechu la insinia del triángulu negru dientro de los campos de concentración [[nazi]]. En 1935 un xuez refugó incluyir una pena a lesbianes, yá que según el so argumentu, yeren "más difíciles de detectar". Mientres el réxime de [[Adolf Hitler|Hitler]], cualquier home podía denunciar a la so muyer y a otres por conductes homosexuales. [[Ana Frank]], inclusive, nel so diariu escribe sobre los sos deseos con otres muyeres y la so atraición por elles.<ref>{{cita web |url = http://www.felgt.org/resourceserver/494/d112d6ad-54ec-438b-9358-4483f9y98868/7c8y9449f609231bab75d51f5315a459/rglang/es-ES/filename/les lesbianes-y-l'holocaustu.pdf |títulu = Les lesbianes y l'holocaustu. |fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2007 |autor = Amy Elman |formatu = pdf |editorial = FELGTB.org |páxines = 3 |idioma = castellanu }}</ref> == Era contemporánea == La pallabra "lesbiana" nun esistía nos medios hasta principiu de los años setenta y se instituyó en 1975, mientres la conferencia del [[Día Internacional de la Muyer|Añu Internacional de la Muyer]], por influencia feminista. El periódicu [[Excélsior]] informa en primer plana el 24 de xunetu: "Defendíen moces de Y.O. l'homosexualismu", y más palantre precisa: "Un grupu d'escritores mexicanes pidió a la Tribuna del Añu Internacional de la Muyer que se trataren asuntos realmente trascendentes por que la Asamblea nun se convirtiera, a base de temes banales, nun show". La pallabra ''Lesbianismu'' apaez depués en páxines interiores.<ref name="ls-lesbianes">{{cita web |url = http://www.jornada.unam.mx/2002/06/06/ls-lesbianes.html |títulu = L'apropiación de los derechos |fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2007 |autor = Claudia Hinojosa |editorial = Lletra S |idioma = castellanu }}</ref> === N'Asia === En 2005, Kanako Otsuji, un ex miembru de l'Asamblea d'Osaka, fixo públicu'l so lesbianismu tres la publicación del so llibru, actu que-y impulsó a trabayar polos derechos LGBT nel so país.<ref>{{cita web |url = http://www.agmagazine.com.ar/index.php?IdNot=1249 |títulu = Xapón podría tener la so primer parllamentaria lesbiana |fechaaccesu = 27 d'ochobre de 2007 |autor = AGMagazine |fecha = 22 de mayu de 2007 |idioma = castellanu }}</ref> Apocayá en China, el lesbianismu adoptó los roles de "home" y "muyer" al estilu de "butch y femme", orixinariu d'[[Estaos Xuníos]]. Los roles de pasivu y activu son seriamente respetaos, a tal puntu de crear un sistema social dientro del grupu.<ref name="leschina" /> Nel 2006 creóse la primer asociación de lesbianes y homosexuales ya inauguróse una llinia telefónica d'ayuda pa lesbianes, inéditu naquél país. Según datos, la mayoría de les lesbianes chines nun faen pública la so orientación sexual y munches vegaes cayen na prostitución o en situaciones nes que ye fácil contraer el virus del sida o enfermedaes de tresmisión sexual.<ref>{{cita web |url = https://www.elmundo.es/elmundo/2006/11/22/internacional/1164184532.html |títulu = China inaugura la so primer llinia d'ayuda psicolóxica pa lesbianes |fechaaccesu = 9 de febreru de 2008 |autor = El Mundo |añu = 2006 |idioma = castellanu }}</ref> === En Llatinoamérica === == Nel feminismu == === Oríxenes === Dientro del movimientu [[LGBT]] n'[[Estaos Xuníos]], les muyeres, considerando que la imaxe activista homosexual taba apoderada por homes, decidieron xunise y crear les sos propies organizaciones de muyeres. Ye según les campañes de defensa de los derechos homosexuales atopar cola realidá feminista, en defensa del lesbianismu. Les más radicales inclusive calteníen la so forma de pensar con respectu al lesbianismu como estandarte políticu.<ref name="lesbanodis" /> El lesbianismu feminista surde na década de los [[años 1970|setenta]], conxuntamente cola revolución del pensamientu políticu a nivel internacional mientres el cual empezábase a xestar l'[[Hippies|hippismo]], la lliberación sexual, l'[[Ecología|ecologismo]], el [[pacifismu]] y el antirracismo. Fueron éstes dalgunes de les espresiones polítiques más importantes de la dómina, dando llugar a lo que depués se llamó "nuevos movimientos sociales".<ref name="lesbfeminista">{{cita web |url = http://lahaine.org/index.php?p=23079 |títulu = El Lesbianismu Feminista: una propuesta política tresformadora |fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2007 |autor = Ochy Curiel |editorial = La Haine |idioma = castellanu }}</ref> === Europa === Dientro del movimientu feminista y lésbico, delles muyeres n'España de la década de 1980, estudiaron, escribieron ya intentaron conocer y averar al traviés de traducciones, los alderiques que se producíen sobre'l lesbianismu n'otres partes del mundu, sobremanera nos países anglosaxones. Al traviés d'esta conocencia, impulsaron con xornaes, alcuentros y publicaciones l'alderique seriu y una reflexón fértil dientro del movimientu feminista y lésbico.<ref name="lesoccidente" /> === Llatinoamérica === Los primeros atopáronse amestaos a grupos d'esquierda, quien se concentraben xunto a éstos no que la dómina definía como grupos marxinales, siendo la clase social el puntu d'analís de la denominada cuestión homosexual.<ref name="lesbfeminista" /> En [[Méxicu]], onde los roles sexuales tradicionales xustifiquen nel home la idea de tener una "muyer-oxetu",<ref>{{cita web |url = http://cedoc.inmujeres.gob.mx/documentos_download/100790.pdf |títulu = Violencia sexual contra les muyeres nel senu de la pareya conviviente |fechaaccesu = 29 d'ochobre de 2007 |autor = Institutu Nacional de les Muyeres (Méxicu) |fecha = 2006 |páxines = 15 páx. |idioma = castellanu }}</ref> les lesbianes yeren casi personaxes de ciencia-ficción na cultura sexual d'esi país, pero tres la esplosión de procesos contraculturales y los movimientos de mozos, empezar a dar una serie de cambeos por aciu esploración y a una visión distinta a la versión tradicional del país. Ye según empiécense a escuchar, por casu, cantares de conteníu homosexual fememino na radio, la televisión y el cine. A partir de la [[Día Internacional de la Muyer|conferencia de 1975]], los grupos de lesbianes empezaron a entamase en grupos depués de presentar a los coordinadores d'esti acontecimientu, de forma anónima, la denominada "Declaración de les Lesbianes de Méxicu". D'esta forma, el feminismu lésbicu foi mano a mano xunto al activismu LGBT por que la opinión pública dexara de referise a la homosexualidá como una "perversión" o como un delitu.<ref name="ls-lesbianes" /> == Igualdá de derechos == {{AP|Llexislación sobre la homosexualidá nel mundu}} Como se mentó enantes, atopáronse documentos y cróniques sobre uniones lésbiques a lo llargo de la historia. Aun así, la comunidá homosexual femenina llogró ciertos cambeos nesti últimu sieglu cola aprobación d'uniones civiles del mesmu sexu nel mundu. Son más de 30 los países nos que los homosexuales son reconocíos en menor o mayor parte pola llei,<ref name="iglhrc">{{cita web |url = http://www.iglhrc.org/site/iglhrc/content.php?type=1&id=91 |títulu = Where You Can Marry: Global Summary of Registered Partnership, Domestic Partnership, and Marriage Laws (November 2003) |fechaaccesu = 23 de payares de 2007 |autor = [http://www.iglhrc.org/ International Gay and Lesbian Human Rights Commisison] |añu = 2003 |páxina = |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081222162055/http://www.iglhrc.org/site/iglhrc/content.php?type=1&id=91 |fechaarchivu = 2008-12-22 }}</ref> pero esto oldea enforma cuando inda se sigue penando con cárcel ya inclusive pena de muerte.<ref>[https://web.archive.org/web/20070928002206/http://www.ilga.org/statehomophobia/StateHomophobia3.jpg Mapa] de la [http://www.ilga.org/ IGLA] marcando les naciones con penalización de la homosexualidá.</ref> Ente qu'en Canadá llegalizar en 1997 l'adopción de pareyes homosexuales, la Corte Suprema de Xusticia de la [[Xunión Europea]] movilizar por un casu ente una emplegada lesbiana y una compañía británica de ferrocarriles al ser refugáu'l so derechu de beneficios de viaxe na compañía pa la so pareya, fechu que nun presentara problemes con una pareya del mesmu sexu, inclusive ensin tar casaos. El mesmu añu, en [[Nueva Zelanda]] negóse la llicencia pa contraer matrimoniu a trés pareyes lesbianes. Fechos de pequeñu valumbu pero gran relevancia dientro del movimientu lésbicu son espuestos a la lluz, como en 2002, cuando un xérif n'[[Escocia]], Noel McPartlin, aportó a brindar derechos d'adopción a una pareya lesbiana n'abril del 2002.<ref name="iglhrc" /> == Simboloxía == === Labrys === [[Ficheru:Labrys-symbol.svg|thumb|100px|El [[labrys]], acomuñáu col poder femenino y matriarcal.]] Nestos últimos años, utilizóse'l ''[[labrys]]'', hachu de doble fueya, pa representar a la cultura lésbica. L'orixe del usu ye entá desconocíu, pero una teoría suxer que'l so emplegu remontar al usu que les guerreres amazones diéron-y n'el so batalles, en delles cultures, como la [[Escites|escita]].<ref>{{cita llibru | apellíos = Davis-Kimball | nome = Janine | editor = Warner Books | títulu = Warrior Women: An Archaeologist's Search for History's Hidden Heroines | edición = 1ª | añu = 2003 | allugamientu = Nueva York | id = ISBN 0-446-67983-6 | páxines = 288 }}</ref> Según la [[mitoloxía griega]], l'amazona Pantariste xunto al so grupu guerreru buscaben a [[Heracles]] y a los sos soldaos pa vengar la muerte de [[Hipólita]]. Cuando algamaron a los capitanes del semidiós, Pantariste acorrexó a Tiamides y cortó la so cabeza utilizando la so labrys.<ref>{{cita web |url = http://www.whoosh.org/issue12/ruffel3.html |títulu = Brave women warriors of Greek Myth |fechaaccesu = 1 de payares de 2007 |autor = Julie Ruffell |idioma = inglés }}</ref> El labrys, como lo conoz güei, representa un símbolu de la fuercia y l'autosuficiencia lésbico y feminista.<ref>{{enllaz rotu|1={{cita web |url = http://www.felesai.es/ver_articulo.php?id=70 |títulu = El Labrys o hachu de doble filu |fechaaccesu = 1 de payares de 2007 |autor = FELESAI. La rede pública |idioma = español |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080214130944/http://www.felesai.es/ver_articulo.php?id=70 |fechaarchivu = 2008-02-14 }} |2=http://www.felesai.es/ver_articulo.php?id=70 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Otra teoría remonta'l so usu a la [[civilización minoica]] (añu 3.000 al 1.100 e.C. ) allugada na isla de [[Creta]]. Escavaciones realizaes a principios del [[sieglu XX]] revelaron l'usu del hachu doble decorando'l que se supón entá foi la cortil principal del palaciu de [[Knossos]]. Anque'l reinu taba compuestu por un rei y una reina, el poder centrábase principalmente na figura matriarcal del mesmu. La so relixón centrábase alredor d'una diosa col torso desnudu, quien se cree foi la proteutora de les muyeres naquel tiempu. Esta diosa representar con culiebres estendiéndose dende les sos manes, símbolu de la fertilidá y l'agricultura, y arrodiada por devotes con hachos de doble fueya, que yeren utilizaes pa llabrar la tierra.<ref name="lambda">{{cita web |url = http://www.lambda.org/symbols.htm |títulu = Symbols of the Gay, Lesbian, Bisexual and Transgender movements |fechaaccesu = 3 de payares de 2007 |autor = Lambda. GLBT community services |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20041204072030/http://www.lambda.org/symbols.htm |fechaarchivu = 4 d'avientu de 2004 }}</ref> === Doble Venus === [[Ficheru:Double Venus symbol (bold).svg|thumb|100px|left|Doble venus, representando l'amor lésbico.]] Ye un símbolu de xéneru, utilizando'l símbolu astrolóxicu de [[Venus (mitoloxía)|Venus]], rellacionáu cola femineidad, nel so doble forma pa simbolizar l'amor del mesmu sexu. Usar dende la década de los [[años 1970|70]].<ref>{{cita web |url = http://www.glbtq.com/arts/symbols,3.html |títulu = Symbols of LGBT |fechaaccesu = 1 de payares de 2007 |autor = GLBTQ.com |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070814160829/http://www.glbtq.com/arts/symbols,3.html |fechaarchivu = 14 d'agostu de 2007 }}</ref> Más palantre, esto causó problemes ente ciertos grupos de muyeres nel movimientu [[feminista]] y lesbianes, una y bones les activistes feministes emplegaben el mesmu símbolu pa representar la hermandá de les muyeres na llucha.<ref name="lambda" /> === Triángulu negru === [[Ficheru:Black triangle.svg|thumb|100px|Triángulu negru, símbolu impuestu a les lesbianes mientres el réxime [[Nazi]].]] Mientres el réxime [[Nazi]], les muyeres que yeren arrestaes por "comportamientu antisocial", esto ye, congeniar con actividaes lésbiques, feministes y/o de prostitución, teníen de llevar esti símbolu pa ser identificaes del restu. Encarcelar a aquelles que nun se conformaben col ideal nazi de la muyer de llar que cocinara, llimpiara, criara neños y fora pasiva.<ref name="lambda" /> Tal como asocedió col [[triángulu rosa]] na simboloxía homosexual masculina, dellos grupos de lesbianes y feministes reclamaron en similar midida'l triángulu negru como símbolu d'arguyu y solidaridá ente pares<ref>{{cita web |url = http://www.rainbowcoin.com/triangle_symbol.htm |títulu = Gay Triangle symbol history |fechaaccesu = 3 de payares de 2007 |autor = RainbowCoin |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071125101738/http://www.rainbowcoin.com/triangle_symbol.htm |fechaarchivu = 25 de payares de 2007 }}</ref> y de la mesma, como recordatoriu de les muyeres lesbianes asesinaes mientres el periodu del [[holocaustu]].<ref>{{cita web |url = http://lesbianlife.about.com/od/herstory/f/BlackTriangle.htm |títulu = Why do Lesbians wear Black Triangles? |fechaaccesu = 3 de payares de 2007 |autor = Kathy Belge |editorial = About.com |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150907092345/http://lesbianlife.about.com/od/herstory/f/BlackTriangle.htm |fechaarchivu = 2015-09-07 }}</ref> == Personalidaes destacaes == [[Ficheru:EllenDeGeneresAndAnneHeche.jpg|thumb|left|200px|Ellen DeGeneres y Anne Heche nuna presentación pública xuntes como pareya, nos Premios Emmy 1997.]] Na historia mundial, confesáronse abiertamente lesbianes delles artistes tantu nes artes como en política a lo llargo del tiempu. Esiste un enclín a suponer que toles muyeres importantes del pasáu fueron heterosexuales, y nes sos biografíes xeneralmente cállase o inora'l fechu de que tuvieren rellaciones afeutives con muyeres. Ente dellos casos, unu de los primeros ye'l de les rellaciones que caltuvo con muyeres la escritora [[Jane Addams]] (1860-1935), quien foi la primer muyer que presidiera la Conferencia Nacional del Trabayu Social nos [[Estaos Xuníos]] a empiezos del sieglu XX. [[Emily Dickinson]] (1830-1886) tamién ye otra de les muyeres que pasaron a la historia como una solterona estraña y asexuada. [[Eleanor Roosevelt]], primer dama d'Estaos Xuníos nos años [[1930|30]], caltuvo correspondencia de fuerte calter homosexual con diverses amigues íntimes, y esta evidencia foi despintada cuando non destruyida. El mesmu tipu de censura realizar nes referencies alrodiu de la sufraxista [[Susan B. Anthony]] (1820-1906) y la so pareya, con quien caltuvo una rellación por 50 años, Elizabeth Cady Stanton. Y [[Ruth Benedict]] (1887-1948), quien foi pareya de la so colega antropóloga [[Margaret Mead]], formó una de les pareyes lésbiques más destacaes del sieglu XX nos Estaos Xuníos.<ref name="lesoccidente" /> [[Anne Lister]] (1791-1840) ye considerada la "primer lesbiana de la era moderna" poles anotaciones de la so vida íntima nel so diariu, con aproximao cuatro millones de pallabres.<ref>{{cita web |url = http://www.glbtq.com/literature/lister_a.html |títulu = Lister, Anne (1791-1840) |fechaaccesu = 28 de payares de 2007 |autor = Chafee, Ellen |añu = 2002 |editorial = glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071209050520/http://www.glbtq.com/literature/lister_a.html |fechaarchivu = 9 d'avientu de 2007 }}</ref> En [[1992]], la cantante ''country'' [[K.d. lang]] [[salir del armariu|salió del armariu]] na revista ''The Advocate'' convirtiéndose nuna de les primeres muyeres na década de los [[años 1990|90]] en definir la so sexualidá y dedicar gran parte del so tiempu como activista polos derechos LGBT. Durante'l mesmu añu, foi tapa de la revista ''Vanity Fair'' xunto a [[Cindy Crawford]] na cual amosaba una actitú altamente sensual. En [[1997]] [[Ellen DeGeneres]] causó gran impautu social nos Estaos Xuníos cuando confesó públicamente la so rellación lésbica cola actriz [[Anne Heche]]. == Ver tamién == * [[Historia del lesbianismu n'Estaos Xuníos]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{Commons|Lesbian history|Historia del lesbianismu}} {{Tradubot|Historia del lesbianismo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia LGBT]] [[Categoría:Lesbianismu]] 6sndfsugu4n2tidc286lvbnm22738xz 0 162658 4493564 4473704 2026-05-17T12:50:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493564 wikitext text/x-wiki :''Pa la homosexualidá n'humanos, vease [[Homosexualidá]].'' :''Más información: [[Llista d'animales que presenten un comportamientu homosexual]]'' {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Males_Anas_platyrhynchos_2.jpg|thumb|Dos [[coríu|coríos]] machu ''[[Anas platyrhynchos]]'' calteniendo una rellación homosexual.]] La [[homosexualidá]] y la [[bisexualidá]] tán presentes nel reinu animal nuna proporción variable.<ref name="‘Catalogue of Life' reaches">{{Cita web |apellíu = Gordon |nome = Dr. Dennis |enllaceautor = |coautor = |títulu = “Catalogue of Life” reaches one million species |editorial = National Institute of Water and Atmospheric Research |fecha = 10 d'abril de 2007 |url = http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |fechaaccesu = 10 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |fechaarchivu = 13 de xunetu de 2007 }}</ref> El comportamientu homosexual de los animales toma munches formes distintes (como la [[rellación sexual]], [[cortexu]], [[ciñu]], unión de la pareya, [[crianza de los fíos]]), inclusive dientro de la mesma [[especie]], foi reparáu al traviés d'investigaciones, dende [[primate]]s hasta [[Acanthocephala|parásitos intestinales]], y ta bien documentáu en 1500 especies.<ref name="Biological Exuberance: Animal">{{Cita web |apellíu = Harrold |nome = Max |títulu = Biological exuberance: animal homosexuality and natural diversity |editorial = ''[[The Advocate]]'', reimpreso na ''Highbeam Encyclopedia''. Revisión del llibru de Bruce Bagemihl: ''Biological exuberance: animal homosexuality and natural diversity''. St. Martin's Press, 1999. ISBN 0-312-19239-8. |fecha = 16 de febreru de 1999 |url = http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-53877996.html |fechaaccesu = 10 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071225154618/http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-53877996.html |fechaarchivu = 25 d'avientu de 2007 }}</ref> Según una investigación de la [[Universidá de California]], toles especies [[animal|animales]] analizaes en dichu estudiu amosaron comportamientos homosexuales. Esto nun significa que tolos exemplares de cada especie sían homosexuales, sinón qu'en cada especie estudiada topáronse animales con traces o comportamientos que podríen considerase homosexuales.<ref>{{cita web|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ciencia_tecnologia/2009/06/090618_animales_gai_men.shtml|títulu Tolos animales son homosexuales}}</ref> La homosexualidá animal ye considerada revesosa, porque s'afirma que tien implicaciones nel alderique qu'arrodia a la homosexualidá humana. Oponentes d'esti conceutu afirmen que'l comportamientu animal nun tien implicaciones pa lo qu'ellos ven como un asuntu [[moralidá|moral]].<ref name="The Animal Homosexuality Myth">{{Cita web |apellíu = Solimeo |nome = Luiz Sérgio |enllaceautor = |coautor = |títulu = The Animal Homosexuality Myth |editorial = NARTH (National Association for Research & Therapy of Homosexuality) |fecha = 21 de setiembre de 2004 |url = http://www.narth.com/docs/animalmyth.html |fechaaccesu = 10 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070904142210/http://www.narth.com/docs/animalmyth.html |fechaarchivu = 4 de setiembre de 2007 }}</ref><ref name="Defending A Higher Law">{{Cita web |apellíu = Solimeo |nome = Luiz Sérgio |enllaceautor = |coautor = |títulu = Defending A Higher Law: Why We Must Resist Same-Sex "Marriage" and the Homosexual Movement |editorial = Spring Grove, Penn.: The American TFP |fecha = 2004, ISBN 1-877905-33-X |url = http://www.narth.com/docs/animalmyth.html |fechaaccesu = 10 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070904142210/http://www.narth.com/docs/animalmyth.html |fechaarchivu = 4 de setiembre de 2007 }}</ref> {{conteníu|llende=3}} == Aplicación del términu «homosexual» a animales == El términu «[[homosexual]]» foi creáu en [[Prusia]] na década de 1870 pa describir l'atraición y el comportamientu sexual ente persones del mesmu sexu. El so emplegu n'estudios d'animales ye revesosu por dos razones principales: la sexualidá animal y les sos motivaciones fueron y siguen siendo pocu conocíes y la pallabra tien fuertes implicaciones culturales na sociedá occidental que son irrelevantes pa otres especies.<ref name="Rethinking Sex">{{Cita web |apellíu = Dorit |nome = Robert |títulu = Rethinking Sex |editorial = [[American Scientist]] |fecha = setiembre-ochobre de 2004 |url = http://www.americanscientist.org/template/BookReviewTypeDetail/assetid/35487 |fechaaccesu = 11 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071012115545/http://americanscientist.org/template/BookReviewTypeDetail/assetid/35487 |fechaarchivu = 12 d'ochobre de 2007 }}</ref> Les preferencies y motivaciones de los animales siempres son inferíes a partir del so comportamientu, polo que'l comportamientu homosexual recibió una serie de nomes distintos a lo llargo de los años. L'usu correutu de «homosexual» ye un animal que «exhibe comportamientu homosexual», que ye l'emplegáu poles investigaciones modernes.<ref>Bruce Bagemihl, Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity, St. Martin's Press, 1999; pp.&nbsp;122-166.</ref><ref>[[Joan Roughgarden|Roughgarden, Joan]]: ''Evolutions rainbow: diversity, gender and sexuality in nature and people''. Berkeley (California): [[University of California Press]], 2004; páxs.&nbsp;13-183.</ref><ref>Vasey, Paul L. (1995): «Homosexual behaviour in primates: a review of evidence and theory.» ''[[International Journal of Primatology]]'', 16: páxs. 173-204.</ref><ref>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006): ''Homosexual behaviour in animals, an evolutionary perspective''. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 2006. ISBN 0521864461.</ref> Asina, emplégase'l términu «homosexualidá» pa definir cualquier comportamientu sexual ente animales del mesmu sexu, tal como [[copulación]], estimulación xenital, xuegos d'apareyamientu y exhibiciones. == Estudios sobre'l comportamientu homosexual n'animales == La presencia de comportamientos homosexuales nun foi reparáu ''oficialmente'' a gran escala hasta tiempos recién, posiblemente por cuenta de los prexuicios del observador causaos poles actitúes sociales escontra la homosexualidá. El comportamientu paez tar estendíu ente los [[páxaru|páxaros]] sociales y los [[mamíferu|mamíferos]], particularmente nos marinos y los primates. {{cita|Nun esisten especies pa les que nun s'haya atopáu comportamientos homosexuales, con esceición de les especies que nunca tienen sexu, como los [[Erizo de mar|erizo marinos]] y los [[Aphidoidea|áfidos]]. Amás, una parte del reinu animal ye [[hermafrodita]], realmente bisexual. Pa ellos, la homosexualidá nun ye un problema.|News-medical.net <ref name="1,500 Animal Species Practice">{{Cita web | url = http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/1500-animal-species-practice-homosexuality.aspx | títulu = 1,500 animal species practice homosexuality | fecha = 23 d'ochobre de 2006 | editorial = News-medical.net | fechaaccesu = 10 de setiembre de 2007}}</ref>}} Dellos investigadores creen que'l so orixe n'organizaciones sociales de dominación masculines, similares a les traces de dominación visibles na sexualidá de les prisiones. Otros, particularmente [[Joan Roughgarden]], [[Bruce Bagemihl]] y [[Paul Vasey]], creen que la función social del sexu (tanto hétero como homosexual) nun ta necesariamente coneutada a la dominación, sinón que sirve pa reforzar les aliances y llazos sociales dientro del grupu. Otros dulden de la teoría de la organización social, indicando que los [[Spheniscidae|pingüinos]] gais, que se xunen en pareya pa tola vida, refuguen copular con femes cuando se-yos da la oportunidá.<ref name="Gay Penguins Resist">{{Cita web |títulu = Gay penguins resist “aversion therapy” |editorial = 365 Gay.com |fecha = 11 de febreru de 2005 |url = http://www.365gai.com/newscon05/02/021105penguins.htm |fechaaccesu = 10 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20050212064810/http://www.365gai.com/newscon05/02/021105penguins.htm |fechaarchivu = 12 de febreru de 2005 }}</ref> Un estudiu sobre les oveyes citáu más embaxo diz lo siguiente: {{cita|Aproximao'l 8&nbsp;% de los carneros amuesen preferencies sexuales [inclusive cuando pueden escoyer] por pareyes masculines, al contrariu que la mayoría de los carneros que prefieren femes. Identificamos un grupu de célules dientro del [[Área preóptica del hipotálamo|área preóptica]] media/anterior del hipotálamo d'oveyes adultes d'una edá determinada que yera significativamente más grande en carneros adultos que n'oveyes...|Charles Y. Roselli<ref name="The Volume of a Sexually Dimorphic">{{Cita web | apellíu =Roselli | nome =Charles Y. | enllaceautor = | autor2 = Larkin, Kay | autor3 = Resko, John A. | autor4 = Stellflug, John N. | autor5 = Stormshak, Fred | títulu=The Volume of a Sexually Dimorphic Nucleus in the Ovine Medial Preoptic Area/Anterior Hypothalamus Varies with Sexual Partner Preference | editorial=Journal of [[Endocrinology]], Endocrine Society, Bethesda, MD, | fecha=2004, vol. 145, n.&nbsp;2, páxs.&nbsp;478-483 | url =http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=15419685 | fechaaccesu=10 de setiembre de 2007}}</ref>}} <!-- ==Sexu interespecies== Anque la creencia más estendida diz que la sexualidá animal ye instintiva hasta'l puntu de ser mecánica, la invetigación recueye regularmente casos d'animales que son comenenciosos sexuales y pueden amosar interés en pareyes d'especies distinta a la mesma. Esto ye más visible n'especies doméstiques, por cuenta de que estes especies son escoyíes davezu p'aumentar la tasa reproductora (y asina surdió a lo llargo de los sieglos un ciclu aceleráu de reproducción) y tamién porque estes especies son más fáciles de reparar polos humanos. Sicasí, tamién se repararon intentos d'actividá sexual con otres especies n'especies ensin adomar o con oxetos inanimaos. Esta forma de sexu interespecies foi reparáu dacuando na naturaleza, sicasí, la mayoría de les observaciones provienen d'animales en cautividá (como nel [[zoo]]). If the pair are a male and a female, [[hybrid]] offspring can result if the two species are related. However, this offspring may not be able to breed itself. The [[mule]], for example (horse/donkey cross) is normally sterile, whilst the [[liger]] (lion/tiger cross) is sometimes fertile. Novosibirsk zoo direutor Rostislav Shilo says on the liger (born in its zoo); “It's just that the lion and the tiger live in neighboring caves in the Novosibirsk zoo, and got used to each other. It's practically impossible in the wild.”. Cross species sex in the wild has been observed between several species, among them [[blue tit]] and [[great tit]], [[Chimpanzee]]s and [[olive baboon]]s and [[Boto|Amazon River Dolphin]] and the [[tucuxi]] dolphin. --> == Exemplos == === Mamíferos === ==== Bisonte americanu ==== [[Ficheru:American bison k5680-1.jpg|thumb|El bisonte americanu ye un [[mamíferu]] [[bovín]] que de cutiu amuesa comportamientu homosexual.]] El cortexu, la monta y la penetración añal completa ente machos foi reparada nel [[bisonte americanu]]. El festival de Okipa de los [[manden]] conclúi con una representación d'esti comportamientu pa «asegurar la vuelta del búfalu la próxima estación».<ref name="Left-Handed Bears & Androgynous">{{Cita web |apellíu = Bagemihl |nome = Bruce |títulu = Left-handed bears & androgynous cassowaries: homosexual/transgendered animals and indigenous knowledge |editorial = [[Whole Earth Magacín]] |fecha = Spring 2000 |url = http://www.wholeearthmag.com/ArticleBin/338.html |fechaaccesu = 16 de xunu de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070916232742/http://www.wholeearthmag.com/ArticleBin/338.html |fechaarchivu = 16 de setiembre de 2007 }}</ref><ref>Vervaecke H, Roden C. (n'inglés) [https://books.google.com/books?id=KXM3F59y1jkC&pg=PA131 «Going with the herd: same-sex interaction and competition in American bison»], artículu en: Sommer V.; y Vasey P. L. (editores): ''Homosexual behaviour in animals''. Cambridge University Press, 2006. Páxs.&nbsp;131-153. ISBN 0-521-86446-1. Publicáu en Google Books. Consultáu'l 1 de payares de 2013.</ref> Tamién ye común, anque menos, la monta d'una fema por otra. Los [[lakota]] referir a ellos como ''pte winkte'' (''pte'' significa ‘bisonte', y ''winkte'' designa a los [[berdache]] [‘persones con dos espíritus']).<ref name="Left-Handed Bears & Androgynous"/> ==== Bonobo ==== [[Ficheru:Bonobo 011.jpg|thumb|250px|El [[Pan paniscus|bonobo]], la [[especie]] más próxima al [[Homo sapiens|ser humanu]], col que comparte'l 98&nbsp;% del so [[ADN]], tien la mayor tasa de comportamientu homosexual ente los animales, siendo una especie dafechu [[bisexual]].]] El [[Pan paniscus|bonobo]] -una especie en peligru d'estinción- tien una sociedá [[matriarcáu|matriarcal]], inusual ente los simios. Ye dafechu bisexual: tanto los machos como les femes realicen actos hetero- y homosexuales, siendo particularmente notable'l [[lesbianismu]]. Aproximao'l 60&nbsp;% de l'actividá sexual de la especie ye ente dos o más femes. Anque'l sistema de creación de llazos afeutivos homosexuales de los bonobos representa la mayor proporción d'homosexualidá conocida pa cualquier especie, la homosexualidá foi reparada en tolos grandes [[simiu|simios]], incluyendo a los humanos, amás d'otres especies de [[primate]]s. ==== Turón ==== El turón européu ''([[Mustela putorius]])'' caltién rellaciones homosexuales con animales non hermanos. La homosexualidá esclusiva col montaxe y la penetración añal nesta especie solitaria nun tien nenguna función adaptativa aparente. ==== Delfín mular ==== [[Ficheru:Tursiops truncatus 01.jpg|thumb|Delfín mular]] Los machos del [[Tursiops truncatus|delfín mular]] fueron reparaos trabayando en pareyes o grupos mayores pa siguir y/o acutar el movimientu de les femes, dacuando hasta mientres selmanes, esperando a que la fema seya sexualmente receptiva. Los mesmos grupos (o pareyes) fueron reparaos realizando xuegos sexuales ente ellos. Janet Mann, profesora de bioloxía y fisioloxía de la [[universidá de Georgetown]], afirma que'l fuerte comportamientu personal ente les críes de delfín dexa la creación de fuertes llazos afeutivos que beneficien a la especie nun contestu evolutivu.<ref name="Central Park Zoo's gai penguins"/> Cita estudios qu'amuesen qu'estos delfines son darréu, como adultos, bisexuales y que estos machos trabayen xuntos pa protexese y pa buscar femes coles que reproducise. ==== Elefante ==== Tantu del [[elefante africanu]] como del [[elefante asiáticu|asiáticu]] son conocíos llazos afeutivos y cópules homosexuales. Estos alcuentros acomúñense de cutiu con actos afeutivos, como besos, enxareyar les trompes y allugamientu de la trompa na boca del otru. Los alcuentros son análogos a los heterosexuales, con unu de los machos asitiando la so trompa a lo llargo del llombu del otru y emburriando escontra alantre, pa indicar la so intención de montalo. Estos machos formen «grupos de compañeros», que consisten nun machu de más edá y unu o dos más nuevos. Rellaciones homosexuales son comunes y frecuentes en dambos sexos, asina, los elefantes asiáticos en cautividá realicen un 45&nbsp;% de les sos rellaciones sexuales con individuos del so mesmu sexu.<ref>Bruce Bagemihl, Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity, St. Martin's Press, 1999; páxs.&nbsp;427-430</ref> ==== Hiena enllordiada ==== [[Ficheru:Hyene amneville.JPG|thumb|La hiena enllordiada (Crocuta crocuta) ye un mamíferu carnívoru, moderadamente grande que vive en [[África]].]] La fema de la [[Crocuta crocuta|hiena enllordiada]] tien un sistema urinariu xenital únicu, bien similar al [[pene]] del machu. La estructura familiar ye matriarcal y rellaciones de dominación con un fuerte componente sexual pueden reparase de cutiu. Los primeros naturalistes pensaben que les hienes yeren [[hermafrodites]] o homosexuales, principalmente por cuenta de que'l sistema urogenital de la fema paezse más a un pene qu'a una natura.<ref name="Like mother, like cubs">{{Cita web |títulu = Like mother, like cubs: Hyena alpha moms jumpstart cubs with hormonal jolt |editorial = [[Michigan State University]] |fecha = 2006 |url = http://hyenas.zoology.msu.edu/crocuta/hyena_research_overview.html |fechaaccesu = 11 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070629155747/http://hyenas.zoology.msu.edu/crocuta/hyena_research_overview.html |fechaarchivu = 29 de xunu de 2007 }}</ref> Según escritos antiguos, como la ''Metamorfosis'' d'[[Ovidio]] (43 e.C. -17&nbsp;d.&nbsp;C.), la hiena camudaba de cutio el so sexu y la so naturaleza de machu y fema y viceversa. Nel ''Paedagogus'', [[Clemente d'Alexandría]] (150-211) indica que la hiena, xunto col coneyu, taba «encegolada pol actu sexual». Munchos europeos acomuñaben a la hiena cola deformidá sexual, la prostitución, el comportamientu esviáu ya inclusive la bruxería. Investigaciones recién amuesen que «al contrariu qu'otros mamíferos fema, les hienes fema son d'apariencia masculina, mayores que los machos y significativamente más agresives»,<ref name="Research: Spotted Hyena - Introduction">{{Cita web |apellíu = Holekamp |nome = Kay Y. |enllaceautor = |coautor = |títulu = Research: Spotted Hyena - Introduction and Overview |editorial = [[Michigan State University]], Department of [[Zoology]] |fecha = 2003 |url = http://hyenas.zoology.msu.edu/crocuta/hyena_research_overview.html |fechaaccesu = 11 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070629155747/http://hyenas.zoology.msu.edu/crocuta/hyena_research_overview.html |fechaarchivu = 29 de xunu de 2007 }}</ref> fueron «masculinizadas ensin ser "desfeminizadas"».<ref name="Like mother, like cubs"/> Estos xenitales únicos y el comportamientu agresivu de la hiena fema llevó a pensar qu'estes femes agresives compiten meyor polos recursos, incluyendo comida y pareyes, que los sos machos menos trabaos.<ref name="Like mother, like cubs"/><ref name="Top Dogs: Steroid hormones">{{Cita web | apellíu =Selim | nome =Jocelyn | títulu=Top Dogs: Steroid hormones give hyenas a head start. | editorial=[[Discover Magacín]] | fecha=04.28.2006 | url=http://discovermagazine.com/2006/apr/hormone-hyenas | fechaaccesu=11 de setiembre de 2007}}</ref> Estudios demostraron que «niveles elevaos de [[testosterona]] nel [[úteru]]» contribúin a una mayor agresividá.<ref name="Sexual Dimorphism of Perineal"/> Tanto machos como femes, pertenecientes a los más agresivos, monten a miembros del mesmu sexu,<ref name="Sexual Dimorphism of Perineal">{{Cita web | apellíu =Forger | nome =Nancy G. | coautores =Laurence G. Frank, S. Marc Breedlove, Stephen Y. Glickman | títulu=Sexual Dimorphism of Perineal Muscles and Motoneurons in Spotted Hyenas | editorial=The Journal of Comparative Neurology | fecha=6 Dec 1998, Volume 375, Issue 2, Pages 333 - 343 | url=http://doi.wiley.com/10.1002/(SICI)1096-9861(19961111)375:2%3C333::AID-CNE11%3Y3.0.CO;2-W | fechaaccesu=11 de setiembre de 2007}}</ref><ref name="Wilson, Sexing the Hyena">{{Cita web | títulu=Wilson, Sexing the Hyena - "The males mount each other" | editorial=[[University of Chicago Press]] | fecha= | url=http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?SIGNS032803 | fechaaccesu=11 de setiembre de 2007}}</ref> que de la mesma posiblemente actúen de manera más sumisa por cuenta de niveles más baxos de testosterona de les sos madres.<ref name="Research: Spotted Hyena - Introduction"/> ==== Xirafa ==== [[Ficheru:Giraffe Ithala KZN South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|[[Xirafa|Xirafes]] machu esforcexando col pescuezu.]] Los investigadores trataron la homosexualidá n'animales como una tema [[tabú]], quiciabes por un tracamundiu inocente o por mieu a «ser fechu risión polos sos colegues».<ref name="1,500 Animal Species Practice"/> Un casu nel que se pasó per alto esti comportamientu ye descritu por Petter Bockman pa les [[xirafa|xirafes]], onde 9 de 10&nbsp;axugamientos asocede ente machos. {{cita|Cada machu que golía a una fema yera anotáu como sexu, ente que rellaciones añales con orgasmu ente machos a cencielles «xiraba en redol» a la dominación.|News-medical.net<ref name="1,500 Animal Species Practice"/>}} ==== Delfín del ríu Amazones ==== Describióse la formación de bandes de 3 a 5 [[delfín rosado|delfines del ríu Amazones]], delfines rosados o delfines botos, qu'esfruten de sexu en grupu. Los grupos suelen entender los homes nuevos y, dacuando, una o dos femes. El sexu realízase de cutiu en formes non reproductives, col focicu, aletes y el frotamiento xenital, ensin distinción de sexu. En cautiverio, reparóse que n'ocasiones realicen la penetración homosexual y heterosexual del [[espiráculo]], un homólogu furacu cola fuesa nasal d'otros mamíferos, faciendo d'este l'únicu exemplu conocíu de sexu nasal nel reinu animal. Los machos dacuando tamién realicen el sexu con varones de los [[tucuxi]], una especie de pequeñu botu.<ref>Sylvestre, J.-P.: [http://www.aquaticmammalsjournal.org/share/AquaticMammalsIssueArchives/1985/Aquatic_Mammals_11_2/Sylvestre.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022010800/http://www.aquaticmammalsjournal.org/share/AquaticMammalsIssueArchives/1985/Aquatic_Mammals_11_2/Sylvestre.pdf |date=2016-10-22 }} «Some observations on behavior of two Orinoco dolphins (Inia geoffrensis humboldtiaba <nowiki>[</nowiki>Pilleri y Gihr 1977<nowiki>]</nowiki>) in captivity, at Duisburg Zoo»], artículu n'inglés na revista ''Aquatic Mammals'', nᵘ&nbsp;11.2, páxs.&nbsp;58-65; 1985.</ref> ==== Lleón ==== [[Ficheru:Wuppertal_-_Zoo_-_Panthera_leo_01_(1)_ies.webm|thumb|[[Panthera leo|Lleones]] machu [[rellación sexual|copulando]] nun tríu.]] Tantu los [[Panthera leo|lleones]] machos como femes fueron reparaos n'aiciones homosexuales.<ref>Bruce Bagemihl, ''Biological exuberance: animal homosexuality and natural diversity.'' St. Martin's Press, 1999; páxs.&nbsp;302-305. Nel so analís sobre les rellaciones del mesmu sexu ente lleones, Bagemihl utiliza testu de: * Cooper,&nbsp;J.&nbsp;B.: «An exploratory study on African lions», publicáu en ''Comparative Psychology Monographs'', 17: páxs.&nbsp;1-48. * Eaton, R. L.: «The biology and social behavior of reproduction in the lion», artículu en Eaton (ed.): ''The world's cats'', vol.&nbsp;II; páxs.&nbsp;3-58, Seattle, 1974. * Schaller, G. B.: ''The Serengeti lion''. University of Chicago Press, 1972.</ref><ref> {{Cita web | apellíu =Srivastav | nome =Suvira | títulu =Lion, without lioness | obra =TerraGreen: News to Save the Earth | editorial =Terragreen | fecha =15 a 31 d'avientu de 2001 | url =http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | fechaaccesu =2 de setiembre de 2007 | urlarchivu =https://web.archive.org/web/20070914010938/http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | fechaarchivu =14 de setiembre de 2007 }}</ref> Lleones machu xunir en pareya per dellos díes y empecipien actividaes homosexuales, afalagándose, llegando a montase y empecipiando movimientos de cadril, ensin enfusase. Un 8&nbsp;% de los acoplamientos reparaos son con otros machos. Les pareyes de femes fueron reparaes en cautividá, pero non na naturaleza. ==== Macacu xaponés ==== Les rellaciones homosexuales son frecuentes nel [[macacu xaponés]], anque los niveles camuden ente grupos. Les femes formen «pareyes de consortes» caracterizaes por actividaes sociales y sexuales afeutives. En dellos grupos hasta un cuartu de les femes formen llazos d'esi tipu, que duren ente unos pocos díes y delles selmanes. Dacuando surden d'esti tipu d'axugamientu fuerte amistaes que duren llargu tiempu. Los machos tamién tienen rellaciones homosexuales, típicamente con múltiples pareyes de la mesma edá. Actividaes afeutives y lúdiques tán acomuñaes a estes rellaciones.<ref>Bagemihl, Bruce: ''Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity,'' St. Martin's Press, 1999; páxs.&nbsp;302-305.</ref> ==== Oveya ==== Un estudiu de Dr. Charles Y. Roselli y los sos collaboradores d'ochobre de 2003, de la Oregon Health and Science University, afirma que la homosexualidá nos [[carneru|carneros]] (un 8&nbsp;% de la población) ta acomuñada con una rexón del celebru de los carneros que los autores llamen ''ovine Sexually Dimorphic Nucleus'' (oSDN; nucleu ovín sexualmente dimórfico), que ye dos veces menor na correspondiente rexón de los carneros heterosexuales.<ref name="The Volume of a Sexually Dimorphic"/> [[Ficheru:Schaf Ouessantschaf 050902.jpg|thumb|Carneru de la isla [[Ouessant]] (Francia).]] Los científicos atoparon que «el oSDN en carneros que preferíen femes yera significativamente mayor y contenía más neurones que nes oveyes y nos carneros que preferíen machos. Amás el oSDN de los carneros que preferíen a femes espresaben un mayor nivel d'[[aromatasa]], una sustancia que convierte la [[testosterona]] en [[estradiol]], de manera que la [[hormona]] [[andróxenu]] facilita'l comportamientu sexual masculín típicu. Nun había diferencia de la espresión de la aromatasa ente les oveyes y los carneros que preferíen machos». «El trupu nucleu de neurones que formen el oSDN espresen el [[citocromo&nbsp;P450]] aromatasa. Los niveles de [[ARN&nbsp;mensaxeru]] aromatasa nel oSDN yeren significativamente mayores nos carneros comenenciudos por femes que n'oveyes, ente que carneros comenenciudos en machos teníen niveles entemedios d'espresión». Estos resultaos suxeren que «[...] variaciones naturales nes preferencies de pareya sexual pueden tar rellacionaes con diferencies na anatomía cerebral y la so capacidá de sintetizar estróxenu».<ref name="The Volume of a Sexually Dimorphic"/> ==== Perru ==== [[Ficheru:LesbianBitches.JPG|thumb|Dos [[perru|perres]] montándose nun exemplu de rellación sexual lésbica.]] La esistencia de la homosexualidá nos [[perru|perros]] ta probada científicamente por numberosos estudios d'investigación. Ello ye que nos machos ye más bono de reparar ya identificar por cuenta de les [[ereccion]]es.<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/10/27/ciencia/1161950798.html «Homosexualidá animal.» 27 d'ochobre de 2006.] ''El Mundo''.</ref> === Aves === ==== Coríos ==== [[Ficheru:Couple of two male mallard ducks - homosexual Anas platyrhynchos - Moenchbruch - Mönchbruch - May 3rd 2013 - 01.jpg|thumb|Dos [[Anas platyrhynchos|patos monteses]] ''(Anas platyrhynchos)'' machos calteniendo rellaciones homosexuales.]] Los [[coríu|coríos]] formen pareyes machu-fema solo hasta que la fema pon los güevos, momentu nel cual el machu abandona a la fema. Estes aves tienen tases d'actividá sexual ente machos que son inusualmente altes pa les aves, en dellos casos, tan altes como'l 19&nbsp;% de tolos pares nuna población. ==== Cisnes negros ==== [[Ficheru:Black Swans.jpg|thumb|El cisne negru, [[Cygnus atratus]], ye una ave acuática que se reproduz principalmente nes sudorientales y sudoccidentales d'[[Australia]].]] Envalórase qu'un cuartu de les pareyes de [[Cygnus atratus|cisnes negros]] son homosexuales y que roben güevos o formen tríos temporales con femes pa consiguir güevos, espulsando a la fema dempués de la puesta.<ref name="Gay animals out of the closet?">{{Cita web | apellíu =Goudarzi | nome =Sara | títulu=Gay animals out of the closet?: First-ever museum display shows 51 species exhibiting homosexuality | editorial=[[MSNBC]] | fecha=Nov 16, 2006 | url=http://www.msnbc.msn.com/id/15750604/ | fechaaccesu=12 de setiembre de 2007}}</ref> Un mayor númberu de cisnes crecíos nestes circunstancies sobreviven hasta adultos que nel casu de pareyes heterosexuales, por cuenta de que dos machos tienen mayor posibilidá de defender un área mayor de terrén. ==== Pingüinos ==== A principios de febreru de 2004, el ''[[New York Times]]'' informó sobre un par de [[Pygoscelis antarctica|pingüinos barbijos]] machos del zoo de [[Central Park]] de [[Nueva York]] que formaren pareya ya inclusive consiguieren criar con ésitu a un pitucu fema a partir d'un güevu.<ref name="Love That Dare Not Squeak">{{Cita web | apellíu =Smith | nome =Dinitia | enllaceautor = | coautor = | títulu=Love That Dare Not Squeak Its Name | periódicu=[[New York Times]] | fecha=7 de febreru de 2004 | url =http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C1EF83A5F0C748CDDAB0894DC404482 | fechaaccesu=10 de setiembre de 2007}}</ref> Informóse de que pingüinos de Nueva York tamién formen pareyes homosexuales.<ref name="They're in love. They're gai">{{Cita web |títulu = They're in love. They're gai. They're penguins... And they're not alone. |editorial = [[Columbia University]], Columbia News Service |fecha = 10 de xunu de 2002 |url = http://www.jrn.columbia.edu/studentwork/cns/2002-06-10/591.asp |fechaaccesu = 21 de xunetu de 2006 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060716103936/http://www.jrn.columbia.edu/studentwork/cns/2002-06-10/591.asp |fechaarchivu = 16 de xunetu de 2006 }}</ref> [[George Murray Levick]], esplorador inglés, qu'a principios del sieglu XX foi n'espedición al Polu Sur, describió'l comportamientu homosexual de los Pingüinos de Adelia (Pygoscelis adeliae).<ref>{{Cita publicación | autor=Russell, D. G. D.; Sladen, W. J. L.; Ainley, D. G. | títulu = Dr. George Murray Levick (1876–1956): Unpublished notes on the sexual habits of the Adélie penguin | idioma=inglés | doi = 10.1017/S0032247412000216 | publicación = Polar Record | páxines= 1 | añu= 2012}}</ref><ref>{{cita noticia|apellíu=McKie|nome=Robin|títulu=“Sexual depravity” of penguins that Antarctic scientist dared not reveal|url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/jun/09/sex-depravity-penguins-scott-antarctic|fechaaccesu=9 de xunu de 2012|newspaper=[[The Guardian]]|fecha=9 de xunu de 2012}}</ref> Zoos en [[Xapón]] y [[Alemaña]] tamién han documentáu pareyes de pingüinos machu.<ref name="Gay Penguins Resist"/> Les pareyes construyeron niales xuntes y empleguen una piedra pa sustituyir al güevu nel nial. Investigadores de la Universidá de Rikkyo en [[Tokiu]] atoparon 20&nbsp;pareyes gais nos 16&nbsp;grandes acuarios y zoos de Xapón. El zoo de [[Bremerhaven]] (n'Alemaña) intentó dixebrar les pareyes gais importando femes dende Suecia y dixebrando físicamente a les pareyes. Nun tuvieron ésitu. El direutor del zoo comentó que la rellación ente les pareyes gais yera demasiáu fuerte. ==== Gaviluetes ==== Estudios amosaron qu'un 80 a 85&nbsp;% de delles poblaciones timbalicas de [[Larus occidentalis|gaviluetes occidentales]] son lésbiques.<ref name="Central Park Zoo's gai penguins">{{Cita web |apellíu = Smith |nome = Dinitia |enllaceautor = |coautor = |títulu = Central Park Zoo's gai penguins ignite alderique |editorial = ''[[San Francisco Chronicle]]'', reimpreso nel diariu ''[[New York Times]]'' |fecha = 7 de febreru de 2004 |url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2004/02/07/MNG3N4RAV41.DTL |fechaaccesu = 10 de setiembre de 2007 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120612012603/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2004%2F02%2F07%2FMNG3N4RAV41.DTL |fechaarchivu = 2012-06-12 }}</ref> ==== Ibis ==== La investigación demostró que'l contaminante ambiental [[metilmercurio]] puede aumentar la prevalencia de la conducta homosexual masculina na Ibis blancu americanu. L'estudiu implicó someter a los pollos en dosis variables a la sustancia químico y midir el grau de comportamientu homosexual na edá adulta. Los resultaos afayaron foi qu'a midida que aumentaba la dosis de la probabilidá de que la conducta homosexual tamién aumentó. La función endocrina de bloquéu del mercuriu suxirióse como una posible causa de perturbación sexual n'otres especies d'aves.<ref>{{cita publicación|journal=Nature|títulu=Mercury causes homosexuality in male ibises|apellíu1=Milton|nome1=Joseph|doi=10.1038/news.2010.641|date=1 d'avientu de 2010}}</ref><ref>{{cita publicación|journal=Proceedings of the Royal Society B|apellíu1=Frederick|nome1=Peter|apellíu2=Jayasena|nome2=Nilmini|títulu=Altered pairing behaviour and reproductive success in white ibises exposed to environmentally relevant concentrations of methylmercury|doi=10.1098/rspb.2010.2189|date=1 d'avientu de 2010}}</ref> ==== Utres ==== En 1998 dos machos [[utre lleonada|utres lleonaess]] nomaes Dashik y Yehuda, nel Zoolóxicu Bíblicu de Xerusalén, que participaben nel programa «sexu abierto y lleno d'enerxía» construyeron un nial. Los encargaos de la pareya punxéron-y un güevu artificial que los dos padres se turnaban pa guarar; y 45&nbsp;díes dempués, el [[zoolóxicu]] sustituyó'l güevu con una utre ñácaru. Les dos utres machu criaron a la pequeña utre adoptiva xuntes. Dellos años más tarde, sicasí, Yehuda interesar por una utre fema que s'introdució a la pajarera. Dashik ablayóse, y finalmente foi movíu al xardín d'investigación zoolóxica de la Universidá de Tel Aviv, onde tamién estableció una xerarquía con una utre fema.<ref>{{cita noticia |url=http://www.independent.co.uk/news/gai-vulture-couple-raise-surrogate-chicks-1110120.html |títulu=Gay vulture couple raise surrogate chicks |author=Eric Silver |periódicu=The Independent |date=2 d'agostu de 1999 |fechaaccesu=21 de setiembre de 2009 | location=Londres }}</ref><ref>{{cita noticia|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1115739.html|títulu=“Gay” vulture couple split up at Jerusalem zoo, then become fathers|author=Jonathan Lliriu|publisher=[[Haaretz]]|date=21 de setiembre de 2009|fechaaccesu=21 de setiembre de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616033627/http://www.haaretz.com/print-edition/news/gay-vulture-couple-split-up-at-jerusalem-zoo-then-become-fathers-1.7562|archivedate=2013-06-16}}</ref> Dos utres machu homosexuales nel zoolóxicu Allwetter (en [[Muenster]]) construyeron un nial xuntes, a pesar de que fueron recoyíes nos sos materiales y los niales yeren de cutiu robaos por otres utres. Finalmente fueron dixebraes pa tratar de promover la cría por aciu l'allugamientu d'una d'elles coles utres femes, magar les protestes de grupos homosexuales alemanes.<ref>{{cita web |url=http://entertainment.stv.tv/showbiz/209259-gai-vultures-split-up-to-go-straight/ |títulu=Gay vultures split up to go straight &#124; Showbiz: Latest News &#124; STV Entertainment |publisher=Entertainment.stv.tv |fechaaccesu=17 de payares de 2010 }}</ref> ==== Palombos ==== Tanto machos como femes de [[palombu]] presenten dacuando un comportamientu homosexual. Amás de la conducta sexual, pares de palombos del mesmu sexu construyeron niales, y les pites ponen güevos (infértiles) y traten de guaralos. === Otros === ==== Llagarteses ==== Les femes de [[llagarteses]] de la familia [[Teiidae]] que tienen l'habilidá de reproducise por [[partenogénesis]] y, como tal, los machos son relativamente escasos y la reproducción sexual non estándar. Les femes realicen actividaes sexuales p'aguiyar la [[ovulación]], col comportamientu siguiendo ciclos hormonales; les femes que pasen por un ciclu de baxu nivel d'[[estróxenu]] adopten roles sexuales «masculinos», los que tienen momentáneamente niveles d'estróxenu altos asumen el papel sexual «femenín». Les llagarteses que realicen los rituales de cortexu tienen una mayor fertilidá que los que son calteníos n'aislamientu, por cuenta de una medría de les hormones provocáu polos comportamientos sexuales. Asina, a pesar de que les poblaciones de llagarteses asexuales nun tienen machos, los estímulos sexuales siguen aumentando l'ésitu reproductivu. Dende un puntu de vista evolutivu, estes femes pasen el 100&nbsp;% del so códigu xenéticu a les sos críes (en llugar del 50&nbsp;% nel casu de la reproducción sexual). Delles especies de [[Gekkonidae|gecos]] tamién se reproducen por partenogénesis. ==== Inseutos y arácnidos ==== El comportamientu homosexual nos [[inseutu|inseutos]] foi una tema d'alderique importante ente los científicos. Propunxéronse delles teoríes. Una d'elles afirma que la principal causa de la homosexualidá nos inseutos y arañes qu'esplica por qué los machos, en delles especies hasta'l 85&nbsp;%, dedicar a la homosexualidá ye a cencielles un casu d'identidá equivocada yá que, según dicha teoría, el costu de perder la oportunidá de copular con una fema ye mayor que'l riesgu d'arreyase n'actividaes sexuales con un inseutu o araña del mesmu sexu. ===== Mosques ===== La base xenética de la homosexualidá animal foi estudiáu na mosca de la fruta ''([[Drosophila melanogaster]])''. Tien dos copies d'un apanfilo mutante puramente p'apariase con otros machos. Asina, fueron identificaos múltiples xenes que pueden causar el cortexu homosexual y l'apareyamientu. Estos xenes controlen el comportamientu al traviés de [[feromona|feromones]], según l'alteración de la estructura de los celebros d'estos inseutos. Estos estudios tamién investigaron la influencia del mediu ambiente nel comportamientu homosexual de les mosques.<ref name="Gailey1">{{cita publicación|last=Gailey |first=D. A.|author2=Hall |date=J.C.|títulu=Behavior and cytogenetics of fruitless in Drosophila melanogaster: different courtship defects caused by separate, closely linked lesions|journal=Genetics |publisher=The Genetics Society of America|volume= 121 |pages=773-785|url=http://www.genetics.org/cgi/content/abstract/121/4/773|fechaaccesu=14 de payares de 2008|pmid=2542123|issue=4|pmc=1203660}}</ref><ref name="yamamoto3">{{cita publicación |author=Yamamoto D.; y Nakano Y. |títulu=Sexual behavior mutants revisited: molecular and cellular basis of Drosophila mating |journal=Cell. Mol. Life Sci. |volume=56 |issue=7–8 |pages=634–46 |añu=1999 |pmid=11212311 |doi=10.1007/s000180050458}}</ref><ref name=Yamamoto>{{cita publicación |author=Yamamoto, D., Ito, H., Fujitani, K. |títulu=Genetic dissection of sexual orientation: behavioral, cellular, and molecular approaches in Drosophila melanogaster |journal=Neurosci. Res. |volume=26 |issue=2 |pages=95-107 |añu=1996 |pmid=8953572 |doi=10.1016/S0168-0102(96)01087-5}}</ref><ref name="ferveur">{{cita publicación |author=Ferveur, J. F., Savarit, F., O'Kane, C. J., Sureau, G., Greenspan, R. J., Jallon, J. M. |títulu=Genetic feminization of pheromones and its behavioral consequences in Drosophila males |journal=Science |volume=276 |issue=5318 |pages=1555-8 |añu=1997 |pmid=9171057 |doi=10.1126/science.276.5318.1555}}</ref><ref name="yamamoto2">{{cita publicación |author=Yamamoto D, Fujitani K, Usui K, Ito H, Nakano Y |títulu=From behavior to development: xenes for sexual behavior define the neuronal sexual switch in Drosophila |journal=Mech. Dev. |volume=73 |issue=2 |pages=135-46 |añu=1998 |pmid=9622612 |doi=10.1016/S0925-4773(98)00042-2}}</ref><ref name="zhang">{{cita publicación |author=Zhang, S. D., Odenwald, W. F. |títulu=Misexpression of the white (w) gene triggers male-male courtship in Drosophila |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=92 |issue=12 |pages=5525-9 |añu=1995 |pmid=7777542 |doi=10.1073/pnas.92.12.5525 |pmc=41728}}</ref><ref name="svetec">{{cita publicación |author=Svetec N, Ferveur JF |títulu=Social experience and pheromonal perception can change male-male interactions in Drosophila melanogaster |journal=J. Exp. Biol. |volume=208 |issue=Pt 5 |pages=891-8 |añu=2005 |pmid=15755887 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/208/5/891 |doi=10.1242/jeb.01454}}</ref> ===== Libélulas ===== [[Ficheru:Libellepaarung1.jpg|thumb|Pareya de ''[[Sympetrum striolatum]]''.]] La homosexualidá masculina foi inferida en diverses especies de [[libélula|libélules]] y [[Zygoptera|caballinos del diañu]] (orde de les [[odonata|odonates]]). Les pinces copuladoras del machu estropien d'una manera carauterística la cabeza de les femes mientres el sexu. Un estudiu de 11 especies de libélulas reveló qu'esi tipu de daños mientres la cópula atopar nel 20 al 80&nbsp;% de los machos, indicando una proporción relativamente alta de copulación ente machos.<ref>Dunkle, S. W. (1991): «Head damage from mating attempts in dragonflies (Odonata: Anisoptera)», artículu n'inglés na revista ''Entomological News'', 102, pp.&nbsp;37-41.</ref><ref>Utzeri, C. y Belfiore, C. (1990): «Anomalous tandems in Odonata.» ''Estaza Entomolóxica'', 22 (2), páxs.&nbsp;271-288; 1990.</ref> ===== Chinches ===== Les rellaciones sexuales de les [[Cimex lectularius|chinches de les cames]] ''(Cimex lectularius)'' machu son nun 50&nbsp;% homosexuales, nun 30&nbsp;% efectuar con femes y d'últimes el 20&nbsp;% producir con animales estraños. Les chinches machu tienen un pene en forma de sable furador qu'enfusa na cópula cualesquier parte del organismu receptor; la espelma sobrevive y diríxese dempués escontra los ovarios si la chinche ye fema o escontra les canales deferentes si la chinche ye machu, facer al traviés del sistema circulatoriu. Cuando un machu ye enfusáu por otru, la espelma sobrevive nel cuerpu del machu receptor y cuerre escontra les canales deferentes y entemezse colos espermatozoides autóctonos, de cuenta que cuando'l machu receptor enfusa, de la mesma inyécta-y tantu los sos propios espermatozoides como los del machu col que caltuviera rellaciones homosexuales.<ref>Werber, Bernard: ''The day of the ants'', 1993</ref> == Ver tamién == * [[Llista d'animales que presenten un comportamientu homosexual]] * [[Orientación sexual]] * [[Homosexualidá]] * [[Tercer sexu]] * [[Against Nature?|¿Contra natura?]], exhibición na Universidá d'Oslu (Noruega). == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * McCarthy, Susan: [https://web.archive.org/web/20000301174216/http://www.salon.com/it/feature/1999/03/cov_15featurea.html «The fabulous kingdom of gay animals»] (‘el maraviyosu reinu de los animales gais'), artículu nel sitiu web Salon.com. * Owen, James: [http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0722_040722_gayanimal.html «Homosexual activity among animals stirs alderique»], artículu n'inglés na revista ''National Geographic'', del 23 de xunetu de 2004. {{Tradubot|Homosexualidad en animales}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Etoloxía]] [[Categoría:Estudios y teoríes LGBT]] om8pe26alxltvsonyzoy247j3upkr12 0 162659 4493565 4466715 2026-05-17T12:51:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493565 wikitext text/x-wiki [[Image:Manchot 01.jpg|thumb|Dos [[Pygoscelis antarcticus|pingüinos barbijos]] machu del zoo de Central Park de nueva York. En apariándose, los encargaos del zoolóxicu asitiaron una piedra qu'intentaron guarar siendo sustituyida por un güevu fértil. Tres la eclosión, dambos criaron al pitucu.<ref name="Central Park Zoo's gai penguins">Smith (February 7, 2004)</ref>]] Ente les [[ave|especies aviarias]] hanse documentáu evidencies de '''comportamientu [[homosexualidá|homosexual]] o [[transexualidá|transexual]]''' ente unu y dellos casos: apareyamientu, cortexu, ciñu, unión de pareya o crianza. Estos detalles apaecen descritos nel llibru del investigador [[Bruce Bagemihl]]: ''Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity'' de 1999. Nel so llibru Bagemihl comenta qu'hasta empiezos de los [[años 1990|años 90]] nun se tuvo en cuenta la [[identidá sexual]] de manera "oficial" a gran escala ante los posibles prexuicios escontra'l [[LGBT|coleutivu LGBT]].<ref name="Two Hundred Years ">Bagemihl (1999)</ref><ref name="1,500 Animal Species Practice">News-medical.net (2006)</ref> Dichu volume estremar en trés partes: ''Two Hundred Years at Looking at Homosexual Wildlife'', ''Explaining (Away) Animal Homosexuality'' y ''Not For Breeding''. N'este fai fincapié nos "prexuicios sistemáticos" y la "inorancia presente na bioloxía" per parte de científicos a los que califica de "zarraos de mente" que busquen esplicaciones reproductives sobre la homosexualidá, transexualidá y la non-procreación como alternativa a la [[heterosexualidá]].<ref name="Not For Breeding Only ">Bagemihl (1999) page 213</ref> [[Petter Bøckman]], conseyeru académicu de [[Against Nature?]] declaró "dellos científicos describieron la homosexualidá como daqué dafechu distinta al sexu. Tienen De entender que los animales pueden tener rellaciones con quien quieran ensin la considerancia de nengún investigador que cuestione los principios éticos. El comportamientu homosexual ye frecuente ente aves y mamíferos sociales, cuantimás nos marinos xunto colos primates."<ref name="1,500 Animal Species Practice"/> El comportamientu sexual ente'l reinu animal espresar de distintes maneres, inclusive ente les mesmes especies y les sos motivaciones, que siguen siendo investigaes pa una mayor comprensión. La investigación de Bagemihl demuestra que la homosexualidá [ensin tener en cuenta'l apareyamientu] foi documentada en quinientes especies dende [[primate]]s hasta parásitos intestinales.<ref name="Two Hundred Years "/><ref name="Biological Exuberance: Animal">Harrold (1999)</ref> La [[homosexualidá n'animales]] foi oxetu de discutiniu ente los [[Conservadorismu social|socialconservadores]], yá que esti casu implicaría tamién a los [[homo sapiens|humanos]] ente qu'otres fontes declaren que "nun puede oldease la [[moralidá]] humana col comportamientu animal".<ref name="The Animal Homosexuality Myth">Solimeo (2004)</ref><ref name="Defending A Higher Law">Solimeo (2004b)</ref> Anque dichu comportamientu recibió dellos nomes, el más correutu sería aquel nel que l'animal, nesti casu l'ave, amuesa la so sexualidá de manera natural por aciu el cortexu y posterior apareyamientu.<ref>Bagemihl (1999) pages 122-166</ref><ref>Roughgarden (2004) pp.13-183</ref><ref>Vasey (1995) pages 173-204</ref><ref>Sommer & Vasey (2006)</ref> == Exemplares avícoles == {| style="vertical-align: top;" | * [[Pavu domésticu]] * [[Avestruz]] * [[Egretta garzetta|Garceta común]] * [[Curuxa]] * [[Pollu]] * [[Gavilueta]] * [[Rupicola rupicola|Gallín de les roques guayanés]] * [[Anser anser|Ánsar común]] * [[Melopsittacus undulatus|Periquitu común]] * [[Wilsonia citrina|Chipe encapucháu]] * [[Coríu]] * [[Cygnus atratus|Cisne negru]] * [[Corvus monedula|Grajilla]] * [[Pagophila eburnea|Gaviota marfil]] </td> <td valign=top> * [[Cisne mudu]] * [[Dromaius|Emu]] * [[Pingüín rei]] * [[Coríu real]] * [[Cuervu]] * [[Larus canus|Gavilueta cana]] * [[Gymnopithys leucaspis|Formigueru bicolor]] * [[Himantopus novaezelandiae|Cigüeñuela negra]] * ''[[Cyanocorax sanblasianus]]'' * [[Passer domesticus|Gorrión común]] * [[Utre]] * [[Palombu]] * [[Riparia riparia|Avión zapador]] * [[Perissocephalus tricolor|Páxaru capuchín]] </td> <td valign=top> * [[Flamencu chilenu]] * [[Taeniopygia guttata|Diamante mandarín]] * [[Phalacrocorax aristotelis|Mabea moñudo]] * [[Ciconia ciconia|Cigüeña blanca]] * [[Psittacula krameri|Cotorra de Kramer]] * [[Euplectes orix|Obispu coloráu]] * [[Loriini|Lori]] * [[Aythya affinis|Porrón bola]] * [[Tachycineta bicolor|Golondrina bicolor]] * [[Phaethornis superciliosus|Ermitañu colilargo común]] * [[Hydroprogne caspia|Pagaza piquirroja]] * [[Eudocimus albus|Corocoro blancu]] * [[Centrocercus]] * [[Phoenicoparrus minor|Flamencu mozu]] |} == Ver tamién == * [[Homosexualidá n'animales]] * [[Animales que presenten un comportamientu homosexual]] * [[Necrofilia homosexual nel coríu real]] * [[Against Nature?]] * [[Kees Moeliker]] * [[Ecoloxía del comportamientu]] * [[Biodiversidá]] * [[Bioética]] * [[Bioloxía y orientación sexual]] * [[Ethología]] * [[Selección sexual]] == Bibliografía == * {{cita noticia | author= | títulu=Gay Penguins Resist 'Aversion Therapy' | publisher=365Gai.com | url=http://www.365gai.com/newscon05/02/021105penguins.htm | date=11 de febreru de 2005 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929090349/http://www.365gai.com/newscon05/02/021105penguins.htm | archivedate=29 de setiembre de 2007 | fechaaccesu=16 de xunu de 2010 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929090349/http://www.365gai.com/newscon05/02/021105penguins.htm | fechaarchivu=29 de setiembre de 2007 }} * [[Bagemihl, Bruce]] (1999). [https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC ''Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity'']. St. Martin's Press ISBN 0-312-19239-8 * Caramagno, Thomas C (2002). [http://www.greenwood.com/catalog/B7721.aspx ''Irreconcilable Differences? Intelectual Stalemate in the Gay Rights Alderique'']; Praeger/Greenwood, ISBN 0275977218. * Cooper, J.B. {{Enllaz rotu|1="An Exploratory Study on African Lions" |2=https://books.google.com/books?id=JQWoJAAACAAJ&dq=An+Exploratory+Study+on+African+Lions |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} in ''Comparative Psychology Monographs'' 17:1-48. * Cziko, Gary (2000) [https://web.archive.org/web/20121009095959/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?ttype=2&tid=3638 ''The Things We Do: Using the Lessons of Bernard and Darwin to Understand the What, How, and Why of Our Behavior'']; [[MIT Press]], ISBN 0262032775. * [[Frans de Waal|de Waal, Frans B. M.]] (2001) [https://books.google.com/books?id=svZ-j-qAH6gC&printsec=frontcover&dq=The+Ape+and+The+Sushi+Master&sig=DcN5dp6VfE7if2fUgusqkPDiRZo ''The Ape and The Sushi Master: Cultural Reflections by a Primatologist'']; Basic Books (chapter ''Bonobos and Fig Leaves''). * Dunkle, S.W. (1991), [https://biodiversitylibrary.org/page/16252041 "Head damage from mating attempts in dragonflies (Odonata:Anisoptera)"]. ''Entomological News'' 102, pp. 37-41. Retrieved on 16 June 2010. * Eaton, R. L. (1974). [https://books.google.com/books?id=LzIuAAAAMAAJ&q=The+Biology+and+Social+Behavior+of+Reproduction+in+the+Lion&dq=The+Biology+and+Social+Behavior+of+Reproduction+in+the+Lion&pgis=1 "The Biology and Social Behavior of Reproduction in the Lion"] in Eaton, ed. ''The World's Cats'', vol. II; pp.3-58; Seattle. * Forger, Nancy G., Laurence G. Frank, S. Marc Breedlove, Stephen Y. Glickman (6 December 1998). [http://doi.wiley.com/10.1002/(SICI)1096-9861(19961111)375:2%3C333::AID-CNE11%3Y3.0.CO;2-W "Sexual Dimorphism of Perineal Muscles and Motoneurons in Spotted Hyenas"]; ''The Journal of Comparative Neurology'', Volume 375, Issue 2, Pages 333 - 343. Retrieved 11 September 2007. * Goudarzi, Sara (16 November 2006). [http://www.msnbc.msn.com/id/15750604/ "Gay Animals Out of the Closet?: First-ever Museum Display Shows 51 Species Exhibiting Homosexuality".] [[MSNBC]]. Retrieved on 12 September 2007. * Harrold, Max (16 February 1999). [http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-53877996.html "Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity"] ''[[The Advocate]]'', reprinted in Highbeam Encyclopedia. Retrieved on 10 September 2007. * Holekamp, Kay Y. (2003). [https://www.msu.edu/user/holekamp/crocuta/hyena_research_overview.html ''Research: Spotted Hyena - Introduction and Overview'']. [[Michigan State University]], Department of Zoology]. Retrieved 16 June 2010. * Imaginova (2007). [https://web.archive.org/web/20070602033314/http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_jap_macaque_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Japanese macaques"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007. * Imaginova (2007b). [http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_bison_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - American Bison"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007.{{enllaz rotu|date=xineru de 2013}} * Imaginova (2007c). [https://web.archive.org/web/20070603160640/http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_bottlenose_dolphin_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Bottlenose Dolphins"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007. * Imaginova (2007d). [http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_giraffes_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Giraffes"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007.{{enllaz rotu|date=xineru de 2013}} * Imaginova (2007y). [http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_kob_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Kob"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007.{{enllaz rotu|date=xineru de 2013}} * Imaginova (2007f). [https://web.archive.org/web/20070929120827/http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_black_swan_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Black Swan"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007. * Imaginova (2007g). [http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_walrus_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Walrus"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007.{{enllaz rotu|date=xineru de 2013}} * Imaginova (2007h). [http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_gray_whale_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Gray Whale"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007.{{enllaz rotu|date=xineru de 2013}} * Imaginova (2007i). [https://web.archive.org/web/20100107000213/http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_Guianan_Cock_of_the_Rock_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Guianan-Cock-of-the-Rock"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007. * Imaginova (2007j). [http://www.livescience.com/bestimg/index.php?url=gai_bonobo_chimp_03.jpg&cat=gayanimals "Gay Animals: Alternate Lifestyles in the Wild - Bonobo Chimpanzees"]; LiveScience. Retrieved 20 November 2007.{{enllaz rotu|date=xineru de 2013}} * Kick, Russ (2001). [https://books.google.com/books?id=KALsz08ijnkC&pg=PT319&dq=animal+homosexuality+research+OR+biologist&num=100&as_brr=0&sig=3_2inTC3xW9bPeZWkTD_iP1_ECU#PPT319,M1 ''You Are Being Lied to: The Disinformation Guide to Media Distortion, Historical Whitewashes and Cultural Myths.''] The Disinformation Company, ISBN 0966410076. Retrieved on 18 November 2007. * {{cita web |url=http://www.nerve.com/Regulars/ScienceOfSex/09-19-00/09-19-00.asp |títulu=The Science of Sex |date=19 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=16 de xunu de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071108213627/http://www.nerve.com/Regulars/ScienceOfSex/09-19-00/09-19-00.asp |archivedate=8 de payares de 2007 }} * {{cita web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020602221325/http://www.colszoo.org/animalareas/aforest/bonobo.html |url=http://www.colszoo.org/animalareas/aforest/bonobo.html |títulu=African Forest: Bonobo |first=Dave |last=Liggett |author2=Columbus Zoo and Aquarium staff |publisher=Columbus Zoo and Aquarium |archivedate=2 de xunu de 2002 |quote=...frequent sex (including male-to-male and female-to-female) characterize bonobo society. |fechaaccesu=14 de payares de 2011 }} * News-medical.net (23 October 2006). [http://www.news-medical.net/?id=20718 "1,500 Animal Species Practice Homosexuality"] Retrieved on 10 September 2007. * Poiani, Aldo (2010). ''Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective''. [[Cambridge University Press]]. * Roselli, Charles Y., Kay Larkin, John A. Resko, John N. Stellflug and Fred Stormshak (2004). [http://endo.endojournals.org/cgi/content/abstract/145/2/478 "The Volume of a Sexually Dimorphic Nucleus in the Ovine Medial Preoptic Area/Anterior Hypothalamus Varies with Sexual Partner Preference"]. ''Endocrinology'', Department of Physiology and Pharmacology, Oregon Health & Science University (C.Y.R., K.L., J.A.R.), Portland, Oregon; Department of Animal Sciences, Oregon State University (F.S.), Corvallis, Oregon; and Agricultural Research Service, United States Sheep Experiment Station (J.N.S.), Dubois, Idaho, Vol. 145, Non. 2. Retrieved on 10 September 2007. * [[Joan Roughgarden|Roughgarden, Joan]] (2004). {{Enllaz rotu|1=''Evolutions Rainbow: Diversity, Gender and Sexuality in Nature and People'' |2=https://books.google.com/books?id=6O9Wj8Y_PZkC&printsec=frontcover&dq=Evolution%27s+Rainbow:+Diversity,+Gender+and+Sexuality+in+Nature+and+People&sig=Ad1qPC7sJrpnE0eVcMN6bm0nfy8 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}; [[University of California Press]], Berkeley, pages p.13-183. * Schaller, G. B. (1972). {{Enllaz rotu|1=''The Serengeti Lion'' |2=https://books.google.com/books?id=a0o2XJ9gEcEC&printsec=frontcover&dq=The+Serengeti+Lion&sig=7uGx0bVKiJktZhAbEv1scD3uwB8 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}; [[University of Chicago Press]]. * Smith, Dinitia (7 February 2004). [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9506EFD9113BF934A35751C0A9629C8B63 "Love That Dare Not Squeak Its Name"] ''New York Times''. Retrieved on 10 September 2007. Reprinted as "Central Park Zoo's Gay Penguins Ignite Alderique", ''San Francisco Chronicle''. * Solimeo, Luiz Sérgio (21 September 2004). [https://web.archive.org/web/20070904142210/http://www.narth.com/docs/animalmyth.html "The Animal Homosexuality Myth"] [[National Association for Research & Therapy of Homosexuality]] (NARTH). Retrieved on 10 September 2007. * Solimeo, Luiz Sérgio (2004). [https://web.archive.org/web/20070904142210/http://www.narth.com/docs/animalmyth.html ''Defending A Higher Law: Why We Must Resist Same-Sex "Marriage" and the Homosexual Movement''] Spring Grove, Pennsylvania: The American TFP, ISBN 187790533X. Retrieved on 10 September 2007. * Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006). [https://books.google.com/books?id=YagoHgAACAAJ&dq=Homosexual+Behaviour+in+Animals,+An+Evolutionary+Perspective ''Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective.''] Cambridge University Press, Cambridge; ISBN 0521864461. * Srivastav, Suvira (15 December-31 December 2001). [https://web.archive.org/web/20070914010938/http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm "Lion, Without Lioness"] Terragreen, News to Save the Earth. Retrieved on 2 September 2007. * Stein, Edward (1999) [https://books.google.com/books?id=0AMN4_xZJDsC&pg=PA164&dq=animal+homosexuality+research+OR+biologist&num=100&as_brr=0&sig=ZTAe8eZW4rJD5NciCnXpRbEG4CU ''The Mismeasure of Desire: The Science, Theory, and Ethics of Sexual Orientation'']; [[Oxford University Press]], US; ISBN 0195142446. * Tatarnic, Nikolai J., Gerasimos Cassis, Dieter F. Hochuli; 22 March 2006 [http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/2/1/58.full "Traumatic insemination in the plant bug genus Coridromius Signoret (Heteroptera: Miridae)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817023338/http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/2/1/58.full |date=2018-08-17 }} ''Biology Letters Journal'' Volume 2, Number 1, pg 58-61: Royal Society Publishing; Retrieved 16 June 2010. * Terry, Jennifer (2000) [http://glq.dukejournals.org/cgi/content/citation/6/2/151 "'Unnatural Acts' In Nature: The Scientific Fascination with Queer Animals"]; ''GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies'' (6(2):151-193; OI:10.1215/10642684-6-2-151); [[Duke University Press]]. * {{Enllaz rotu|1=[http://dipbau.bio.uniroma1.it/web/Docenti/Docente399/PUBBLICAZIONI.doc_cvt.htm Utzeri, C. & C. Belfiore] |2=http://dipbau.bio.uniroma1.it/web/Docenti/Docente399/PUBBLICAZIONI.doc_cvt.htm |bot=InternetArchiveBot }} (1990): "Anomalous tandems in Odonata". ''Estaza Entomologica'' 22(2), pp. 271-288. Retrieved 11 September 2007. * Vasey, Paul L. (1995), "Homosexual Behaviour in Primates: A Review of Evidence and Theory"; {{Enllaz rotu|1=''International Journal of Primatology'' |2=http://www.springerlink.com/content/104389/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} 16: p 173-204. * Wilson, [http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?SIGNS032803 ''Sexing the Hyena: "The males mount each other"''] University of Chicago Press. Retrieved 11 September 2007. * [[Carl Zimmer|Zimmer, Carl]] (2000); [https://books.google.com/books?id=lhnf6yFPimEC&dq=blood+flukes+zimmer ''Parasite Rex: Inside the Bizarre World of Nature's Most Dangerous Creatures'']; Simon and Schuster, ISBN 0743213718. Retrieved 18 November 2007. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|Homosexualidad en aves}} [[Categoría:Ornitoloxía]] [[Categoría:Sexualidá LGBT]] [[Categoría:Estudios y teoríes LGBT]] [[Categoría:Comportamientu de les aves]] g0mjaan3lx7j9igddwdukdl5a903xxr 0 162890 4493768 4490993 2026-05-18T05:35:25Z Limotecariu 735 4493768 wikitext text/x-wiki '''''American Colonization Society''''' ye'l nome (traducible al [[idioma español|español]] como "'''Sociedá Americana de Colonización'''") de la organización, rellacionada col gobiernu d'[[Estaos Xuníos]], que tuvo encargada de la fundación de [[Liberia]], un territoriu costeru del [[África occidental]] que instituyó como [[colonización|colonia]] en [[1817]] coles mires de treslladar ellí a [[esclavitú nos Estaos Xuníos|ex-esclavos negros d'Estaos Xuníos]].<ref name="WDL">{{cita web |url = http://www.wdl.org/es/item/446/ |títulu = Mapa de Liberia, África Occidental |website = [[World Digital Library]] |fecha = 1830 |fechaaccesu = 3 de xunu de 2013 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20131224120600/http://www.wdl.org/es/item/446/ |fechaarchivu = 2013-12-24 }}</ref> La ''American Colonization Society'' controló'l desarrollu de Liberia hasta [[1847]] cuando foi declarada república independiente. Hasta [[1867]] consiguiera unviar unes 13.000 persones escontra'l nuevu país. La organización foi formalmente eslleida en [[1964]]. Ente los sos fundadores tuvieron [[Charles Fenton Mercer]], [[Henry Clay]], [[John Randolph de Roanoke|John Randolph of Roanoke]] y [[Richard Bland Lee]]. <gallery> Ficheru:StuartGilbertJohnRandolph.jpg|John Randolph de [[Roanoke (Virginia)|Roanoke]] Ficheru:Henry Clay.JPG|Henry Clay Ficheru:Richard Bland Lee I.JPG|Richard Bland Lee I </gallery>. == Referencies == {{llistaref}} * [http://www.loc.gov/exhibits/african/afam002.html El mosaicu Afro-americanu] na [http://www.loc.gov Biblioteca del Congresu de los Estaos Xuníos] (n'inglés) {{Tradubot|American Colonization Society}} [[Categoría:Historia de Liberia]] [[Categoría:Historia d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Panafricanismu]] d7e4m3tb17mldgugnon3hu5cpms7u1i 0 163736 4493758 4475499 2026-05-18T05:32:13Z Limotecariu 735 4493758 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} L''''Aeropuertu Internacional Afonso Pena''' {{códigos aeroportuarios}} ye l'[[aeropuertu]] más importante de [[Curitiba]], ta alcontráu a 18 [[quilómetru|km]] al sureste del centru de la ciudá, na ciudá de [[São José dos Pinhais]]. Ye una de les terminales aérees más modernes de [[Brasil]]. L'[[aeropuertu]] inclúi un pequeñu muséu, un área de xuegos y un pequeñu centru comercial con 60 llocales dientro de la terminal. Como munchos otros [[aeropuertu|aeropuertos]] [[Brasil|brasilanos]], el de [[Curitiba]] foi nomáu n'honor al ex-presidente [[Brasil|brasilanu]] [[Afonso Pena]] en 1996. Foi construyíu mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] polos [[Estaos Xuníos|americanos]] pa sirvir de sofitu na guerra. En 1974 l'[[aeropuertu]] pasó a l'alministración d'[[Infraero]]. En 1996, [[Infraero]] construyó una nueva terminal de pasaxeros, y la vieya terminal foi remocicada y anguaño ta siendo utilizada como terminal de cargues. Los principales problemes del [[aeropuertu]] son les imprevisibles ya inestables condiciones climátiques de la rexón, la neblina mientres les hores de la mañana de los díes ivernizos y la pista 11/29, la pista auxiliar, que ye demasiáu curtia y con equipamientu obsoleto (la 15/33 pela so parte, opera en categoría III). == Información xeneral == * Terminal: 2,6 [[ha]], con 14 [[ponte d'embarque|pontes d'embarque]], con capacidá de remanar 14,6 millones de pasaxeros añales. * Capacidá del aparcamientu: 2.200 vehículos * [[Pista d'aterrizaxe|Pistes]] ** 15/33 2,215 m x 45 m ** 11/29 1,880 m x 45 m * Movimientu añal de pasaxeros: 7.150.000 (2015) * Vuelos mensuales: 5500 * Tonelaxe mensual de carga: 4800 [[t]] * Distancia a la ciudá de [[Curitiba]]: 18 [[quilómetru|km]] == Aereollinies y destinos == === Pasaxeros === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%" width="90%" align=center !width="20%"|Aereollinies !class="unsortable"|Ciudaes !width="20%"|Alianza |- | {{Bandera|BRA}} '''[[Avianca Brasil]]'''<br />2 destinos | '''Nacionales: (2)''' [[Aeropuertu Internacional Presidente Juscelino Kubitschek|Brasilia]] / [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-GRU]] <div> | <center>'''[[Star Alliance]]''' |- | {{Bandera|BRA}} '''[[Azul Linhas Aéreas Brasileiras|Azul Linhas Aéreas]]'''<br />13 destinos | '''Nacionales: (13)''' [[Aeropuertu Internacional Tancredo Nieves|Belo Horizonte]] / [[Aeropuertu Internacional de Campinas|Campinas]] / [[Campo Grande (Mato Grosso do Sul)|Campo Grande]] / [[Cascavel]] / [[Aeropuertu Internacional de Foz do Iguaçu|Foz do Iguaçu]] / [[Londrina]] / [[Maringá]] / [[Aeropuertu Internacional Salgado Filho|Porto Alegre]] / [[Aeropuertu de Porto Seguro|Porto Seguro]] / [[Aeropuertu Internacional de Guarapes|Recife]] / [[Aeropuertu Santos Dumont|Rio de Janeiro]] / [[Aeropuertu de Congonhas|São Paulo]] / [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-GRU]]<div> | <center>N/A |- | {{Bandera|BRA}} '''[[Gol Transportes Aéreos|Gol Linhas Aéreas]]'''<br />8 destinos | '''Nacionales: (7)''' [[Aeropuertu Internacional Presidente Juscelino Kubitschek|Brasilia]] / [[Aeropuertu Internacional Tabayones|Foz do Iguazu]] / [[Maringá]] / [[Aeropuertu Internacional Salgado Filho|Porto Alegre]] / [[Aeropuertu Internacional de Galeão|Rio de Janeiro-GIG]] / [[Aeropuertu Santos Dumont|Rio de Janeiro]] / [[Aeropuertu de Congonhas|São Paulo]] / [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-GRU]] <div> | <center>N/A |- | {{Bandera|BRA}} '''[[LATAM Brasil]]'''<br />6 destinos | '''Nacionales: (6)''' [[Aeropuertu Internacional Presidente Juscelino Kubitschek|Brasilia]] / [[Aeropuertu Internacional Salgado Filho|Porto Alegre]] / [[Aeropuertu Internacional de Galeão|Rio de Janeiro-GIG]] / [[Aeropuertu de Congonhas|São Paulo]] / [[Aeropuertu Internacional de São Paulo-Guarulhos|São Paulo-GRU]] / [[Aeropuertu Internacional Deputado Luís Eduardo Magalhães|Salvador de Bahia]] <div> | <center>'''[[Oneworld]]''' |- | {{Bandera|BRA}} '''[[Passaredo Linhas Aéreas|Passaredo Llinies Aérees]]'''<br />2 destinos | '''Nacionales: (2)''' [[Cascavel]] / [[Ribeirão Preto]] <div> | <center>N/A |- | {{Bandera|ARX}} '''[[Aerolíneas Argentinas]]'''<br />1 destín | '''Internacional: (1)''' [[SABE|Buenos Aires]] | <center>'''[[Skyteam]]''' |- | {{Bandera|PAR}} '''[[Amaszonas Paraguay]]'''<br />1 destín | '''Internacional: (1)''' [[Aeropuertu Internacional Silvio Pettirossi|Asunción]] <div> | <center>N/A |} === Destinos internacionales === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="850" align=center !rowspan="1"|Ciudaes per países||rowspan="1"|Nome del aeropuertu||rowspan="1"|Aereollinies |- !colspan="3"|[[Sudamérica]] |- |colspan="3"|{{ARG}} |- |[[Buenos Aires]]||[[Aeropuertu Internacional Ministru Pistarini]]||{{Bandera|ARX}} [[Aerolíneas Argentinas]] |- |colspan="3"|{{PAR}} |- |[[Asunción]]||[[Aeropuertu Internacional Silvio Pettirossi]] ||{{Bandera|PAR}} [[Amaszonas Paraguay]] |- |} === Carga regular === {{airport-dest-list |{{Bandera|COL}} [[Avianca Cargo]] | [[SKBO|Bogotá]] |{{Bandera|USA}} '''Florida West International Airways''' | [[KMIA|Miami]] |{{Bandera|CHL}} [[LATAM Cargu]] | [[AMS|Ámsterdam]] |{{Bandera|BRA}} '''Total Linhas Aéreas''' | [[Aeropuertu Internacional Hercílio Luz|Florianópolis]] / [[SBGR|São Paulo-Guarulhos]] }} == Accesu == L'aeropuertu atopar a dieciocho quilómetros al sureste del centru de Curitiba. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *{{WAD|SBCT|source=[[DAFIF]]}} *{{GCM|SBCT|source=[[DAFIF]]}} *{{NWS-actual|SBCT}} *{{ASN|CWB}} * [https://rentacarbrasil.com/alquiler-de-autos-curitiba-aeropuerto/ Arriendu d'Autos nel Aeropuertu de Curitiba] {{Tradubot|Aeropuerto Internacional Afonso Pena}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Edificios de Curitiba]] [[Categoría:Aeropuertos inauguraos en 1945|Alf]] [[Categoría:Aeropuertos de Brasil]] [[Categoría:Aeropuertos internacionales de Brasil]] 9o5knnc4b8sfuqx8jkhpb70heyorhi3 0 163885 4493801 4475665 2026-05-18T05:52:52Z Limotecariu 735 4493801 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20250422161224}} {{edificiu}} L''''Aeropuertu internacional de Nadi''' {{códigos aeroportuarios}} {{Etimoloxía|inglés|Nadi International Airport}} ye la entrada internacional principal pa les [[Islles Fixi]]. Sirve a cerca de 1,2 millones de persones de per añu. Ye tamién l'hub de les operaciones d'[[Air Pacific]]. == Historia == La pista orixinal foi construyida por [[Nueva Zelanda]] en 1939. Pagues pola autoridá colonial [[Reinu Xuníu|británica]] y usaes poles fuercies armaes d'[[Estaos Xuníos d'América|EE.XX.]] cuando empezó la [[guerra del Pacíficu]] en 1941, pol USAAF Nandi. De primeres de la guerra, los d'Estaos Xuníos volaben B-17 dende la Fortaleza d'Aviación de Nandi contra los oxetivos [[Xapón|xaponeses]] en [[Filipines]] y [[Islla Salomón]]. Dempués, en 1943, el Reximientu nᵘ 42 de bombarderos empezó a utilizar los B-25. El 20 d'avientu de 1946, una vegada rematada la guerra, l'Aeropuertu de Nadi quedó en control de Nueva Zelanda, y l'Autoridá d'Aviación Civil de Nueva Zelanda empecipió les sos operaciones dende este en 1947. Llograda la independencia en 1970, el gobiernu d'Islles Fixi empezó a tener control na organización del aeropuertu, hasta que finalmente en 1979 el so manexu foi total. La primer pista d'aterrizaxe construyir en 1946 a un costu de 46&nbsp;500&nbsp;£. Tenía 2133 m de llongura por 45,72 d'anchu. Antes, como agora, Islles Fixi foi l'encruz del [[Pacíficu]], y nesos díes yera muncho más importante como puntu de reabastecimiento de combustible. De magar, al puntu de descensu amestáronse-y palmeres y otros árboles pa da-y aveséu al camín que lu coneuta col terminal. Anguaño, ta construyéndose una nueva estructura de formigón una y bones el puntu de descensu amontóse colos años, hai aviones más grandes y en mayor númberu qu'aterricen en Nadi. Ente los años 1940 y 1950, el nome oficial del aeropuertu yera Colonia d'Islles Fixi: Aeropuertu de Nadi, sicasí, los rexistros internacionales siguen llamándolo incorreutamente como Nandi. Nadi foi escoyíu como'l principal aeropuertu d'Islles Fixi, principalmente pol so llocalización, na seca mariña oeste de Viti Levu. Na primer metá de los 1960, este foi un puntu clave pal tránsitu de pasaxeros dende l'Aeropuertu Whenuapai d'[[Auckland]] (Nueva Zelanda), del cual solo salíen aeronaves de turbines de pistones, hasta la llegada de los nuevos DC-8 y del Boeing 707 dende EE.&nbsp;UU. y [[Europa]]. Coles mesmes, Nueva Zelanda controlaba'l mayor Serviciu d'Información de Vuelos (FIS pola so sigla n'inglés), que cubre 10&nbsp;360&nbsp;000 km², toos remanaos dende Nadi. == Operaciones == Tanto los despegues como los aterrizaxes facer en sentíu Norte-Sur, yá qu'al norte de la pista háyase Sabeto Range. Magar, si les condiciones meteorolóxiques obligar, hai una gran área de xiru, apropiada pa [[Boeing 747]] a la izquierda de la pista 02, que dexen el funcionamientu en sentíu sur-norte. En 2008, un [[Airbus A380]] de Quantas, tuvo d'aterrizar d'emerxencia y desembarcar a un pasaxeru enfermu, nun momentu nel cual l'aeropuertu entá nun taba certificáu, amosando que Nadi tenía la capacidá necesaria pa recibir grandes aviones de pasaxeros. Anguaño, la mayor concentración d'hoteles n'Islles Fixi desenvolvióse cerca del aeropuertu y, cola puxanza del turismu en 1960, los resorts nes cercanes Islles Mamanuca, concentraron en Nadi la industria turístico. Tamién ye una base operacional p'[[Air Pacific]], que llega a 6 aeropuertos en tol suroeste del Pacíficu y más pa la periferia. Entá hai remanentes del gran FIS, como'l que la Torre de Nadi ayude al Aeropuertu Fua'amotu de Tonga cuando la so torre nun puede funcionar. == Aereollinies y destinos == [[Ficheru:Nadi Airport - International Departures.jpg|300px|thumb|Salíes Internacionales]] [[Ficheru:E9218-Nadi-Airport.jpg|300px|thumb|Vista llateral del aeropuertu.]] === Destinos nacionales === {{Airport-dest-list |{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] operáu por {{bandera|FJI}} [[Pacific Sun|Fiji Link]] | [[Kadavu]], [[Labasa (Islles Fixi)|Labasa]], [[Aeropuertu de la islla Mana|Mana]], [[Aeropuertu de Rotuma|Rotuma]], [[Savusavu]], [[Suva]], [[Taveuni]] }} === Destinos internacionales === {|{{tablaguapa}} style="font-size: 85%" width="790" align=center !rowspan="1"|Ciudaes per países||rowspan="1"|Nome del aeropuertu||rowspan="1"|Aereollinies |- ! colspan="4" |[[América del Norte]] |- | colspan="3" |{{USA}} |- |[[Los Angeles]]||[[Aeropuertu Internacional de Los Angeles]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- |[[San Francisco (California)|San Francisco]]||[[Aeropuertu Internacional de San Francisco]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- ! colspan="4" |[[Asia]] |- | colspan="3" |{{CHN}} |- |[[Beixín]]||[[Aeropuertu Internacional de Beixín-Capital]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] (Chárter estacional) |- | colspan="3" |{{KOR}} |- |[[Seúl]]||[[Aeropuertu Internacional d'Incheon]]||{{Bandera|KOR}} [[Korean Air]] |- | colspan="3" |{{HKG}} |- |[[Ḥong Kong]]||[[Aeropuertu Internacional de Hong Kong]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- | colspan="3" |{{JPN}} |- |[[Tokiu]]||[[Aeropuertu Internacional de Narita]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- | colspan="3" |{{Bandera|TAI}} [[Taiwán]] |- |[[Taipéi]]||[[Aeropuertu Internacional de Taiwán Taoyuan]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] (Chárter estacional) |- | colspan="3" |{{SIN}} |- |[[Singapur]]||[[Aeropuertu Internacional de Singapur]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- ! colspan="4" |[[Oceanía]] |- | colspan="3" |{{AUS}} |- |[[Adelaide (Australia)|Adelaide]]||[[Aeropuertu Internacional d'Adelaide]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- |[[Brisbane]]||[[Aeropuertu Internacional de Brisbane]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|AUS}} [[Virgin Australia]] |- |[[Melbourne]]||[[Aeropuertu Internacional Tullamarine]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|AUS}} [[Virgin Australia]] |- |[[Sydney]]||[[Aeropuertu Internacional Kingsford Smith]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|AUS}} [[Jetstar Airways]] / {{Bandera|AUS}} [[Virgin Australia]] |- | colspan="3" |{{USA}} [[Ḥawai]] |- |[[Honolulu]]||[[Aeropuertu Internacional de Honolulu]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- | colspan="3" |{{SLB}} |- |[[Honiara]]||[[Aeropuertu Internacional de Honiara]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|SLB}} [[Solomon Airlines]] / {{Bandera|PNG}} [[Air Niugini]] |- | colspan="3" |{{KIR}} |- |[[Kiritimati]]||[[Aeropuertu de Kiritimati]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- |[[Tarawa]]||[[Aeropuertu Internacional Bonriki]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|KIR}} [[Air Kiribati]] operáu por {{bandera|NRU}} [[Nauru Airlines]] |- | colspan="3" |{{NRU}} |- |[[Nauru]]||[[Aeropuertu Internacional de Nauru]]||{{Bandera|NRU}} [[Nauru Airlines]] |- | colspan="3" |{{NCL}} |- |[[Nouméa]]||[[Aeropuertu Internacional La Tontouta]]||{{Bandera|NCL}} [[Aircalin]] |- | colspan="3" |{{NZ}} |- |[[Auckland]]||[[Aeropuertu Internacional d'Auckland]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|NZ}} [[Air New Zealand]] |- |[[Christchurch]]||[[Aeropuertu Internacional de Christchurch]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|NZ}} [[Air New Zealand]] (Estacional) |- |[[Wellington]]||[[Aeropuertu Internacional de Wellington]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|NZ}} [[Air New Zealand]] (Estacional) |- | colspan="3" |{{PNG}} |- |[[Port Moresby]]||[[Aeropuertu Internacional de Jacksons]]||{{Bandera|PNG}} [[Air Niugini]] |- | colspan="3" |{{WSM}} |- |[[Apia]]||[[Aeropuertu Internacional Faleolo]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- | colspan="3" |{{TON}} |- |[[Nukualofa]]||[[Aeropuertu Internacional Fua'amotu]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- |[[Vava'o]]||[[Aeropuertu Internacional de Vava'o]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] operáu por {{bandera|FJI}} [[Pacific Sun|Fiji Link]] (Estacional) |- | colspan="3" |{{TUV}} |- |[[Funafuti]]||[[Aeropuertu Internacional de Funafuti]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] |- | colspan="3" |{{VUT}} |- |[[Port Vila]]||[[Aeropuertu Internacional Bauerfield]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] / {{Bandera|VUT}} [[Air Vanuatu]] / {{Bandera|SLB}} [[Solomon Airlines]] |- | colspan="3" |{{WLF}} |- |[[Islla Wallis]]||[[Aeropuertu de Hihifo]]||{{Bandera|NCL}} [[Aircalin]] |- ! colspan="4" |[[Europa]] |- | colspan="3" |{{ESP}} |- |[[Madrid|MADRID]] |[[AEROPUERTO MADRID]] |[[FIJI AIRWAY]] |- | colspan="3" |{{FRA}} |- |[[París]]||[[Aeropuertu Internacional Charles de Gaulle]]||{{Bandera|FJI}} [[Fiji Airways]] (Empecipia llueu) |- | colspan="3" |{{TUR}} |- |[[Estambul|ESTAMBUL]] |[[AEROPUERTO ESTAMBUL]] |[[Turkish Airlines|TURKISH]] |- | colspan="3" |{{Reinu Xuníu}} |- |[[Londres|LODRES]] |[[AEROPUERTO LONDRES]] |[[FIJI AIRWAY]] [[British Airways|BRITISH AIRWAY]] |- |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{páxina web oficial}} {{Tradubot|Aeropuerto Internacional de Nadi}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Aeropuertos d'Islles Fixi|Nadi]] 2aj6asihm3hdrofqodankdq2649jgzp 0 164754 4493787 4473671 2026-05-18T05:44:16Z Limotecariu 735 4493787 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} La ciudá de {{nihongo|'''Hakodate'''|函館市|Hakodate-shi}} ye una ciudá y puertu allugáu nel estremu sur de [[Hokkaidō]], na [[península d'Oshima]], na [[subprefeutura d'Oshima]]. Tien una economía centrada na [[pesca]] y el [[turismu]]. Tamién ye conocida pola vista nocherniega que d'ella se tien dende'l monte Hakodate. En [[2004]], la [[Población humana|población]] yera envalorada en 299.737 habitantes. La [[densidá de población]] yera 442,24 hab./km². Tien un área total de 677,77 km². L'área de Hakodate casi se doblar el 1 d'avientu de 2004 cuando los conceyos vecinos de Toi, Esan, Todohokke y Minamikayabe fueron xuníos a la ciudá. == Historia == Hakodate foi fundada en [[1454]] cuando Kono Kaganokami Masamichi construyó un palaciu al pie del monte Hakodate nun pueblu pesqueru llamáu Usukeshi o tamién Ushorokeshi (宇須岸: Cabu de la Badea, nel [[idioma ainu]]). El nome de Hakodate (箱館: edificiu [palaciu] caxa) vien de la forma d'esti palaciu que se paecía a una caxa. En [[1457]], Hakodate y la so contorna fueron el sitiu de la [[Batalla de Koshamain]], el primer gran llevantamientu de los [[ainu|ainos]] contra los ''wajin'' (colonizadores xaponeses). Nel [[periodu Edo]], Hakodate floriaba como puntu de comerciu colos [[ainu|ainos]]. El [[31 de marzu]] de [[1854]], el puertu de Hakodate foi abiertu al comerciu colos [[Estaos Xuníos d'América|americanos]] según el [[Tratáu de Kanagawa]], axustáu por [[Matthew Perry (militar)|Matthew Perry]]. En Hakodate tópase la [[Fortaleza (arquiteutura)|fortaleza]] [[Castiellu Goryōkaku|Goryokaku]], construyida en [[1866]] según l'estilu européu con una planta en forma d'estrella de cinco puntes. A la fin de la [[Restauración Meiji]], partidarios del [[shogunato]] ocuparon la fortaleza, y declararon l'establecimientu de la [[República d'Ezo]]. Unos soldaos [[Francia|franceses]] empobinaos por [[Jules Brunet]], quien fueren asesores militares pal exércitu del shogunato, sofitaron la rebelión encabezada por [[Enomoto Takeaki]]. Rindida en [[1869]], esta fortaleza úsase agora como parque y ye popular como llugar pal [[hanami]] (la tradición de reparar y contemplar les [[Cerasus|zrezales]] en flor). Dellos países establecieron los sos consulaos en Hakodate. El consuláu rusu tenía una capiya, cola que llegó a Xapón la [[Ilesia ortodoxa]]. Na so contorna hai tamién ilesies [[Anglicanismu|anglicanu]], [[Catolicismu|católiques]], y d'otres relixones. == Cultura == Hakodate da gran importancia al [[calamar (gastronomía)|calamar]], tantu que'l "pez" (nel sentíu tradicional, non nel sentíu biolóxicu) oficial de la ciudá ye'l calamar. El Shio [[Ramen]] de Hakodate, qu'usa cachos de calamar en cuenta de carne de gochu, tamién ye famosu. El Festival del Puertu de Hakodate tien llugar cada añu en xunetu, nel que se bailla'l 'Ika-Odori' (baille del calamar). Pueden vese les [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/db/Hakodate_squid_fishing_2005-08.JPG lluces de los barcos que pesquen calamares] nel mar cerca de la ciudá. === Primeros acontecimientos === Al ser un puertu de comerciu internacional, munches coses qu'asocedieron per primer vegada en Xapón tuvieron llugar en Hakodate. Estos inclúin: * La primer vacuna contra la [[viruela]] en Xapón ([[1824]], por Goroshi Nakagawa) * La primer fortaleza construyida al estilu européu en Xapón ([[Goryokaku]]) * El primer templu fechu de [[formigón]] en Xapón * El primer restorán de comida occidental en Xapón ([[1859]]) * La primer ilesia [[Ilesia Ortodoxa|Ortodoxa]] en Xapón ([[1861]]) * La primera [[estación meteorolóxica]] en Xapón ([[1872]]) == Ciudaes Hermanes == * {{bandera|Canadá}} [[Halifax]], dende [[1982]] * {{bandera|Rusia}} [[Vladivostok]], dende [[1992]] * {{bandera|Australia}} [[Lake Macquarie]], dende [[1992]] * {{bandera|Rusia}} [[Yuzhno-Sakhalinsk]], dende [[1997]] * {{bandera|China}} [[Tianjin]], dende [[2001]] === Ciudá ximielga === * {{bandera|Xapón}} [[Aomori]], dende [[1989]] == Ver tamién == * [[Aeropuertu de Hakodate]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Hakodate, Hokkaido}} {{wikiviaxes}} * [https://web.archive.org/web/20110709031757/http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/kikaku/english/ Web oficial] (n'inglés) * [https://web.archive.org/web/20070920045647/http://www5.hokkaido-np.co.jp/kankohokkaido/English/dounan/y-hakodate.html Hokkaido Shimbun Press (periódicu)] (n'inglés) {{Tradubot|Hakodate}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de Hokkaidō]] [[Categoría:Puertos de Xapón]] [[Categoría:Ainu]] [[Categoría:Ciudá-nucleu de Xapón]] k5iwa84i1jajfrwd5n0d0brcd3is54n 0 165697 4493620 4473713 2026-05-17T18:29:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493620 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Acateco, Akateko |nativu = ''Akateko'' |familia madre = mesoamérica |países= {{GUA}} y {{MEX}} |zona= Guatemala: [[San Miguel Acatán]]<br />Méxicu: [[Chiapas]] ([[La Trinitaria (Chiapas)|La Trinitaria]], [[Frontera Comalapa]] y [[Mazapa de Maderu]]) y [[Quintana Roo]]. |falantes= 58&nbsp;600 |h1= 48&nbsp;500 en Guatemala |h2= 10&nbsp;100 en Méxicu (100 nativos y 10&nbsp;000 refuxaos)<ref name="ethnologue">{{Cita web | autor= Gordon, Raymond G., Jr.| fecha= | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=knj| títulu= ''Ethnologue report for language code:knj''| editorial= Ethnologue.com| idioma= en |fechaaccesu=4 d'agostu de 2006|obra=Ethnologue}}</ref> |rank= Non nos 100 mayores |familia=[[Llingües mayenses]]<br /> &nbsp;Kanjobalano-Chujeano<br /> &nbsp;&nbsp;Kanjobalano<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Kanjobal-Jacalteco<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Acateco''' |escritura= [[Alfabetu llatín|Llatín]] |oficial= Nengún país. Reconocíu como llingua nacional en [[Guatemala]].<ref name="Llei">{{Cita web|autor=Congresu de la República de Guatemala|url=http://www.almg.org.gt/portal/index.php?id=163|títulu=Decreto Númberu 19-2003. Llei d'Idiomes Nacionales|editorial=[[ALMG]]|fechaaccesu=22 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090429222225/http://www.almg.org.gt/portal/index.php?id=163|fechaarchivu=29 d'abril de 2009}}</ref><ref name="Constitución Guatemaliana">{{Cita web | autor= | fecha= Llunes 26 d'ochobre de 1998| url = http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Guate/reforms99.html| títulu= Proyeutu de Reformes a la Constitución Política| editorial= Base de Datos Políticos de les Amériques| idioma= castellanu |fechaaccesu=4 d'agostu de 2006|obra=}} La Consulta Popular realizóse'l [[16 de mayu]] de [[1999]]. Les Reformes Constitucionales nun fueron aprobaes pol pueblu.</ref> |axencia=[[Academia de Llingües Mayes de Guatemala]] |iso1= nengunu |iso2= myn (coleutivu) |iso3= knj |sil= KNJ |mapa= }} El '''Acateco''' (tamién conocíu como '''''Akateko''''') ye un [[llingües mayenses|idioma mayense]] con nucleu orixinal nos conceyos de [[San Miguel Acatán]] y [[San Rafael La Independencia]], 3 aldegues de Concepción, el Númberu 1 de fala akateka ye Yatolop, y los demás yá tán entemecíos con otres cultures, dos aldees de [[Nentón]] y [[San Sebastián Coatán]] (Hom)<ref>{{Cita web| autor= Ernesto Díaz Couder Cabral| fecha= xineru de 2001| url= http://www.relint.deusto.es/ALFA_EPI/documento/Cultures%20y%20interculturalidad%20en%20Guatemala%5B1%5D.16-5-02.doc| títulu= Cultures y interculturalidad en Guatemala| editorial= Universidá Rafael Landívar Facultá d'Humanidad Instituto de Llingüística y Educación| fechaaccesu= 29 de xunu de 2007| obra= Lic. Manuel de Jesús Salazar Tetzagüic}}</ref> del distritu de [[Huehuetenango]], nos montes occidentales de [[Guatemala]]. Gracies a la [[Migración humana|migración]] tien falantes en [[Méxicu]] y minoríes n'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] (principalmente en [[Los Angeles]], [[California]]). == Denominaciones == Polo xeneral l'idioma acateco, tien dellos nomes que d'un momentu compliquen l'allugamientu y clasificación espacial y temporal, pero por otru, ayuden d'alcuerdu a la diversidá de nomenclatures usaes poles distintes instituciones académiques dedicaes al estudiu de los idiomes. Los nomes más aceptaos son el mesmu '''''Acateco''''' (n'alusión al conceyu nucleu [[San Miguel Acatán]]), '''''Conob''''', '''''Kanjobal Occidental''''' (en referencia a la situación xeográfica y a que foi consideráu un dialeutu del [[idioma kanjobal]]) y '''''San Miguel Acatán Kanjobal'''''. El siguiente ye un cuadru comparativu onde s'establecen contrastes ente les principales asociaciones d'estudiu llingüístiques. Les palombines en verde ([[Ficheru:Yes check.svg|10px]]) indiquen que la institución reconoz esti nome alternativu; les cruces coloraes ([[Ficheru:X mark.svg|10px]]) indiquen que la institución nun la reconoz. <div align=center> {| {{tablaguapa}} |+ '''Nomes alternativos pal idioma Acateco |- style="background:#efefef;" ! Nome/Ye reconocíu por... !! [[SIL Internacional|SIL]] !! [[Ethnologue]] !! [[Global Recordings Network]] !! [[Joshua Project]] !! [[Proyeutu Rosetta]] !! [[The Linguist List]] |- | Acateco Kanjobal ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |- | Conob ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]] |- | Kanjobal ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |- | Kanjobal de San Miguel Acatán ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]] |- | Kanjobal, San Miguel Acatán ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |- | Kanjobal Occidental ||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |- | Kanjobal, Occidental ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]] |- | Nenton Kanjlobal ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |- | Q'anjob'al Occidental ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |- | San Miguel Acatán ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |- | San Miguel Acatán Kanjobal ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]] |- | S Miguel Acatán Kanjobal ||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:Yes check.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]]||[[Ficheru:X mark.svg|10px]] |} </div> <center> <small></small></center> == Clasificación y familia llingüística == Nos idiomes mayes de Guatemala y Méxicu esisten distintes divisiones d'alcuerdu a los criterios de los distintos especialistes. Tales discrepancies compliquen l'estudiu de la [[llingües mayenses|familia llingüística maya]] y analizar les sos carauterístiques xenerales. De siguío preséntense los diversos estudios que se realizaron sobre esti idioma. === Conocencies previes === Antes de la so reconocencia como idioma, a los falantes denominábase-yos ''kanjobal Migueleño'',<ref>{{Cita web|autor=|fecha=|url=http://www.ebiguatemala.org/filemanager/download/211/04_Metodologia%20Atles%20.pdf|títulu=Mapes llingüísticos y metodoloxía utilizada|editorial=ebiguatemala|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de xunu de 2007|obra=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071009214605/http://www.ebiguatemala.org/filemanager/download/211/04_Metodologia%20Atles%20.pdf|fechaarchivu=9 d'ochobre de 2007}}</ref> pero en [[1971]], estudiantes llingüísticos afayaron que tien una estructura gramatical distinta (fonolóxica, morfolóxica, sintáctica y léxica) al kanjobal. === Terrance Kaufman, Thomas Smith-Stark y Lyle Campbell === El llingüista [[Terrence Kaufman]] conxuntamente con [[Thomas C. Smith Stark]] destacó nos sos estudios llingüísticos que la separación ente l'acateko y el jacalteco como llingües independientes anicióse fai 1,500 años. Adicionalmente según estudios en xunto con [[Lyle Campbell]], Kaufman,<ref>{{Cita web|autor=Ernesto Díaz Couder Cabral|fecha=ochobre 2000-marzu 2001|url=http://www.ejournal.unam.mx/ciencias/non60-61/CNS06021.pdf|títulu=La clasificación de les llingües indíxenes|editorial=Ejournal|idioma=castellanu|fechaaccesu=28 de xunu de 2007|obra=Lyle Campbell y Terrance Kaufman|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927213740/http://www.ejournal.unam.mx/ciencias/non60-61/CNS06021.pdf|fechaarchivu=27 de setiembre de 2007}}</ref><ref name="Campbell, Lyle y Terrence Kaufman">{{cita llibru|apellíos= Campbell|nome= Lyle|autor2= Terrence Kaufman|títulu= Mesoamerican historical linguistics and distant genetic relationships: Getting it straight |añu= | edición=|editorial= |allugamientu= | id=|páxines= 362-72}}</ref><ref name="Campbell, Lyle y Terrence Kaufman 2">{{cita llibru|apellíos= Campbell|nome= Lyle|autor2= Terrence Kaufman|títulu= Llingüística Mayence: ¿Ónde atopamos agora? |añu= 1990| edición= |editorial= |allugamientu= L'Antigua, Guatemala| id=|páxines= 51-58}}</ref> hai desglosado el tueru llingüísticu de la siguiente manera: <code style="background:#F6CECE">'''''MAYA'''''</code> (32) :* <code style="background:#F6e3CE">''Occidental''</code> (13) ::TZELTAL MAYOR (6) ::<code style="background:#FFFF00">Q'ANJOB'AL MAYOR</code> (7) :::<code style="background:#A9F5A9">Q'anjob'alano</code> (5) ::::<code style="background:#81F7F3">Q'anjob'a el</code> (3) :::::Q'anjob'al :::::<code style="background:#CEE3F6">Akateco</code> :::::Jakalteko ::::Motozintleco (2) :::Chujano (2) === Lucía T. Varona === Según afirma [[Lucía T. Varona]], fai mil o quinientos años del Q´anjob´al estremaron el '''Akateko''', el Popti´ (jakalteko) y el Q´anjob´al; del Tezeltal y Tzeltal y el Tzotzil, del Ch´ol dixebrar del Chórti, el Ch´olti, el Ch´ol y el Chotal (toos allugaos en Méxicu, menos el Ch´orti´).<ref>{{Cita web|autor=Lucia T. Varona|fecha=2003|url=http://itrs.scu.edu/instructors/lvarona/Multilinguismo.htm|títulu=GUATEMALA; UN PAIS DE MUNCHES LLINGÜES|editorial=|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de xunu de 2007|obra=Santa Clara University|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070709111130/http://itrs.scu.edu/instructors/lvarona/Multilinguismo.htm|fechaarchivu=9 de xunetu de 2007}}</ref> === SIL Internacional y Ethnologue === Según los estudios de la [[SIL International|SIL]] y [[Ethnologue]], el acateco pertenez a la sub-familia Kanjobalana-Chujeana,<ref name="Ethnologue-fam">{{Cita web | autor= Gordon, Raymond G., Jr.| fecha= 2005| url = http://www.ethnologue.com/show_lang_family.asp?code=knj| títulu= Linguistic Lineage for Akateko | editorial= Ethnologue.com| idioma= inglés |fechaaccesu=30 de xunu de 2007|obra=Ethnologue}}</ref> esta familia se desglosa asina: <code style="background:#F6CECE">'''''MAYA'''''</code> :<code style="background:#F6e3CE">Kanjobalano-Chujeano</code> ::Chujeano :::Chuj, dialeuto San Sebastián Coatán [cac] (Guatemala) :::Chuj, dialeutu Ixtatán [cnm] (Guatemala) :::Tojolabal [toj] (Mexico) ::<code style="background:#FFFF00">Kanjobalano</code> :::<code style="background:#A9F5A9">Kanjobal-Jacalteco</code> ::::Jakalteko, Occidental [jac] (Guatemala) ::::Jakalteko, Oriental [jai] (Guatemala) ::::Q'anjob'al, Occidental [kjb] (Guatemala) ::::<code style="background:#81F7F3">Akateko</code> [knj] (Guatemala) :::Mocho ::::Mocho [mhc] (Méxicu) === Estudios de la Universidá de San Carlos de Guatemala === De siguío preséntase una hestoria gráfica (según estudios modernos de la [[Universidá de San Carlos de Guatemala]]<ref name="IDEI">{{Cita web| autor= Institutu d'Estudios Interétnicos de la Universidá de San Carlos de Guatemala| fecha= Abril de 2002| url= http://www.idei.usac.edu.gt/publicaciones/revista/estudios%20interetnicoss_15.pdf| títulu= INTERCULTURALIDAD Un enfoque Académicu a una Realidá Social| editorial= Serviprensa, S.A.| idioma= castellanu| fechaaccesu= 4 d'agostu de 2006| obra= Institutu d'Estudios Interétnicos de la Universidá de San Carlos de Guatemala y la Facultá de Ciencies Sociales de la Universidá de Tromso, Noruega| urlarchivu= https://web.archive.org/web/20070315104943/http://www.idei.usac.edu.gt/publicaciones/revista/estudios%20interetnicoss_15.pdf| fechaarchivu= 15 de marzu de 2007}}</ref>) de la historia llingüística del acateco: '''Proto maya''' (hai 4100 años). :''Kanjobalano-chujeano'' (hai 2100 años). ::Chujeano (fai 1600 o 1500 años). ::Kanjobal (fai 1600 o 1500 años). :::[[Idioma kanjobal|Kanjobal]] (hai 700 años). :::<code style="background:yellow">Acateco</code> (hai 700 años). :::Poptí ([[Idioma jacalteco|Jacalteco]]) (hai 700 años). === Roberto Zavala Maldonado === Unu de los estudios más completos ye '''Acateco de la Frontera Sur''' de [[Roberto Zavala Maldonado]], en xunto con [[Colette Craig]] de la [[Universidá d'Oregon]], reconózse-y como una llingua que pertenez a la subfamilia kanjobaleana xunto col [[idioma jacalteco|jacalteco]] y el [[idioma kanjobal|kanjobal]]. Tamién reconocen que la clasificación interna d'esta subfamilia foi una tema d'alderique dende los años setenta cuando se propunxo que los dialeutos de San Rafael la Independencia y de San Miguel Acatán formaben una unidá llingüística distinta del kanjobal faláu nel occidente. Esiste una cierta inteligibilidad ente los pueblos vecinos d'esta área pos ye una cadena de dialeutos d'oriente a occidente onde'l acateco ye l'eslabón entemediu ente l'jacalteco y el kanjobal. La obra ''Acateco de la Frontera Sur'' ye un volume del Archivu de Llingües Indíxenes, pervalible yá que nél da cuenta de les distintes carauterístiques tipolóxiques manifestaes nel tueru maya. == Fonoloxía == Esisten munches particularidaes del acateco, que lo faen notar con al respeutive de los idiomes vecinos y al tueru maya polo xeneral como la presencia d'una serie de consonantes retroflexes típiques de les llingües kanjobaleanas (veanse por casu les pallabres ʔišim "maíz", ʔiš "muyer" o 'waš "bonu"). A diferencia del jacalteco, nel acateco nun se da la nasal velar que ye fonémica nel primer idioma (JAC: nhah, ACA: na: "casa"; JAC: onh, ACA: ʔon "aguacate"). Les vocales llargues del acateco nun esisten en nenguna otra llingua kanjobaleana (cf. los contrastes ente pat "ranchu" y paːt "tortiella"). A diferencia del kanjobal, el acateco nun tien el [[fonema]] /q/. === Vocales === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !Curties !Llargues con tonu baxu |- |rowspan="1"|[a] |[aː] |- |rowspan="1"|[y] |[yː] |- |rowspan="1"|[i] |[iː] |- |rowspan="1"|[o] |[oː] |- |rowspan="1"|[o] |[oː] |- |} === Consonantes === <div align=center> {| {{tablaguapa}} |+ <big>'''Inventariu fonémico de les consonantes</big> |- style="background:#efefef;" ! !![[Consonante billabial|Billabial]]!![[Consonante alveolar|Alveolar]]!![[Consonante postalveolar|Postalveolar]]!![[Consonante retroflexa|Retroflexa]]!![[Consonante palatal|Palatal]]!![[Consonante velar|Velar]]!![[Consonante uvular|Uvular]]!![[Consonante glotal|Glotal]] |- | '''[[Consonante nasal|Nasales]]'''|||m||n|| || || || || |- | '''[[Consonante oclusiva|Oclusives]]'''|||p||t tʼ|| || || ||k kʼ||qʼ||ʔ |- | '''[[consonante implosiva|Implosivas]]'''|||ɓ|| || || || || || |- | '''[[Consonante fricativa|Fricatives]]||| ||s||ʃ||ʂ|| ||x|| |- | '''[[Consonante africada|Africaes]]'''||| ||t͡s t͡sʼ||t͡ʃ t͡ʃʼ||ʈ͡ʂ ʈ͡ʂʼ|| || || |- | '''[[Consonante aproximante|Aproximantes]]'''|||β̞|| || || ||j|| || |- | '''[[Consonante vibrante|Vibrantes]]'''||| ||ɾ|| || || || || |- | '''[[Consonante llateral|Llaterales]]<br />aproximantes'''||| ||l|| || || || || |} </div> * Les oclusives sonores /p/ y /k/ tienen dos [[alófonos]] posicionales: pronúnciense [p] y [k] en posición inicial y media, y tresfórmense nos fonemes aspiraos [p^h] y [k^h] en posición final. La oclusiva sonora /t/ tamién tien un alófono planu<!--¿asina se traduz plain?-->, [t], y otru aspiráu, [t^h], pero nesti casu, el primeru asocede en posición inicial o ente vocales y el segundu, antes de consonantes oclusives <!--¿nun hai otres posiciones posibles?-->. * Les [[consonante eyectiva|consonantes eyectivas]] son fonemes separaos de les sos variantes simples. * La implosiva billabial sonora /ɓ/ ensórdase [ɓ̥] en posición final. * La fricativa velar sorda /x/ pronúnciase como una fricativa glotal sorda [h] en posición inicial. * La [[nasal alveolar]] sonora /n/ pronúnciase como [[nasal billabial]] [m] ante /p/ y /ɓ/ y como [[nasal velar]] [ŋ] ante consonante velares y postvelares. * La aproximante billabial sonora /β̞/ ye pronunciada como una fricativa billabial sonora [β] por falantes nueves. * La oclusiva uvular glotalizada /qʼ/ ye realizada por dellos falantes en forma oclusiva velar glotalizada /kʼ/ cuando s'haya en posición inicial y media. Amás, tamién puede asoceder qu'en posición media y final, neutralizar cola glotal o cola [[oclusión glotal]] /ʔ/ con /kʼ/. * Na proximidá de /ʔ/ o d'otra consonante glotalizada, les vocales tienden a sufrir [[laringalización]]. == Gramática == === Sistema de categorización léxica === Unu de les traces típiques de la subfamilia kanjobaleana y que se manifiesta de manera amplia nel acateco ye'l sistema de [[categorización léxica]]. La llingua tien trés [[paradigma|paradigmes]] de [[morfema|morfemes]] clasificatorios, dos d'ellos nel [[sintagma cuantitativu]] y otru nel [[sintagma nominal individuativo]]. El clasificadores nominales apaecen en sintagmes nominales precediendo al nucleu o son sustitutos de sintagmes nominales, esto ye, funcionen como [[pronome]]s de tercer persona. Ésta ye una de les carauterístiques sintáctiques de mayor interés nesta subfamilia. L'usu anafóricu de los [[clasificador nominal|clasificadores nominales]] rescampla na narración inicial onde se recupera al referente recurriendo de cutio al clasificador nax "masculín" pa caltener a los protagonistes constantemente identificaos a lo llargo del discursu. El sistema de clasificadores nominales d'estes llingües estremar de los sistemes de xéneru y clases nominales, ente otres coses, porque dexen establecer especificaciones semántiques que etimológicamente son entá tresparentes. L'exemplu (8) da cuenta de les posibilidaes pa categorizar a un [[sintagma nominal]] que tien como referencia a un ser humanu: nax "home", ʔiš "muyer", k´o "humanu conocíu", yab´ "humanu apreciáu". Tamién esisten clasificadores p'animales, plantes y productos de madera: nonʔ "animal" (8), ʔan "plantes" (17), teʔ "madera" (1). La llingua tamién tien clasificadores numberales, tal como se ve ejemplificado en kaneb´ "cuatro inanimáu", kank´on "cuatro animales", kanwan "cuatro humanos" (140 nel [[léxicu]]). === Gramaticalización de la noción d'espaciu === Ésta ye una carauterística d'interés tipolóxicu y constante na familia maya, que na subfamilia kanjobaleana manifestar por mediu d'un sistema de [[morfema direccional|morfemes direccionales]] qu'apaecen como enclíticos de les bases predicatives. Esti paradigma de morfemes non codifica puramente la noción de movimientu y direición sinón que señala la trayeutoria ente dos puntos del espaciu. Esta propiedá refléxase claramente nos exemplos con [[verbu estativo|verbos estativos]] como l'esistencial ʔey "esistir" qu'apaez con diversos direccionales: ʔey=ʔok "esiste p'adientro"; ʔey=tox "esiste escontra allá". Ye típicu d'esta subfamilia la posibilidá de combinar nuna cadena sintagmática dellos direccionales como nel exemplu: ʔyːl=toj "esiste d'adientro escontra fuera". == Distribución y llendes llingüístiques == === Guatemala === Con una cobertoria xeográfica de 114 Km², la comunidá acateca ocupa parte del territoriu del departamentu de Huehuetenango na comunidá noroccidental de Guatemala. Al norte colinda con [[San Sebastián Coatán]], [[Nentón]] y [[Santolaya (Guatemala)|Santolaya]]; al sur, con [[San Juan Ixcoy]], [[Soloma]] y [[Santolaya (Guatemala)|Santolaya]] y al oeste, con [[Jacaltenango]]. Allugar na [[sierra de los Cuchumatanes]]. La comunidá acateca atópase arrodiada por pueblos que falen distintos idiomes, pero rellacionaos ente sigo: al norte atopen les comunidaes [[Popti']] y [[Chuj]]; al sur y al oeste, la comunidá Popti' y un área de falantes d'español; y al este la comunidá [[Kanjobal|Q'anjob'al]]. Nel departamentu de [[Huehuetenango]], falar nos siguientes conceyos y aldegues: [[San Rafael La Independencia]], [[San Miguel Acatán]] y l'aldega ''Jo'om'' de [[San Sebastián Coatán]].<ref name="MCyDG">{{Cita web|autor=|fecha=|url=http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/arqueologia_antropologia/mapes_sitios_arqueologicos/mapa%20linguistico.pdf|títulu=Distribución de los idiomes: nucleos de fala y dispersión de falantes|editorial=Ministeriu de Cultura y Deportes Guatemala|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de xunu de 2007|obra=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070204034952/http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/arqueologia_antropologia/mapes_sitios_arqueologicos/mapa%20linguistico.pdf|fechaarchivu=4 de febreru de 2007}}</ref> === Méxicu === Según Roberto Zavala Maldonado, el acateco de la frontera sur ye una llingua de la familia kanjobaleana bien cercana al kanjobal falada tamién nel conceyu guatemalianu de [[Santa Cruz Barillas|Barillas]]. En Méxicu allugar nos [[ejidos]] de Cuauhtémoc, Benito Juárez y Llagu Escondíu, toos nel conceyu de [[Les Margarites (Chiapas)|Les Margarites]] en [[Chiapas]]. Los acatecos mexicanos son descendientes d'inmigrantes guatemalianos provenientes de los conceyos de San Miguel Acatán y San Rafael La Independencia. Tamién hai escases minoríes en [[Quintana Roo]]. == Vocabulariu == Cómo dicir "Hola": :* Tet shi' Cómo dicir "¿Cómo estes?: :* Watx' el mio ja Kul? Cómo responder al anterior: :* Watx' Cómo dicir "Adiós": :* Xawil hab'aa :* Qil xin Cómo dicir "¿Cuál ye'l to nome?: :* Tzet hab'i? Cómo dicir "El mio nome ye...": :* Hi pi'han hai... Cómo dicir "Sí": :* Haa' Cómo dicir "Non": :* K'amaj :* C'am Cómo dicir "Te quiero": :* Chachinkamk'ulnehan '''Númberos''' :* 1: Hun :* 2: Caab :* 3; oxeb' :* 4; Cane'p :* 5; Hueb == Escritura == Pa escribir esti idioma, precísense 36 [[grafema|grafemes]]. Les minoríes estauxunidenses utilicen la llingua tantu en forma oral como escrita.<ref name="El mio Guaemala">{{Cita web|autor=|fecha=1997-2003|url=http://mi-guatemala.tripod.com/Datos.html|títulu=Dato Xenerales de Guatemala|editorial=El mio Guatemala|idioma=castellanu|fechaaccesu=4 d'agostu de 2006|obra=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20000815202144/http://mi-guatemala.tripod.com/Datos.html|fechaarchivu=15 d'agostu de 2000}}</ref> Según datos de [[Joshua Project]], en [[1981]], escribiéronse porciones de la [[Biblia]] y el [[Nuevu Testamentu]].<ref name="Joshua Project">{{Cita web | autor= | fecha= | url = http://www.joshuaproject.net/languages.php?rol3=knj| títulu= Joshua Project - Ethnic People Groups speaking Akateko| editorial= Joshua Project| idioma= inglés |fechaaccesu=30 de xunu de 2007|obra=Joshua Project}}</ref> En 1974 José Juan Andrés, nativu de [[San Miguel Acatán]] escribió Wakax Kan y otros testos acatecos (coles sos respeutives traducciones al español) utilizando l'alfabetu práuticu del Proyeutu Llingüísticu Francisco Marroquín.<ref>Andrés, J. J., & Dakin, K. (2013). El wakax kan y otros testos acatecos. Tlalocan, 11.</ref> == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Andrés, José Juan y Andreas Koechert (1989) [https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/130 "El wakax kan y otros testos acatecos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022042850/https://revistas-filologicas.unam.mx/tlalocan/index.php/tl/article/view/130 |date=2021-10-22 }}, Tlalocan. Revista de Fontes pa la Conocencia de les Cultures Indíxenes de Méxicu núm. 11, 285-300. Etnollingüística. Llingües Mexicanes: Acateco. * Dakin, Karen, José Juan Andrés, Leandro López y Fernando Peñalosa (1996), Diccionariu akateko-español, Yaxte, Palos Verdes, California. Lexicoloxía y Lexicografía: Diccionarios. Llingües Mexicanes: Acateco y Español. *Schüle, Susanne (1996) "Word order flexibility in Akatec", Memories del III Alcuentru de Llingüística nel Noroeste, Eds. Zarina Estrada Fernández, Max Y. Figueroa Esteva y Gerardo López Cruz. Universidá de Sonora, Hermosillo, t. 1, páxs. 219-246. Morfosintaxis y Tipoloxía. Llingües Mexicanes: Acateco. * Zavala Maldonado, Roberto (1996) "La pragmática de les voces en akateko", Memories del III Alcuentru de Llingüística nel Noroeste, Eds. Zarina Estrada Fernández, Max Y. Figueroa Esteva y Gerardo López Cruz. Universidá de Sonora, Hermosillo, t. 1, páxs. 247-288. Morfosintaxis y Pragmática. Llingües Mexicanes: Acateco. * Zavala Maldonado, Roberto (1992)[http://www.eric.ed.gov/ERICDocs/data/ericdocs2sql/content_storage_01/0000019b/80/13/9a/89.pdf ''Acateco de la Frontera Sur'' (Acateco of the Southern Border)], Corporación Industrial Gráfica S.A. de C.V. ISBN 988-12-0569-3 * Zavala Maldonado, Roberto (1994) "Ta moviéndose-y el tapete: gramaticalización de verbos de movimientu en akateko", Memories del II Alcuentru de Llingüística nel Noroeste, Ed. Zarina Estrada Fernández. Universidá de Sonora, Hermosillo, t. 2, páxs. 101-141. Morfosintaxis y Tipoloxía. Llingües Mexicanes: Acateco * Zavala Maldonado, Roberto (1997), "Functional analysis of akatek voice constructions", International Journal of American Linguistics, 63, núm. 4, 439-474. Morfosintaxis. Llingües Mexicanes: Acateco. * Zavala Maldonado, Roberto (2000) {{lang|en|"Multiples classifier systems in Akatek (Mayan)", Systems of nominal classification, Ed. Gunter Senft. Cambridge University Press, Cambridge, páxs. 114-146.}} Tipoloxía y Morfosintaxis. Llingües Mexicanes: Acateco. === Enllaces esternos === * [http://talkingdictionary.swarthmore.edu/akateko/ Diccionariu faláu akateko]. K’ulb’il Yol Twitz Paxil / Academia de llingües mayes de Guatemala, Living Tongues Institute for Endangered Languages. {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.talkingdictionary.org/akateko |date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://globalrecordings.net/language/3469 Idioma acateco] en [[Global Recordings Network]] * [http://www.joshuaproject.net/languages.php?rol3=knj Idioma acateco] en [[Joshua Project]] * [https://web.archive.org/web/20070930235820/http://www.rosettaproject.org/archive/knj Idioma acateco] en [[Proyeutu Rosetta]] * [http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=knj Idioma acateco] en [[The Linguist List]] {{Tradubot|Idioma acateco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües q'anjob'al-chuj|Acateco]] [[Categoría:Pueblu acateco]] [[Categoría:Llingües de Guatemala|Acateco]] [[Categoría:Llingües de Méxicu|Acateco]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] p3vdt1bdhosxnsgyw2cmzmc001y2utz 0 165742 4493637 4482138 2026-05-17T18:46:06Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493637 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Ayoreo |familia madre = área amazónica central y oriental |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}} |zona = [[Departamentu de Santa Cruz]] (tamién nel nordeste de Paraguay) |falantes = 1398 |familia = [[Llingües zamucanas]] |iso1 = --- |iso2 = --- |iso3 = ayo |mapa = |mapa_lleenda = }} El '''ayoreo''' ye una llingua que pertenez a la [[Llingües zamucanas|familia zamuca]], o samuca, que se fala tantu en [[Bolivia]] como en [[Paraguái]]. El nome [[ayoreo]] ye más común en Bolivia y ye utilizáu pa faer referencia tanto a la llingua como al [[Ayoreo|grupu étnicu]]. En Paraguay, utilízase más el nome 'morotoco' o 'moru'. Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el ayoreo ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009 (como zamuco).<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == En Bolivia, el ayoreo cunta con 1398 falantes<ref group="*">Esta cifra fai referencia al númberu de falantes de cuatro a más años d'edá.</ref> y, poro, ye una llingua que s'atopa en peligru d'estinción (Crevels y Muysken, 2009:15; Crevels, 2012:171). Según Bertinetto (2012), la mayoría de los ayoreos viven en comunidaes pequeñes que son (o solíen ser) construyíes alredor d'una misión evanxélica o católica. Fora de la comunidá establecida en [[Santa Cruz de la Sierra]], los ayoreos viven inda en redolaes rurales onde siguen el so instintu de cazadores pañadores, tal como solíen selo hasta l'asentamientu. Bertinetto (2012) señala, amás, que práuticamente tolos ayoreos falen el so idioma fluidamente y usar a diariu. Sicasí, munches pallabres que pertenecen a la so cultura tradicional d'a pocu yá nun son entendíes. Tocantes a la presencia del castellán nes comunidaes, l'autor indica que la mayoría de los homes, sacante poles persones mayores, tienen siquier daqué de conocencia del castellán; dalgunos inclusive lo falen bien fluidamente. Les muyeres tamién pueden llegar a tener esta fluidez, anque con menor frecuencia. Los neños reciben anguaño daqué d'educación escolar en castellán, polo que ye previsible que'l billingüismu aumente rápido. == Aspeutos históricos == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia]] Según Bertinetto (2012), les primeres noticies alrodiu de poblaciones de zamucos, a les que los ayoreos pertenecen, daten del sieglu XVI, cuando los conquistadores que veníen del [[Ríu de La Plata]] enfusaron al área del Chaco. Escontra fines del sieglu XVII, los xesuites llograron axuntar a distintos grupos étnicos y llingüísticos nes misiones fortificaes na Chiquitanía. En 1724 fundóse la misión de San Ignacio de Samucos nel [[Chaco bolivianu]], que tuvo que ser abandonada abruptamente en 1745. Un fechu bien importante mientres esti periodu foi la ellaboración d'una gramática bien pervalible (Arte de la llingua Zamuca) por Ignace Chomé alrodiu de un idioma faláu na misión, que yera bien cercanu al ayoreo modernu. <br /> Como señala Bertinetto, los primeros contactos estables ente los ayoreos y la cultura hispano-americana diéronse dempués, na primer metá del sieglu pasáu por cuenta de los misioneros evanxélicos estauxunidenses. A partir d'ellí, tuvo llugar un procesu de sedentarización gradual de los ayoreos. Un fechu qu'impulsó felicidá sedentarización foi la [[Guerra del Chaco]] nos años 30, que significó pa los ayoreos l'amenorgamientu y el deteriorio del so territoriu ancestral y l'aumentu dramáticu de la competencia con otres tribus. == Clasificación == El ayoreo pertenez a la familia llingüística llamada [[Llingües zamucanas|zamuco]], escrita tamién como 'samuco'. Según Bertinetto (2012), l'únicu otru idioma esistente que pertenez a esta familia ye'l chamacoco, faláu nel nordeste de Paraguay, nun territoriu axacente al ocupáu tradicionalmente polos ayoreos. A pesar de la proximidá xeográfica, los dos idiomes nun paecen compartir más del 30% del so léxicu; sicasí, comparten semeyances morfolóxiques notables. Como sostién l'autor, la esistencia de diches semeyances fai pensar que'l ayoreo y el chamacoco debieron tener un antepasáu común, a pesar de la diverxencia considerable de los sos vocabularios respeutivos. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === El ayoreo presenta'l siguiente sistema vocálicu (Bertinetto, 2012): {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Vocales en ayoreo''' | || style="background:#ccccff"|'''Anterior''' || style="background:#ccccff"|'''Central''' || style="background:#ccccff"|'''Posterior''' |- | style="background:#ccccff"|'''Altes''' || i ĩ || || o ũ |- | style="background:#ccccff"|'''Medies''' || y ẽ || ||o õ |- | style="background:#ccccff"|'''Baxes''' || || a ã || |} <br /> En cuanto al sistema consonánticu, estrémense los siguientes soníos (Bertinetto, 2012): {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Consonantes en ayoreo''' | || style="background:#ccccff"| '''Llabiales'''|| style="background:#ccccff"|'''Dentales''' || style="background:#ccccff"| '''Palatales''' || style="background:#ccccff"| '''Velares'''||style="background:#ccccff"| '''Glotales''' |- | style="background:#ccccff"|'''Oclusiva sorda''' || p || t || || k || ʔ |- | style="background:#ccccff"| '''Oclusiva sonora''' ||^(m)b|| ⁽ⁿ⁾d || || ^(ŋ)g || |- | style="background:#ccccff"| '''africada''' || || || ʧ || || |- | style="background:#ccccff"| '''Fricativa'''|| || s || || || h |- | style="background:#ccccff"| '''Nasal''' || m|| n || ɲ || ŋ || |- | style="background:#ccccff"| '''Nasal sorda''' || ṃ|| ṇ || ɲ̩ || || |- | style="background:#ccccff"| '''Aproximante''' || w || ɹ || y || || |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === Como señala Bertinetto (2012), el ayoreo tien toles clases principales de pallabres anque con delles peculiaridaes de distribución. Delles carauterístiques que dichu autor señala nesti aspeutu son les siguientes: <br /> * Nel ayoreo estrémense dos clases de sustantivos: los sustantivos teníos, que s'estremen amás en teníos opcionalmente y teníos inherentemente, y los ensin tener. Estos postreros designen de normal a animales y vexetales, pero tamién a oxetos inanimaos, como p.ej. ''echoi'' 'sal'. Pa poder ser emplegaos, estos sustantivos tienen de llevar un clasificador, como p. ex. ''-achidi'' 'mascota, vehículu', ''-ajne'' 'pertenencia, posesión'. * Nel siguiente cuadru, amuésense los pronomes personales del ayoreo: <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Pronomes personales del ayoreo''' |1SG||uyu / yu |- | 2SG|| uwa / ua |- | 3SG (PL)|| [M o F demostrativu] |- | 1PL || uyoc / yoc |- |2PL|| uwac / uac |- | 3PL || ore |- <br /> * El ayoreo presenta amás un paradigma complexu de pronomes posesivos, como se repara nel cuadru 4: <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 4: Pronomes posesivos''' | || '''M.SG''' || '''M.PL''' || '''F.SG''' || '''F.PL''' |- | mio ||ñ/yajne(i)/-ec || ñ/yajneone/-echo || ñ/yajne || ñ/yajnenie/-ei |- | to || bajne(i)/-ec ||bajneone/-echo || bajne || bajnenie/-ei |- | so, d'él/ella/ellos || gajne(i)/-ec || gajneone/-echo || gajne || gajnenie/-ei |- |nuesu || yocajne(i)/-ec ||yocajneone/-echo || yocajne || yocajnenie/-ei |- | vuesu || uacajne(i)/-ec|| uacajneone/-echo || uacajne|| uacajnenie/-ei |} <br /> * Tocantes a los numberales, los númberos nativos en ayoreo lleguen hasta 'cuatro': chojmara 'unu', gare 'dos', gadioc 'trés', gagajni 'cuatro'. Sicasí, como señala Bertinetto (2012), paez ser que se desenvolvieron sistemes de conteo convenientes so la influencia occidental. * Esta llingua presenta, amás, un númberu considerable de ideófonos que pueden tener un conteníu onomatopéyico o non y apaecen de cutiu xunto colos auxiliares ''yo, bo, cho, yoco o uacoyo'', que signifiquen 'paecer a', por casu: ''yo ta ta ta'' 'yo tremezo', ''bo mara mara'' 'tu sudes'. <br /> ===Morfoloxía=== Tocantes a la morfoloxía del ayoreo, puede señalase lo siguiente (Bertinetto, 2012): *El ayoreo presenta una estructura morfolóxica relativamente simple. Los procesos morfofonológicos arreyaos na inflexón y derivación paecen ser lo suficientemente regulares. Los sustantivos y axetivos presenten inflexón de númberu (singular y plural), y tamién de xéneru nel casu de los axetivos. Los sustantivos pertenecen a unu de dos xéneros, masculín y femenín. El xéneru natural paez aplicase nel casu de seres humanos. Nos sustantivos restantes, la asignación de xéneru ye daqué opaca, anque esisten dellos enclinos: los vexetales paecen ser predominantemente femeninos y los animales predominantemente masculinos (pero hai esceiciones). * El ayoreo presenta afixos elativos y diminutivos. Los afixos elativos tienen como función principal intensificar el significáu de la pallabra a la que se xunten. En ayoreo, el elativo más usáu ye ''-pis/-pus''. Los elativos pueden combinase con verbos, como en (1), axetivos, como en (2), y sustantivos, como en (3): <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(1)||''ch-ejna-pusu''||''da-ruode'' |- | ||3.rematar-ELAT||3-pallabres |- | ||colspan=2|'él/ella/ellos fala(n) fuerte/claramente' (Bertinetto, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(2)||''ajningarangui-tríe'' |- | ||enoxáu-ELAT |- | ||'bien enoxáu' (Bertinetto, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(3)||''yoc-uru-pis-ode'' |- | ||1PL-pallabra-ELAT-MP |- | ||'les nueses pallabres fuertes/clares' (Bertinetto, 2012) |} <br /> * Tocantes a los diminutivos/atenuativos, estos puédense combinar tantu con sustantivos, como p. ex. ''tamoco'' 'perru' en ''tamocabi'' 'perru pequeñu', como con axetivos, p. ex. ''ajamami'' 'abondo pequeñu'. Tamién pueden combinase con predicaos pa tresmitir matices atenuativos y con demostrativos, p. ex. ''uté/uaté'' 'esti (M/F)', ''suté/suaté'' 'esti pequeñu ser/cosa (M/F)'. * Tocantes a la morfoloxía del sustantivu, Bertinetto (2012) estrema formar base de la forma completa (''definitivform'' y ''grundform'' respeutivamente, siguiendo la terminoloxía propuesta por Kelm (1964)). Formar base del sustantivu ye'l puntu de partida de cualquier operación inflexiva y derivacional. Amás de les formes completa y base, los sustantivos en ayoreo presenten la llamada 'forma indeterminada', derivada de la forma base, qu'implica siempres un referente non específicu. De siguío amuésense les formes 'completa', 'base' y 'indeterminada' de dellos sustantivos masculinos, tantu en singular como en plural: <br /> {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 5: Morfoloxía del sustantivu''' | ||style="background:#ccccff"|'''Forma completa''' ||style="background:#ccccff"|'''Forma base''' ||style="background:#ccccff"|'''Forma indeterminada''' |- | masculín del animal || ''choqui, choqui'''ode''''' || ''choqui, choqu'''io'''''||''choquiric, choquirigo'' |- | pampa||''garai, garay'''ode'''''||''garai, gara'''yo'''''||''garanic, garaningo'' |- | padre || ''daye, day'''ode''''' || ''dai, da'''yo'''''|| danic, daningo |} <br /> Los sustantivos ayoreos apaecen, polo xeneral, col prefixu posesivu apropiáu, nun siendo que pertenezan a la clase de sustantivos ensin tener (de normal animales y vexetales). Finalmente, otra carauterística de la morfoloxía nominal del ayoreo ye que dellos sustantivos pueden ser usaos con una clara función predicativa; poro, pueden ser consideraos como predicaos nominales. * Tocantes a la morfoloxía verbal, el ayoreo presenta un paradigma bastante senciellu. La referencia temporal indícase, de cutiu, al traviés d'alverbios temporales, como p. ex. ''dirica'' 'ayeri' pal pasáu cercanu y ''dirome'' 'mañana' pal futuru cercanu. Los verbos en ayoreo escarecen de marques aspectuales. L'únicu marcador que s'avera a esti tipu de significáu ye ''qué'' 'inda'. En cuanto a la manera, el verbu en ayoreo presenta una manera irrealis, anque se trata d'un paradigma deficiente, yá que namái presenta 2SG y 2PL. === Sintaxis === De siguío méntense delles carauterístiques sintáctiques del ayoreo (Bertinetto, 2012): * L'orde de pallabres predeterminado en ayoreo ye SVO (suxetu-verbu-oxetu); sicasí, por razones pragmátiques, esti orde puede alteriase. * El ayoreo fai usu abondosu de la inferencia pragmática pa los argumentos principales. Esto quier dicir que tanto'l suxetu como l'oxetu pueden nun espresase siempres que'l contestu déxe-y a unu recuperar la información más importante. * En ayoreo, la cópula queda na mayoría de los casos implícita na oración, como en (4). Tocantes a les construcciones esistenciales, estes básense na forma de la tercer persona del predicáu ''yugusiji, bagusiji, deji, yugucoji, uacagusoji'' 'tar ellí quedase / esistir', como s'aprecia en (5). Tamién puede faese usu del predicáu defeutivu ''cuse'' 'hai/esiste', como p.ej. ''emi cuse'' 'hai vientu'. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(4)||''yi-boti''||''asina-tríe'' |- | ||1SG-comida||picante-ELAT |- | ||colspan=2| 'la mio comida ta bien picante' (Bertinetto, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(5)||''Leonardo''||''ch-iroque''||''d-abi''||''ujetiga''||''ch-ajire''||''gotique''||''uje''||'''''deji'''''||''ujuya''||'' ajei.'' |- | ||Leonardo||3-unviar||3.RFL-fíu||COMP||ch-reparar||INT||COMP||EX||trampa||dientro |- | ||colspan=10|'Leonardo unvia al so propiu fíu a ver qué hai dientro de la trampa.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> * Puesto que el ayoreo escarez del verbu 'tener', les oraciones posesives correspondientes construyir por mediu de les cópules esistenciales ''deji'' y ''cuse'', como s'aprecia en (6): <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(6)||''yi-guijnai''||'''''deji''''' |- | ||1SG-casa||hai |- | ||colspan=2|'yo tengo una casa' (Bertinetto, 2012) |} <br /> * Les construcciones genitivas constrúyense al traviés de la mera yuxtaposición de los dos sustantivos, col orde 'determinante + determináu', p. ex. ''buricai / buricade gajnesôri'' 'dueñu de caballo / caballo'. * El ayoreo nun tien morfoloxía de casu. Los oxetos indireutos tán marcaos por adposiciones, que precieden al sustantivu que rixen, como s'aprecia en (7). Na práctica, les siguientes trés adposiciones faen la mayor parte del trabayu: ''(t)ome, (t)iji y (t)folia''. Les dos últimes son adposiciones locatives; la primera pue ser usada pa marcar dativu, preséu, causa, propósitu o manera. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(7)||''Sergio''||''ch-ingo''||''caratai''||''aroi''||''tome''||''Ramon.'' |- | ||Sergio||3-amosar||jaguar||piel||ADPOS||Ramón |- | ||colspan=6|'Sergio amosó-y la piel del xaguar a Ramón.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> *El ayoreo tien dos tipos de negaciones que difieren en términos de la importancia modal: ''que'' y ''ca''. La primera usar pa oraciones 'realis' declarativas (empobinaes escontra'l presente o escontra'l pasáu), como en (8), y la segunda, pa oraciones imperatives y 'irrealis' (empobinaes al futuru o potenciales/hipotétiques), como en (9). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(8)||''Mu''||''umuñurai''||'''''que'''''||''ch-ayo''||''folia''||''dosa-tique.'' |- | ||pero||toru||NEG||3-correr||LOC||llau-INDET |- | ||colspan=6|'Pero'l toru nun corrió escontra'l llau (del campu).' (Bertinetto, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(9)||''Gaidi''||''o''||''gu''||''ujetiga''||'''''ca'''''||''ore''||''chedo''||''iji''||''erami.'' |- | ||deseyar||COP||únicu||COMP||NEG||PRO:3PL||3-criticar||LOC||mundu |- | ||colspan=9|'El so únicu deséu ye que la xente non vaya perhí chismeando d'ella.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> * Nel ayoreo, los medios más frecuentes pa espresar significaos modales, sobremanera cuando la contrafactualidad ta en xuegu, consisten n'axuntar el sufixu ''-rasi/-rase/-rasa'' al verbu, como se repara en (10). <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(10)||''Ujetiga''||''Jate''||''di-rase''||''nga,''||''ch-isi-rase''||''yogui-ji''||''cucha-rique.'' |- | ||COMP||Jate||3.llegar-MOD||COOR||3-dar-MOD||PRO:1PL-LOC||cosa-INDET |- | ||colspan=7|'Si Jate llegara, él daríanos daqué.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> * La coordinación de sustantivos y frases en ayoreo llograr por mera yuxtaposición, como se repara en (11). Tocantes a la coordinación de la cláusula, faise usu de la conxunción coordinadora ''enga'' (de cutiu encurtiáu como ''nga''), como en (12), y la conxunción adversativa ''mu'' (esporádicamente realizada como ''muñi''). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(11)||''Tito,''||''cojñoi''||''ore''||''ch-isôre.'' |- | ||Tito||gringo||PRO:3PL||3-dir.a.la.selva |- | ||colspan=4|'Tito y un gringo fueron a cazar.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(12)||''Enga''||''y''||''ore''||''ch-ica<po>ji''||''cucoi''||''te''||''rî.'' |- | ||COOR||yá||PRO:3PL||3-tornar<tamién>LOC||bote||eso||ITE |- | ||colspan=7|'Y depués ellos tornaron una vegada más al bote.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> * Un aspeutu que resalta na sintaxis del ayoreo ye la escasez relativa de conectivas subordinaes. Les poques qu'esisten paecen funcionar de manera polivalente. Por casu, ''uje'' (dacuando amenorgáu a ''je'') puede introducir cláusules relatives, como en (13), temporales, como en (14), y causales, como en (15), ente que ''ujetiga'' (dacuando amenorgáu a ''jetiga, jeta'' o ''eti'') introduz tantu cláusules finales como hipotétiques, como en (10). La escasez de complementadores xenera la especulación de que'l ayoreo podría tener un usu intensivu d'estructures converbales n'etapes anteriores, de cuenta que'l desenvolvimientu de cláusules subordinaes de verbu finito podría ser una evolución relativamente recién. <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(13)||''Ñ-angari''||''emi''||'''''uje'''''||''ch-ubuchu''||''i(ji)''||''guesi.'' |- | ||1-escuchar||vientu||COMP||3-soplar||LOC||fuera |- | ||colspan=6|'Yo toi escuchando'l vientu que ta soplando fuera.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 55%" border="0" |- |(14)||''Enga''||''jno''||'''''uje'''''||''guede''||''y''||''jno-si.'' |- | ||COOR||3.dir||COMP||sol||yá||3.dir-DIM |- | ||colspan=6|'Él púnxose en marcha cuando'l sol taba empezando a cayer.' (Bertinetto, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(15)||''Daté''||''ch-ingo''||''da-jnoraquei''||''folia''||''d-abí''||''gu,''||'''''uje'''''||''ch-ijnora-tríe.'' |- | ||madre||3-amosar||3.RFL-amar||LOC||3.RFL-fíu||AFM||COMP||3-amar-ELAT |- | ||colspan=8|'La madre amuesa'l so amor al so fíu, porque ella ama (a él).' (Bertinetto, 2012) |} <br /> == Notes == {{llistaref|grupu="*"}} == Bibliografía == *Bertinetto, Pier Marco (2012). Ayoreo. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu III Oriente''. La Paz: Plural editores. (en prensa) * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) ''The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide'', 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Kelm, Heinz (1964). ''Das Zamuco: eine lebende Sprache''. Anthropos 59: 457-516, 770-842. == Enllaces esternos == * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/685 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción - Ayoreo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722101907/http://www.endangeredlanguages.com/lang/685 |date=2019-07-22 }} {{ORDENAR:Ayoreo}} {{Tradubot|Idioma ayoreo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Llingües amenazaes]] [[Categoría:Llingües zamucanas]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] f1inmc7q25iygtftoblfcb6x13e7dpa 0 165775 4493648 4484581 2026-05-17T18:57:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493648 wikitext text/x-wiki {{ficha d'idioma | nome = Canichana | nativu = |familia madre = Chaco grande |font=white | país = {{BOL}} | zona = [[Departamentu de Beni|Beni]] | falantes = ~ 3 [[semifalante]]s (2004) | familia = [[llingua aisllada|Aisllada]] (?) | llingua aisllada = | oficial = {{BOL}} | iso2 = | iso3 = caz }} El '''canichana''' ye una [[llingües indíxenes d'América|llingua indíxena]], xenéticamente non clasificada, de l'Amazonia boliviana, que güei s'atopa probablemente estinguida. Los canichanas tán asitiaos principalmente na comunidá de San Pedro Nuevu, alcontrada nel conceyu de San Javier, [[Provincia de Corralada (Beni)|provincia de Corralada]], nel [[departamentu del Beni]]. Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el canichana ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == El territoriu canichana forma parte de la rexón históricamente conocida como [[Mojos|Moxos]] (o Mojos), que cubre aproximao 200.000 quilómetros cuadraos de lo que güei ye'l [[departamentu del Beni]]. Según los datos proporcionaos en Crevels y Muysken (2009:15), basaos nel Censu 2001, la población canichana xubía entós daquella a 404 miembros. Mientres la investigación realizada por Crevels ente 1999 y 2001, l'autora namái pudo atopar a trés vieyos qu'entá recordaben delles pallabres y frases sueltes en canichana (Crevels, 2012). En cuanto al grupu étnicu, Crevels (2012) señala que los canichanas dedíquense sobremanera a l'agricultura, siendo los sos productos agrícoles principales la yuca, el maíz, l'arroz, el frijol y el plátanu. Una parte de la collecha va destinada al autoconsumo y la otra a la venta local. La caza, la pesca y la recoyida son actividaes tradicionales complementaries, amás de la venta de la so mano d'obra como peonos nes estancies. == Aspeutos históricos == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia.]] Como s'indica en Crevels (2012), en 1693 el P. Augustín Zapata incursionó per primer vegada nel territoriu de los canichanas, que se dicía yera una tierra selvaxe y inhóspita. En 1695, los miembros de la etnia canichana, lloñe de ser un grupu feroz y batalloso, axuntáronse toos nes veres del [[Mamoré]] col deséu de construyir una misión grande. En 1696, el P. Lorenzo Legarda fixo esi deseyo realidá al fundar la Misión de San Pedro con 1.200 canichanas. La misión foi treslladada dos veces por hinchentes, epidemies de viruela y quemes, hasta allugase a finales del sieglu XVII nel so llugar actual. Por cuenta de la so posición central, esta misión aportó a la más próspera de toles misiones xesuites. Sicasí, arriendes de la [[espulsión de los xesuites]] de Moxos ente 1767 y 1769, la misión tornó rápido y munchos canichanas volvieron esvalixase pola selva. Mientres la república, San Pedro y les demás comunidaes canichanas formaron parte primeramente de la gran [[provincia de Moxos]] del [[departamentu de Santa Cruz]]. Más palantre, en 1842, creóse'l [[departamentu del Beni]], al cual diches comunidaes siguen perteneciendo na actualidá. == Clasificación xenética == Como señala Crevels (2012), a pesar de toles propuestes tentatives pa clasificar el canichana xenéticamente (vease p. ex. Markham, 1910; Pauly, 1928; Tovar & Larrucea de Tovar, 1984; Greenberg, 1987), la llingua sigue siendo considerada hasta güei como una [[llingua aisllada]] o, entá más, como una [[llingua ensin clasificar]]. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === Crevels (2012) propón, de manera tentativa, el siguiente sistema de fonemes vocálicos (cuadru 1) y consonánticos (cuadru 2): <br /> {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Vocales del canichana''' | || style="background:#ccccff"|'''Anteriores'''||style="background:#ccccff"|'''Centrales'''|| style="background:#ccccff"|'''Posteriores''' |- | style="background:#ccccff"|'''Altes''' || i || || o |- | style="background:#ccccff"|'''Medies''' || y || || o |- | style="background:#ccccff"|'''Baxes''' || || a || |} <br /> {| style="text-align: center; width: 80%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Consonantes del canichana''' | colspan= 2| || colspan= 2 style="background:#ccccff"| '''Billabiales''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Alveolares'''||colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Postalveolares''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Palatales''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Velares''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Glotales''' |- | colspan=2|'''Sonorización''' ||style="background:#ccccff"| -||style="background:#ccccff"|+ || style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ ||style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ ||style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ || style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+|| style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ |- | rowspan=2 style="background:#ccccff"| '''Oclusives''' || '''simples'''||p|| b || t|| d|| || || || ||k||g ||*|| |- | '''eyectivas'''||(p')|| || (t')|| || || || || ||(k')|| || || |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"| '''Africaes'''|| '''simples'''|| || || *|| ||*|| || || || || || || |- |'''eyectivas'''|| || || || ||(*')|| || || || || || || |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"| '''Fricatives''' || '''simples'''|| || ||s || || * || || || || || || h|| |- | '''llateral'''|| || ||* || || || || || || || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Nasales''' || || || m || || n|| || || || || || || || |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"| '''Líquides''' ||'''llaterales'''|| || || ||l|| || || ||* || || || || |- | '''vibrante''' || || || ||r|| || || || || || || || |- |style="background:#ccccff"| '''Semivocales'''|| || || w || || || || || || j|| || || || |} <br /> === Morfoloxía === Tocantes a la morfoloxía del canichana, puede señalase lo siguiente (Crevels, 2012): * No que fai a la morfoloxía nominal, los sustantivos non humanos paecen llevar el sufixu ''-nin'', que probablemente indica la forma ensin tener del sustantivu. Considere, por casu, los sustantivos ''nin-chi'' 'fumu', ''nin-chuku'' 'fueu' y ''nin-platsu'' 'flor'. Cabo resaltar que dellos axetivos tamién lleven el prefixu ''-nin'', como p.ej. ''nin'-tatila'' 'canín', ''nĩ'-bla'el so'' 'mozu, pequeñu'. Los sustantivu que nun lleven esti prefixu son, por casu, aquellos que refieren a términos de parentescu y partes del cuerpu, que son siempres sustantivos inalienables que lleven un prefixu personal; considere, por casu, los sustantivos ''eu-tana'' 'la mio madre' y ''eu-nimara'' 'el mio corazón'. No que respecta al númberu, el plural esprésase al traviés del sufixu ''-na'', p.ej. ''santu-na'' 'santos'. * Tocantes a la morfoloxía verbal, namái puede constatase que los argumentos principales S y A de la primera y segunda persona son marcaos obligatoriamente nel verbu. Los prefixos personales S/A paecen ser derivaos de los pronomes personales llibres y tamién pueden apaecer en sustantivos como marcadores posesivos, como se repara en (1). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(1)||'''''Eu'''-tarpa''||'''''eu'''-ja-tissi''||''Dios'' |- | ||1SG-amar||1SG-HON-padre||Dios |- | || colspan=3 |'Amu a Dios.' (Lit. 'Amu al mio Padre Dios.') (Cardús 1886: 317) |} <br /> * Tocantes a la negación, paez ser qu'esta non se marca nel predicáu sinón que namái s'espresa al traviés de la partícula negativa ''nihuas'', que antepónse al predicáu, como se repara en (2): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(2)||'''''Nihuas'''''||''y-massota''||''en-cophurúnue.'' |- | ||NEG||1SG-entender||2SG-llingua |- | || colspan=3 |'Nun entiendo la to llingua.' (Cardús 1886: 317) |} <br /> === Sintaxis === Tocantes a les carauterístiques sintáctiques del canichana, puede señalase lo siguiente (Crevels, 2012): * Según nes llingües vecines, paez ser que l'únicu elementu obligatoriu na cláusula canichana ye'l predicáu, que xeneralmente preciede al suxetu y los complementos, como se repara en (3): <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(3)|| '''V'''||'''O''' |- | ||''Y-massota''||''en-copphurúnue.'' |- | ||1SG-entender||2SG-llingua |- | || colspan=2 |'Entiendo la to llingua.' |} <br /> * Los pronomes interrogativos siempres paecen figurar en posición inicial de la frase, como se repara en (4): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(4)|| ''¿'''Llava'''''||''an-ja-chi?'' |- | ||ónde ||2SG-dir-* |- | || colspan=2 |'¿Aú vas?' |} <br /> * Na frase nominal, los axetivos aparentemente siguen al sustantivu nucleu, como se repara en (5): <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(5)|| ''nérahua''||''mátihi'' |- | || plátanu ||maduru |- | || colspan=2 |'plátanu maduru' (Nordenskiöld s/f) |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} * Cardús, José (1886). ''Les misiones franciscanes ente los infieles de Bolivia: descripción del estáu d'elles en 1883 y 1884''. Barcelona: Llibrería de la Inmaculada Concepción. [Llista de 48 pallabres y frases nes páxs. 316-317]. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Crevels, Mily (2012). Canichana. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia'', 415-449. La Paz: Plural editores. * Greenberg, Joseph H. (1987). ''Language in the Americas''. Stanford: [[Stanford University Press]]. * Markham, Clements R. (1910). A list of the tribes of the valley of the Amazons, including those on the banks of the main stream and of all the tributaries. ''The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland'' 40: 73-140. * Nordenskiöld, Erland (s/f). Cuadiernu de la espedición 1913-1914, archivu del Världskulturmuseet, Goteburgo. Ms. [Vocabulariu de 70 pallabres]. * Pauly, Antonio (1928). ''Ensayu d'etnografía americana. Viaxes y esploraciones''. Buenos Aires: Talleres S.A. Casa Jacobo Peuser Ltda. * Tovar, Antonio y Consuelo Larrucea de Tovar (1984). ''Catálogu de les llingües d'América del Sur'', nueva edición refundida. Madrid: Editorial Gredos. == Enllaces esternos == * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2913 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Canichana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909211930/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2913 |date=2017-09-09 }} {{Tradubot|Idioma canichana}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües aisllaes d'América|Cani]] [[Categoría:Llingües de Bolivia|Cani]] lryiknyvfkaim5yh9nat7qefbyfvylk 0 165781 4493649 4412211 2026-05-17T18:59:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493649 wikitext text/x-wiki {{idioma}} El '''cauqui''', tamién conocíu como '''kawki''', '''kauki''', '''cachuy''' y '''cauque''', ye un [[dialeutu]] diverxente del [[jacaru]], un idioma miembru de la familia de [[llingües aimaraicas]].<ref name="endangeredlanguages">{{Cita web |url=http://www.endangeredlanguages.com/lang/848?hl=es |títulu=Jaqaru |obra=The Endangered Languages Project |fechaaccesu=21 de mayu de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191211203507/http://www.endangeredlanguages.com/lang/848?hl=es |fechaarchivu=2019-12-11 }}</ref> Namái ye faláu por dellos vieyos de l'aldega de Cachuy, [[provincia de Yauyos]], na [[Departamentu de Lima|Rexón Lima]] (Perú). Nel añu [[2000]] calculábase qu'esistíen namái 11 falantes, polo que s'atopa en peligru d'[[estinción]]. Tien una semeyanza léxica del 79% col [[idioma aymara]].La dialeutalización al interior d'una pequeña área del distritu de Tupe en confrontación con amplia superficie aymara de Perú, Arxentina, Chile y Bolivia puede oldease colo qu'asocediera nel casu del quechua en quechua I y quechua II.<ref name="Toreru">Toreru. Idioma d'andar. Lingüistica y hestoria páx. 110-111</ref> En 2005 reportáronse tan solo 9 falantes.<ref name="endangeredlanguages" /> ==Traces xenériques== *Esta llingua aru defínese tipológicamente como d'orde SOV, (suxetu- oxetu- verbu) *Ye una llingua aglutinante y puramente sufijadora, carauterístiques xenerales que-y son comunes coles llingües quechues. *La meyora de quechua y aru escontra'l sureste andín foi la hestoria multisecular de billingüismu, mientres el cual el aru diba dexando territorios y poblaciones al quechua, al empar que papaba estructuralmente de manera ascendente.<ref name="Toreru" /> == Postreros falantes == El falante fluyíu más nuevu ye Valerio Luciani Ascencio, un docente de la llocalidá de Cachuy, quien aprendió'l cauqui na so infancia y l'español al empezar el colexu.<ref name="Endangered">{{cita web |url=http://www.endangeredlanguagefund.org/ll_2002.html |títulu=Language Legacies Grant Recipients - 2002 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de mayu de 2018 |autor=Endangered Language Fund}}</ref> N'agostu de 1979 la [[editorial Atles]] publicó un llibru so billingüe tituláu ''Valerio Luciani Asencio (31 años)''.<ref group="n.">D'ellí deduzse que nació en 1947 o 1948, polo que na actualidá tien aproximao {{edá|1|1|1948}}.</ref> El mesmu foi editáu pola llingüista Martha James Hardman y formó parte d'un proyeutu de caltenimientu de testos en llingües en peligru d'estinción.<ref>{{cita web |url=http://ufdc.ufl.edu/UF00086016/00001/citation |títulu=Kawki: Valerio Luciani Asencio (31 year old) |autor=[[Universidá de Florida]] |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de mayu de 2018}}</ref> En 2002 recibió'l premiu ''Language Legacies Grant'' de la fundación ''[[Endangered Language Fund]]''.<ref name="Endangered" /> Por cuenta de la conmemoración del ''Día del idioma nativu'', en 2015 la [[Unidá de Xestión Educativa Local]] N°. 13 de Yauyos entamó un censu de los docentes billingües pa conocer el nivel de conocencia y dominiu que tienen del jacaru y cauqui. Valerio Luciani Ascencio participó como «miembru evaluador».<ref>{{cita web |url=https://www.ugel13yauyos.gob.pe/pdf/aspi.pdf |títulu=Inscripción de docentes billingües pa la evaluación y allugamientu nel respeutivu nivel de dominiu de la llingua jaqaru y cauqui |nomes=Narciso Lucio |apellíos=Contreras Campusano |fechaaccesu=21 de mayu de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180522041823/https://www.ugel13yauyos.gob.pe/pdf/aspi.pdf |fechaarchivu=2018-05-22 }}</ref> N'abril de 2017, el [[Ministeriu de Comerciu Esterior y Turismu]] de Perú entamó una presentación del cantante folclóricu Francisco Ascencio de la Cruz, quien nesi momentu tenía 70 años, na cual cantó cantares en cauqui. Anque para ello tuvo que practicalo, yá que lo entiende pero nun lu fala.<ref>{{Cita web |url=http://spanish.xinhuanet.com/2017-04/26/c_136236455.htm |títulu=Kawki, una llingua ancestral que llucha por sobrevivir en Perú |nome=Juan |apellíu=Limachi |llugar=Lima, Perú |obra=Xinhuanet |fecha=25 d'abril de 2017 |fechaaccesu=21 de mayu de 2018}}</ref> == Notes == {{llistaref|grupu=n.}} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == *Hardman, Martha James 1978. "Jaqi: The Linguistic Family". ''The International Journal of American Linguistics''. Volume 44. pp.&nbsp;146–153. *Hardman-de-Bautista, Martha James 1978. "Linguistic Postulates and Applied Anthropological Linguistics". In V. Honsa and M. J. Hardman-de-Bautista (eds) ''Papers on Linguistics and Child Language''. New York: Mouton Publishers. *Hardman, Martha James 1983. "'And if We Lose Our Name, Then What About Our Land', or What Price Development?" ''Evaluating Gender Relations'' Volume 35, number 3. pp.&nbsp;151–161. *Hardman, Martha James 2000. ''Jaqaru''. Germany: Lincom Europa. == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20130204064642/http://lenguasdelperu.webcindario.com/laru.htm Centru d'Investigaciones Peruanes] {{Tradubot|Idioma cauqui}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües aimaras|Cauqui]] [[Categoría:Llingües de Perú|Cauqui]] eka4koeammi36jo001w6bxz9wfipwam 0 165782 4493651 4485495 2026-05-17T18:59:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493651 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Cavineña |familia madre = área amazónica central y oriental |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}} |zona = [[Departamentu del Beni]] |falantes = 601 (Crevels, 2012) |familia = [[Llingües tacanes]] |iso1 = --- |iso2 = --- |iso3 = cav |mapa = |mapa_lleenda = }} [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Mapa de los pueblos orixinarios de Bolivia.]] El '''cavineño''' ye una llingua que se fala en comunidaes esperdigaes cerca del ríu Beni, na selva amazónica del norte de [[Bolivia]]. Lleva dichu nome pola misión franciscana Misión (Jesús de) Cavinas, onde los cavineñas tuvieron confinaos a finales del sieglu XVIII y onde dellos cavineñas inda viven anguaño (Guillaume, 2012). El términu 'cavineña' ye utilizáu pa faer referencia tanto a la llingua como al grupu étnicu. Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el cavineño ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == Anque'l cavineño inda se fala viviegamente y ye aprendíu por dellos neños, ye una llingua en peligru d'estinción. Según los datos proporcionaos en Crevels y Muysken (2009:15), el númberu de falantes de cuatro a más años d'edá xube a 601. == Aspeutos históricos == Según Guillaume (2012), sábese bien pocu de la hestoria del cavineña, especialmente del periodu antes del contautu, ye dicir antes de 1764, que paez ser la fecha de la fundación de la primer misión cavineña. Antes de los primeros contactos colos misioneros españoles, paez que los cavineñas vivíen ente los ríos Madidi y Beni. Los rellatos tradicionales sobre esti periodu menten el permanente estáu de guerra ente los cavineñas y los sos enemigos, xeneralmente identificaos como los ancestros de los [[Esi'ejja|esi ejjas]] actuales (de la mesma [[Llingües tacanes|familia llingüística tacana]]). == Clasificación == El cavineña pertenez a la [[Llingües tacanes|familia tacana]], según tamién, l'[[Idioma araona|araona]], l'[[Idioma ese ejja|esi ejja]], el maropa (reyesano) y el tacana. Dientro de la familia tacana, Girard (1971: 41-48) propón clasificar el cavineña dientro del tueru “kavinik” — el araona, el reyesano y el tacana son clasificaos nel tueru “takanik”, ente que l'esi ejja ye clasificáu dientro del tueru “chamik”. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === Como se repara nel cuadru 1, el cavineña presenta 20 fonemes consonánticos. La realización fonética de cada fonema apaez representada ente corchetes, siguiendo l'Alfabetu Fonéticu Internacional (Guillaume, 2012). {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Fonemes consonánticos del cavineña''' ! !!!!style="background:#ccccff"|'''Billabiales''' !! style="background:#ccccff"|'''Velares''' !!style="background:#ccccff"| '''Alveolares''' !!style="background:#ccccff"|'''Alveopalatales''' !!style="background:#ccccff"| '''Glotal''' |- | rowspan="3" style="background:#ccccff"|'''Oclusives''' || Sordes || p|| k|| t||ty [c]|| |- |Sonores|| b|| || d|| dy [ɟ]|| |- | Labializadas||colspan=2| kw [kw]|| || || |- | style="background:#ccccff"|'''Africaes sordes''' || || || ||ts ||ch [ʨ]|| |- | style="background:#ccccff"|'''Fricatives sordes''' || || || || s|| sh [ɕ]||j [h] |- | style="background:#ccccff"|'''Líquides''' || || || ||r [ɺ] ||ry [ʎ]|| |- | style="background:#ccccff"|'''Nasales''' || || m || || n ||ny [ɲ]|| |- | style="background:#ccccff"|'''Semivocales'''|| ||colspan=2| w [w/ß]|| ||y [j]|| |} <br /> El cavineña presenta, amás, cuatro fonemes vocálicos, como s'aprecia nel cuadru 2. {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Fonemes vocálicos del cavineña''' | || style="background:#ccccff"|'''Anterior''' || style="background:#ccccff"|'''Central''' || style="background:#ccccff"|'''Posterior''' |- | style="background:#ccccff"|'''Alta''' || i || || rowspan=2|o [ʊ/o] |- | style="background:#ccccff"|'''Media''' || y [y/ɛ] || |- | style="background:#ccccff"|'''Baxa''' || || a || |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === Como se repara nel cuadru 3, el cavineña presenta distintos tipos de pallabres, lexicales y gramaticales, d'inventariu abiertu, zarráu y semi-abiertu (Guillaume, 2012): {| style="text-align: center; width: 80%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Clases de pallabres en cavineña''' ! style="background:#ccccff"|'''Tipu''' !!style="background:#ccccff"|'''Nome'''!!style="background:#ccccff"|'''Estáu fonolóxicu'''!!style="background:#ccccff"| '''Exemplu''' |- | rowspan="3" style="background:#ccccff"| '''Léxicu (abiertu)''' || Verbos|| pallabra||''tsajaja-'' 'correr ', ''kwatsabiji'' 'cuntar una hestoria Axetivos predicativos || pallabra|| (ver exemplu 4) |- | Sustantivos || pallabra||''-wachi'' 'pie', ''wane'' 'esposa' |- | rowspan="10" style="background:#ccccff"|'''Gramatical (zarráu)''' || Axetivos atributivos || pallabra|| (ver exemplu 5) |- | Marcadores de númberu enclíticos||''=ekana'' 'PL' (''bakujuna=ekana'' 'fíes') |- | Cuantificadores ||pallabra||''peadya'' 'unu', ''beta'' 'dos', ''dutya'' 'toes Posposiciones || pallabra o clíticu||''=duku'' 'dientro', dyake 'sobre', ''peke'' 'al llau de' |- | Pronombre|| pallabra y clíticu|| ''y-ra'' '1SG-ERG', ''ekwana'' '1PL', ''=el to'' '3SG' |- | Demostrativos || pallabra|| (ver cuadru 4) |- | Pallabres d'entrugues de conteníu ||pallabra||''eju'' ¿ónde?, ''ejetupu'' ¿cuándo? |- | Partícules || pallabra y clíticu|| ''dyake'' 'bien, un montón', ''=nin'' '<span style="font-variant: small-caps;">quiciabes</span>' |- | Conjunción || pallabra|| (ver cuadru 5) |- | Marcadores de cláusula dependiente || pallabra y clíticu||''=tibu'' '<span style="font-variant: small-caps;">razón</span>' (ver exemplu 9) |- | style="background:#ccccff"|'''Semi-abiertu'''|| Interxeiciones y onomatopeyes|| pallabra||''achí'' 'falante indignáu', ''shun'' 'soníu de los coríos' |} <br /> * Tocantes a los verbos en cavineña, estrémense dos tipos: inflexivos, aquellos que pueden llevar afixos direutamente, como p.ej. ''tsajaja-'' 'correr 'en (1), que lleva'l sufixu de pasáu recién ''-chine''; y non-inflexivos, aquellos que nun pueden llevar nengún afixu y riquen, poro, d'un auxiliar, como p.ej ''mere'' 'trabayar' en (2). Dambos tipos de verbos pueden clasificase, de la mesma, en transitivos, intransitivos y ditransitivos. La transitividá xuega un papel importante na morfosintaxis d'esta llingua, que se traduz, por casu, nel usu de marques de casu distintos nel suxetu, dependiendo de si tratar d'un verbu transitivu o non. Con éses el suxetu d'un verbu transitivu lleva obligatoriamente la marca de casu ergativo ''=ra'', como se repara en (3). <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(1)||''El to-ke''||''tupuju=el to''||''diba''||''tsajaja-chine.'' |- | ||3SG-FRM||SIGUIENDO=3SG||xaguar||correr-PAS.REC |- | || colspan=4 |'El xaguar escorrer (llit. corrió siguiendo a él).' (Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(2)||''xunu=ju''||''y-diji=ju''||''mere''||''ju-kware.'' |- | ||xunu=LOC||PFN-senderu=LOC||trabayu||ser-PAS.REM |- | || colspan=4 |'En xunu taba trabayando nel camín.' (Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(3)||''Diba=ra=el to''||''iye-chine''||''takure.'' |- | ||xaguar=ERG=3SG||matar-PAS.REC||pita |- | || colspan=3 |'El xaguar mató a la pita.'(Guillaume, 2012) |} <br /> * Nel cavineña estrémense tamién dos tipos d'axetivos: los axetivos predicativos, que funcionen principalmente como complementu copular en cláusula cópula, como p. ex. ''ari-'' 'grande' en (4); y los axetivos atributivos, que namái funcionen como modificadores del nucleu de la frase nominal (FN), como p.ej. ''wiri'' 'diminutu' en (5). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(4)||''Ari-da''||''ju-kware''||''folia.'' |- | ||grande-SFA||ser-PAS.REM||monu.capuchín |- | || colspan=3 |'El monu capuchín yera grande.'(Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(5)||''Wiwipa''||''wiri=ra=taa=ø''||''dunu-wa.'' |- | ||águila||diminutu=ERG=ENF=1SG||arrodiar-PF |- | || colspan=3 |'Les águiles diminutes arrodiáronme.'(Guillaume, 2012) |} <br /> * Tocantes a los sustantivos en cavineña, Guillaume (2012) estrema, sobre la base de criterios morfosintácticos, tres tipos: los sustantivos ''-y'', que consisten nuna clase zarrada d'ente 100 a 150 términos, que faen referencia a partes d'entidaes, como p.ej. ''-atsanaka'' 'boca' y ''-wachi'' 'pie', y lleven un prefixu dummy ''y-'' 'PFN'; los sustantivos de parentescu, que consisten nuna pequeña clase zarrada de cerca de 30 términos que faen referencia a rellaciones de parentescu (p.ej. padre, madre, fíu, etc.); y los sustantivos independientes, que consisten nuna clase abierta d'unos cuantos miles de términos que nun lleven nengún prefixu ''y-'' nin inflexones pa posesores. Esta última clase inclúi términos pa la fauna, la flora, artefautos, nomes propios, etc., según tamién cientos de términos castellanos recién y préstamos d'otres llingües. * Nel cavineña, estrémase, amás, dos tipos de pronomes: los pronomes independientes, pallabres fonolóxica y gramaticalmente independientes qu'enllenen espacios principales de la FN y presenten distintes realizaciones pa les funciones principales (absolutiva y ergativa) y pa delles funciones oblicues (dativu, xenitivu, asociativu, etc.); y los pronomes amestaos de segunda posición, enclíticos qu'asoceden na segunda posición en cláusules declarativas principales y cunten con distintes realizaciones pa les funciones principales (absolutiva y ergativa) y con un conxuntu pa la función oblicua dativa (Guillaume, 2012). Como esclaria Guillaume, los pronomes independientes y los pronomes amestaos de segunda posición son básicamente idénticos tocantes a la forma. La única esceición son los raigaños de ciertes formes próximes de tercer persona. * Como se repara nel cuadru 4, el cavineña presenta dos tipos de demostrativos: los demostrativos alverbiales (llocativos, llocativos xenerales y perlativos) y los demostrativos señalativos. Dambes clases de demostrativos codifican tres graos de distancia: 'cerca' vs. 'mediu' vs. 'lloñe'. Como señala Guillaume (2012), a diferencia de los axetivos alverbiales, los axetivos señalativos nun sustitúin nenguna frase posposicional en particular, nun s'utilicen anafóricamente y riquen d'un xestu de señalación (colos demostrativos alverbiales, dichu xestu ye opcional). <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 4: Demostrativos''' | style="background:#ccccff"|'''Valor'''|| colspan="3" style="background:#ccccff"| '''Alverbiales''' ||style="background:#ccccff"|'''Señalativos''' |- | || LOC || LOC.GNL || PERL || |- |'cerca' || re-wa / jee-ju || re-keja ||re-eke || riya / jee |- |'mediu' || el to-wa || el to-keja || el to-eke || tume |- | 'lloñe' || yu-wa || yu-keja|| yu-eke || yume |} <br /> * Nel cuadru 5, preséntase un conxuntu de conxunciones en cavineña (Guillaume, 2012): <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 5: Conxunciones''' | jutakiju || 'por tanto' |- | tudya || 'depués' |- | tuekedya || 'depués, siguiente' |- | tume || 'entós' |- | tumebae || 'tamién' |} <br /> === Estructura de la cláusula === Guillaume (2012) estrema dos tipos de cláusules: les cláusules independientes, que pueden ser, de la mesma, verbales o copulares, como se repara en (6) y (7) respeutivamente; y les cláusules dependientes, que s'estremen, de la mesma, en cláusules alverbiales non finitas, como en (8), cláusules alverbiales finitas, como en (9) y cláusules relatives (finitas). <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(6)||''Diba=ra=el to''||''iye-chine''||''takure.'' |- | ||xaguar=ERG=3SG||matar-PAS.REC||pita |- | || colspan=3 |'El xaguar mató a la pita.'(Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(7)||''Mu-da=el to ''||''ju-kware''||''kwejipa…'' |- | ||aterrorizante-SFA=3SG||ser-PAS.REM||furacán |- | || colspan=3 |'El furacán daba mieu …' (Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(8)||''Babi=ra''||''kwa-atsu=el to-ja=el to ''||''tsuru-kware''||''peadyamatuja'' |- | ||cazar=PURP.MOC ||dir-SI=3SG-DAT=3SG||atopar-PAS.REM||un caimán |- | || colspan=4 |'Cuando él_i foi cazase, él_i atopó un caimán.' (Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(9)||''El mio-ke''||''chapa''||''metse=tibu=el to-ra=el mio''||''tupu-yá.'' |- | ||2SG-FRM||perru|| dueñu=RAZÓN=3SG-ERG=2SG||siguir-IPFV |- | || colspan=4 |'Como yes el dueñu del perru, él te va siguir.'(Guillaume, 2012) |} <br /> Nel cavineña, una cláusula independiente básica contién a lo menos un predicáu y una marca de cada participante central, con esceición de los participantes singulares de tercer persona que nun precisen ser marcaos. La mayoría de los constituyentes d'una cláusula básica ordenar llibremente. Nes cláusules copulares, sicasí, el complementu copular de normal preciede al predicáu cópula, siempres que'l predicáu cópula tea presente, como ye'l casu en (7). <br /> No que fai a les cláusules dependientes (o subordinaes), Guillaume señala que'l cavineña nun presenta cláusules de complementu, sinón más bien estratexes de complementación. Esta llingua tampoco presenta cláusules coordinaes. <br /> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) ''The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide'', 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Girard, Víctor (1971). Proto-Takanan Phonology [University of California Publications in Linguistics, 70]. Berkeley/Los Angeles: [[University of California Press]]. * Guillaume, Antoine (2012). Cavineña. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia'', 115-154. La Paz: Plural editores. (en prensa) == Enllaces esternos == [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} <br /> [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2175 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción - Cavineña] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008025719/http://endangeredlanguages.com/lang/2175 |date=2017-10-08 }} {{ORDENAR:Cavineno}} {{Tradubot|Idioma cavineño}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Llingües tacanes]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] efkickkv0vtmkvo9frqaqe5er91h6ng 0 165783 4493653 4484583 2026-05-17T19:01:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493653 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma | nome = Cayubaba | nativu = ''Cayuvava, Cayuwaba'' | zona = [[Departamentu del Beni]] | país = {{bandera2|Bolivia}} | falantes= [[llingua estinguida]] (grupu étnicu 794)<ref ~name="Ethnologue">{{cita web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cyb|autor=Raymond G. Gordon, Jr. (ed.)|títulu=Cayubaba, An extinct language of Bolivia [''Cayubaba, una llingua estinguida de Bolivia'']|obra=Ethnologue|fechaaccesu=4 de mayu de 2010}}</ref> |oficial= Bolivia<ref name="CPEBol">Bolivia, estáu plurinacional de, [https://web.archive.org/web/20090619201729/http://www.presidencia.gob.bo/download/constitucion.pdf Constitución Política del Estáu], artículu 5.</ref> | familia madre = árees circum-amazónica y circum-caribeña |font= white | familia = [[llingua aisllada]] | iso3=cyb }} '''Cayubaba''' ye una [[llingua estinguida]], xenéticamente non clasificada, de l'Amazonia de [[Bolivia]]. Los descendientes del grupu étnicu del mesmu nome habiten na rexón del [[Departamentu del Beni|Beni]], al oeste'l [[ríu Mamoré]], al norte de [[Santa Ana del Yacuma]] con una población de 794 habitantes.<ref name="Ethnologue" /> Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el cayubaba ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == Como señalen Crevels y Muysken (2012), el territoriu cayubaba forma parte de la rexón históricamente conocida como [[Mojos]] (o Moxos), que cubre aproximao 200.000 quilómetros cuadraos de lo que güei ye'l [[departamentu del Beni]]. Los cayubabas dedíquense sobremanera a l'agricultura tradicional, cultivando arroz, yuca, maíz, plátanu, caña d'azucre, fríjol, zapallo, camote, etc. Tamién críen ganáu, anque en pequeña escala. La comunidá cayubaba entamar na Subcentral Indíxena Cayubaba, que ta afiliada a la Central Indíxena de los Pueblos del Beni (CPIB), y ye, poro, miembru de la Confederación de Pueblos Indíxenes del Oriente bolivianu (CIDOB). == Aspeutos históricos == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia.]] El primeru n'establecer contautu colos cayubabas foi'l sacerdote misioneru xesuita P. Agustín Zapata en 1693. Como señalen Crevels y Muysken (2012), mientres esta primer visita al territoriu cayubaba, el padre Zapata pudo ver siete pueblos, de los cualos seis teníen aproximao 1.800 habitantes y unu inclusive más de 2.000. A empiezos del sieglu XVIII, el P. Antonio Garriga fundó la misión d'Esaltación de la Santa Cruz, onde habiten principalmente los cayubabas, y darréu fundáronse les misiones de San Carlos, Concepción y les Peñes. A empiezos del sieglu XIX, cuando'l xeólogu y paleontólogu suecu [[Erland Nordenskiöld]] visitó a los cayubabas, namái quedaben unes 100 persones nel grupu que, amás de la so llingua, calteníen yá bien pocu de la so cultura orixinaria. <br /> La rexón cayubaba yera famosa por cultivar tabacu. Na dómina de [[Fiebre del Cauchu|la esplotación del cauchu]], la comercialización del tabacu foi intensa en tol país, y, poro, Esaltación convertir nun puertu allegáu sobre'l [[ríu Mamoré]]. A mediaos del sieglu XX, sicasí, casi se dexó de cultivar el tabacu pola emigración masiva d'Esaltación de los cayubabas, que fuxíen de la epidemia de sarampión que por pocu abrasó a la población. == Clasificación xenética == Como indiquen Crevels y Musken (2012), a pesar de toles propuestes tentatives pa clasificar el cayubaba xenéticamente (vease p. ex. Greenberg, 1987; Kaufman, 1990, 1994; Suárez, 1974), la llingua sigue siendo considerada hasta agora como una [[llingua aisllada]]. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === El cayubaba presenta'l siguiente sistema de fonemes consonánticos (tomáu de Crevels y Muysken, 2012, basáu en Key 1961, 1962, 1967): {| style="text-align: center; width: 70%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Consonantes del cayubaba''' | || colspan= 2 style="background:#ccccff"| '''Billabiales''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Alveolares'''||colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Alveo-palatales''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Palatal''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Velares''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Glotal''' |- | '''Sonorización'''||style="background:#ccccff"| -||style="background:#ccccff"|+ || style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ ||style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ ||style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ || style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+|| style="background:#ccccff"|-||style="background:#ccccff"|+ |- | style="background:#ccccff"| '''Oclusives''' ||p|| b || t|| d|| || || || ||k|| || || |- | style="background:#ccccff"| '''Africada'''|| || || || ||tʃ|| dʒ || || || || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Fricatives''' || || β ||s || ||ʃ || || || || || || h|| |- | style="background:#ccccff"| '''Nasales''' || || m || || n|| || ɲ || || || || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Vibrante''' || || || || r [ɾ~ l~ d̥]|| || || || || || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Semivocales'''|| || w || || || || || || j|| || || || |} <br /> Nel cuadru 2, preséntase'l sistema de fonemes vocálicos (tomáu de Crevels y Muysken, 2012, basáu en Key, 1961): {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Vocales del cayubaba''' | || style="background:#ccccff"|'''Anteriores'''||style="background:#ccccff"|'''Centrales'''|| style="background:#ccccff"|'''Posteriores''' |- | style="background:#ccccff"|'''Altes''' || i || || o |- | style="background:#ccccff"|'''Medies''' || y || || o |- | style="background:#ccccff"|'''Baxes''' || æ|| a || |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y clases de pallabres en cayubaba, puede señalase lo siguiente (Crevels y Muysken, 2012): * Nel cayubaba estrémense cinco clases mayores de pallabres: verbos, p. ex. ''boro'' 'dar', ''tavu'' 'nadar', sustantivos, p. ex. ''veje-veje'' 'vientu', ''ñoko'' 'monu', pronomes, p. ex. ''ãre-ai'' '1SG', ''ãre-a'' '2SG', modificadores y partícules, p. ex. kòra 'quiciabes', ''ñõhõ'' 'agora'. * Tocantes a los axetivos, munchos conceutos axetivales esprésense al traviés d'axetivos predicativos formaos colos afixos ''pa(+i)''+...+''hai'', como p.ej.: ''pa-i-ra-hai'' 'bonu, tar bien', ''pa-tï-hai'' 'colloráu, ye coloráu'. En cayubaba ye difícil, pos, establecer criterios pa una clase d'axetivos distinta de los verbos estativos. * El cayubaba paez presentar, amás, dellos alverbios, como p.ej. ''pïïrë'' 'amodo', ''irire'' 'bien'. * En cayubaba, el sistema numbéricu básicu inclúi cinco numberales: ''karata/kata'' 'unu', ''mitia/mite'' 'dos', ''kurapa'' 'trés', ''chaada/chaad'' 'cuatro' y ''me(i)da(ru)'' 'cinco'. Estos numberales pueden combinase col elementu ''rirobo'' (irobo/erobo/iro/hiro/kiro) 'cinco más' pa formar los numberales hasta diez. Los númberos de 11 a 19 fórmense al traviés del sufixu aumentativu ''-hiiñe'' 'y, amás de'. A partir de 100 úsense préstamos del castellán, como p. ex. ''karata-siento'' [unu-cientu] 'cien', ''karata-mirie'' [unu-mil] 'mil'. === Morfoloxía === Tocantes a la morfoloxía del cayubaba, puede señalase lo siguiente (Crevels y Muysken, 2012): * No que fai a la morfoloxía nominal, el cayubaba amuesa procesos de [[reduplicación]] plena, p. ex. ''wïrï-wïrï'' 'iguana', y parcial, p. ex. ''uku-ku'' 'gochu'. Estrémense, amás, seis proceso complexos y granibles de composición nominal: <br /> {| style="text-align: center; width: 90%" border="1" |- | style="background:#ccccff"|'''Procesu de composición''' || style="background:#ccccff"|'''Exemplu''' |- | sustantivu nucleu (teníu) + sustantivu modificador (posesor) || ''hebë-kafe'' 'pulgu de café' |- | secuencia de raigaños con significáu figurativu || ''ridore-maka'' 'añu' (llit. 'quema-sol') |- | verbu + sustantivu|| ''vede-ñika'' 'dueñu de casa' (llit. 'tener-casa') |- | elementu onomatopéyicu + sustantivu || ''sĩsĩhai-ñõko'' 'tipu de monu' |- | modificador + sustantivu || ''chakïrï-hiki'' 'maíz nidiu' (llit. 'nidiu-maíz') |- | modificador + sustantivu + modificador||''sïsïha-pichï-yïtï'' 'pequeña formiga negra'(llit. 'pequeñu-formiga-negru') |} <br /> * El plural nominal esprésase al traviés del [[Clíticu|proclíticu]] ''me='', como se repara en (1). En frases nominales, el proclíticu ''me='' amestar al primer elementu de la frase, como se repara en (2). <br /> {| style="text-align: left; width: 15%" border="0" |- |(1)||'''''me'''=i-asi'' |- | ||PL=ART-home |- | || 'los homes' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 15%" border="0" |- |(2)||'''''me'''=rishò'' || ''raviri'' |- | ||PL=nuevu||remu |- | || colspan=2|'remos nuevos' |} <br /> * Los pronomes personales en cayubaba funcionen como elementos independientes, pero realmente deriven de formes verbales. Los pronomes bases, que se presenten nel cuadru 3, deriven, por casu, de la forma verbal esistencial ''ãre'' 'hai', 'esiste'. A esta forma verbal se sufijan los marcadores personales d'oxetu direutu. Nel casu de los pronomes plurales, puede anteponese a los marcadores personales el sufixu ''-hi'' 'tao presente activu'. Estos pronomes podríen ser consideraos, entós, como pronomes presentativos nel sentíu de 'soi yo quien ...'. <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Pronomes bases en cayubaba''' | ||style="background:#ccccff"| Pronomes bases |- | 1SG || ãre-'''ai''' |- | 2SG || ãre-'''a''' |- | 3SG || ãre-'''y'''/ããr-'''y''' |- | 1PI|| rowspan=2 | ãre-'''ere'''/ãre-hi-'''ere''' |- | 1PE |- | 2PL || ãre-'''pere'''/ãre-hi-'''pere''' |- | 3PL || ãre-'''riki'''/ãre-hi-'''riki''' |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía verbal, estrémense procesos de [[reduplicación]] y [[afijación]], amás d'un conxuntu d'elementos [[Clíticu|proclíticos]] y [[Clíticu|enclíticos]]. No que fai a la reduplicación, estrémense distintos tipos, como por casu, la reduplicación [raigañu + raigañu] en ''ròmò-ròmò'' 'arrodillarse' pa espresar una aición continua. Tocantes a los procesos de afijación, el verbu puede ser modificáu por una serie de prefixos y sufixos qu'indiquen suxetu, oxetu, tiempu, aspeutu, manera, etc., asina tenemos, por casu, los prefixos de primera posición que marquen tiempu y aspeutu, tales como ''mara-'' 'futuru hipotéticu' en (3) y ''mera-'' 'futuru simple' en (4). <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(3)||'''''mara'''-h-i-bachari-dya'' |- | ||FUT.HIP-1SG-CL-informar-2SG.OI |- | ||'(Yo) te informaría.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(4)||'''''mera'''-h-i-bekere~re-ë'' |- | ||FUT-1SG-CL-aprender~CAUS.INC-2SG.OD |- | || 'Te voi enseñar.' |} <br /> * El complexu verbal pue ser tamién modificáu por una serie d'elementos proclíticos y enclíticos. Ente los elementos [[Clíticu|proclíticos]], atópense los proclíticos modales/ evidenciales ''chui='' 'certidume' , ''manoro='' 'casi (de xuru), tener la intención'. Ente los elementos enclíticos, atópense los enclíticos llocativos, p.ej ''=jahï'' 'embaxo', ''=puti'' 'fora', les enclítiques temporales/aspectuales, p.ej. ''=koidi'' 'dacuando', ''=ñoho'' 'agora', y los enclíticos relacionales, p.ej. ''=dyë'' 'xuntos', ''=ma'' 'con al respective de una muyer'. <br /> === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del cayubaba, puede señalase lo siguiente (Crevels y Muysken, 2012): * El cayubaba nun presenta un orde de constituyentes fixu. L'únicu elementu obligatoriu na cláusula ye'l predicáu que xeneralmente preciede al suxetu y los complementos, como se repara en (5). Si'l suxetu ye un pronome personal llibre, ésti paez entós preceder siempres al predicáu, como se repara en (6). <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(5)||''ari-a-ñuhu''||''kita''||''ki=tò̃rene''||''dy-a-ñika-che'' |- | ||CMPL-INTL-traer||agua||ART-muyer||COM.LOC-3SG-casa-3SG.POS |- | ||colspan= 4| 'La muyer traxo agua a la so casa.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(6)||''ãree''||''a-poërëre-hai''||''karata''||''toru-takorako''||''mitia''||''takorako'' |- | ||PRO:3SG||CL-mercar-RES||unu||M-pita||dos||pita |- | ||colspan= 6|'Él merca un gallu y dos pites.' |} <br /> * No que fai a la frase nominal, el modificador preciede al nucleu, como s'amuesa en (7). Sicasí, l'elementu posesor sigue al elementu teníu, como se repara en (8). <br /> {| style="text-align: left; width: 15%" border="0" |- |(7)||''mitia''||''tò̃rene'' |- | ||dos||muyer |- | ||colspan= 2|'dos muyeres' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(8)||''avope''||''ki=ñeatò̃rene'' |- | ||padre||ART-el mio.muyer |- | ||colspan= 2|'el padre de la mio esposa' |} <br /> * En cayubaba, reparar procesos d'incorporación, como en (9), que consisten na incorporación del oxetu direutu nel verbu col cual forma parte del mesmu grupu acentual. <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(9)||''mera-h-i-dïkï-ñika''||''ãrehidya'' |- | ||FUT-1SG-CL-faer-casa||PRO:2SG.OI |- | ||colspan= 2|'Te voi construyir la casa.' |} <br /> * El cayubaba presenta, amás, distintos procesos de subordinación. El [[Clíticu|proclíticu]] ''ki='' na so función subordinadora, por casu, ye utilizáu pa marcar complementos, como en (10), y tamién puede cumplir una función subordinadora alverbial, como en (11). Tamién s'estremen conxunciones que marquen cláusules subordinaes y asoceden al entamu de la frase, como p. ex. ''chu'' 'porque' en (12). <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(10)||''ye-pe-h-a-ve-dya''||'''''ki'''-h-i-hudyuhi-a'' |- | ||NEG-siempres-1SG-CL-dicir-2SG.OI||SUB-1SG-CL-abandonar-2SG.OD |- | ||colspan= 2|'Te digo qu'enxamás te voi abandonar.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(11)||'''''ki'''-t-i-bòechò''||''k-a-ukuku-che'' |- | ||SUB-3SG-CL-vender||ART-3SG-gochu-3SG.POS |- | ||colspan= 2|'cuando vendió'l so chancho' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(12)||'''''chu'''''||''h-i-bachari-y'' |- | ||porque||1SG-CL-cuntar-3SG.O |- | ||colspan= 2|'porque lu cunto' |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2012). Cayubaba. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia'', 341-374. La Paz: Plural editores. (en prensa) * Greenberg, Joseph H. (1987). ''Language in the Americas''. Stanford: [[Stanford University Press]]. * Kaufman, Terrence (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. En: Doris L. Payne (ed.) ''Amazonian Linguistics: Studies in Lowland South American Languages'', 13-73. Austin (TX): University of Texas Press. * Kaufman, Terrence (1994). The native languages of South America. En: Christopher Moseley y R. Y. Asher (eds.) ''Atlas of the World's Languages'',46-76. Londres: Routledge. * Key, Harold (1961). Phonotactics of Cayuvava. ''International Journal of American Linguistics'' 27: 143-50. * Key, Harold (1962). ''Fonotácticas del cayuvava'' [Notes Llingüístiques de Bolivia 4]. Cochabamba: Institutu Llingüísticu de Branu. * Key, Harold (1967). ''Morphology of Cayuvava'' [Janua Linguarum, series practica 53]. L'Haya: Mouton. * Suárez, Jorge (1974). South American Indian languages. ''Encyclopaedia Britannica'', 15th edition, 17: 105-112. == Enllaces esternos == * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2176 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Cayuvava] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008025852/http://endangeredlanguages.com/lang/2176 |date=2017-10-08 }} {{Tradubot|Idioma cayubaba}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia|Cayubaba]] [[Categoría:Llingües aisllaes d'América|Cayubaba]] 5ctya23nwy6ttdob8vxm9fbbzthlyro 0 165793 4493660 4485500 2026-05-17T19:10:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493660 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Chipaya | zona=[[Departamentu d'Oruro|Oruro]] | familia madre = llingües tupí | nativu= ''Chipay taqu'' | falantes= 1500 | oficial= | países={{BOL}} | familia=[[Llingües uru-chipaya]] | rank= | iso1= | iso2= | iso3=cap | sil=CAP | mapa= }} La llingua '''chipaya''' ([[autoglotónimu]] ''chipay taqu'') ye falada per cerca de dos mil persones nes provincies de [[Carangas (provincia)|Carangas]] y [[Provincia de Sabaya|Sabaya]], [[departamentu d'Oruro]], ([[Bolivia]]). Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el uru-chipaya ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> El censu de 2001, na zona de Santa Ana de Chipaya, rexistró 1 568 falantes; d'ellos 332 de 4 a 9 años d'edá; 400, de 10 a 19; 277, de 20 a 29; 163, de 30 a 39; finalmente 166, de 40 a 49. La mayoría de los chipaya fala tamién el [[idioma español|castellán]] y xeneralmente, los adultos empleguen l'[[idioma aymara|aymara]].<ref>Arnold, Denise; Sabine Dedenbach-Salazar; Juan de Dios Yapita y Ricardo López {{enllace rotu|1=[http://www.ilcanet.com/chipayaes.html Les llingües uru-chipaya andines (estáu de la investigación 2002)] |2=http://www.ilcanet.com/chipayaes.html |bot=InternetArchiveBot }} ILCA.</ref> == Clasificación == Probóse que l'idioma chipaya rellaciónase estrechamente col [[idioma uruquilla|uruquilla]] (''uchun maa taqu''), llingua orixinal de los [[Uru (etnia)|Uros]] y integróse con seguridá un grupu designáu por dellos espertos como [[familia llingüística]] '''uru-chipaya'''. Otros suxirieron rellacionar esti grupu col [[idioma puquina]] nuna sola familia y dalgunos consideren el parentescu de toes estes llingües cola familia [[llingües arawak|arawak]]. [[Alfredo Torero]]<ref>Torero, Alfredo (2002) ''Idiomes de los Andes''. Lima: IFEA - Editorial Horizonte. ISBN 9972-699-27-7</ref> demostró qu'hasta'l presente nun se demostró rellación xenética ente les llingües uru-chipaya y el arawak nin ente l'uru-chipaya y el puquina, el quechua o'l aymara y consideró hipotéticamente que la separación de uruquilla y el chipaya producir escontra'l [[200 e.C.|200 e.C. ]] Apocayá dellos chipaya pudieron escuchar y entender ensin mayor problema una grabación de los postreros falantes de uruquilla de la comunidá [[Uru (etnia)|Uro]] d'[[Iruito|Irohito]], realizada en 1980 y quedó demostrada cierta inteligibilidad ente dambes llingües.<ref>Sabine Dedenbach-Salazar Sáenz, Nathalie Boecker & Katja Hannss (2006) "Les rellaciones internes del Uru-Chipaya: nueva evidencia". [[Congresu Internacional d'Americanistes|52 Congresu Internacional d'Americanistes]]. Sevilla, España.</ref> == Descripción llingüística == === Fonoloxía === * Nel cuadru 1, preséntase l'inventariu consonánticu del chipaya (Cerrón-Palomino, 2009:35): <br /> {| style="text-align: center; width: 80%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Consonantes chipayas''' | || || rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Billabiales''' ||rowspan=2 style="background:#ccccff"|'''Dentales''' || rowspan=2 style="background:#ccccff"| '''Alveolares''' || colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Palatales''' ||colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Velares'''||colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Postvelares''' |- | || ||[-ret]|| [+ret] || [-lab] || [+lab]|| [-lab] || [+lab] |- |rowspan=3 style="background:#ccccff"|'''Oclusives''' || '''Simples''' || p || t || || || || k || k^w ||q|| q^w |- |'''Aspiraes''' || p^h || t^h || || || || k^h || || q^h || |- | '''Glotalizadas'''|| p' || t' || || || || k' || || q'|| |- | rowspan=3 style="background:#ccccff"|'''Africaes''' || '''Simples''' || || || ts || č || ĉ || || || || |- | '''Aspiraes'''|| || || ts^h||č^h || ĉ^h || || || || |- | '''Glotalizadas''' || || || ts'|| č' ||ĉ' || || || || |- | colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Fricatives'''|| || ş || s || || ŝ || x || x^w ||χ || χ^w |- | colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Nasales''' || m || n || || ñ || || ŋ || || || |- | colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Llaterales''' || || l || || λ || || ɫ || || || |- | colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Vibrante'''|| || r || || || || || || || |- | colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Semivocales''' ||w || || || y || || || || || |} <br /> * Ciertes africaes tienen la función de [[sílaba]] inicial.<ref>Olson, Ronald D. & Frances Olson (1962) "Datos pal analís fonémico chipaya (con pequeñu testu y traducción interlinear)". ''Información de Campu'' 90: 238-239. Bolivia: ILV. (mf.)</ref> Hai oposición ente consonantes oclusives simples, aspiraes y glotalizadas. El chipaya rexistra, amás, dos órdenes más de consonantes africaes: les alveolares y les palatales retroflexes nes sos series simples y laringalizadas. Como señala Cerrón-Palomino (2009: 36), equí anicia, precisamente, una de les tantes peculiaridaes fóniques de la llingua, que la estremen de les sos vecines aimara y quechua. Nel chipaya rexistráronse tamién variantes fonétiques pa les muyeres.<ref>Porterie-Gutiérrez, Liliane (1990) [https://web.archive.org/web/20061119052445/http://celia.cnrs.fr/FichExt/Am/A_15_08.pdf Documentos pal estudiu de la llingua chipaya]; ''Amerindia'' 15.</ref> * Nel cuadru 2, preséntase'l sistema vocálicu del chipaya. Como puede reparase, tratar d'un sistema pentavocálico paecencia al del castellán, pero que, a diferencia d'este, estrema ente vocales curtios y llargues, colo cual el sistema doblar a 10 fonemes vocálicos (Cerrón-Palomino, 2009: 38): <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Vocales chipayas''' | || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Anteriores''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Centrales''' || colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Posteriores''' |- |'''Cantidá''' || '''Curtiu'''|| '''Llarga''' || '''Curtiu''' || '''Llarga'''|| '''Curtiu'''|| '''Llarga''' |- |style="background:#ccccff"|'''Altes''' || i || i: || || ||u||u: |- | style="background:#ccccff"|'''Medies'''|| e || e: || || ||o||o: |- | style="background:#ccccff"|'''Baxes''' || || || a|| a:|| || |} <br /> === Morfoloxía === Tocantes a les traces morfolóxiques del chipaya, puede señalase lo siguiente (basáu en Cerrón-Palomino, 2009: 47-67): * El chipaya ye una [[llingua aglutinante]], con marcada enclín escontra la fusión. Presenta múltiples [[sufixu|sufixos]] y tamién dalgunos [[prefixu|prefixos]] que s'atopen en procesu de obsolescencia. En (1), ilústrase'l grau de complexidá interna que puede tener una pallabra chipaya: <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(1)||''zat-s-qat-iñ-t-ki'' |- | ||correr-RFL-CAUS-HAB-VBL-TOP |- | ||'yo soi'l que fai correr' (Cerrón-Palomino, 2009:47) |} <br /> * Nel chipaya, estrémense tres categoríes básiques de raigaños: el raigaños nominales, los raigaños verbales y les partícules. Dientro de la categoría de raigaños nominales, Cerrón-Palomino (2009:49) estrema les siguientes subclases: nomes, p.ej. ''zhoñi'' 'home', ''zqala'' 'sembrío', pronomes, p.ej. ''wer'' 'yo', ''am'' 'tu', axetivos, p.ej. ''ljok'' 'colloráu', ''zona'' 'mansu', numberales, p.ej. ''tshii'' 'unu' ''pizk'' 'dos', y alverbios, p.ej. ''tonje'' 'güei', ''teqzi'' 'equí'. Tocantes a los raigaños verbales, estrémense cuatro subclases: verbos intransitivos, p. ex. ''thaz'' 'rir', ''phalan'' 'sudar', verbos transitivos, p. ex. ''trak'' 'cutir', ''kon'' 'matar', verbos ditransitivos, p.ej. ''toj'' 'partir', ''maz'' 'narrar', y verbos copulativos, p. ex. ''zhel'' 'tar, haber'. Tocantes a les partícules, correspuenden a esta clase aquellos raigaños que, semánticamente, constitúin alverbios d'afirmación o negación, conxunciones, esclamaciones, interxeiciones y salutaciones, como p.ej. ''ana'' 'non', ''uzh'' 'o'. * Con al respective de la morfoloxía nominal, el nome chipaya presenta procesos de flexón de xéneru (estrémense dos xéneros: femenín y masculín, p. ex. ''azn-i'' 'pollina', ''aznu'' 'pollín'), númberu (singular y plural, p. ex. ''zhoñi'' 'home', ''zhoñi-naka'' 'homes'), y casu. De siguío, preséntase'l sistema de casos del chipaya, siguíu de dellos exemplos. <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Sistema de casos del chipaya''' | Nominativu ||-ø |- | Xenitivu || ''-t'' ~ - ø ~ -''(i)zh'' |- | Acusativu || -ø |- | Dativu/ilativo|| ''-kiz(i)'' ~ - ''kin(a)'' |- | Benefactivo|| -''(ta)-japa'' |- | Presea/comitativo ||-''tan(a)'' |- |Llocativu|| -''kiz(i)'' ~ -''kin(a)'' |- | Ablativu|| -''kiztan(a)'' |- | Limitativo || -''kama'' |- | Causal|| -''layku'' |- | Comparativu || -''zhta'' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(2)||''tii''||''aznu-ki''||''Huwan-'''zh'''-ta'' |- | ||esti pollín-TOP||Juan-XEN-VBL |- | ||colspan=3|'Esti pollín (ye) de Juan.' (Cerrón-Palomino, 2009:54) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(3)||''am'' || ''palas-'''kiz'''''||''qam-tra'' |- | ||tu || plaza-LOC||vivir-DCL |- | ||colspan=3|'Tu vives na plaza.' (Cerrón-Palomino, 2009:55) |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía verbal, el verbu chipaya presenta distintos tipos de procesos flexivos, a saber: flexón de persona (primer, segunda, tercer y cuarta persona o persona inclusiva), flexón de tiempu-aspeutu (presente absolutu, presente habitual, pasáu imperfeutivu, pasáu perfectivu y futuru), flexón de manera (indicativu, optativu ya imperativu) y subordinación. Tocantes a la subordinación, el chipaya presenta un sistema de cinco subordinadores que marquen la correferencia o non, [+corr, -corr], ente los suxetos de la cláusula principal y la cláusula subordinada, según la rellación temporal ente los verbos de dambes cláusules en términos de simultaneidá, [+sim, -sim]. Nel cuadru 4, preséntase'l sistema de subordinadores del chipaya, siguíu de dellos exemplos: <br /> {|style="text-align: center; width: 35%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 4: Sistema de subordinadores del chipaya''' | ''-kan(a'') || [+ corr, + sim] |- | ''-an(a)''|| [- corr, + sim] |- | ''-zhku'' || [+ corr, - sim] |- | ''-tan(a)'' || [- corr, - sim] |- | ''-a''|| [+ corr, - sim] |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(4)||''qaa-'''kan'''_i'' || ''oqh-chi-tra_i''|| |- | ||llorar-SUB||dir-PAS-DCL|| |- | ||colspan=3|'Llorando foise.' (Cerrón-Palomino, 2009:62) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(5)||''wer'' || ''cher-'''an'''_i''||''uri''||''zat-chi-n-tra_j'' |- | ||yo||ver-SUB||rápido||correr-PAS-1-DCL |- | ||colspan=4|'Cuando me vio, corrí rápido.' (Cerrón-Palomino, 2009:62) |} <br /> * El chipaya presenta, amás, un conxuntu de sufixos independientes que se clasifiquen n'ocho subclases: sufixos enunciativos, qu'espresen enunciaos de conteníu informativo, de calter emotivu o inclusive con matices de sorpresa; sufixos modales, qu'espresen distintes modalidaes epistémicas (indefiníu, hipotéticu y conjetural); sufixos evidenciales, qu'espresen valores que respuenden a la fonte de datos (asertivu y reportativo); sufixos interrogativos, que marquen interrogación (corroborativo ya informativu); sufixos concordantes, qu'establecen una rellación de concordanza ente'l suxetu participante de la oración y l'elementu que los porta; sufixos conectores, qu'establecen una rellación ente un enunciáu y otru dientro del discursu; sufixos enfáticos, que pueden espresar un sentíu categóricu, corroborativo o puntualizador; y sufixos afeutivos, que tresmiten un sentimientu de simpatía o de compasión. <br /> === Sintaxis === No que fai a la sintaxis del chipaya, puede señalase lo siguiente (Cerrón-Palomino, 2009: 67-74): * L'orde ensin marcar de constituyentes na [[Oración (gramática)|oración]] ye del tipu [[Suxetu Oxetu Verbu]] (SOV), como s'ilustra en (6): <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(6)||'''S'''|| '''O'''||'''V''' |- | ||''zhoñi'' || ''qaz''||''jwat-chi-tra'' |- | ||home||patu||cutir-PAS-DCL |- | ||colspan=3|'Un home cazó un coríu.' (Cerrón-Palomino, 2009:67) |} <br /> * La frase nominal caracterízase estructuralmente por tar formada por un nucleu, que nesti casu ye un nome, precedíu o non d'unu o más modificadores, ente los cualos atópense: los determinantes, los numberales, los axetivos, los atributos, y les cláusules subordinaes. Como en toa llingua SOV, estos modificadores carauterizar por preceder siempres al so nucleu, como se repara en (7): <br /> {| style="text-align: left; width: 15%" border="0" |- |(7)||''paqh(i)''||''qhuya'' |- | ||grande||casa |- | ||colspan=2|'casa grande' |} <br /> * Según la naturaleza del predicáu, les oraciones simples se distiguen en copulatives, como en (8), y predicatives, como en (9). Según la so modalidá, éstes pueden ser declarativas, como en (10), interrogatives, como en (11), exhortativas, etc. <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(8)||''am-ki''|| ''laa''||''zhel-ñ-am-tra'' |- | ||tu-TOP||enfermu||tar-HAB-2-DCL |- | ||colspan=3|'Tu sueles tar enfermu.' (Cerrón-Palomino, 2009:70) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(9)||''qiti-ki''|| ''pampi-kin''||''tik-z-chi-tra'' |- | ||foín-TOP||pampa-LOC||morrer-RFL-PAS-DCL |- | ||colspan=3|'El foín morrió na pampa.'(Cerrón-Palomino, 2009:71) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(10)||''hazi-ki''|| ''chhizwi''||''poot-o-tra''||''wer-ki'' |- | ||agora-TOP||carne||cortar-1-DCL||yo-TOP |- | ||colspan=4|'Agora yo toi cortando la carne'. (Cerrón-Palomino, 2009:71) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(11)||''¿am''|| ''kintu''||''ziz-qa-y?'' |- | ||tu||cunto||saber-INT-CORR |- | ||colspan=3|'¿Sabes un cuentu?' (Cerrón-Palomino, 2009:71) |} <br /> * Nel chipaya, estrémense tres tipos d'oraciones complexes: oraciones yustapuestes, como en (12), oraciones coordinaes, como en (13), y oraciones subordinaes, con verbu non-finito (o non conxugáu), como en (14), y con verbu finito, como en (15): <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(12)||''laa-ki''|| ''ana-zh''||''lul-tra,''||''ana-zh''||''lik-tra'' |- | ||enfermu-TOP||non-CNCR||comer-DCL,||non-CNCR||beber-DCL |- | ||colspan=5|'L'enfermu nun come, nun bebe.' (Cerrón-Palomino, 2009:72) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(13)||''am-ki''|| ''lul-a-ki-yá''||''uzh''||''thaj-a-ja'' |- | ||tu-TOP||comer-INCMPL-FUT-CORR||o||dormir-INCMPL-CNJT |- | ||colspan=4|'Tu vas comer o quiciabes a dormir.' (Cerrón-Palomino, 2009:72) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(14)||''wer-ki''|| ''lanz-n-a-tra''||''tik-za-ñ-kama'' |- | ||yo-TOP||trabayar-INCMPL-DCL||morrer-¿?-NML-AL |- | ||colspan=3|'Yo voi trabayar hasta que muerra.' (Cerrón-Palomino, 2009:74) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(15)||''nii''|| ''zhoñi''||''thon-a-ki-tra''||''niki,''||''ana-l''||''oqh-a-tra'' |- | ||l'home||venir-INCMPL-FUT-DCL||COND||non-CNCR||dir-INCMPL-DCL |- | ||colspan=6|'Si l'home vien, nun voi dir.' (Cerrón-Palomino, 2009:74) |} <br /> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Cerrón-Palomino, Rodolfo (2009). Chipaya. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 29-77. La Paz: Plural editores. == Enllaces esternos == *[http://www.proel.org/mundo/chipaya.htm La llingua chipaya en proel] *[https://web.archive.org/web/20070110230837/http://www.la-razon.com/versiones/20061224_005765/nota_277_371572.htm Los Urus aliquen de la mano de los sos neños] *[https://web.archive.org/web/20070927181951/http://www.la-razon.com/galeriades.asp?C=3135&id=22157 Galería fotográfica] *[https://web.archive.org/web/20061207003414/http://magma.nationalgeographic.com/2000/culture/lost/chipaya.html Chipaya] *[http://dobes.mpi.nl/projects/uru-chipaya/?lang=es DOBES Uru-Chipaya] *[http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} *[http://www.endangeredlanguages.com/lang/2432 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Chipaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007063051/http://endangeredlanguages.com/lang/2432 |date=2017-10-07 }} {{ORDENAR:Chipaya}} {{Tradubot|Idioma chipaya}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües uru-chipaya]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] f9u9jjc0r2vt29t4hal9dmdhd57fspr 0 165905 4493663 4478122 2026-05-17T19:55:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493663 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Ignaciano, mueyo-ignaciano |familia madre = área amazónica central y oriental |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}} |zona = [[Departamentu del Beni]] |falantes = 1080 |familia = [[Llingües arahuaques]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües arawak Paraná-Mamoré|Paraná-Mamoré]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Ignaciano''' |iso1 = --- |iso2 = --- |iso3 = ign |mapa = |mapa_lleenda = }} El '''ignaciano''', o '''mueyo-ignaciano''', ye una llingua que pertenez al tueru común 'mueyo', llingua mueya antigua, de la estensa [[Llingües arahuaques|familia llingüística arahuaca]]. Falar na [[provincia de Moxos]], [[departamentu del Beni]], en [[Bolivia]] (Jordá, 2012). Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el mojeño-ignaciano ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nᵘ25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == El ignaciano cunta con 1080 falantes<ref group="*">Esta cifra fai referencia al númberu de falantes de cuatro a más años d'edá.</ref> aproximao y, poro, ye una llingua que s'atopa en serio peligru (Crevels y Muysken, 2009; Crevels, 2012). Esta llingua fálase estensamente en San Ignacio, que cunta con un gran porcentaxe de población ignaciana, y n'otros venti comunidaes rurales, según en munches estancies ganaderes. Jordá (2012) resalta la situación sociolóxica de San Ignacio, que constitúi anguaño la más representativa de les antigües Misiones de Mojos, yá que conserva, como nengún otru, el so semblante de pueblu indíxena mojeño, el so arguyu de selo, la so organización y espiritualidá, la so guapura festiva, ente otres carauterístiques. == Aspeutos históricos == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia.]] Como señala Jordá (2012), la llingua mueya-ignaciana foi aprendida polos [[Compañía de Xesús|xesuites]] nel primer pueblu fundáu por misioneros en 1782 y tomada por ellos, nos sieglos XVII-XVIII, como base de comunicación oficial de cuatro pueblos multiétnicos con fuerte base mojeña (Loreto, Trinidá, San Ignacio y San Javier). D'ellos – y arriendes de la convivencia de los pueblos mojos con otres etnies dientro de cada pueblu de misiones – derivaron les cuatro llingües fíes mojeñas actuales: [[Idioma loretano|loretano]], [[Idioma trinitariu|trinitariu]], ignaciano y [[Idioma javeriano|javeriano]]. == Clasificación == El ignaciano ye una llingua que pertenez al tueru común mueyo, según el loretano, trinitariu y javeriano, de la estensa [[Llingües arahuaques|familia llingüística arahuaca]]. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === El ignaciano presenta cuatro vocales principales, como se repara nel cuadru 1 (Jordá, 2012): {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Vocales en ignaciano''' | || style="background:#ccccff"|'''Anterior''' || style="background:#ccccff"|'''Central''' || style="background:#ccccff"|'''Posterior''' |- | style="background:#ccccff"|'''Altes''' || i || || o |- | style="background:#ccccff"|'''Medies''' || y [y,ɛ]|| || |- | style="background:#ccccff"|'''Baxes''' || || a|| |} <br /> Estrémense amás 17 fonemes consonánticos, como s'aprecia nel cuadru 2 (Jordá, 2012): {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Consonantes en ignaciano''' ||| ||style="background:#ccccff"|'''Billabiales''' || style="background:#ccccff"|'''Alveolares''' || style="background:#ccccff"|'''Palatales'''||style="background:#ccccff"| '''Velares''' ||style="background:#ccccff"| '''Glotales''' |- | style="background:#ccccff"|'''Oclusives''' || ||p ||t|| || k|| '[ʔ] |- | style="background:#ccccff"| '''Africada''' || || || ts || || || |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Fricatives'''|| Sonores|| || s || sh [ʃ] || j||h |- | Sorda ||v [β] || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Nasales''' || || m || n || ñ [ɲ] || || |- | style="background:#ccccff"| '''Llateral''' || || || l|| || || |- | style="background:#ccccff"| '''Vibrante''' || || ||r|| || || |- | style="background:#ccccff"| '''Semivocales''' || || w || || y[j]|| || |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y les clases de pallabres nel ignaciano, puede señalase lo siguiente (Jordá, 2012): *El ignaciano presenta distintes clases de pallabres, como p.ej. artículos, verbos, sustantivos, axetivos, pronomes personales y demostrativos, alverbios, conectivas ya interxeiciones. * Tocantes a los artículos, estos precieden al sustantivu y presenten variación de xéneru y númberu. Amás, varien tamién d'alcuerdu al tipu de sustantivu al qu'acompañen y según la persona que la emplegue. De siguío preséntase l'inventariu d'artículos en ignaciano: <br /> {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Artículos en ignaciano''' | || ||style="background:#ccccff"|'''Singular'''||style="background:#ccccff"| '''Plural'''||style="background:#ccccff"|'''Exemplu''' |- | style="background:#ccccff"| '''HUM''' ||masculín (dichu per varón) || ''ema'' || rowspan=3|''ena …-ana'' (''-na'' cuando'l nome acaba en -a) || rowspan=3| ''eñi/ema tata'' 'el señor'; ''esu meme'' 'la señora'; ''ena memeana'' 'los señores' |- | || masculín (dichu per muyer) || ''eñi'' |- | || femenín || ''esu'' |- | style="background:#ccccff"|'''NHUM''' || || ''eta'' || ''eta …-ana'' || ''eta sárare'' 'l'animal'; ''eta sárareana'' 'los animales' |} <br /> * Tocantes a los verbos, estrémense cuatro clases: intransitivos, como p.ej. ''-juru-'' 'crecer' en (1a), transitivos, como p.ej. ''-wane-'' 'mandar' en (1b), estativos, como p.ej. ''títive'' '(ye) dulce', y copulativos, como p.ej. ''-ka-'' 'ser' en (1c). Los verbos pueden clasificase tamién según el so radical en simples, como en (1a y b) y compuestos, como en (1d). Un prefixu pronominal qu'indica'l suxetu ye obligatoriu en toos ellos. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1a)||''nu-'''juru'''-ka'' |- | ||1SG-crecer-TEM |- | ||'yo creciendo toi' (Jordá, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1b)||''nu-'''wane'''-ka-vi'' |- | ||1SG-mandar-TEM-2SG |- | ||'yo mando a ti/ yo te mando' (Jordá, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(1c)||''ichavi-'''ka'''-nu '' |- | ||vieyu-ser-1SG |- | ||'soi vieyu' (Jordá, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(1d)||'''''íta-meta'''-ka '' |- | ||completar-avisar-TEM |- | ||'dicir tou' (Jordá, 2012) |} <br /> * Tocantes a los sustantivos, estrémense dos clases: los sustantivos inalienables, aquellos que faen referencia, por casu, a partes del cuerpu y riquen un prefixu pronominal qu'indique la persona del posesor, como en ''nu-pena'' 'la mio casa', y los sustantivos alienables, aquellos que nun acepten prefixos posesivos, como p.ej. ''tamuku'' 'perru' en ''nuye'y tamuku'' 'el mio perru'. * Tocantes a los pronomes, el ignaciano presenta'l siguiente sistema de pronomes personales (o demostrativos personales): <br /> {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 4: Pronomes personales o demostrativos personales''' | || colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Singular'''|| Colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Plural''' |- | || Íntegros || Prefijados || Íntegros || Prefijados |- | style="text-align: left"|1SG || nuti || nu- || viti || vi- |- | style="text-align: left"|2SG || piti|| pi- || eti || y- |- | style="text-align: left"|3SG.M.HABM || eñi || ñi- || ena || na- |- | style="text-align: left"|3SG.F.HABF || ema || ma- || ena || na- |- | style="text-align: left"|3SG.F || esu || el so- || ena || na- |- | style="text-align: left"|3SG.NHUM || eta || ta- || eta- || ta-...ana |- |style="text-align: left"|3SG (non especificada nin en xéneru nin en númberu) || || ti- || || ti- … ana |} <br /> * Nel ignaciano, nun ye fácil estremar un verbu d'un axetivu. Como señala Jordá (2012), munches vegaes nun hai nenguna diferencia morfolóxica perceptible ente un axetivu y un verbu estativo, por casu en ''tiuki yukuki'' 'grande palu', ''tiuki'' puede funcionar tamién como verbu '(ser) grande'. L'orde ente l'axetivu y el sustantivu ye llibre, entós puede dicise ''tiuki yukuki'', o ''yukuki tiuki'' 'grande palu/palu grande'. * Nel ignaciano, los numberales formar colos raigaños ''eta'' 'unu', ''api'' 'dos' y ''mapa'' 'trés', más un raigañu nominal amestada, como p. ex. '''''éta'''na'' 'una persona'. * El ignaciano presenta, amás, un conxuntu d'alverbios temporales, como p.ej. ''akane'' 'antes, hai enforma tiempu', ''achichu'' 'mañana', y alverbios de llugar, como p.ej. ''ani'' 'equí', ''ánaki'' 'ende, allá'. *Esta llingua presenta tamién un conxuntu de pallabres conectivas (conxunciones), como p.ej. ''apaesa'' 'por que', ''éne-wane'' 'y depués'. Dellos verbos en ignaciano pueden desempeñar una función conectiva, como p.ej. ''taka'y'' 'entós', ''taicha'' 'porque'. * Como se mentó antes, el ignaciano presenta tamién un conxuntu d'interxeiciones, como p.ej. ''akayawini'' 'ai (de dolor)', ''aichapukaini'' 'ai (de sorpresa)', ''pia'a'' 'empresta atención'. === Morfosintaxis === Con al respective de la morfosintaxis del ignaciano, puede señalase los siguiente (Jordá, 2012): * El ignaciano ye, según Olza et al. (citáu en Jordá, 2012), una llingua estativo-activa. Una razón p'afirmar esto ye que la llingua estrema morfosintácticamente tres clases de verbos: transitivos (activos), intransitivos activos ya intransitivos descriptivos o estativos (non activos). Los verbos intransitivos descriptivos o estativos entienden, de la mesma, dellos tipos de verbos: los verbos d'esistencia o demostrativos (ej.: ''tariari'i'' 'equí ta'); los verbos intransitivos estativos de raigañu prefijable (ej.: ''tisukare'' 'ye amargosu'); los verbos non prefijables (ej.: ''tumenu'' 'soi fuerte'); y tamién el verbu negativu ''tájina'' 'nun hai'. Otra traza que los autores consideren carauterísticu de les llingües activu-estativas ye que los axetivos nun constitúin un grupu morfosintácticamente estremáu. En ignaciano nun hai, práuticamente, contraste dalgunu ente axetivos prefijables y verbos estativos. Otres fontes sostienen más bien que'l ignaciano ye una [[llingua ergativa]] con ergatividad biforcada. A esti respectu, Jordá (2012) señala que casi nunca una llingua presenta un tipu puru. * Una carauterística importante de mentar sobre la gramática del ignaciano ye la presencia de distintos tipos de clasificadores. Como señala Jordá (2012), un clasificador gramatical puede definise como la propiedá que tien un nome o sustantivu de pidir que los axetivos o verbos lleven determináu sufixu o infixu, que fai d'esponente clasificatorio, según la clase d'oxetu designáu pol nome o sustantivu. Por casu, los sustantivos que designen oxetos clasificaos, según la so composición, como 'tela', esixen el clasificador ''-me'', y aquellos que designen oxetos clasificaos como 'llargu y duru', esixen el clasificador ''-ki''. L'esponente qu'indica la presencia del clasificador va siempres darréu dempués del raigañu del verbu o axetivu, como p.ej. el clasificador ''-pi'' que se afija al numberal ''api'' 'dos' en ''api'''pi''' kuju'' 'dos yuques'. == Referencies == {{llistaref}} === Comm. === <references group="*"/> == Bibliografía == * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) ''The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide'', 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. *Jordá, Enrique (2012). Mueyo-Ignaciano. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu III Oriente''. La Paz: Plural editores. (en prensa) * Olza Zubiri, Jesús, Nuni de Chapi, Conchita y Tube, Juan (2004 [2002]). ''Gramática mueya-ignaciana (morfosintaxis)''. Cochabamba: Verbu Divín. [2002 primer edición, Universidá del Táchira (Venezuela)]. == Enllaces esternos == * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2910 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción -Ignaciano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617034549/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2910 |date=2019-06-17 }} {{ORDENAR:Ignaciano}} {{Tradubot|Idioma ignaciano}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües Paraná-Mamoré]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Llingües amenazaes]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] cch73k8x975fk61s7wjvxcju7ochoor 0 165916 4493664 4485503 2026-05-17T20:01:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493664 wikitext text/x-wiki {{ficha d'idioma | nome = Itonama, Machoto, Saramo | nativu = Sihni padara |familia madre = Chaco grande | país = {{BOL}} | zona = [[Provincia de Mamoré|Mamoré]] | falantes = ~5 ([[2007]])<ref>Adelaar, 2004</ref> | familia = [[llingua aisllada|Aisllada]] | llingua aisllada = | oficial = {{BOL}} | iso2 = sai | iso3 = ito }} El '''itonama''' o '''sihnipadara''' (itonama: ''sihni pandara'' 'la nuesa llingua') ye una [[llingua ensin clasificar]] de Bolivia que na actualidá ta práuticamente estinguida, anque'l grupu étnicu itonama consta de dellos miles de persones. Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el itonama ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Distribución == L'[[SIL International|ILV]] trabayó na llingua itonama na [[década de 1960]]. Por esa dómina quedaben unos 10 falantes monollingües, 100 falantes billingües y ente 150 y 200 persones qu'entendíen el itonama pero falaben español.<ref>Camp y Licardi, 1967</ref> Toos yeren residentes en [[Madalena (Beni)|Madalena]], San Ramón y [[Huacaraje (conceyu)|Huacaraje]], según la so contorna nes provincies d'[[Provincia de Iténez|Iténez]] y [[Provincia de Mamoré|Mamoré]], en [[departamentu de Beni]]. Anguaño la llingua namái ye falada por unos pocos nel pueblu de [[Madalena (Beni)|Madalena]] nel [[ríu Itonamas]], afluente del [[ríu Iténez]] (o Guaporé). Los falantes que yeren fluyíos na llingua tienen anguaño más de 80 años y solíen falar la llingua con vieyos mayores qu'ellos, sicasí, na actualidá yá nun usen la llingua pa falar ente ellos. == Clasificación == El itonama usualmente considérase una [[llingua aisllada]] o una [[llingua ensin clasificar]] que nun presenta parentescu colos sos vecinos. Greenberg (1987) clasificar tentativamente dientro del grupu paezano dientro del [[Chibchano-Paezano|Filu chibchano-paezano]], anque la mayoría d'especialistes consideren que nun esiste evidencia sólida en favor d'ello. Nun se presentó nenguna evidencia de parentescu, anque'l proyeutu de comparanza sistemática [https://web.archive.org/web/20140127130341/http://email.eva.mpg.de/~wichmann/ASJPHomePage.htm ASJP] suxer qu'esiste cierta semeyanza léxica col [[idioma movima|movima]], otra llingua aisllada de Bolivia.<ref>[https://web.archive.org/web/20120208154949/http://email.eva.mpg.de/~wichmann/WorldLanguageTree-002.pdf ASJP - World Language Tree]</ref> Esto podría debese a un parentescu filoxenéticu llonxanu o seique a un procesu de [[préstamu léxicu]]. == Descripción llingüística == Esisten dende'l sieglu XIX dellos trabayos sobre'l itonama. Hervás y Panduro (1787) contién el [[Padre Nuesu]] en itonama. Los vocabularios de Cardús (1886), Fonseca (1880-81) y D'Orbigny (1839) atestiguaron tempranamente el léxicu de la llingua. Les primeres descripciones gramaticales de Adam (1897) y Créqui-Montfort y Rivet (1916) basar nestos vocabularios y nel analís de testos relixosos. === Fonoloxía === L'inventariu vocálicu del itonama ye'l siguiente: :{| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" ! ! [[vocal anterior|anterior]] ! [[vocal central|central]] ! [[vocal posterior|posterior]] |- ! [[vocal zarrada|zarraes]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|i}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ɨ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|o}} |- ! [[vocal media|medies]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|y}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ɵ}} | |- ! [[vocal abierta|abiertes]] | colspan="2" style="font-size:larger;" |{{IPA|a}} | |} L'inventariu consonánticu vien dau por: :{| {{tablaguapa}} style="text-align:center" ! colspan=2| ! [[consonante llabial|llabial]] ! [[consonante dental|dental]] ! [[consonante postalveolar|alveo-<br />palatal]] ! [[consonante palatal|palatal]] ! [[consonante velar|velar]] ! [[consonante glotal|glotal]] |- ! rowspan=3| [[obstruyente]] ! <small>[[consonante sorda|sorda]]</small> | style="font-size:larger;" |{{IPA|p}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|t}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʧ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ƫ}}<ref>Equí emplegóse /{{IPA|ƫ}}/ como signu alternativu pa /{{IPA|tʲ}}/</ref> | style="font-size:larger;" |{{IPA|k}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʔ}} |- ! <small>[[consonante eyectiva|eyectiva]]</small> | | style="font-size:larger;" |{{IPA|tʼ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʧʼ}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|kʼ}} | |- ! <small>[[consonante sonora|sonora]]</small> | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|b}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|d}} | | | | |- ! colspan=2| [[fricativa]] | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|s}} | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|h}} |- ! colspan=2| [[consonante nasal|nasal]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}} | | | | |- ! colspan=2| [[aproximante]] | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|w}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ɾ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}} | | |} La estructura silábica ye (C)V(C), ye dicir son posibles les sílabes V, CV, CVC y VC. El tipu más frecuente ye CV: :{| class=wikitable style="text-align:center" ! tipu !! patrón ! colspan="4"| Exemplos |- | 1 || V || /'''o'''.ku/ || 'casa' || /'''a'''.bɨ.te/ || 'árbol' |- | 2 || CV || /'''be'''.ne/ || 'naturalmente' || /'''ka'''.po.to/ || 'llexía' |- | 3 || CVC || /o.'''kah'''.bo/ || 'marmullé' || /wa.'''ʧaʔ'''.tʲo/ || 'tarántula' |- | 4 || VC || /'''oʔ'''.wa.ba/ || 'chicha' || /'''uh'''.tʲa.el so.wa/ || 'el so pelo' |} === Clases de pallabres=== Nel siguiente cuadru preséntense les distintes clases de pallabres, abiertes y zarraes, en itonama con dellos exemplos (basáu en Crevels, 2012): {| class=wikitable style="text-align: center; width: 50%" |+ style="text-align: left"|'''Clases de pallabres en itonama''' | rowspan=2 style="background:#ccccff"| '''Clase abierta''' || Sustantivos||''okoni'' 'canoa', ''umu'' 'hombre' |- | Verbos|| ''padara''' 'falar', ''wana'ï''' 'gustar' |- | rowspan=6 style="background:#ccccff"|'''Clase zarrada'''|| Axetivos|| ''o-pi'i'' 'pequeñu', ''uh-k'aya'' 'fuerte' |- | Alverbios|| ''na'abï'' 'equí', ''o'naha'' 'agora' |- | Pronomes|| ''osni'' 'yo', ''o'nin'' 'tu', |- | Determinantes|| ''k'a'ne'' 'unu', ''k'ota'na'' '<small>DEM:DIST</small> (aquel)' |- | Conxunciones|| ''wai'hna'' 'y', ''bïchama'' 'porque' |- | Interxeiciones|| ''ma'du'' '¡ai!, ''mahya'' '¿nun ve? |} <br /> === Morfoloxía=== Tocantes a les carauterístiques morfolóxiques del itonama, puede señalase lo siguiente (Crevels, 2012): * El itonama ye una llingua por demás sintética, básicamente aglutinante, como se repara en (1), anque presenta tamién ciertes traces de fusión. <br /> :{| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1)||''k-a'-da-si-pa-k'ede-'o'' |- | ||<small>F-2[[singular|SG]]-INT-INC-</small>boca-amosar-<small>REP</small> |- | ||'¿Empezasti a avisa-y de nuevu?' |} <br /> * En itonama, estrémense dellos procedimientos morfolóxicos granibles, tales como: la reduplicación, usáu sobremanera na flexón de formes verbales, como se repara en (2), onde la forma reduplicada tien un valor iterativu (ITE); la incorporación, qu'asocede típicamente en itonama na composición d'un verbu con un sustantivu amestáu (xeneralmente partes del cuerpu o términos d'allugamientu) o un clasificador, como se repara en (3); y la derivación cero, que ye un recursu bien granible al traviés del cual fórmense verbos a partir de la combinación d'un sustantivu amestáu con un clasificador, como se repara en (4): <br /> :{| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(2)||''k-a'-ki-pu-<chu~><h-o><chu~>chuh-te'' |- | ||<small>F-2SG-IMP-CLF:</small>echáu.<small>SG-<nowiki><ITE~><AND-INTNS><ITE~></nowiki></small>dientro-<small>CNT</small> |- | ||'¡Sigue estrumiendo (la masa)!' |} :{| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(3)||''muka-ch'i'-ne''||''uh-mukakano'' |- | ||pierna-arreyar-<small>NEUT</small>||3-pierna |- | ||colspan=2| 'Arreyó les sos piernes.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(4)||''ulune''||''mama'na''||''si-panu-bah-na'' |- | ||llunes||<small>[[verbu auxiliar|AUX]]:[[futuru (gramática)|FUT]]</small>||1SG-techu-<small>CLF:</small>flexible-<small>NEUT</small> |- | ||colspan=3|'El llunes voi a techar (la casa).' |} * Tocantes a la morfoloxía nominal, los sustantivos nun lleven marca de casu y tampoco de númberu, con esceición d'unos cuantos sustantivos que refieren a seres humanos y términos de parentescu, que sí presenten formes plurales, como p.ej. ''wabï'ka'' 'muyer', ''ïwabï'' 'muyeres' y ''t'iyaya'tya'' 'neña', ''t'iyaya'tye'' 'neñes'. Con respectu al xéneru, les formes femenines de tolos sustantivos consideraos animaos formar por aciu el sufixu ''-ka'', qu'indica femenín singular, como p.ej. ''upa'o'' 'perru', ''pa'o'ka'' 'perra'. En itonama, estrémense los sustantivos alienables de los inalienables. Na categoría de los sustantivos inalienables, entren principalmente les partes del cuerpu y los términos de parentescu, dambes categoríes marcaes obligatoriamente con un prefixu personal, como p.ej. ''pi-nin-'y'-ka'' [3SG.F-REL-fíu-F.SG] 'la so fía (d'ella)'; per otru llau, los sustantivos alienables son sustantivos que nun precisen obligatoriamente un prefixu posesivu, anque sí pueden ser teníos, y nesi casu son marcaos con un prefixu personal posesivu en combinación col prefixu relativizador ''el mio-/nin-''. * Amás de los pronomes personales, estrémense tamién pronomes interrogativos, tales como: ''kote(wa)'' '¿cuándo?', ''ito'ko'' '¿ónde?', ''uwe'cha'' '¿por qué?, ente otros. * La frase nominal puede presentar distintes modificadores, tales como: los axetivos, los demostrativos y los numberales. Tocantes a los axetivos, esiste un conxuntu amenorgáu d'axetivos calificativos qu'espresen dimensión, edá, valor, color, y propiedá física, como p.ej. ''i-bïscha'' 'vieyu', ''uh-mala'' 'bonitu, bonu'; amás de esti pequeñu grupu, la clase de los axetivos puede ser estendida considerablemente polos axetivos compuestos al traviés de raigaños amestaos, como se repara en (5): :{| style="text-align: left; width: 40%" |- |(5)||''o-wasda''||'''''pas-pi'i''''' |- | ||<small>VV</small>-camino||anchor-pequeño |- | ||colspan=2|'camín estrechu','el camín ye estrechu' |} * En itonama, estrémense dos tipos de demostrativos: los demostrativos adnominales, que pueden ser, de la mesma, proximales ('esti'), mediales ('esi') y distales ('aquel') y caracterícense por indicar un oxetu y llevar obligatoriamente un clasificador, como se repara en (6); y los demostrativos alverbiales, que se caractericen por indicar un llugar, pudiendo ser este de tipu proximal, medial o distal, como se repara en (7): <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(6)||'''''non'o-so'''''||''o-pi''||''lowo'-tya''||''k-a'-ki-maku-mu''||''ch'uka'te'' |- | ||DEM:PROX-CLF:echáu.PL||VV-pez||tar.podre-EST||F-2SG-IMP-dar-1||otru |- | ||colspan=5|'Estos pexes tán podres, ¡dame otros!' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(7)||'''''na'abï'''''||''o-si-bï''||''kassaywanu'we'' |- | ||DEM:ADV:PROX||VV-EX-CLF:cilíndricu||noria |- | ||colspan=3|'Equí hai una noria.' |} <br /> * Tocantes a los numberales, el itonama presenta dos raíz numberales natives: ''k'a'ne'' 'unu' y ''chïpa'' 'dos', que van siempres acompañaes d'un clasificador nominal, sacante cuando modifiquen a seres animaos. Los demás numberales son préstamos del castellán, como p.ej. ''otere'' 'trés', ''kwaturu'' 'cuatro', que nun lleven clasificadores numberales. Con al respective de el clasificadores, ye importante señalar qu'en itonama estrémense dos grupos de clasificadores: un grupu de diecisiete clasificadores verbales/deícticos que se sufijan a ciertos verbos y a los demostrativos, y otru grupu d'ocho clasificadores numberales que se prefijan a los dos numberales nativos del itonama. Como indica Crevels (2012), la función principal de los clasificadores ye la de categorizar al referente en términos de la so forma, consistencia, tamañu, estructura, posición, y animacidad. * Tocantes a la morfoloxía verbal, los argumentos principales Suxetu (S), Axente (A), y Oxetu (O) de la primera y segunda persona márquense obligatoriamente nel predicáu, como s'aprecia en (8). Nunca se marca la tercer persona (singular o plural) como índiz pronominal nel predicáu en cláusules independientes, nin como S/A, nin como O, ente que nes cláusules dependientes sí se marca la tercer persona como S/A mas non como O. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(8)||''si-chudu'-ne-we-'o'' |- | ||1SG_A-pegar-NEUT-2_O-REP |- | ||colspan=3|'Te pegué de nuevu (col puñu).' |} <br /> * En itonama, les formes verbales subordinaes son nominalizaciones. Hai dos estrategia mayores pa nominalizar un verbu: la primera usar en cláusules de complementu y alverbiales y realízase al traviés del prefixu subordinante ''may-'' (o ''nay-'') en combinación con un prefixu S/A dependiente y un marcador de tema verbal dependiente, como se repara en (9), y la segunda, usar en cláusules relatives y realízase al traviés del prefixu relativizador ''el mio-'', como se repara en (10). <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(9)||''si-chudu'-ne-we-'o''||''nin-kuwana''||''pa-nay-padara'-cha''||''dih-padara'' |- | ||gustar-NEUT-F.SG||HON-Juanita||3SG.F-SUB-falar-CNT||1PI-falar |- | ||colspan=4|'A Juanita gústa-y falar la nuesa llingua.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(10)||''wabï'-ka''||''el mio-we-he'-ka''||''o-waka'' |- | ||muyer-F.SG||REL-vender-DISTR-F.SG||VV-carne |- | ||colspan=3|'la muyer que viende carne' (Lit. 'la muyer la que viende carne') |} <br /> * En itonama, les maneres verbales, tales como la interrogación, la negación, l'imperativu y el evidencial reportativo, espresar por aciu morfemes que se afijan delantre del raigañu o la tema verbal, darréu dempués del prefixu pronominal de suxetu, como se repara en (11). El tiempu nun se marca morfolóxicamente nel verbu, sinón más bien al traviés d'alverbios temporales, tales como ''o'naha'' 'agora', 'güei', ''wase'wa'' 'ayeri'. Estrémense, amás, morfemes y construcciones que modifiquen la valencia del verbu, a saber: el causativu, qu'indica que'l suxetu causa que daquién o daqué faiga esto ye daqué, como en ''onehna'' 'dormir' ~ ''yu-nehna'' 'faer a daquién dormir'; el aplicativo, que, como se repara en (12), añade'l receptor (R) 'nos' a la valencia del verbu; y el reflexivu/recíprocu, que mengua la valencia del verbu, como se repara en (13): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(11)||''a'-'''du'''-wana'ï'-na''||''a'mayyumo'tyo''||''ukatye'' |- | ||2SG-INT-gustar-NEUT||2SG-SUB-comer-PL||chivé |- | ||colspan=3|¿Te gusta comer chivé? |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(12)||''ohk'o'tyo''||''dahne''||''k'i-we-he''||''o-papa'' |- | ||quién||quiciabes||APL-vender-DISTR||VV-papa |- | ||colspan=4|'¿Quién (nos) vendería papa?' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(13)||''ka-tya-na'-chame'-ka''||''pi-kachï'' |- | ||cara-llavar-NEUT-R/R-F.SG||3SG.F-cara |- | ||colspan=2|'(Ella) ta llavándose la cara.' |} <br /> * En itonama, el sistema d'alliniación acusativa combinar en cláusules independientes con un subsistema inversu, que namái ye activu en configuraciones mistes, esto ye, en configuraciones nes qu'una tercer persona actúa sobre un Participante nel Actu de Fala (primer o segunda persona), como se repara en (14). Les cláusules dependientes, sicasí, amuesen un patrón claru d'alliniación acusativa, como se repara en (15): <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(14)||''a'-k'i-kamo'-ke''||''ihwana'' |- | ||2SG-INV-pegar-PL||Juan |- | ||colspan=2|'Juan te taba pegando' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(15)||''ohni'tye'ke''||''kikïwa'-ke''||''uwe'cha''||''pa-nay-wawuh-ko-we'' |- | ||PRO:3PL||saber-PL||por.qué||3SG.F-SUB-botar-NEUT-2 |- | ||colspan=4|'Ellos saben por qué (ella) te botó.' |} <br /> * En cuanto al númberu verbal, el itonama tien dellos mecanismos que interactúan ente sigo pa espresar el númberu de participantes y el númberu d'eventos nel verbu, como s'amuesa nel siguiente cuadru: :{| class=wikitable style="text-align: center; width: 70%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Espresión de númberu verbal en itonama''' |style="background:#ccccff"|'''Númberu d'eventos''' ||style="background:#ccccff"| '''Númberu de participantes''' |- | reduplicación CV parcial de la tema verbal + infixu intensificador|| reduplicación CV parcial de la tema verbal |- | marcador distributivu || temes verbales singulares y plurales |- | marcadores pluraccionales||marcadores pluraccionales |- | ||clasificadores verbales |} <br /> * El itonama presenta, amás, un conxuntu de prefixos derivativos de direición, allugamientu, y espaciu que desempeñen un papel importante tantu na formación de verbos, como s'aprecia en (16), como na de sustantivos. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(16)||''si-'''kos'''-li'-na'' |- | ||1SG-embaxo-cayer.SG-NEUT |- | ||'fundí' |} <br /> === Sintaxis === No que fai a la sintaxis del itonama, puede señalase lo siguiente (Crevels, 2012): * En itonama, l'orde ensin marcar de constituyentes ye del tipu VSO, como s'aprecia en (17): <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(17)||'''V''' (verbu)||'''S''' (suxetu)||'''O''' (oxetu) |- | ||''i-doh-ne''||''o-pa'o''||''t'iyaya'' |- | ||VV-morder-NEUT||VV-perru||neñu |- | ||colspan=3|'El perru mordió al neñu.' |} <br /> * Na frase nominal, los axetivos y numberales siguen polo xeneral al sustantivu nucleu de la frase, como s'aprecia en (18). Na frase posesiva'l posesor sigue al elementu teníu, como se repara en (19). <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(18)||''abïte''||''o-pi'i'' |- | ||árbol||VV-pequeñu |- | || colspan=2 |'un árbol pequeñu' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(19)||''ah-el mio-warata''||''masimo'' |- | ||3-REL-plumaxe||Máximu |- | || colspan=2 |'el plumaxe de Máximu' |} <br /> * En itonama estrémense distintos tipos de construcciones complexes, qu'espresen rellaciones de coordinación, como nel casu de les cláusules yustapuestu y coordinar, o subordinación, como nel casu de les cláusules relatives, de complementu y alverbiales. De siguío preséntase un exemplu de cláusula coordinada (20) y subordinada (21) en itonama: <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(20)||''nela'-na''||''sih-nin-se<'>wa-na''||''tyahka'kahka'' |- | ||nube-NEUT||1PE-REL-ver<NEG>-NEUT||lluna |- | || colspan=3 |'Hai nubes, nun vemos la lluna.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(21)||''se'-mapuwa-na-he''||'''''ah-may-yahdi'-cha'cha''''' |- | ||1PE-llamentar-NEUT-DISTR||3-SUB-tar.enfermu-MULT |- | || colspan=2 |'Llamentamos que (ellos) tean enfermos.' |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * Crevels, Mily (2002): [http://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/6200/1/EL_16_01.pdf "Itonama o sihnipadara, llingua ensin clasificar de l'Amazonia boliviana"], ''Estudios de Llingüística'', '''16''': 1-56. Alicante: Departamentu de Filoloxía Española, Llingüística Xeneral y Teoría de la Lliteratura, Universidá d'Alicante. * Crevels, Mily (2012). Itonama. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia'', 233-294. La Paz: Plural editores. * Liccardi, Millicent R. and Joseph Y. Grimes (1961): [http://www.ethnologue.com/show_work.asp?id=11426 ''Entonación y fonemes del itonama''], [[SIL Internacional]] == Enllaces esternos == * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2914 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Itonama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416204642/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2914 |date=2019-04-16 }} {{ORDENAR:Itonama}} {{Tradubot|Idioma itonama}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües aisllaes d'América]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] egr2ugdd3jhrc62a159l8lpfjl3q7d2 0 165931 4493666 4274028 2026-05-17T20:04:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493666 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Kallawaya |familia madre = área amazónica central y oriental |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}} |zona = [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|Departamentu de La Paz]] |falantes = ? |familia = [[Llingua mista]] |iso1 = --- |iso2 = --- |iso3 = caw |mapa = |mapa_lleenda = }} El '''kallawaya''' ye una llingua mista falada por un grupu d'[[Cultura kallawaya|herbolarios-curanderos]] ambulantes de Charazani, [[provincia de Bautista Saavedra]], departamentu de [[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]]. Según la definición de Oblitas Poblete (1968: 25), tratar del mesmu quechua faláu con otros vocablos. Gran parte d'estos vocablos tendríen el so orixe na antigua llingua [[Idioma puquina|puquina]]. Dende la promulgación de la [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] el 7 de febreru de 2009 el machajuyai-kallawaya ye una de les 36 llingües indíxenes oficiales de [[Bolivia]].<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == [[Ficheru:Bolivia La Paz Bautista Saavedra.png|thumb|Bolivia La Paz Bautista Saavedra]] Nun ta claru si'l kallawaya fálase inda (Crevels y Muysken, 2009:15). Según Muysken (2009:147), les últimes frases rexistraes daten de 1982 (Gifford & Lancaster s/f). L'autor fai referencia a los trabayos de Bastien (1978: 20) quien, yá entós daquella, reparó que pocos herbolarios falaben la llingua kallawaya, Girault (1984: 24 [1974]), quien comenta qu'a la de escribir, el grupu de los mestrones yá se taba desintegrando, y Ranaboldo (1986: 126), quien afirma: “anguaño l'idioma kallawaya ye faláu por poques persones, inda con delles diferencies dialeutales ente la zona de Curva y la de Chajaya, mientres la mayoría namái conoz delles pallabres y los mozos paecen perder definitivamente'l so dominiu.” == Aspeutos históricos == L'orixe históricu de la llingua y el [[Cultura kallawaya|pueblu kallawaya]] ye en gran parte desconocíu. Según Muysken (2009:149), la llingua mista kallawaya probablemente remaneció en ciertu momentu mientres el desplazamientu llingüísticu del puquina al quechua, pero nun ta bien claro cuándo foi esautamente. Una primer posibilidá ye que la llingua remaneciera mientres l'imperiu incaicu, como lo suxer el títulu de la obra de Oblitas Poblete de 1968: ''L'idioma secretu de los inques''. Un grupu llamáu “kallawayas” desempeñó un papel especial na corte del inca, anque non como curanderos, y una llingua secreta mista de [[Idioma puquina|puquina]] y [[quechua]] podría desempeñar un papel nos ritos. <br /> Dellos factores contradicen, sicasí, un orixe tempranu. Primero, según lo reparao por Stark (1972), ente que la contribución lexical del puquina ye bien amenorgada y dellos otros idiomes tamién contribuyeron al léxicu kallawaya, la morfosintaxis del quechua ye casi totalmente intacta. Esto suxer que'l cambéu llingüísticu del puquina al quechua taría en plenu procesu de realizase nel área de Charazani cuando'l kallawaya foi inventáu. De segundes, el kallawaya desenvolvió pallabres orixinales pa los elementos de la cultura d'orixe hispánicu, inclusive onde'l quechua y el aimara usen préstamos del castellán (Albó 1989). Esto suxer qu'a lo menos los procesos de formación del léxicu kallawaya siguíen siendo activos bien entráu'l periodu colonial o inclusive republicanu. Terceru, anque haya evidencia abondosa nes fontes coloniales anteriores sobre medicina y costumes polo xeneral, la primer referencia a los indios de Charazani qu'actúen como mestrones data de 1776. <br /> Sobre la base d'esta información y dau el fechu de qu'a lo menos daqué de puquina tenga de ser recordáu cuando remaneció la llingua, Muysken (2009:150) suxer un marcu de tiempu pa la xénesis de la llingua mista aproximao ente 1750 y 1920. Como señala l'autor, ensin la conocencia adicional de la hestoria de la desapaición del puquina del área, ye imposible ser más exactu nesti puntu. == Clasificación == Dende una perspeutiva puramente estructural, el kallawaya puede clasificase como una variedá del [[quechua]], particularmente quechua meridional. Dende la perspeutiva del léxicu y en parte de la fonoloxía, el kallawaya ye una llingua mista fuertemente enraigonada nel [[Idioma puquina|puquina]] (Muysken, 2009:150). == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === L'inventariu consonánticu kallawaya ye bien similar o idénticu a aquel del quechua bolivianu. Los soníos consonánticos a estremar presentar nel siguiente cuadru (Muysken, 2009:153): <br /> {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Inventariu consonánticu kallawaya''' ! !!!!style="background:#ccccff"|'''Llabiales''' !! style="background:#ccccff"|'''Alveolares''' !!style="background:#ccccff"| '''Palatales''' !!style="background:#ccccff"|'''Velares''' !!style="background:#ccccff"| '''Postvelares''' |- | rowspan="3" style="background:#ccccff"|'''Oclusives/africaes''' || Simples || p|| t|| č || k || q |- | Aspiraes || pʰ || tʰ || čʰ || kʰ|| qʰ |- | Glotalizadas|| p' || t' || č'|| k' || q' |- | style="background:#ccccff"|'''Fricatives''' || || || s || š || h [x]|| |- | style="background:#ccccff"|'''Nasales''' || || m || n || nʸ || || |- | style="background:#ccccff"|'''Vibrante''' || || || r || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Llaterales''' || || || l || lʸ || || |- | style="background:#ccccff"|'''Semivocales'''|| || w|| || j || || |} <br /> L'inventariu vocálicu nun ye como'l del quechua. Ello ye que estrémense cinco vocales, y amás el llargor vocálicu ye distintiva (Muysken, 2009:153): <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Inventariu vocálicu kallawaya''' | i || || o ||rowspan=3| || i: || || o: |- | y || || o || y: || || o |- | colspan=3 |a ||colspan=3|a: |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y les clases de pallabres en kallawaya, puede señalase lo siguiente (Muysken, 2009:155-156): * La distinción más clara en kallawaya asocede ente'l sustantivu y el verbu, yá que cada unu tien terminaciones morfolóxiques distintes. * Según nel quechua, los axetivos formen una subclase de la categoría nominal, y los sustantivos pueden funcionar como modificadores. * La llingua presenta dellos alverbios, munches vegaes formaos a partir del elementu deícticu ''khii'' 'este'. * Hai un sistema de pronomes en kallawaya que se paez un pocu al sistema quechua, anque hai ciertes discrepencias al respeutu ente les distintes fontes. * El kallawaya presenta dellos elementos que funcionen pa coneutar frases: <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Conxunciones kallawayas''' ! style="background:#ccccff"|Oblitas Poblete (1968) !! style="background:#ccccff"|Girault (1989) !! style="background:#ccccff"|Glosa |- | piwan || piwan || 'y' |- | khiita || khi'ita || 'pero', 'sicasí' |- | ratu || || 'ora' |- | o-chai-wan || || 'sicasí' |- | jicuta, jinata || || 'asina' |- | || sekan || 'si' |} <br /> * El kallawaya presenta, amás, interxeiciones, tales como ''chaillapi shanariy'' 'alto' (párese ellí non más), ''chui'' 'hola', ente otres. <br /> === Morfoloxía === Tocantes a la morfoloxía nominal en kallawaya, puede señalase lo siguiente (Muysken, 2009:157-161): * Ente que nel quechua bolivianu'l sufixu plural castellán ''-s'' ye bien común (de fechu casi categóricu colos sustantivos que terminen nuna vocal), nun asocede lo mesmo en kallawaya, como s'aprecia en (1): <br /> {| style="text-align: left; width:40%" border="0" |- |(1a)||''q'ari-s,''||''warmi-s,''||''alkalde-tah''||''ri-n-ku''||(quechua) |- | || home-PL||muyer-PL||alcalde-ENF||dir-3-PL|| |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(1b)||''llábanu-kuna,''||''atasi-kuna,''||''alkalde-tah''||''isna-n-ku''||(kallawaya) |- | ||home-PL||muyer-PL||alcalde-ENF||dir-3-PL|| |- | || colspan=5 |'Los homes, les muyeres y l'alcalde fueron.' (Stark, 1972:216) |} <br /> * El kallawaya presenta un sistema de casos que ye en gran parte idénticu al sistema quechua, salvo delles diferencies significatives: cerca de diez afijo xunir al sustantivu a la fin de la frase nominal. * Tocantes a la expressión de la posesión, el kallawaya presenta delles traces especiales. Por casu, la posesión predicativa espresar con un verbu especial, ''jacha-'' 'tener', ente qu'en quechua utilízase'l verbu ''ka-'' 'ser'. Caltiénense, sicasí, los sufixos de persona nel elementu teníu, como sería'l casu na construcción quechua. <br /> Tocantes a la morfoloxía verbal, Muysken (2009:161-162) señala qu'esta se paez enforma a aquella del quechua. Puede reparase que la mayor parte de los sufixos verbales frecuentes del quechua atópense tamién nel kallawaya, anque esisten tamién sufixos qu'hasta agora nun fueron analizaos: ''-kha- o -xa-, y -xi-''. <br /> === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del kallawaya, puede mentase lo siguiente (Muysken, 2009: 162-163): * L'orde de les pallabres en kallawaya asemeyar a aquel del quechua, yá que se trata, en gran midida, d'una llingua típica col nucleu a la fin. Nesi sentíu, los axetivos xeneralmente precieden a los sustantivos, como s'aprecia en (2). Sicasí, atópense contraejemplos nesti aspeutu nos datos de delles fontes. <br /> {| style="text-align: left; width:30%" border="0" |- | (2) || ''kkatu usi'' || 'casa grande' || |- | || ''llalle lajma'' || 'caballu bonu' || |- | || ''chujkuni llábanu'' || 'home flacu' || |- | || ''ulla rekka'' || colspan=2|'gatu negru' (Girault 1989: 147) |} <br /> * En tolos datos analizaos por Muysken, los posesores nominales precieden a los elementos teníos, como s'amuesa en (3): <br /> {| style="text-align: left; width:20%" border="0" |- |(3)|| ''Pedruchu-(pa)j'' || ''atasi-n'' |- | || Pedro-GEN || mujer-3 |- | || colspan=2 |'la muyer de Pedro' |} <br /> * En kallawaya, les estratexes de subordinación son distintes a aquelles del quechua. Como se mentó antes, el kallawaya presenta delles conxunciones. Con éses ente qu'en quechua la rellación condicional marcar con un sufixu verbal tal como ''-spa'' (suxetu idénticu) o ''-pti'' (suxetu distintu), en kallawaya utilízase un subordinador lexical, ''sekan'' 'si', como s'amuesa en (4): <br /> {| style="text-align: left; width:40%" border="0" |- | (4) || ''atasi'' || ''llalle'' || ''sekan'' || ''acha-ku-na'' || ''jatta-nki'' || ''llalle-lla'' |- | || muyer || bonu || si || ser-RFL-NML || querer-2 || bonu-DEL |- | || colspan=6 |'Escueye una bona muyer si quies vivir feliz.' |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Albó, Xavier (1989). Introducción. En: Girault (1989) ''Kallawaya: l'idioma secretu de los Inques: Diccionariu'', 13-18. * Bastien, Joseph W. (1978). ''Mountain of the Condor. Metaphor and Ritual in an Andean Ayllu''. St. Paul, Minn.: West Publishing Company. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Gifford, Douglas J. y Elizabeth Lancaster (s/f). ''Tradition and Change among the Grass Roots of Callawaya Indigenous Medicine'' [Working Paper 18]. Centre for Latin American Lingusitic Studies. University of St. Andrews. * Girault, Louis (1984). ''Kallawaya, guérisseurs itinérants des Andes. Recherches sur les pratiques médicinales et magiques'' [Collection Mémoires 107]. París: Éditions de l'ORSTOM. * Girault, Louis (1989). ''Kallawaya: l'idioma secretu de los Inques: Diccionariu.'' La Paz: Unicef, Panamerican Health Organisation (OPS) y World Health Organisation (OMS). * Muysken, Pieter (2009). Kallawaya. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 147-167. La Paz: Plural editores. * Oblitas Poblete, Enrique (1968). ''L'idioma secretu de los inques (vocabulariu castellanu-callahuaya)''. La Paz: Editorial “Los Amigos del Llibru”. * Ranaboldo, Claudia (1986). ''Los llabradores yerboleros kallawayas''. La Paz: SEMTA. * Stark, Louisa R. (1972). ''Machaj-Juyay: secret language of the Callahuayas''. Papers in Andean Linguistics 1, 199-218. == Enllaces esternos == [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2906?hl=es Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Kallawaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212001415/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2906?hl=es |date=2019-12-12 }} {{Tradubot|Idioma kallawaya}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia|Kallawaya]] 4bfkxasur9euny37egfa8dr0c9tddz7 0 165971 4493667 4466848 2026-05-17T20:17:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493667 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma|familia madre = área andina |nome=Leko, Leco; Rik'a|nativu=''Burua'' |países= {{BOL}} |zona= [[Cordal de los Andes|Andes]] orientales de Bolivia, [[Ríu Kaka|ríu Mapiri-Kaka]] |falantes= (virtualmente estinguida), 20 falantes recuerden la llingua |familia= [[Llingua aisllada]] |oficial= {{bandera2|Bolivia}} [http://www.derechoteca.com/gacetabolivia/decretu-supremu-25894-del-11-setiembre-2000.htm Decretu Supremu N° 25.894] |iso1= |iso2= |iso3=lec }} El '''leko''' o '''leco''' ye una llingua, pocu conocida, falada orixinalmente nuna parte remota de los [[Cordal de los Andes|Andes]] orientales de [[Bolivia]] y anguaño práuticamente estinguida. Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el leco ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Aspeutos históricos, sociales y culturales == === Historia === A parte d'unes curties llistes de vocabulariu,<ref>Palau & Sáiz, 1989; Wedell, 1853; Cardús, 1886; Brinton, 1946 y Montaño Aragón, 1987</ref> el principal documentu pol cual el leko ye conocíu ye una doctrina cristiana compilada pol misioneru Andrés Herrero, a principios del [[sieglu XIX]]. Dicha doctrina foi publicada por Lafone Quevedo ([[1905]]), que la usó como fonte pa faer una descripción gramatical de la llingua. Dicha obra foi virtualmente l'únicu documentu disponible sobre'l leko, hasta que'l llingüista Simon van de Kerke ([[1994]]) alcontró a dellos falantes de la llingua y compiló dellos datos adicionales qu'ampliaron l'analís de Quevedo.<ref>S. van de Kerke, 1999</ref> === Usu y distribución === En Grimes (1988), el leko clasifícase como una [[llingua aisllada]] y considérase escastada. Sicasí, Montaño Aragón (1987), alcontró dellos falantes de la llingua na rexón d'[[ríu Atén|Atén]] y n'[[Apolo (La Paz)|Apolo]] na provincia boliviana de [[Provincia de Franz Tamayo|Franz Tamayo]] ([[Departamentu de La Paz (Bolivia)|Departamentu de La Paz]]) y a lo llargo del [[ríu Mapiri]] na provincia de [[Larecaja]] (asitiada tamién nel Departamentu de La Paz). Dellos falantes fueron rellocalizaos por van de Kerke (1994-97). Estos falantes, na so mayoría homes, superaben los 50 años d'edá y nun usaben davezu la llingua dende faía enforma. Van de Kerke informa que los falantes nun se sienten abondo seguros como pa entablar bonalmente una conversación en leko. == Descripción llingüística == === Fonoloxía === No que fai a la fonoloxía del leko, puede señalase lo siguiente (basáu en van de Kerke, 2009: 289-291). El leko presentaría'l siguiente sistema de fonemes consonánticos: {| class=wikitable |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Consonantes del leko''' !style="background:#ccccff"| !style="background:#ccccff"| !style="background:#ccccff"|[[consonante billabial|Billabiales]] !style="background:#ccccff"|[[consonante dental|Dentales]] !style="background:#ccccff"|[[consonante alveolar|Alveolares]] !style="background:#ccccff"|[[consonante palatal|Palatales]] !style="background:#ccccff"|[[consonante velar|Velares]] !style="background:#ccccff"|[[consonante glotal|Glotal]] |- ! rowspan=3 style="background:#ccccff"| [[Oclusiva|Oclusives]] !style="background:#ccccff"|<small>Simples</small> | p / b || t / d || || || k || |- !style="background:#ccccff"|<small>Aspiraes</small> | p^h || t^h || || || k^h || |- !style="background:#ccccff"|<small>Glotalizadas</small> | p'|| t' || || || k'|| |- !rowspan=2 style="background:#ccccff"| [[Africada|Africaes]] !style="background:#ccccff"|<small>Simples</small> | || || ts||ch || || |- !style="background:#ccccff"|<small>Glotalizadas</small> | || || || ch'|| || |- ! colspan= 2 style="background:#ccccff"| [[Fricativa|Fricatives]] | || || s / z || || || h |- ! colspan= 2 style="background:#ccccff"| [[consonante nasal|Nasales]] | m || n|| || ng || || |- ! colspan= 2 style="background:#ccccff"| [[consonante llateral|Llaterales]] | || l || || || || |- ! colspan=2 style="background:#ccccff"| [[consonante rótica|Vibrantes]] | || r || || || || |- ! colspan=2 style="background:#ccccff"| [[Semivocal]]es | w|| || || y || || |} * El leko presenta, amás, seis fonemes vocálicos: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/ y /è/. La oposición ente les primeres cinco vocales estrémase fácilmente nos datos, pero la oposición ente /e/ y /è/ namái s'atopa nun númberu llindáu de pallabres, como p.ej. ''pulgue'' 'balsa' y ''pèlè'' 'nome de planta'. <br /> === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y les clases de pallabres en leko, puede mentase lo siguiente (van de Kerke, 2009: 293-297): * Nel leko, estrémense cuatro categoríes mayores de pallabres: nome, axetivu, verbu y alverbiu. La llingua presenta, amás, un grupu de categoríes menores: nomes de persones, pronomes personales, pronomes deícticos, numberales, pronomes interrogativos, etc. * Los nomes caracterícense morfosintácticamente por constituyir el nucleu d'una frase nominal y por almitir flexón de númberu y casu. Dellos nomes o sustantivos en leko son, por casu, ''won'' 'casa', ''phose'' 'fía', etc. * Tocantes a los pronomes, el leko estrema cuatro tipos: pronomes personales, como p.ej. ''yera'' 'yo', ''iya'' 'tu', ''kibi'' 'él/ella'; pronomes demostrativos, como ''hoo'' 'este, cerca al falante', ''on'' 'esi, cerca al interlocutor' y ''hino'' 'aquel, lloñe del falante ya interlocutor'; pronomes interrogativos, como p.ej. ''hai'' 'quién', ''o'' 'qué', ''nora'' 'ónde', y pronomes indefiníos, espresaos al traviés de frases dubioses, compuestes por un pronome interrogativu y los sufixos -''as'' 'tamién' y ''-ka'' 'como'. * El leko presenta un gran númberu de lexemes axetivales, que se caractericen por espresar cualidaes d'entidaes. Asina tenemos, por casu, ''lais'' 'bonu', ''suma'' 'pequeñu'. * El leko presenta un sistema numberal decimal, compuestu poles siguiente unidaes: ''ber'' 'unu', ''toi'' 'dos', ''chai'' 'trés', ''dirai'' 'cuatro' y ''bercha'' 'cinco', ''berphahmo'' 'seis', ''toiphahmo'' 'siete', ''ch'aiphahmo'' 'ocho', ''berpila'' 'nueve' y ''beriki'' 'diez'. Nótese que pa los númberos 6-8, síguese un sistema sobre la base de cinco, según nel aimara: 6 = 5 + 1, etc. * El leko presenta un númberu acutáu de lexemes alverbiales, como, por casu: ''kumte'' 'tarde', ''ch'eka'' 'ayeri', ''chika'' 'bien'. Estrémase, amás, un conxuntu de posposiciones, qu'espresen locación y combínense fácilmente colos marcadores de casu, como p.ej. ''hekor'' 'fuera', ''apor'' 'cerca', ''fai'' 'embaxo'. * Tocantes a los verbos, estos caracterícense por funcionar como nucleu de la frase verbal y recibir sufixos de flexón de tiempu y persona, amás de presentar una serie de sufixos derivacionales. Amás de los auxiliares ''nech'' y ''kach'', el leko presenta verbos intransitivos, transitivos y ditransitivos. Una carauterística típica d'esta llingua ye la poner muncha atención a la posición de los oxetos. Ello manifiéstase, por casu, nos siguientes verbos, que combinen siempres un nome qu'espresa una posición col auxiliar ''kach'' 'tar': ''chelkach'' 'tar echáu pola metá sobre un oxetu', ''lewakach'' 'tar colgáu', ''chakach'' 'tar sentáu', etc. <br /> === Morfoloxía === Tocantes a les carauterístiques morfolóxiques del leko, puede señalase lo siguiente (van de Kerke, 2009: 297-313): * El leko ye una llingua altamente [[llingua aglutinante|aglutinante]] y qu'usa predominantemente [[sufixu|sufixos]]. * Tocantes a la morfoloxía nominal, los nomes presenten flexón de númberu, al traviés del sufixu pluralizador ''-aya'', como en ''choswai-tha-aya'' [muyer-DIM-PL] 'muyerines', y flexón de casu, como p.ej. el xenitivu ''-moki'', que s'usa con entidaes alienables como ''kuchi'' 'perru' en ''yo-moki kuchi'' [1SG-XEN perru] 'el mio perru'; el dativu ''-(i)ki'', qu'indica direición o meta, como en (1); el llocativu ''-ra'' o ''-te'', que marca un complementu locativu o un llocativu direccional, como en (2); l'ablativu ''-rep'' / ''-bet'', qu'indica l'orixe locativu, como en (3), etc. <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(1)||''seneng-'''ki'''''||''hu-ku-ate''||''dulsi'' |- | ||toos-DAT||3PL-dar-PAS.1||bombón |- | || colspan=3 |'A toos di un bombón.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(2)||''o''||''trabayu-'''ra'''''||''chera''||''abon-da-non-ne''||''lamka-sich-ne'' |- | ||qué||trabayu-LOC||nós||atopar-FUT-NML-INT||trabayar-INF-TOP |- | || colspan=5 |'¿En qué trabayu vamos atopar trabayu (nel pueblu)?' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(3)||''lilwo''||''ubus-non-te''||''lal-'''rep'''/lal wara-'''rep''''' |- | ||saltapraos||salir-NML-DCL||tierra-ABL/tierra interior-ABL |- | || colspan=3 | 'El saltapraos sale de la tierra / dende adientro de la tierra.' |} <br /> * Los nomes pueden combinase, amás, con un conxuntu de sufixos derivativos, como, por casu, el diminutivu ''-tha'', qu'amás de combinase con sustantivos, como en ''won-tha'' [casa-DIM] 'casina', combínase tamién con axetivos, como se repara en (4). Otru sufixu derivativu qu'afecta a los nomes ye'l 'delimitativo' ''-beka'', qu'espresa la idea de 'nomás', 'solo', como se repara en (5). El leko presenta, amás, sufixos derivativos deverbativos (que deriven nomes a partir de verbos), como, por casu, el infinitivizador ''-sich'' en (6), que deriva una forma infinitiva que funciona como'l suxetu d'una frase; y el agentivo ''-non'', que formen nomes derivaos qu'espresen un agentivo, tales como ''lamkas-non'' [trabayar-AG] 'trabayador'. <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(4)||''wesra''||''nos-'''tha'''-te'' |- | ||Guanay||lloñe-DIM-DCL |- | || colspan=2 | 'Guanay ye un pocu lloñe.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(5)||''yo-phos-'''beka'''''||''ho-ra''||''t'y-non-te'' |- | ||1SG-fía-DEL este-LOC||vivir-NML-DCL |- | || colspan=2 | 'La mio fía nomás vive equí.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(6)||''lamka-'''sich'''''||''yu-gustes-in-te'' |- | ||trabayar-INF||1.O-gustar-NEG-DCL |- | || colspan=2 | 'Nun me gusta trabayar.' |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía verbal, los verbos presenten flexón de persona, que se realiza al traviés de sufixos que marquen la persona del suxetu y prefixos que marquen l'oxetu o'l benefactivo/malefactivo, como s'aprecia en (7): <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(7)||''yá-ache-ki''||''yo-moki''||''aycha''||''yin-k'o-a-ka-te'' |- | ||1SG-padre-XEN||1SG-GEN||carne||1.BEN-comer-PF-AUX-DCL |- | || colspan=4 |'El mio papa comer la mio carne.' (yo nun podía más) |} <br /> * Como se repara nel cuadru 2, amás de la flexón de persona, el verbu en leko puede combinase con una serie de sufixos flexivos (que marquen, por casu, distinciones de tipu aspectual-temporal). A manera d'exemplu, amosar en (8) l'usu del sufixu de conocencia indireuta (CID) ''-monu'', que se combina col verbu ''moch'' 'dicir' del cual foi deriváu. <br /> {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Flexón del verbu''' | style="background:#ccccff"| '''Raigañu verbal''' || style="background:#ccccff"| '''PROG''' ||style="background:#ccccff"| '''NEG''' || style="background:#ccccff"|'''NML/N/ADJ''' ||style="background:#ccccff"|'''PL''' ||style="background:#ccccff"|'''CID''' ||style="background:#ccccff"|'''AUX''' ||style="background:#ccccff"|'''PAS'''||style="background:#ccccff"|'''DCL/INT'''||style="background:#ccccff"|'''Persona''' |- | || || || || || || || || || ''-o'' |- | || || || Adj/N || || || || || ''-t''|| ''-m/-n'' |- | || || || || ''-aya'' || ''-monu'' || ''-ka'' || ''-taah'' || || |- | V || ''-cha'' || ''-in'' || ''-non'' || || || || || ''-ne'' || ''-am/-an'' |- | || || ''-dir''|| ''-a'' || || || || || || ''-non(h)'' |- | || || || ''-ich''|| || || || || || ''-s'' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(8)||''yera''||''fuercia-hote-to:''||''yá-ache-ki-ka''||''mo-non-monu-taah-te'' |- | ||yo||fuercia-POS-PRS.1||1SG-padre-XEN-COMP||dicir-NML-CID-PAS-DCL |- | || colspan=4 |'Dizse que dixo “yo tengo fuercia como'l mio papa”.' |} <br /> * Tocantes a la categoría de manera, en leko faise usu de sufixos como ''-kama'' 'poder', ''-bibi'' 'casi', ente otros, pa indicar un eventu posible, como se repara en (9). El leko presenta, amás, dos formes d'imperativu de segunda persona, unu que se dirixe a una sola persona y otru que se dirixe a delles, como se repara en (10a) y (10b). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(9)||''chika''||''ye-cha-non-te''||''lamkas-in-'''kama'''-te-am'' |- | ||bien||llover-PRS-NML-DCL||trabayar-NEG-capaz-DCL-PL.1 |- | || colspan=3 |'Ta lloviendo fuerte, nun podemos trabayar.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(10a)||''iya''||''ta''||''bal-'''a''''' |- | ||tu||maíz||semar-IMP |- | ||colspan=3 |'¡Sema maíz!' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(10b)||''heka''||''ta''||''bal-'''noku''''' |- | ||tu||maíz||semar-IMP.PL |- | ||colspan=3 |'¡Semen ustedes maíz!' |} <br /> * Los verbos en leko pueden combinase, amás, con un conxuntu de sufixos derivacionales, rellacionaos al aspeutu, como p.ej. el completivo ''-hi'' en (11), a distinciones de movimientu, como, por casu, el sufixu modificador de movimientu ''wari-'' en (12), y a la valencia, como p.ej. el sufixu recíprocu ''-mo'' en (13) y el causativu ''-ki'' en (14) . <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(11)||''yo-moki''||''warsuch''||''tiltil-'''hi'''-non-te'' |- | ||1-XEN||pantalón||desfechu-CMPL-NML-DCL |- | ||colspan=3 |'El mio pantalón rompióse dafechu.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(12)||''wotha''||''wonon-'''wari'''-non-te'' |- | ||cuetu||caminar-xubir.por.tierra-NML-DCL |- | ||colspan=2 |'Camina xubiendo'l cuetu.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(13)||''yobas-aya''||''yanapas-'''mo'''-non-aya-te''||''dihwo''||''bal-ich-ki'' |- | ||home-PL||ayudar-REC-NML-PL-DCL||maní||semar-INF-DAT |- | ||colspan=4 |'Los homes ayudar ente ellos a semar maní.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(14)||''o-botha-tha-ki''||''do-ko-'''ki'''-a'' |- | ||2-hermanu-DIM-DAT||3.O-tomar-CAUS-IMP |- | ||colspan=2 |'¡Fai-y tomar al to hermanito!' |} <br /> * En leko, reparar procesos granibles de reduplicación. Con sustantivos, la reduplicación puede interpretase como 'un montón/enforma de', con axetivos, 'un altu grau de', con verbos la interpretación ye bien diversa y non siempres tresparente; asina tenemos, el verbu reduplicado ''tiltilkach'' 'tar desfechu', deriváu de ''tiltil'' 'desfechu', qu'espresa un estáu o procesu, razón pola cual combínase amás col auxiliar ''kach'' 'tar'. <br /> === La oración === Tocantes a les carauterístiques de la oración en leko, puede señalase lo siguiente: * Como señala van de Kerke (2009: 315), l'orde de los constituyentes nun ye fixu; anque, polo xeneral, el suxetu toma la primer posición, sobremanera si tratar d'un elementu topicalizado. Amás, l'oxetu suel preceder al verbu, como se repara en (15): <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(15)||''hino''|| ''yobas-ne'' ||'''''palanta'''''||'''''soh-cha-non-te'''''||''moki-a''||''choswai-ki'' |- | ||esi home-TOP||plátanu||mirar-PR-NML-DCL||XEN-3||muyer-DAT |- | || colspan=6 |'Esi home ta buscando plátanu pa la so esposa (d'otru).' |} <br /> * El leko ye una llingua ''pro-drop''; esto quier dicir que nun riquir d'un suxetu pronominal esplícitu, anque esti puede apaecer como en (16) (''chera'' 'nós'): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(16)||''chera''|| ''du-kama-tean'' ||''Burua''||''da-in-tean''||''du-ch'' |- | ||nós||falar-poder-1<small>[[plural|PL]]</small>||Leko||querer-<small>[[negación|NEG]]</small>-1<small>PL</small>||falar-<small>[[infinitivu|INF]]</small> |- | || colspan=5 |'Nós podemos falar Leko, pero nun queremos falalo' |} <br /> * En leko, reparar oraciones simples y compuestes (van de Kerke, 2009: 316-324). Tocantes a les oraciones simples, estrémense diversos tipos , tales como, por casu: oraciones esistenciales, como (17), oraciones declarativas, como (18), oraciones interrogatives, yá sían confirmativas, como (19a), o informatives, como (19b), ente otros. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(17)||''aycha''|| ''ne-non-te'' |- | ||carne|| esistir-NML-DCL |- | || colspan=2 |'¡Carne hai!' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(18)||''wesra''|| ''nos''||''na-in-tha-te'' |- | ||Guanay|| lloñe||tar-NEG-DIM-DCL |- | || colspan=3 |'Guanay ta cerquita.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(19a)||''sok'och''|| ''da-non-ne''||''iya-n'' |- | ||comida||querer-NML-INT||tu-INT |- | || colspan=3 |'¿Quies comer tu?' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(19b)||''hai-ne''|| ''busa-cha-non-n'' |- | ||quién-INT|| llegar-PRS-NML-INT |- | || colspan=2 |'¿Quién ta llegando?' |} <br /> * Tocantes a les oraciones compuestes, estrémense tamién diversos tipos: oraciones yustapuestes, como (20), oraciones coordinaes, como (21), y oraciones subordinaes (causal, concesiva, temporal, condicional, consecutiva), como (22): <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(20)||''on''|| ''chelas-non''||''yobas-ne''||''k'o-in-te''||''wet-ra-non-te'' |- | ||esi||carecer-NML||home-TOP||comer-NML-DCL||morrer-FUT-DCL |- | || colspan=5 |'Esi home enfermu nun come, va morrer.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(21)||''on''|| ''chelas-non''||''k'o-in-te''||'''non'''||''ko-in-te''||''wet-ra-non-te'' |- | ||esi||carecer-NML||comer-NML-DCL||nun tomar-NML-DCL||morrer-FUT-DCL |- | || colspan=6 |'Esi (home) enfermu nun come nin bebe, va morrer.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(22)||''ch'epe''|| ''yin-soncho-a-ra''||''katre-te''||''bar-ka-cha-non-to:'' |- | ||mal||1.BEN-carecer-PF-LOC||catre-LOC||echáu-AUX-PRS-NML-PRS.1 |- | || colspan=4 |'Porque me siento mal toi echáu en catre.' |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * Grimes, B.F. (1988): Ethnologue: Languages of the World, 11th ed., Dallas, [[Summer Institute of Linguistics|SIL]]. * Herrero, A. (1834): ''Doctrina y Oraciones Cristianes en llingua Mosetena tradicidos n'español, vierbu a vierbu'', Imprenta de Propaganda, Roma. * Lafone Quevedo, S.J. (1905): 'La Llingua Leca', en ''Añales de la Sociedá Científica Arxentina, tomu 60. * Montaño Aragón, M. (1987): ''Guía Etnográfica Llingüística de Bolivia'', La Paz, Boliva. * Palau M. & Sáiz B. (1989): ''Moxos, descripciones exactes y hestoria fiel de los indios, animales y plantes de la provincia de Moxos nel virreinatu de Perú por Lázaro de Ribera 1786-1794'', La Paz, Bolivia. * van de Kerke, Simon (2009). Leko. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 287-331. La Paz: Plural editores. === Artículos === * [[Willem Adelaar|Adelaar, W. F. H.]] (1991): "The Endagered Languages Problem: South America", en R:H. Robins & Y.M. Uhlenbeck (eds.) ''Endagered languages'', Collection Diogène, Oxford, Berg Publishers, pp. 45-92. * Van de Kerke, S. (1998): "Verb Formation in Leko: Causatives, Rflexives and Reciprocals", en L. Kulikov & H. Vater ''Typology of Verbal Categories'', Linguistische Arbeitsberichte 382, Tübingen, pp. 105-203. * Van de Kerke, S. (1996): {{Enllaz rotu|1="A 19th century Christian Doctrine in the Leko language" |2=http://209.85.129.132/search?q=cache:gU0EyStFO2IJ:www.ifeanet.org/biblioteca/fiche.php%3Fcodigo%3DHUM00035865+Leko+Van+Kerke |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} === Enllaces esternos === * [http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic=Leko.doc Idioma leco] * Lafone Quevedo, S. A. 1905. [http://biblio.etnolinguistica.org/lafone-quevedo_1905_leca La llingua Leca de los Ríos Mapirí y Beni según los mss. de los Pp. Cardús y Herrero]. ''Añales de la Sociedá Científica Arxentina'', Tomu LX, p. 5-20, 49-64, 97-113, 168-180. * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2915 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción - Leco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115174206/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2915 |date=2019-11-15 }} {{ORDENAR:Leko}} {{Tradubot|Idioma leco}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües amenazaes|Leko]] [[Categoría:Llingües de Bolivia|Leko]] [[Categoría:Llingües aisllaes d'América|Leko]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] nh87np71yxukqkdezxstts765l5lufk 0 165985 4493668 4484585 2026-05-17T20:25:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493668 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Maropa, reyesano |familia madre = área amazónica central y oriental |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}} |zona = [[Departamentu de Beni]] |falantes = 12 |familia = [[Llingües tacanes]] |iso1 = --- |iso2 = --- |iso3 = rei |mapa = |mapa_lleenda = }} [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Mapa de los pueblos orixinarios de Bolivia]] El '''maropa''', tamién conocíu como '''reyesano''', ye la llingua nativa de la rexón de Reyes y Santa Rosa, na [[Provincia del Xeneral José Ballivián Segurola |provincia Ballivián]], [[departamentu de Beni]] en [[Bolivia]] (Guillaume, 2012). Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el reyesano ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009 (como maropa).<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == El maropa ye una llingua morrebunda que cunta tan solo con una docena de falantes, toos mayores de 60 años. Esta llingua ye usada bien esporádicamente y en contestos bien acutaos (Guillaume, 2012; Crevels y Muysken, 2009). Guillaume (2012) señala qu'hasta apocayá tanto'l grupu étnicu como la llingua maropa yeren desconocíos pal mundu esterior. Gracies a los trabayos de recuperación y revitalización del maropa, especialmente los realizaos pol profesor Jesús Cáceres Raldes, docente de la Universidá de Reyes, conozse más d'esta llingua y desenvolviéronse nuevos proyeutos pa formalizar la so enseñanza. == Aspeutos históricos == Como señala Guillaume (2012), el maropa ye la llingua que falaba la xente indíxena de la misión xesuita “Los Santos Reyes”, fundada alredor del añu 1706 na oriella norte del ríu Beni, onde agora s'atopa'l pueblu de San Bonaventura. Esta misión ye una de les postreres fundaes polos [[xesuites]] en Bolivia y ye la más alloñada al oeste de los Llanos de Mojos. Por causa de los conflictos ente [[xesuites]] y [[franciscanos]], la misión treslladóse al llau derechu del ríu, onde agora ta'l pueblu de Reyes. Arriendes de la espulsión de los xesuites en 1767, la misión quedó mal xestionada y los grupos indíxenes convirtiéronse nel blancu d'abusos y esplotación, primero, per parte de ganaderos y dempués, a finales del sieglu XIX y empiezos del sieglu XX, per parte de les compañíes gomeras, lo que llevó inclusive a la desapaición de grupos étnicos enteros. En 1952, el sistema d'esclavitú foi abolíu en Bolivia. Les nueves reformes educatives entós daquella buscaben integrar, al traviés de la educación formal, la población indíxena a la sociedá boliviana castellanofalante. Arriendes de ello, los padres de familia dexaron de tresmitir los sos idiomes nativos, como p.ej. el maropa, a los sos neños. A partir de 1980, gracies a los movimientos indíxenes en Bolivia, la reforma agrario y educativo y los diversos trabayos de recuperación y revitalización del maropa, como aquellos realizaos pol profesor Jesús Cáceres Raldes, los maropa empezaron a reconocer el valor de la so cultura ya idioma. == Clasificación == El maropa pertenez a la [[Llingües tacanes|familia tacana]], según l'[[idioma araona|araona]], el [[idioma cavineña|cavineña]], l'[[idioma esi ejja|esi ejja]] y el tacana (Key 1968; Girard 1971; Key et al. 1992). Dientro de la familia tacana, Girard (1971: 41-48) propón clasificar el maropa dientro del tueru “takanik”, xunto col araona y el tacana. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === El maropa presenta 18 fonemes consonánticos, como se repara nel cuadru 1. La realización fonética de cada fonema apaez representada ente corchetes, siguiendo l'Alfabetu Fonéticu Internacional (Guillaume, 2012). {| style="text-align: center; width: 70%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Consonantes maropas''' ! !! style="background:#ccccff"| [[Consonante billabial|Billabiales]]!! style="background:#ccccff"|Linguo-dental !!style="background:#ccccff"| Alveolares !!style="background:#ccccff"| Retroflexes !!style="background:#ccccff"| Alveo-palatales!!style="background:#ccccff"|Velares !!style="background:#ccccff"|Glotal |- | style="background:#ccccff"|'''[[Consonante oclusiva|Oclusives]]''' || || || || || || || |- | Sordes || p || || t || ts [tʂ]|| ch [tɕ] || k kw [k^w]|| |- | Sonores ||b [mb/b]|| || ||dz [ndʐ/dʐ] || || || |- | style="background:#ccccff"|'''[[Consonante fricativa|Fricatives]]''' || || || || || || || |- | Sordes || || || s || || sh [ɕ]|| || j [h] |- | Sonores || || d [ð] || || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Vibrante''' || || || r [ɾ] || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Llateral''' || || ||l || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''[[Consonante nasal|Nasales]]''' || m || || n || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Semivocales''' || w [w/ß] || || || ||y [j] || || |} <br /> Al igual que toles llingües tacanes, el maropa presenta cuatro fonemes vocálicos, como s'observa nel cuadru 2 (Guillaume, 2012). {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Fonemes vocálicos del maropa''' | || style="background:#ccccff"|'''Anterior''' || style="background:#ccccff"|'''Central''' || style="background:#ccccff"|'''Posterior''' |- | style="background:#ccccff"|'''Alta''' || i[i/j] || || rowspan=2|o [ʊ/o] |- | style="background:#ccccff"|'''Media''' || y [y/ɛ] || |- | style="background:#ccccff"|'''Baxa''' || || a || |} <br /> === Clases de pallabres === D'alcuerdu a criterios semánticos, morfolóxicos y sintácticos, les pallabres del maropa pueden clasificase en 12 clases, como s'amuesa nel cuadru 3 (Guillaume, 2012): {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Clases de pallabres maropas''' ! style="background:#ccccff"|'''Clase''' !!style="background:#ccccff"| '''Exemplu''' |- | Verbos|| ''-maneme-'' 'matar', ''-ba-'' 'ver' |- | Nomes || ''anu'' 'muyer, güela', ''matuda'' 'llagartu' |- | Axetivos || ''ai-'' 'grande', ''dai-'' 'bonu' |- | Númberu || ''kwana'' 'PL', ej. ''wabu kwana'' 'chanchos (de tropa)' |- | Cuantificadores || ''pebi'' 'unu', ''dzueji'' 'enforma' |- | Demostrativos || ''iye'' 'este', ''ichu'' 'aquel Pronomes || ''eme'' 'yo', ''tuwe'' 'él' |- | Interrogativos || ''aise'' 'quién', ''piadu'' 'ónde' |- | Posposiciones || ''=du'' 'LOC', ''=da'' 'GEN' |- | Pallabres temporales y de llocalización || ''puisa'' 'antes', ''ebakwedu'' 'enriba' |- | Partícules || ''chamakani'' 'a la fin', ''seupuadu'' 'de sópitu' |- | Conxunciones || tupebe 'dempués', ''chasumasa'' 'más tarde' |- | Interxeiciones y onomatopeyes || ''jera'' 'el falante piensa que ye daqué difícil', |- <br /> * Tocantes a los verbos, nel maropa estrémense dos clases: los verbos flexivos, aquellos que pueden llevar afixos, como p.ej. ''-dzajaja-'' 'cayer' en (1a), y los verbos non flexivos, aquellos que nuncan lleven afixos y, poro, riquen del usu d'un verbu auxiliar pa tal fin, como p.ej. ''tsine'' 'faer fiesta' en (1b). De la mesma, los verbos flexivo y non flexivos pueden estremase en verbos transitivos, aquellos que riquen de dos argumentos, axente y paciente, como p.ej. ''-maneme-'' 'matar', ya intransitivos, aquellos que controlen namái un argumentu, como p.ej. ''-dzajaja-'' 'cayer'. <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(1a)||''Y-dzajaja''||''te''||''ichu''||''punawe''|| ''ta''||''y-bakwa''|| ''janana=neje.'' |- | ||FUT-cayer||SEP||aquel||señorita||3SG.XEN||PFN-cría||neñu=ASO |- | || colspan=7 |'va cayese esa señorita col so fíu.' (Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(1b)||''Tsine =pa''||''te''||''y-pu-ta-(a)nin.'' |- | ||faer.fiesta=RPT||SEP||IPFV2-ser-S3PL-IPFV2 |- | || colspan=3 |'Tán faciendo fiesta.' (Guillaume, 2012) |} <br /> * Según en toles llingües tacanes, nel maropa munchos de los nomes que se refieren a partes del cuerpu o de plantes (o de delles entidaes) siempres tomen un prefixu ''y-'', como p.ej. ''y-biti'' 'piel, cueru, pulgu', ''y-kwena'' 'fueya', etc. Nesta llingua, estrémense entós dos tipos de sustantivos o nomes: los ''y-'' nomes, aquellos que lleven el prefixu ''-y'' y los nomes independientes, aquellos que nun lleven dichu prefixu. * Tocantes a los axetivos, estos pueden ser usaos de manera atributiva, esto ye, como modificadores d'un nome dientro d'un grupu nominal, como p.ej. ''emasa'' 'malu' en (2a); o predicativa, esto ye, como complementu del verbu copulativu ''-pu-'' 'ser' dientro d'una cláusula copulativa, como p.ej. ''tsetse-me'' 'fuerte' en (2b). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(2a)||''K-y-ichadu''||''te''||''iye''||''anu''||''emasa''. |- | ||1PL-FUT-dexar||SEP||esta muyer malu |- | || colspan=5 |'vamos dexar a esta muyer mala.' (Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(2b)||''Tsetse-me''||''y-pu=be.'' |- | ||fuerte-SFA||FUT-ser=PF |- | || colspan=2 |'(La yuca que rayé) va tar fuerte.'(Guillaume, 2012) |} <br /> *Nel maropa, úsase la pallabra ''kwana'' como pluralizador, que retárdase a la pallabra que modifica. Cuando un grupu nominal inclúi tanto la pallabra plural como un axetivu, la pallabra plural vien primeru y l'axetivu segundu, como se repara en (3). <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(3)||''A-jemi-ta(-a)=be''||''te''||''dzueji''||''akwi''||'''''kwana'''''||'''''lulu-me''''' |- | ||PAS-sacar-A3-PAS=PF||SEP||enforma||palu||plural||llargu-SFA |- | || colspan=6 |'Sacó dellos palos llargos.'(Guillaume, 2012) |} <br /> *Como se repara nel cuadru 4, nel maropa estrémense dos tipos de demostrativos: los demostrativos nominales, aquellos que s'usen como modificadores d'un nome dientro d'un grupu nominal, y el demostrativu p'apuntar ''iyaa'', que s'usa pa presentar/introducir una persona, animal o cosa nel discursu, según en castellán cuando unu diz 'equí hai X'. <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 4: Demostrativos maropas''' | || style="background:#ccccff"|'''Demostrativos nominales''' ||style="background:#ccccff"| '''Demostrativos p'apuntar''' |- |Mayor proximidá ||''iye'' 'esti' ||rowspan=3 |''iyaa'' 'hai equí/ende/ellí' |- | Menor proximidá || ''tuwe'' 'esa Alloñanza ||''ichu'' 'aquel' |} <br /> * Tocantes a los pronomes, el maropa presenta una única clase de pronomes (cuadru 5) pa reemplazar nomes independientemente qu'ocupen los roles de suxetu, axente o paciente, o nomes que funcionen como argumentu de les posposiciones ''=neje'' 'ASO', ''pedu'' 'LOC.GNL' y ''buja'' 'SMLR'. <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 5: Pronomes independientes''' | style="background:#ccccff"|'''Persona''' || style="background:#ccccff"| '''Singular'''||style="background:#ccccff"|'''Plural''' |- | 1 || ''eme''||''ekama'' |- | 2|| ''el mio(w)y'' || ''mika(we)'' |- | 3|| ''el to(w)y'' || ''tuna(we)'' |} <br /> El maropa presenta, amás, una clase específica de pronomes pa la función genitiva y una clase de pronomes posesivos/benefactivos, como se repara nos cuadros 6 y 7 respeutivamente. <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 6: Pronomes xenitivos''' | style="background:#ccccff"|'''Persona''' || style="background:#ccccff"| '''Singular'''||style="background:#ccccff"|'''Plural''' |- | 1 || ''ki (ke)''||''eka(da)'' |- | 2|| ''el mio'' || ''mika'' |- | 3|| ''ta'' || ''tuna(da)'' |} <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 7: Pronomes posesivos/benefactivos''' | style="background:#ccccff"|'''Persona''' || style="background:#ccccff"| '''Singular'''||style="background:#ccccff"|'''Plural''' |- | 1 || ''keje ''||''ekadama'' |- | 2|| ''mijewe'' || ''mikadawe'' |- | 3|| ''tudawe'' || ''tunadawe'' |} <br /> *El maropa presenta un conxuntu de posposiciones qu'indiquen el papel que xueguen los grupos nominales (como p.ej. posesor, llugar, tiempu, acompañante, preséu, recipiente, etc.). En (4), por casu, la posposición =du 'LOC' indica que ''ke te'' 'el mio chaco' xuega'l papel de llugar: <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(4)||''Baudza=chenu''||''m-a-puti-a''||''te''||''ke''||''te='''du'''.'' |- | ||ayeri=EMP||1SG-PAS-dir-PAS||SEP||1SG.XEN||chaco=LOC |- | || colspan=5 |'Ayeri probe fui al mio chaco.'(Guillaume, 2012) |} <br /> *El maropa presenta, amás, un conxuntu de partícules, utilizaes pa espresar dellos tipos d'información a nivel de la oración, como p.ej. información de tipu aspectual (ej. ''chamakani'' 'a la fin'), información sobre'l nivel de certidumbre (ej. ''seupuadu'' 'de sópitu'), etc. Según la so posición na oración, les partícules pueden clasificase de la siguiente manera: partícules independientes, aquelles que nun gocien d'una posición fixa na cláusula, como p.ej. ''chamakani'' 'a la fin' en (5); partícules de primera posición, aquelles que s'alluguen siempres de primeres de la oración; partícules de segunda posición, aquelles que siempres siguen la primer pallabra o frase de la oración; partícules prepuestas, aquelles que s'anteponen a les pallabres que modifiquen; partícules pospuestes, aquelles que se retarden a les pallabres que modifiquen; y partícules separadores, aquelles que s'asitien opcionalmente ente pallabres o sintagmes como allindiadores de constituyentes sintácticos. <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(5a)||'''''Chamakani'''''||''te''||''m-a-ipia(-a)=be''||''te''||''ki''||''machitu.'' |- | ||al.fin||SEP||1SG-PAS-alcordase-PAS=PF||SEP||1SG.XEN||machete |- | || colspan=6 |'Yá al postreru alcordéme del mio machete.'(Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(5b)||''K-a-ina(-a)''||'''''chamakani'''''||te||''noviyo.'' |- | ||1PL-PAS-coyer-PAS||al.fin||SEP||novillo |- | || colspan=4 |'Coyer aína'l novillo.'(Guillaume, 2012) |} === Cláusules === Guillaume (2012) estrema dos tipos de cláusules: les cláusules independientes, que pueden ser, de la mesma, verbales o copulares, como s'amuesa en (6) y (7) respeutivamente, y les cláusules dependientes, que pueden ser cláusules de meta marcaes pol sufixu ''-pu(ji)'' y cláusules condicionales marcaes pol sufixu ''-kwatse'', como s'amuesa en (8) y (9) respeutivamente. Pa espresar otros tipos de rellaciones (temporal, relativa, etc.), l'idioma combina ente sigo cláusules que morfosintácticamente son independientes, pero que cayen dientro del mesma contorna entonacional que la cláusula independiente principal. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(6)||'' M-y-puti''||''te''||''ki''||''etai=du'' |- | ||1SG-FUT-dir||SEP||1SG.XEN || casa=LOC |- | || colspan=4 |'Yo voi dir a la mio casa.'(Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(7)||'' Tuwe''||''te''||''suerte-ji''||a-pu-a. |- | ||3SG||SEP||suerte-CON || PAS-ser-PAS |- | || colspan=4 |'Él non más estimó (llit. tuvo con suerte).'(Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(8)||'' M-a-kwasa(-a)=be''||''te''||''shita''||''m-y-teri-puji''||''te''||''ki''||''trapichi=du'' |- | ||1SG-PAS-cortar-PAS=PF||SEP||caña ||1SG-IPFV-moler-META ||SEP||1SG.XEN||trapiche=LOC |- | || colspan=7 |'Corté yá caña pa molela nel trapiche.'(Guillaume, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(9)||'' M-y-ina-ta-kwatse''||''m-a-dza-ta(-a)''||''te''||''puisa''||''te''||''diba'' |- | ||1SG-IPFV-coyer-A3-COND||1SG-PAS-comer-A3-PAS||SEP||antes||SEP||tigre |- | || colspan=6 |'Si hubiérame agarráu, yá me comería'l tigre.'(Guillaume, 2012) |} <br /> == Bibliografía == {{llistaref}} * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Girard, Víctor (1971). Proto-Takanan Phonology [University of California Publications in Linguistics, 70]. Berkeley/Los Angeles: [[University of California Press]]. * Guillaume, Antoine (2012). Maropa (reyesano). En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia'', 191-229. La Paz: Plural editores. (en prensa) == Enllaces esternos == *[http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} *[http://www.endangeredlanguages.com/lang/2759 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción - Reyesano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007063515/http://endangeredlanguages.com/lang/2759 |date=2017-10-07 }} {{Tradubot|Idioma maropa}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües de Bolivia|Maropa]] [[Categoría:Llingües amenazaes|Maropa]] a278ckts0p682snj6hpqvmv5nsbfr0m 0 165989 4493669 4298676 2026-05-17T20:26:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493669 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome= Muskogui, Muskogee |nativu= ''Maskoki'' |familia madre = llingües muskogui |oficial= |países= {{USA}} |zona= [[Florida]]<br />[[Oklahoma]] |falantes= ~6000 |familia= [[Llingües muskogui]] |mapa = |axencia= |iso1= |iso2= mus |sil= mus }} L''''idioma creek''', '''muscogee''' o '''maskoki''' ye una llingua amerindia falada pola Nación [[Maskoki]] y los indios [[seminola]] en [[Florida]] y [[Oklahoma]]. Ye faláu apenes por 4.300 persones. Fai parte de la familia de les [[llingües muskogui]]. ==Fonoloxía== La [[fonoloxía]] del creek paez ser: [https://web.archive.org/web/20080706155250/http://www.wm.edu/linguistics/creek/textbook/pumopunvkv1.pdf], [https://web.archive.org/web/20061207080911/http://corpus.linguistics.berkeley.edu/~kjohnson/vow_reduct.pdf] {| {{tablaguapa}} ! ! align="center"|[[consonante llabial|Llabial]] ! align="center"|[[consonante alveolar|Alveolar]] ! align="center"|[[consonante palatal|Palatal]] ! align="center"|[[consonante velar|Velar]] ! align="center"|[[consonante glotal|Glotal]] |- ! align="left"|[[Oclusiva]] | align="center"|p | align="center"|t | | align="center"|k | |- ! align="left"|[[Africada]] | | | align="center"|{{IPA|ʧ}} | | |- ! align="left"|[[Fricativa]] | align="center"|f | align="center"|s | | | align="center"|h |- ! align="left"|[[Fricativa]] [[cosonante llateral|Llateral]] | | align="center"|{{IPA|ɬ}} | | | |- ! align="left"|[[cosonante nasal|Nasal]] | align="center"|m | align="center"|n | | | |- ! align="left"|[[consonante llateral|Llateral]] | | align="center"|l | | | |- ! align="left"|[[Semivocal]] | align="center"|w | | align="center"|j | | |} {{IPA|/ʧ/}} escríbese <''c''>, {{IPA|/ɬ/}} ye escribi <''r''>, y /j/ ye escribi <''y''>. {| {{tablaguapa}} ! ! align="center"|[[Vocal anterior|Anterior]] ! align="center"|[[Vocal central|Central]] ! align="center"|[[Vocal posterior|Posterior]] |- ! align="left"|[[Vocal zarrada|Zarrada]] | align="center"|{{IPA|i iː ĩ ĩː}} | | |- ! align="left"|[[Vocal semicerrada|Semicerrada]] | | | align="center"|{{IPA|o oː õ õː}} |- ! align="left"|[[Vocal abierta|abierta]] | | align="center"|{{IPA|a aː ã ãː}} | |} == Regles d'acentuación == La sílaba clave d'una pallabra reparar de cutiu con un signu diacríticu. Ésta ye la última sílaba de la pallabra con [[tonu (llingüística)|tonu]] normal; les siguientes sílabes son menores en tonu: === Pallabres formaes namái por sílabes llixeres === ifá: 'perru' itìwanàjipíta: 'coneutar l'unu col otru' ahìtsitá: 'el que busca al otru' amìfotsì: 'el mio cachorru' hitsíta: 'el que ve al otru' ifótsi: 'cachorru' isìmahìtsitá: 'el que vixila al otru' imàhitsíta: 'el que busca a daquién' == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Incubator|mus}} * The [https://web.archive.org/web/20080706162307/http://www.wm.edu/linguistics/creek Creek Language Archive]. This site includes a draft of a Creek textbook, which may be [https://web.archive.org/web/20060910174748/https://www.wm.edu/linguistics/creek/learning_creek.html downloaded] in .pdf format (''Pum Opunvkv, Pun Yvhiketv, Pun Fulletv: Our Language, Our Songs, Our Ways'' by Margaret Mauldin, Jack Martin, and Gloria McCarty). * Comprehensive [http://www.tfn.net/Museum/language.html Creek Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412100522/http://www.tfn.net/Museum/language.html |date=2008-04-12 }} materials online. * The official website for the [http://www.muscogeenation-nsn.gov/ Muskogee (Creek) Nation of Oklahoma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202201722/http://www.muscogeenation-nsn.gov/ |date=2018-02-02 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mus Ethnologue report for Creek] * [https://web.archive.org/web/20061207080911/http://corpus.linguistics.berkeley.edu/~kjohnson/vow_reduct.pdf Acoustic vowel reduction in Creek: Effects of distinctive length and position in the word] (pdf) {{ORDENAR:Maskoki}} {{Tradubot|Idioma maskoki}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües muskogui]] [[Categoría:Llingües d'Oklahoma]] [[Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos]] irhcn8nb33lvk094mbrcdyi662h19aw 0 166012 4493670 4253738 2026-05-17T20:30:56Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493670 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Idioma mochó |nativu = ''mocho''' |familia madre = mesoamérica |oficial=En [[Méxicu]] tien reconocencia como llingua nacional xunto col español.<ref>{{Cita web |url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf |títulu=Llei de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080611011220/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf |fechaarchivu=2008-06-11 }}</ref> |países={{MEX}} |zona=Chiapas |falantes=141 (2010)<ref name=inali>{{cita web|autor=INALI|títulu=Población de 5 años y más falante de dalguna llingua indíxena por variante llingüística según bilingüismo lengua indíxena-español. Llocalidaes con asentamientos históricos , 2000|url=http://site.inali.gob.mx/pdf/estadistica/VARIANTE/VARIANTE_C3_monolinguismo.pdf|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012|obra=Estadística básica de la población falante de llingües indíxenes nacionales|fecha=2010}}</ref> |h1=141 |h2=desconocíu |rank= Non nos 100 mayores.<ref name="Ethno">{{cita llibru | apellíu-editor= {{versalita|Lewis}} | nome-editor= M. Paul | añu= 2009 | títulu= Ethnologue: Languages of the world | edición= 6ª |url= http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size | allugamientu= Dallas, Texas | editorial= SIL International | fechaaccesu= 13 d'agostu de 2011 | idioma= inglés}} </ref> |familia=[[Llingües mayenses]]<br /> &nbsp;&nbsp;Kanjobalano-chujeano<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Kanjobalano<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Idioma mochó<br /> |dialeutos= Tuzanteco |escritura= [[Alfabetu llatín|Llatín]] |axencia= |iso1= |iso2= |iso3= mhc }} L''''idioma mochó''', '''motozintleco''' o '''cotoque''' ([[autoglotónimu]]: '''mocho' ''' [mot͡ʃoʔ]) ye una llingua mayense del tueru kanjobal faláu nel conceyu de Motozintla, [[Chiapas]], [[Méxicu]]. Una variante dialeutal llamáu '''tuzanteco''' falar nes llocalidaes de Belisario Domínguez y Tuzantán.<ref name=cdi>{{cita web|autor=CDI|títulu=Mochós-Motozintlecos|url=http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=626&Itemid=62|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012|obra=Monografíes de los pueblos indíxenes|fecha=22 d'ochobre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303225634/http://www.cdi.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=626&Itemid=62|fechaarchivu=2016-03-03}}</ref> L'idioma mochó ye una llingua en grave peligru d'estinción, pos cunta con namái 141 falantes según el censu del INEGI del añu 2010. == Clasificación == L'idioma mochó xunto col [[Idioma kanjobal|kanjobal]] y el [[Idioma jacalteco|jacalteco]] formen el grupu llingüísticu kanjobalano, de la mesma, ésti pertenez al tueru kanjobalano-chuj del tueru de [[llingües mayenses]].<ref name="Ethno" /> == Fonoloxía == Los cuadros siguientes amuesen los fonemes del idioma mochó: vocales y consonantes.<ref name=moch>{{cita web|autor=Native languages of the americas|títulu=Mocho maya pronuciation and spelling guide|url=http://www.native-languages.org/mocho_guide.htm|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012|fecha=s/f|idioma=inglés}}</ref> === Vocales === {| {{tablaguapa}} border="1" |- align="center" cellpadding="4" ! ! [[Vocal anterior|Anterior]] ! [[Vocal central|Central]] ! [[Vocal posterior|Posterior]] |- align="center" ! '''[[Vocal zarrada|Zarrada]]''' | i [{{AFI|i}}], ii [{{AFI|iː}}] | | o [{{AFI|o}}], uu [{{AFI|oː}}] |- align="center" ! '''[[Vocal entemedia|Entemedia]]''' | y [{{AFI|y}}], ee [{{AFI|yː}}] | | o [{{AFI|o}}], oo [{{AFI|oː}}] |- align="center" ! '''[[Vocal abierta|Abierta]]''' | | a [{{AFI|a}}], aa [{{AFI|aː}}] | |} === Diptongos === Dalgunos diptongos que se presenten en mochó son: :ai [{{AFI|aj}}] :ey [{{AFI|ej}}] :oy [{{AFI|oj}}] == Testu amuesa == Nel intre s'amuesa una cosadiella en llingua mochó. === En mochó === Naba kiwalatawet juune' bwelta Ji'a chrt pero mu chila . Ja'y xchet mu jani cheet jum. Yan'an ju'l pero mu ji'a choq Ti' bowital nin kawitsa ke jani === N'español === ¡A que non adivines, ninio!<br /> Si vas cortar lleña,<br /> un cochino bien fluexu,<br /> te va buscar nel camín.<br /> L'aviesperu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/141 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción: mocho'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921224113/http://endangeredlanguages.com/lang/141 |date=2019-09-21 }}. {{ORDENAR:Mocho}} {{Tradubot|Idioma mochó}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües q'anjob'al-chuj]] [[Categoría:Llingües de Méxicu]] [[Categoría:Llingües amenazaes]] qxkcxhxsdblqkn7m8hccdhmqmvov5qn 0 166019 4493671 4458959 2026-05-17T20:35:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493671 wikitext text/x-wiki {{ficha d'idioma | nome = Movima, Mobima | nativu = Chosineł di' mowi:maj<ref name="Katharina Haude 2006">{{cita web |url=http://webdoc.ubn.ru.nl/monu/h/haude_k/gramofmo.pdf |títulu=A grammar of Movima |fechaaccesu=22 d'ochobre de 2008 |autor=Katharina Haude |fecha=2006 |editorial=Radboud Universiteit Nijmegen }}</ref> |familia madre = Chaco grande | país = {{BOL}} | zona = [[Departamentu de Beni|Beni]] | falantes = [[Circa|c.]] 1.400 (2006)<ref name="Katharina Haude 2006" /><br />c. 2.000 (2007)<ref>Matthias Brenzinger (2007). ''[https://books.google.cl/books?id=COkLoi-EQjEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Language Diversity Endangered]''. Berlín: Walter de Gruyter, páxs. 49. ISBN 978-3-11-017049-8.</ref> | familia = [[llingua aisllada|Aisllada]] | llingua aisllada = | oficial = {{BOL}}<ref>{{cita web|url=http://www.presidencia.gob.bo/download/constitucion.pdf|títulu=Constitution of Bolivia, Article 5. I.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110126075935/http://www.presidencia.gob.bo/download/constitucion.pdf|fechaarchivu=26 de xineru de 2011}}</ref> | iso2 = los mios | iso3 = mzp }} [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Mapa de los pueblos orixinarios de Bolivia]] El '''movima''' ye una [[llingües indíxenes d'América|llingua indíxena]] falada na provincia de Yacuma, departamentu del Beni, en Bolivia, por unes 1400 persones, según los datos del Censu Indíxena Rural de Tierres Baxes de 1994. Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el movima ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nᵘ25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == Como señala Haude (2012), a pesar de cuntar con cientos de falantes, el movima ye consideráu una llingua en peligru d'estinción. Según l'estudiu de PROEIB Andes (2001), la etnia movima cuenta con 6516 miembros, de los cualos el 76.4% ye monollingüe en castellán, y namái un 0.5% ye monollingüe en movima; entá más, gran parte de los falantes monollingües son yá adultos o vieyos, ente que casi tolos neños son monollingües en castellán. Anguaño esisten una serie d'iniciatives pa promover el caltenimientu del idioma, como, por casu, la implementación de cursos en movima en diverses instituciones. == Clasificación == Considérase-y una [[llingua aisllada]]. Hasta agora nun s'amosó nengún parentescu convincente con nenguna otra llingua de la rexón, a pesar de delles semeyances léxiques col [[idioma itonama|itonama]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120208154949/http://email.eva.mpg.de/~wichmann/WorldLanguageTree-002.pdf ASJP - World Language Tree]</ref> == Descripción llingüística == === Fonoloxía === El movima tien cinco [[vocal]]es: {|{{tablaguapa}} style="text-align: center" ! &nbsp; !! [[Vocal anterior|Anterior]] !! [[vocal central|Central]] !! [[vocal posterior|Posterior]] |- align=center ! [[Vocal zarrada|Zarrada]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|i}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|o}} |- align=center ! [[Vocal media|Media]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|y}} | | style="font-size:larger;" |{{IPA|o}} |- align=center ! [[vocal abierta|Abierta]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|a}} | |} {{IPA|/y/}} y {{IPA|/o/}} tienen articulaciones más similares a {{IPA|[ɛ]}} y {{IPA|[ɔ]}}, respeutivamente, qu'a les vocales [[Vocal semicerrada|semicerrada]] {{IPA|[y]}} y {{IPA|[o]}}. La distinción de cantidá vocálica ye fonémica, anque dellos procesos prosódicos pueden allargar fonéticamente les vocales fonolóxicamente curties. El movima nun tener [[tonu (llingüística)|tonu]].<ref>{{cita web |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_mov |títulu=WALS - Movima |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2008 |obra=World Atlas of Language Structures Online}}</ref> L'inventariu de consonantes vien dau por: {|{{tablaguapa}} style="text-align: center" !colspan="2" rowspan="2"| &nbsp; !rowspan="2"|[[consonante llabial|Llabial]] !colspan="2"|[[consonante alveolar|Alveolar]] !rowspan="2"|[[consonante palatal|Palatal]] !colspan="2"|[[consonante velar|Velar]] !rowspan="2"|[[consonante glotal|Glotal]] |- !<small>[[consonante central|central]]</small> !<small>[[consonante llateral|llateral]]</small> !<small>simple</small> !<small>[[Llabialización|lab.]]</small> |- !colspan="2"|[[consonante nasal|Nasal]] | style="font-size:larger;" | {{IPA|m}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|n}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- align=center !rowspan="2"|[[Oclusiva]] !<small>[[consonante pulmónica|pulmónica]]</small> | style="font-size:larger;" | {{IPA|p}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|t}} | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|tʃ}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|k}} ({{IPA|ɡ}}) | style="font-size:larger;" | {{IPA|kʷ}} | &nbsp; |- align=center !<small>[[consonante implosiva|implosiva]]</small> | style="font-size:larger;" | {{IPA|ɓ}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|ɗ}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- align=center !colspan="2"|[[Fricativa]] | style="font-size:larger;" | ({{IPA|f}}) {{IPA|β}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|s}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|ɬ}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|h}} |- align=center !colspan="2"|[[Aproximante]] | &nbsp; | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|l}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|j}} | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|w}} | style="font-size:larger;" | {{IPA|jˀ}} |- align=center !colspan="2"|[[consonante vibrante|vibrante]] | &nbsp; | style="font-size:larger;" | {{IPA|r}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |} La oclusiva {{IPA|/p/}} realízase como {{IPA|[p]}} n'ataque silábicu pero articúlase {{IPA|[pʔ^m]}} (que constrata col fonema nasal simple {{IPA|/m/}}) na coda silábica. De manera análoga, {{IPA|/t/}} y {{IPA|/k/}} realícense como {{IPA|[tʔⁿ]}} y {{IPA|[ʔ^ɤ]}} (i.e., como una [[oclusiva glotal]] con una relaxación vocálica), respeutivamente, na coda silábica.<ref>{{cita web |url=http://webdoc.ubn.ru.nl/monu/h/haude_k/gramofmo.pdf |títulu=A grammar of Movima |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2008 |autor=Katharina Haude |fecha=2006 |editorial=Radboud Universiteit Nijmegen }}</ref> Nes pallabres qu'empiecen pro vcal y ente vocales axacentes, apaez una oclusiva glotal [[epéntesis|epentética]]. Los fonemes {{IPA|/f/}} y {{IPA|/ɡ/}} namái apaecen nos préstamos léxicos del español. === Clases de pallabres === Como señala Haude (2012), los sustantivos y los verbos son les clases de pallabres principales en movima. Los axetivos formen una subclase de los sustantivos, ente que los elementos referenciales y les partícules (p.ej. ''rei(ka)'' 'pos; otra vegada', ''jayna'' 'yá', ''po:ra(ka)'' 'rápido' etc.) constitúin clases zarraes aparte. Como señala l'autora, la diferencia ente sustantivos y verbos ye sutil. Los dos pueden asoceder como predicaos y como argumentos. Los verbos nun lleven marca morfolóxica de tiempu, manera o aspeutu, y los sustantivos nun son marcaos poles categoríes nominales típiques de casu, xéneru y númberu. Sicasí, hai ciertos criterios que dexen estremar una clases d'otra, como, por casu, el fechu de que los sustantivos rican el sufixu ''-ti''' pa convertise en pallabres que denotan una aición. === Morfoloxía === Tocantes a les carauterístiques morfolóxiques del movima, puede señalase lo siguiente (Haude, 2012): * La mayoría de morfemes gramaticales en movima son sufixos, como p.ej. el sufixu causativu ''-poj'' y l'inversu -''kay'' en ''jiran-poj-kay'' [guapu-CAUS-INV] 'gústame'. El movima presenta namái un prefixu: ''n-'', que se combina con elementos referenciales y traduzse como 'en' o 'con', como p.ej. ''n-usko'' [n-3SG] 'con él'. El movima presenta, amás, infixos, que son morfemes gramaticales que s'enserten dientro de la base lexical, como p.ej. el marcador de voz direuta <a> en ''kay<a:>poj'' 'da-y de comer'. * Nel movima, reparar procesos de composición ya incorporación, que consisten na combinación de dos morfemes lexicales. La resultancia de la composición ye un sustantivu, como p.ej. ''mo'incho'' 'chivé' + ''bubuńkwa'' 'masa' > ''mo'incho:-bun̍'' 'masa de chivé', ente que la resultancia de la incorporación ye un verbu, como p.ej. ''sal-na'' [buscar-DR] 'buscar' + ''ka:na'' 'comida' > ''sal-a-ka:na'' [buscar-DR-comida] 'buscar comida'. Estrémense, amás, distintos procesos de reduplicación, como p. ex. la reduplicación d'un pie yámbico, qu'asocede con sustantivos y crea un predicáu posesivu como en ''pola~pola:ta'' 'tener dineru'; según tamién distintos tipos de clitización, a saber: la clitización interna, la clitización esterna y la clitización neutral. A manera d'exemplu presentar en (1) una forma de clitización interna, que toma como base un verbu transitivu ya indica que'l pronome personal representa'l primer argumentu del verbu: <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1)||''kay-a-poj-a=us'' |- | ||comer-DR-CAUS-VC=3.M.AUS |- | ||'Él da-y de comer.' |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía verbal, esisten una serie d'afixos verbales qu'inflúin na transitividá del verbu, como por casu: el sufixu de voz direuta''-na'', qu'indica que'l verbu ye transitivu y que'l primer argumentu que sigue al predicáu, amestáu por clitización interna, ye l'axente de l'aición, como en (2); el sufixu de voz inversa ''-kay'', que se combina con verbos transitivos ya indica que l'argumentu amestáu por clitización interna al predicáu ye'l paciente de l'aición, como en ''sal'''kay''''' 'búsquenme' y ''ły''''kay''''' 'patiscar'; el reflexivu/recíprocu ''-cheł'', que forma verbos intransitivos ya indica que l'argumentu ye axente y paciente coles mesmes, como en ''tikoy'''cheł''''' 'matase mutuamente' / 'suicidase'; l'impersonal ''-'i'', que forma tamién verbos intransitivos ya indica la resultancia d'una aición o que l'aición tien que cumplise, como en ''rał''''i''' kis chinała'' 'hai qu'arrincar la yuca' / 'arríncase la yuca'; el agentivo ''-y:ły'', que forma verbos intransitivos ya indica que se ta llevando a cabu una aición, yá seya una aición que dura ciertu tiempu o que se fai davezu, como en (3); ente otros. Estrémense tamién otros afixos verbales que nun afecten la transitividá del verbu, como p.ej. el causativu ''-poj'' en ''kay-a:-'''poj''''' 'dar de comer (= faer qu'otru coma)', el desiderativo ''-sicha'kwa'' en ''joy'''sicha'kwa''''' 'querer dise', l'intensificador ''-o''' o ''-ai''' en ''jat'''o''''na'' 'pegar fuerte' y ''suy'''ai''''na'' 'quitar dafechu', ente otros. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(2)||''sal-n'''a'''=us''||''dichi:ye''||''is''||''purańdi'' |- | ||buscar-DR=ART.M||neñu||ART.PL||almendres.de.totaí |- | ||colspan=4| 'El neñu buscó almendres de totaí.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(3)||''kinos''||''kwe:yá''||''buka'''||''wul-'''y:ły'''''||''nin-kis''||''kwajta''' |- | ||ART.F.AUS||muyer||DUR.MOV||semar-AG||OBL-ART.PL||maíz |- | ||colspan=4| 'La muyer va semando'l maíz.' |} <br /> * Nel movima, reparar distintos procesos de nominalización, por aciu los cualos fórmense nomes a partir de verbos, tales como: la nominalización d'aición, que se realiza al traviés del sufixu ''-wa'' y fai referencia a una aición, como en (4); la nominalización d'axente, que se realiza por aciu la terminación ''-pa'' y denota l'axente de l'aición, como en ''tolkara:na'' 'robar coses' > ''tolkarana:'''pa''''' 'lladrón'; y la nominalización de llugar, que se realiza por aciu el sufixu ''-kwina'' ya indica el llugar onde se lleva a cabu l'aición, como en (5): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(4)||''yey-na''||''as''||''joy-'''wa'''''' |- | ||querer-DR||ART.N||dir-NML |- | ||colspan=4|'Quiero dime.' (Lit. 'Quiero'l mio dir.') |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(5)||''a'ko''||''manaye-'''kwina'''=i''||''is''||''chujań-di'' |- | ||PRO:3.N||atopar-LUG=3PL||ART.PL||motacú-CLF:grana |- | ||colspan=4|'Equí atopen almendres de motacú.' |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía nominal, la posesión marcar nos sustantivos al traviés d'un elementu referencial, amestáu al sustantivu por cliticización interna, como en ''koya=n'' [árbol-2SG] 'el to árbol'. El movima presenta, amás, marques morfolóxiques pa indicar posesión alienable y inalienable, como p.ej. el sufixu de posesión alienable ''-kwa'', qu'indica qu'una cosa inalienable ta dixebrada d'aquello a lo que pertenez, como en ''ruł'i'' 'la mio llingua' > ''ruł'''kwa''''' 'llingua suelta'. * Nel movima, reparar tamién procesos de verbalización, por aciu los cualos fórmense verbos a partir de nomes, como por casu: la verbalización d'aición, que se realiza al traviés del verbalizador ''-ti'' y denota l'aición de producir la entidá o otra aición típica asociada con ella, como en ''bayɫim'''ti'''''' 'faer chaco' y ''el mio:sa:'''ti'''''' 'dir a misa'; y la verbalización de llugar, que se realiza al traviés del sufixu ''-maj'', que crea verbos col significáu 'tar en X', como en ''ariwam'''maj''''' 'tar enriba' y ''sele:'''maj''''' 'tar na hamaca'. * Tocantes a los axetivos, estos constitúin una subclase de los sustantivos, yá que se dexen combinar fácilmente colos sufixos típicos de los sustantivos. En movima, estrémense dos tipos d'axetivos: los axetivos simples, que nun se dexen estremar en delles partes, como p.ej. los nomes de colores, como ''ra:pal'' 'colloráu' y ''se:rej'' 'mariellu'; y los axetivos compuestos, que contienen un raigañu nominal amestada o un clasificador, como p.ej. los términos numbéricos nativos, tales como ''sota''''ra''''' 'unu', ''oy'''ra''''' 'dos', ''tas'''ra''''' 'trés', etc. * El movima presenta un sistema bien ricu d'elementos referenciales, tales como: los artículos, los pronomes personales, independientes y amestaos, y los demostrativos. Toos estos elementos indiquen xéneru (masculín y femenín pa seres humanos, y neutru p'animales y coses), númberu (singular y plural; el plural úsase tamién pa mases y líquidos) y presencia o ausencia del referente. Los artículos pueden indicar rellaciones temporales, como se repara en (6). Los demostrativos, que formen la clase más grande, indiquen si'l referente ta paráu, echáu o eleváu, como se repara en (7), y si ta cerca o lloñe, como se repara en (8): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(6)||'''as'''||''pa:ko''|| 'el perru (que ta equí)' |- | ||'''kos'''||''pa:ko''|| 'el perru (que ta n'otru llau)' |- | ||'''vos'''||''pa:ko''|| 'el perru (que yá nun esiste)' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(7)||'''''kore''''''||''en-ɫa:baɫ''||''as''||''bote:liya'' |- | ||DEM.N.PAR||paráu-CLF.suelu||ART.N||botella |- | ||colspan=4|'Aquella botella ta parada nel suelu.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(8)||'''''kolwa'''''||''pawa:-na''||''as''||''mu:sika'' |- | ||DEM.N.EL.DIST||escuchar-DR||ART.N||música |- | ||colspan=4|'Escucho esa música.' |} <br /> === La oración === No que fai a les carauterístiques de la oración en movima, puede señalase lo siguiente (Haude, 2012): * Na oración intransitiva, aquella que se compón d'un predicáu y un argumentu, el predicáu asocede, xeneralmente, primeru y ye siguíu pol argumentu, como se repara en (9): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(9)||''jiwa:wa''||''usko'' |- | ||venir||PRO.M.AUS |- | ||colspan=2|'Vieno él.' |} <br /> * La oración transitiva componer de dos argumentos. Según na oración intransitiva, el predicáu asocede, polo xeneral, primeru y los argumentos dempués, como se repara en (10): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(10)||''tikoy-na''||''us''||''itila:kwa''||''vos''||''mimi:di'' |- | ||matar-DR||ART.M.AUS||home||ART.N.PAS||víbora |- | ||colspan=5|'L'home mató la víbora.' |} <br /> * En movima, reparar distintos tipos d'oraciones/frases complexes, a saber: les frases relatives, que s'usen pa modificar un sustantivu, como en (11); les frases de complementu, que funcionen como argumentu d'un predicáu, como en (12), y les frases alverbiales, que constitúin un sintagma nominal de circunstancia, como en (13): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(11)||''kinos''||''kwe:yá''||'''''di''''''||'''''jiwa:wa''''' |- | ||ART.F.AUS||muyer||REL||venir |- | ||colspan=4|'la muyer que vieno' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(12)||''yey-na''||'''''as'''''||'''''joy-wa=n''''' |- | ||querer-DR||ART.N||dir-NML=2 |- | ||colspan=3|'Quiero que vaigas.' (Lit.: 'Quiero la to ida.') |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(13)||'''''n-vos'''''||'''''salmu-wa=sne''',''||''jayna''||''ɫaḿɫaḿ'' |- | ||OBL-ART.N.PAS||volver-NML=3.F.AUS||yá bañase |- | ||colspan=4|'Cuando volvió, yá se bañó.' (lit.: “A la so vuelta yá se bañó.”) |} <br /> * A lo último, nel movima, una oración negativa ye introducida pola partícula ''kes'', que asocede delantre del predicáu, como se repara en (14). Tocantes a les entrugues, estes márquense por entonación. Delles formes interrogatives típiques en movima son ''é:ɫy'' '¿quién?', ''kémara'' '¿para qué?', ''éɫyɫa'a'' '¿qué ye?', ente otres. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(14)||'''''kes'''''||''ji:sa-na:-wa'' |- | ||NEG||faer-DR-NML |- | ||colspan=2|'Nun lo faigo.' |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía== * Haude, Katharina (2012). Movima. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia'', 375-413. La Paz: Plural editores. == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20080416161201/http://www.rosettaproject.org/archive/mzp Entry for Movima at Rosetta Project] * [http://wals.info/languoid/lect/wals_code_mov World Atlas of Language Structures information on Movima] * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/1853 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Movima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114214237/http://www.endangeredlanguages.com/lang/1853 |date=2019-11-14 }} * [http://www.illa-a.org/wp/diccionarios/movima/ Diccionariu Movima] {{ORDENAR:Movima}} {{Tradubot|Idioma movima}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües aisllaes d'América]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] b9vgb8yaypzc4hfpsfmwd5uxzdragqq 0 166053 4493672 4273581 2026-05-17T20:52:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493672 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Paipai, Akwa'nala |familia madre = california y baxa california |oficial=En [[Méxicu]] tien reconocencia como llingua nacional xunto col español.<ref name=HCU>{{cita publicación|apellíu=Honorable Congresu de la Unión|títulu=Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas|publicación=Diariu Oficial de la Federación|fecha=13 de marzu de 2003}}</ref> |falantes=162 (2010)<ref name=inali>{{cita web|autor=INALI|títulu=Población de 5 años y más falante de dalguna llingua indíxena por variante llingüística según bilingüismo lengua indíxena-español. Llocalidaes con asentamientos históricos , 2000|url=http://site.inali.gob.mx/pdf/estadistica/VARIANTE/VARIANTE_C3_monolinguismo.pdf|fechaaccesu=26 de xunu de 2012|obra=Estadística básica de la población falante de llingües indíxenes nacionales|fecha=2010}}</ref> |h=''Non nos 100 mayores'' |familia=[[Llingües yumano-cochimíes|Yumano-cochimíes]] &nbsp;Pai<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Idioma paipai''' |escritura= [[Alfabetu llatín|Llatín]] |axencia=[[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|Secretaría d'Educación Pública]] |iso1=nengunu |iso2=nengunu |iso3=ppi }} L''''idioma paipai''' (tamién: '''akwa'nala''' o '''jaspuy pai''', [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]] /xaspuj pai/<ref>{{cita web|autor=INALI|títulu=Paipai|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/v_paipai.html#1|fechaaccesu=20 de setiembre de 2012|obra=Catalogo de llingües indíxenes nacionales: Variantes llingüístiques de Méxicu coles sos autodenominaciones y referencies geoestadísticas|fecha=2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190716123428/https://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/v_paipai.html#1|fechaarchivu=2019-07-16}}</ref> ) ye una llingua perteneciente a la familia llingüística [[llingües yumano-cochimíes|yumano-cochimí]], que foi incluyida na revesosa [[macrofamilia]] [[llingües hokanas|hokana]]. Ye faláu por unes poques decenes de persones qu'habiten nel conceyu d'[[Ensenada (Baxa California)|Ensenada]], nel centru-sur del estáu [[Méxicu|mexicanu]] de [[Baxa California]]. L'idioma paipai foi documentáu por Judith Joël y Mauricio J. Mixco, que publicaron dellos testos sobre la so sintaxis, gramática y morfoloxía. Tamién con un gran corazón == Clasificación == Como parte de la familia yumana, el paipai forma parte del subgrupu llamáu micu, qu'inclúi al altu yumano (que los sos dialeutos más conocíos son los falaos polos [[yavapai]], [[hualapai]] y [[havasupai]], nel occidente d'[[Arizona]]). La rellación ente'l paipai y les llingües altoyumanas ye bien cercana. == Historia == La revesosa téunica de la [[glotocronología]] suxer que'l grupu ''pai'' de les llingües yumano-cochimíes pudo habese dixebráu d'otres cañes del grupu yumano (rieño y del delta) hai unos 1 mil -- 1 mil 700 años antes. Tamién según datos glotocronológicos, plantegóse que'l paipai dixebrar del altu yumano hai menos de mil años. == Ver tamién == *[[Llingües de Méxicu]] == Notes y referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Mixco}} |nome=Mauricio J. |añu= 1994 |títulu=Estudio de llingüística y sociolongüística |capítulu=Carauterístiques tipolóxiques de les llingües yumanas |ubicación=Méxicu |editorial= }} {{Tradubot|Idioma paipai}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües pai|Paipai]] [[Categoría:Llingües de Méxicu|Paipai]] [[Categoría:Llingües amenazaes|Paipai]] tanh37trnzbxs58w3wpg8tezgbgcp95 0 166067 4493673 4485505 2026-05-17T20:55:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493673 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma | nome = Paunaka, paunaca | familia madre = árees circum-amazónica y circum-caribeña | nativu = | zona = [[Chiquitanía]] | país = {{BOL}} | falantes= 10 falantes y semi-falantes |font= | familia = [[llingües arahuaques|Maipureana (Arawak)]]<br /> &nbsp;&nbsp;Arawak meridional<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües arawak Paraná-Mamoré|Paraná-Mamoré]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Paunaka''' | iso3= pnk }} El '''paunaka''', '''paunaca''' o '''pauna''' ye una [[llingües arahuaques|llingua arahuaca]] de [[Suramérica]], la mesma forma parte de la familia arahuacana del Sur y anguaño atópase en peligru d'estinción. Ye falada na rexón de la [[Chiquitania]], cerca del [[departamentu de Santa Cruz]] y al norte del [[Gran Chaco]]. Podría esistir una rellación xenética cola llingua estinguida [[paiconeca]], que tamién forma parte de la familia arahuacana. Na so mayoría estes llingües son resumíes como un grupu dialeutal, comúnmente referíu colos nomes Paunaca (Paunaka), Pauneca o Pauna. == Situación actual == Sengún Danielsen (2012), el númberu de falantes y semi-falantes del idioma paunaca nun llega a más d'ocho y, por esta razón, la llingua atópase anguaño en serio peligru d'estinción o, entá más, trátase d'una llingua morrebunda (Crevels y Muysken, 2009: 15; Crevels, 2012). La sobrevivencia d'esta llingua con tan pocos falantes nun ye solamente amenazada pola presencia y dominancia del castellán, sinón tamién pol [[chiquitano]]. Como señala Danielsen (2012), anque esisten anguaño munchos proyeutos d'educación billingüe na [[Chiquitanía]], estos programes nun se dirixen a los pocos fíos de la familia paunaca, pero a les etnies dominantes polo xeneral. Por ello, como suxer l'autora, ye urxente que los investigadores dedicar a la documentación del idioma paunaca y que desenvuelvan, a partir d'ello, los materiales escolares correspondientes. == Aspeutos históricos == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Mapa de los pueblos orixinarios de Bolivia]] Como señala Danielsen (2012), esisten bien pocos datos históricos sobre la llingua y etnia paunaca. Nel sieglu XVIII, los [[xesuites]] dir a la [[Chiquitanía]] y fundaron les sos misiones, que componíense de delles etnies, ente elles la de los paunacas, que según d'Orbigny (1839) cuntaba con unos 250 miembros na misión de Concepción. Nun hai datos sobre'l númberu de paunacas n'otres misiones. Nos datos más recién, Fabre (2005: 2) señala que'l númberu de paunacas algama a unes 150 persones, qu'anguaño formen parte del grupu de chiquitanos. Estos númberos refiérense, pos, al grupu étnicu, pero non al númberu de falantes dientro d'esti grupu. Como se sabe, estos númberos pueden divergir considerablemente. Según Villafañe (2007), nel 2006, el paunaca yera faláu por 10 miembros d'una mesma familia, de los cualos dos yá finaron. Los miembros qu'entá pueden falar paunaca ente ellos tienen ente 50 y 80 años. La xente nuevo de la familia fala namái castellanu. == Clasificación xenética == La clasificación del paunaca y paiconeca ye problemática. Por cuenta de la semeyanza ente los sos nomes, dambes llingües fueron consideraes por diversos autores como un solu grupu con dos dialeutos. En dellos trabayos contemporáneos sobre les etnies bolivianes, los autores referir al grupu “paiconeca”, pero en realidá falen de los mesmos paunacas qu'hasta güei viven. Según Aikhenvald (1999), los paunacas atópense, xunto colos paiconecas, ente les [[llingües arahuaques]] del sur. Dientro de les llingües arahuaques del sur, Danielsen (2012) propón clasificar al paunaca y el paiconeca como miembros del grupu pauna (llingües paunas). == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === Como señala Danielsen (2012), el paunaca presenta 12 consonantes. Hai, amás, dos consonantes (ente paréntesis), sobre les cualos esisten duldes sobre'l so estáu fonémico. {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Consonantes paunacas''' ! !! style="background:#ccccff"|'''Billabiales''' !!style="background:#ccccff"|'''Alveolares'''!!style="background:#ccccff"|'''Postalveolares''' !! style="background:#ccccff"|'''Palatal''' !!style="background:#ccccff"| '''Velar'''!! style="background:#ccccff"|Glotales |- | style="background:#ccccff"|'''Oclusives'''|| p ||t || || || k ||(ʔ) |- | style="background:#ccccff"|'''Africada'''|| || || tʃ|| || || |- | style="background:#ccccff"|'''Fricatives''' || || || || || || |- | Sordes || || s || (ʃ) || || || h |- | Sonora || b|| || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Nasales''' || m || n || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Vibrante''' (flap) || || || r || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Semivocal''' || || || ||j || || |} <br /> El paunaca presenta, amás, seis vocales, como se repara nel cuadru 2: {| style="text-align: center; width: 40%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Vocales paunacas''' | ||style="background:#ccccff"|'''Anteriores''' || style="background:#ccccff"|'''Centrales''' ||style="background:#ccccff"|'''Posteriores''' |- | style="background:#ccccff"|'''Altes''' || i|| ɨ || o |- | style="background:#ccccff"|'''Medies''' ||y || (ə) ||o |- | style="background:#ccccff"|'''Baxa'''|| || a || |} <br /> === Clases de pallabres y morfoloxía === Tocantes a les clases de pallabres y la morfoloxía del paunaca, puede señalase lo siguiente (Danielsen, 2012): * Los verbos y sustantivos constitúin clases abiertes nel paunaca, ente que los axetivos son una subclase de sustantivos que constitúi una clase zarrada, según los pronomes y les partícules. Nel paunaca, tantu los sustantivos como los axetivos y les partícules pueden funcionar como bases de predicaos non verbales. * El paunaca, según toa llingua arahuaca, presenta afixos personales pa la referencia a suxetos, oxetos y posesores. Los prefixos personales sirven pa faer referencia al posesor nun sustantivu, como se repara en (1), o al suxetu d'un verbu, como s'amuesa en (2). Per otru llau, los sufixos personales sirven pa faer referencia en visu a verbos transitivos, como se repara en (3), o al suxetu de predicaos non verbales en base de sustantivos o axetivos, como en (4). <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(1)||'''''ne'''-mükiji'' |- | ||1SG-pelo |- | ||'el mio pelo' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(2)||'''''ne'''-jech-a''||''yÿke'' |- | ||1SG-xuntar-IRR||fueu |- | ||colspan=2| 'voi xuntar el fueu' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(3)||''ne-retenaik-a-'''pi''''' |- | ||1SG-arreyar-IRR-2SG |- | ||'Yo te voi arreyar.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(4)||''banyarure-'''che''''' |- | ||bañador-3 |- | ||'ye un bañador' |} <br /> * Nel cuadru 3, amuésase los pronomes personal y demostrativu del paunaca: <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Pronomes personales y demostrativos''' | style="background:#ccccff"|'''Persona''' || style="background:#ccccff"|'''Singular''' || style="background:#ccccff"|'''Plural''' |- | 1 || nÿti || biti |- | 2 || piti || eti |- | 3 || echÿ|| echÿnube |- | DEMa (cerca) || colspan= 2| eka |- |DEMb (lloñe) ||colspan=2| echÿ |} <br /> * Una función importante de los pronomes personales y los demostrativos ye'l so usu en construcciones de predicación non verbal, nes cualos se yuxtaponen al predicáu, como se repara en (5) y (6): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(5)||'''''Nÿti'''''||''chi-enu-nube.'' |- | ||yo||3-madre-PL |- | ||colspan=2| 'Yo soi la so madre d'ellos.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(6)||'''''Eka'''''||''muture-jane.'' |- | ||DEMa||lorito-CDD |- | ||colspan=2|'Eso son loritos.' |} <br /> * El paunaca presenta un grupu de sustantivos teníos, que nun pueden apaecer ensin el prefixu qu'indica'l posesor, como p.ej. ''nin-mükijí'' (1SG-pelo) 'el mio pelo'. Dientro d'esti grupu, atópense los términos de parentescu, les partes del cuerpu y dellos nomes específicos. De la mayoría de sustantivos teníos puede derivase una forma absoluta col sufixu ''-ti'' 'ABS'. Esisten sustantivos que pueden usase de manera amestada ya independiente (ensin riquir un sufixu absolutu), y tamién hai sustantivos ensin tener, que constitúin formes independientes, como, por casu, aquellos que faen referencia a fenómenos naturales, a animales y a cuerpos astrolóxicos. * El paunaca estrema, amás, ente sustantivos humanos y non-humanos na marcación del plural. Los sustantivos humanos y partes del cuerpu humanu reciben el sufixu plural obligatoriu ''-nube'', como se repara en (7). Pa otros sustantivos, úsase'l sufixu de cantidá ''-jane'' que marca pluralidá y traduzse munches vegaes col sentíu de 'toos', como en (8). Sicasí, polo xeneral la marcación del plural en sustantivos non humanos nun ye obligatoria, ye dicir xeneralmente un sustantivu ensin marcar puede interpretase como singular o plural. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(7)||''n-ati-ji-'''nube''''' |- | ||1SG-hermano-COL-PL |- | ||'los mios hermanos' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(8)||''isÿjibe-'''jane''''' |- | ||flor-CDD |- | ||'flores' |} <br /> * El paunaca presenta una serie de casos oblicuos, de los cualos solamente'l llocativu márcase direutamente al sustantivu, como se repara en (9). Los otros casos oblicuos son el xenitivu, en (10), el benefactivo, en (11), el comitativo, en (12), y la presea y orixe, en (13). Estos dos últimos casos esprésense al traviés de preposiciones, ente que los otros, al traviés de morfemes que s'amiesten a los prefixos personales. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(9)||''chi-uku-'''yae''''' |- | ||3-pierna-LOC |- | ||'na so pierna' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(10)||''nin-'''yai'''''||''yÿkÿ'' |- | ||1SG-XEN||1SG-XEN |- | ||colspan=2| 'el mio fueu' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(11)||''Kaku-tu''||''puna-che''||''ti-yÿtik-o''||nÿ-'''tÿpi'''. |- | ||esistir-PERF||unu-3||3i-cocinar-REAL||1SG-BEN |- | ||colspan=4|'Hai unu que cocinó pa mi.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(12)||''Neti''||''ne-pajeko-kubu''||'''''chubu'''''||''ne-piji''||''chubui''. |- | ||yo||1SG-quedar-PAS||con||1SG-hermanu/a||mayor |- | ||colspan=5|'Yo quedábame col mio hermanu mayor.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(13)||''Ne-sek-a''||''penue-jane''||'''''chikeuchi'''''||''asadon.'' |- | ||1SG-faer-IRR||furacu-CDD||con||fesoria |- | ||colspan=4|'Voi faer furacos cola fesoria.' |} <br /> * El paunaca presenta, amás, un sufixu diminutivu, ''-mëne'', que se afija a sustantivos, como se repara en (14), anque tamién puede amestase a verbos y axetivos. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(14)||''ne-peu''||''kabe-'''mëne''''' |- | ||1SG-animal.POS||perru-DIM |- | ||colspan=2|'el mio perrín' |} <br /> * El paunaca presenta un únicu numberal orixinal: ''chenache'' 'unu'. Los otros numberales fueron emprestaos del castellán y diverxen pol morfema ''-che'', asina tenemos, por casu, ''rusche'' 'dos', que ye'l numberal fonéticamente más integráu, ''tresche'' 'trés', ''kwatruche'' 'cuatro', ''sinkoche'' 'cinco'. El grupu de numberales puede combinase con otres pallabres, como p.ej.: ''punache'' 'otru' y ''paikuche'' 'dellos'. Nel paunaca, tantu los numberales como los axetivos pueden usase como atributos, como se repara en (15), y como argumentos, como en (16). Los axetivos y sustantivos puede funcionar como predicaos non verbales, como se repara en (17). <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(15)||'''''syeteche'''''||'''''sepite-mënë'''''||''kuso'' |- | ||siete||chicu-DIM||mure |- | ||colspan=3|'siete mures chiquititos' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(16)||''Ne-nik-o''||'''''tresche'''.'' |- | ||1SG-comer-REAL||trés |- | ||colspan=2|'Yo comí trés.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(17)||''Chepitë-mënë''||''n-ubiyu.'' |- | ||pequeñu-DIM||1SG-casa |- | ||colspan=2|'La mio casa ye pequeña.' |} <br /> * Tocantes a los verbos y la morfoloxía verbal, los suxetos de los verbos marcar por mediu de prefixos personales, p. ex. ''ne-nik-o'' (1SG-comer-REAL) 'yo comí'; ente que los oxetos pueden ser pronominalizados al traviés d'un sufixu personal, como se repara en (18). Sicasí, como señala Danielsen (2012), la marcación d'oxetu nel verbu nun ye bien frecuente nos datos y tampoco paez ser obligatoriu. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(18)||''Ne-kich-o-'''bi'''.'' |- | ||1SG-convidar-REAL-2SG |- | ||'Yo te convido.' |} <br /> * El paunaca presenta procesos d'incorporación nel verbu. Munches de los raigaños nominales incorporaes faen referencia a partes del cuerpu, como se repara en (19), y partes de plantes. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(19)||''Chi-nin-java-k-o.'' |- | ||3-comer-pierna-REAL |- | ||'Él mordió-y na pierna.' |} <br /> * Nel paunaca estrémense dos maneres: el realis y el irrealis. La manera realis usar pa referise a una aición que yá pasó o que ta pasando, como se repara en (20). El irrealis usar n'oraciones negatives, imperatives, y pa referise a aiciones qu'inda nun pasaron, como se repara en (21). <br /> {| style="text-align: left; width: 15%" border="0" |- |(20)||''ne-nik-'''o''''' |- | ||1SG-comer-REAL |- | ||'yo comí' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(21)||''kuina''||''t-'''a'''-kutibo'' |- | ||NEG||3i-IRR-enfermu |- | ||colspan=2|'nun ta enfermu/a' |} <br /> * El paunaca tien un conxuntu de partícules que funcionen como alverbios nes oraciones, que paecen tener los sos oríxenes na predicación, yá que se componen de morfemes verbales, y hasta de prefixos personales, yá lexicalizados. Asina tenemos, les partícules locatives, como p.ej. ''naka'' 'equí', ''nauku'' 'allá', ''nebo'' 'ellí', les partícules temporales, como p.ej. ''tanÿima'' 'agora', ''tajaibÿti'' 'mañana', ''ukuïne'' 'ayeri', y otres partícules alverbiales, como p.ej. ''nebutú'' 'casi', ''micha'' 'bien', ''echÿuku'' 'tamién'. Estrémense, amás, partícules discursives, como p.ej. ''jani'' 'mira', ''chubi'' 'sí, verdá'. <br /> === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del paunaca, puede señalase lo siguiente (Danielsen, 2012): * Nel paunaca, l'orde de pallabres nun ye fixu. L'orde de constituyentes menos marcáu ye SVO, como se repara en (22): <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(22)||colspan=2|'''S'''||'''V'''||'''O''' |- | ||''Eka''||''kabe''||''chi-ku-pak-o''||''upuji.'' |- | ||DEMa||perru||3-CAUS-morrer||patu |- | ||colspan=4| 'Esti perru mató a los coríos/ a un coríu.' |} <br /> * Nel paunaca, ye bien común que la cláusula tenga namái un argumentu central, representáu por una frase nominal esplícita, como se repara en (23): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(23)||'''V'''||'''S''' |- | ||''Ti-nik-a-nube''||''sese-ji-nube.'' |- | ||3i-comer-IRR-PL||chicu-COL-PL |- | ||colspan=2| 'Van comer los mozos.' |} <br /> * Tocantes a los predicaos non verbales, estos asoceden al entamu de la cláusula, siguíos de la FN del suxetu, como se repara en (24): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(24)||'''PRED'''||'''S''' |- | ||''Temena''||''ikupa.'' |- | ||grande||nube |- | ||colspan=2|'La nube ye grande.' |} <br /> * Nel paunaca, la negación construyir cola partícula ''kuina'' 'NEG' que s'antepón al predicáu, como se repara en (25): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(25)||''Kuina''||''ne-kich-a.'' |- | ||NEG||1SG-convidar-IRR |- | ||colspan=2|'Non (-y) convidé.' |} <br /> * Parte de les entrugues en paunaca fórmense al traviés de partícules interrogatives, tales como ''chijä'' 'qué, quién', ''chiuyakena'' 'por qué', que asoceden al entamu de la claúsula, como se repara en (26): <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(26)||''¿Juchu''||''eka''||''p-ubiyu?'' |- | ||ónde||DEMa||2SG-casa |- | ||colspan=3|'¿ú la to casa?' |} <br /> * La combinación de cláusules nel paunaca faise al traviés de partícules conectivas, tales como les partícules emprestaes del castellán ''pero, entós, y, o, como'', o les partícules paunacas ''chikuye'' 'asina, d'esta manera', ''tanema'' 'depués', y ''nechukÿy'' 'por eso', como se repara en (27). Son bien frecuentes tamién les frases de complementu, que consisten en dos o más frases verbales o predicatives yustapuestes, como se repara en (28): <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(27)||''Ti-yun-o''||''chi-sane-yae,''||'''''nechukÿy'''''||''kuina''||''ch-ubiu-ye.'' |- | ||3i-dir-REAL||3-chaco-LOC||por.eso||NEG||3-casa-LOC |- | ||colspan=5|'Dir a la so chaco, por eso nun ta na so casa.' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(28)||''Nin-sach-a''||''chi-yÿtikap-o''||''pi-tÿpi.'' |- | ||1SG-querer-IRR||3-cocinar-REAL||2SG-BEN |- | ||colspan=3|'Quiero que cocine pa ti.' |} <br /> == Ver tamién == * [[Indíxena]] * [[Llingües indíxenes d'América]] * [[Llingües macroarahuacanes]] * [[Llingües arahuaques]] == Referencies == {{llistaref}} * Aikhenvald, Alexandra Y. (1999). “The Arawak language family”. In: Dixon & Aikhenvald (eds.), The Amazonian Languages. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 65–106. ISBN 0-521-57021-2 * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) ''The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide'', 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Danielsen, Swintha (2012). Paunaca. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu III Oriente''. La Paz: Plural editores. (en prensa) == Enllaces esternos == * [http://www.uni-leipzig.de/~paunakadocu/ Paunaka-Project, University of Leipzig] * [http://www.native-languages.org/paunaca.htm Native languages-Paunaka] * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción - Paunaka |2=http://www.endangeredlanguages.com/lang/2051 |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{ORDENAR:Paunaka}} {{Tradubot|Idioma paunaka}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües Paraná-Mamoré]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] 96dunlum8z6woqtzbor5m9c9fscujt5 0 166100 4493676 4390329 2026-05-17T21:12:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493676 wikitext text/x-wiki {| align=right style="clear: right;" |- | [[Ficheru:Портрет Гоголя.jpg|thumb|120px|right|[[Gogol|Nikolái Gógol]], escritor clásicu en llingua rusa, nacíu nel óblast de [[Poltava]].]] |- | [[Ficheru:1872._Портрет_писателя_Владимира_Ивановича_Даля.jpg|thumb|120px|right|[[Vladímir Dal]], compilador del '''Diccionariu esplicativu de la llingua viva Gran Rusa''', nacíu en [[Lugansk]].]] |- | [[Ficheru:Vladimir Korolenko.jpg|thumb|120px|right|[[Vladímir Korolenko]], escritor rusu, nacíu en [[Zhytomyr|Zhytómyr]].]] |- | [[Ficheru:Anna Akhmatova 1913-1914 by Savely Sorin.jpg|thumb|120px|right|[[Anna Ajmátova]], poeta rusa, nacida en [[Odessa]].]] |- | [[Ficheru:TarasShevchenko.jpg|thumb|120px|right|[[Tarás Shevchenko]], destacáu poeta y pintor ucraín, autor de poesía en llingües ucraína y rusa.]] |} L''''idioma rusu n'Ucraína''' ([[Idioma rusu|en rusu]] Русский язык в Украине) ye la llingua básica de comunicación nes rexones del sur y les orientales d'[[Ucraína]], la segunda llingua pol espardimientu nes sos rexones central y occidental, la segunda llingua más espublizada ente la población non rusoparlante d'Ucraína. Según el censu de 2001, el 29,6% de los ciudadanos ucraínos teníen el rusu como [[llingua materna]]. Nesti artículu trata básicamente va sobre la hestoria del espardimientu de la [[Idioma rusu|llingua rusa]] nel territoriu de l'actual Ucraína, anque tamién sobre'l calter específicamente social del so funcionamientu na república independiente d'Ucraína. == Distribución == [[Ficheru:Ruslangsup.PNG|thumb|left|400px|Porcentaxe de los habitantes que respuenden que'l rusu ye la so [[llingua materna]] nel censu de 2001 (por óblast)]] [[Ficheru:RussianUseEn.PNG|thumb|left|400px|Usu de la llingua rusa na vida cotidiana, encuesta del Institutu Internacional de Socioloxía de Kiev (2003), información en macrorrexones. *N'azul: Falen primordialmente rusu. *En mariellu: Falen primordialmente ucraín.<ref>[http://www.kiis.com.ua/index.php?id=4&sp=1&num=15 ESTRUCTURA ETNO-LINGÚISTICA D'UCRAÍNA.- ЛІНГВО-ЕТНІЧНА СТРУКТУРА УКРАЇНИ]</ref>]] === Datos del censu del 2001 === Conforme a la información oficial del censu del [[2001]],<ref>http://www.ukrcensus.gov.ua/</ref> 14,273 millones de ciudadanos ucraínos tienen el rusu como [[llingua materna]], representando'l 29,6% de la población del país. D'ellos, étnicamente rusos son solo'l 56%, ente que'l restu representen otres nacionalidaes: * 5.545 mil [[ucraínos]], * 172 mil [[bielorrusos]], * 86 mil [[xudíos]], * 81 mil [[griegos]], * 62 mil [[Bulgaria|búlgaros]], * 46 mil [[Moldavia|moldavos]], * 43 mil [[tártaros]], * 43 mil [[Armenia|armenios]], * 22 mil [[Polonia|polacos]], * 21 mil [[alemanes]], * 15 mil [[tártaros de Crimea]], * y tamién representantes d'otres etnies.<ref>[https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/xeneral/language/ Estructura llingüística de la población ucraína contabilizada nel censu de 2001]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071124125111/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/xeneral/nationality/ Estructura nacional de la población d'Ucraína contabilizada nel censu del 2001]</ref> D'acordies con dellos analistes, los resultaos del censu de 2001 testifiquen que los ciudadanos ucraínos rusoparlantes son una de les comunidaes llingüístiques más grandes d'[[Europa]], que la so llingua nun ye reconocida estatal o oficialmente. Nos grandes países europeos la situación de les llingües minoritaries, que nun tienen reconocencia oficial, ye la siguiente: * En [[Francia]], los que tienen como llingua materna'l [[Idioma occitanu]], representen el 12,12%, siendo una de les más grandes minoríes.<ref>[http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/france-1demo.htm]</ref> * La metá de la población d'Italia fala un dialeutu rexonal, que dellos llingüistes definir como distintes llingües, nun teniendo nenguna d'elles l'estatus oficial.<ref>[https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/italy.shtml]</ref> * En Gran Bretaña la llingua más espublizada (y que nun tien estatus oficial) ye l'[[idioma panyabí occidental|idioma panyabí]] (d'India), qu'utilicen 1,8&nbsp;millones de persones<ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm Idioma panyabí.]</ref> * N'Alemaña la llingua más estendida que nun tien estatus oficial, ye'l [[Idioma turcu|turcu]], que ye la llingua materna del 1,8% de la población del país (cerca de 1,48 millones de persones)<ref>[https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/germany.shtml].</ref> y tien la comunidá rusa más importante fora de la [[Federación Rusa]].<ref>A. Arefev [http://www.etnosfera.ru/ecentr.php?onewnd=ecenter&list=projects&prjid=881&id=10 La cayida de la llingua rusa nel espaciu post-soviéticu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310150729/http://www.etnosfera.ru/ecentr.php?onewnd=ecenter&list=projects&prjid=881&id=10 |date=2016-03-10 }}. Tien De destacar que'l material del censu de 2001 nun contién información sobre'l estatus de les minoríes llingüístiques n'Europa, la cantidá de rusoparlantes y d'otres minoríes n'Europa y fora de la Federación Rusa. Los resultaos del censu nun contienen conclusiones sobre los ciudadanos d'Ucraína rusoparlantes formen una comunidá única de llingua rusa.</ref> De los datos del censu de 2001, el 65,7% de la población d'Ucraína declara llibremente que tienen l'idioma rusu.<ref name="lloza">[https://web.archive.org/web/20070929094246/http://www.franko.lviv.ua/faculty/geography/6Lok_res/1Publik/Period/visn/33/Lozynskyy.pdf Situación de los enclinos llingüísticos n'Ucraína. С.224.]</ref> === Estudiu de los datos === Los estudios sociolóxicos llevaos a cabu a partir del censu de la población, amuesen que l'[[Idioma rusu]] ye utilizáu por mayor númberu de ciudadanos que l'establecíu nel censu del [[2001]]. Munchos ciudadanos d'Ucraína, que se consideren nativos d'otra llingua, utilizar por distintos motivos en casa o nel trabayu. La mayoría de los ciudadanos apoderen la llingua rusa nuna o otra midida. Como especifica na so investigación l'Institutu de Socioloxía de l'Academia Nacional de Ciencies d'Ucraína: “Toles resultaos del estudiu testifiquen qu'Ucraína ye en realidá un país billingüe.<ref name=”panina01”> *{{cita web |apellíu = Panina ''(Паніна)'' |nome = N.I. ''(Н. В.)'' |títulu = Sociedad Ucraniana 1994—2005: monitorización social ''(Українське суспільство 1994—2005: соціологічний моніторинг)''. |páxina = 69 |añu = 2005 |editorial = ТОV «Vidavnitstvo Soviya» (ТОВ «Видавництво Софія») |allugamientu = Kiev, Ucraína |url = http://dif.org.ua/modules/pages/files/us5.pdf |isbn = 966-8075-31-5 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070927040907/http://dif.org.ua/modules/pages/files/us5.pdf |fechaarchivu = 27 de setiembre de 2007 }}</ref> Acordies colos datos del estudiu lleváu a cabu pol Institutu Internacional Sociolóxicu de Kiev, la llingua rusa utilizar en casa ente'l 43 % y el 46% de la población d'Ucraína (esto ye, tantu o más que l'usu de la llingua ucraína). De los datos del estudiu lleváu a cabu pola empresa '''Research & Branding Group'', el 68% de los ciudadanos d'Ucraína voluntariamente usen la llingua rusa (el 57% la llingua ucraína).<ref>{{Cita web |url=http://www.rb.com.ua/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070429203830/http://www.rb.com.ua/ |fechaarchivu=2007-04-29 }}</ref><ref>{{cita publicación | autor = | títulu = Publicación de resultaos de la investigación sociolóxica del problema llingüísticu (Обнародованы результаты социологического исследования по языковой проблеме) | revista = Movimientu rusu n'Ucraína – Noticies. | url = http://www.rdu.org.ua/news.php?content=1165314600&path=main | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080415044304/http://www.rdu.org.ua/news.php?content=1165314600&path=main | archivedate = 2008-04-15 | fechaaccesu = 2018-10-31 }}</ref> La llingua rusa tien mayor espardimientu nes rexones del este y sur, onde ye más habitual que'l mesmu ucraín pal 92% de los ciudadanos.<ref>{{cita publicación |autor = |títulu = El porqué asoceden les polítiques de división n'Ucraína |url = http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/603/53764/ |revista = Zerkalo |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060708052335/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/603/53764/ |fechaarchivu = 8 de xunetu de 2006 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060708052335/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/603/53764/ |archivedate = 2006-07-08 |fechaaccesu = 2018-10-31 }}</ref> De los datos del l'Institutu Internacional Sociolóxicu de Kiev, la población rusoparlante ta n'absoluta mayoría nes rexones del sur y este d'Ucraína<ref>{{cita web |títulu = Retrato del eleutoráu de Yúschenko y Yanukóvych ''(Портрет электоратов Ющенко и Януковича)''. |añu = 18 de xineru de 2005 |edición = Centro d'estudios políticos y conflictológicos de Kiev (Киевский центр политических исследований и конфликтологии) |url = http://www.analitik.org.ua/researches/archives/3dee44d0/41ecef0cad01y/ |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150403101945/http://www.analitik.org.ua/researches/archives/3dee44d0/41ecef0cad01y/ |fechaarchivu = 3 d'abril de 2015 }}</ref> * [[República Autónoma de Crimea]] — 97 % de tola población * [[Óblast de Dnipropetrovsk]] — 72 % * [[Óblast de Donetsk]] — 93 % * [[Óblast de Zaporiyia]] — 81 % * [[Óblast de Luhansk|Óblast de Lugansk]] — 89 % * [[Óblast de Mykolaiv]] — 66 % * [[Óblast de Odessa]] — 85 % * [[Óblast de Kharkiv]] — 74 % El rusu prevalez como llinguaxe d'usu cotidianu na capital d'Ucraína, [[Kiev]].<ref>{{cita publicación| autor =| títulu =Bryujovetskiy: Klichkó – Non a la sisa nin a semar cizaña (Брюховецкий: Кличко — не сорняк и не бурьян, и ему нужно вырасти)| añu =22 de marzu de 2006, 15:00| revista =Korrespondent| volume =| númberu =| id =| url =http://www.korrespondent.net/main/print/148750| urlarchivu =https://web.archive.org/web/20070929100024/http://www.korrespondent.net/main/print/148750| fechaarchivu =29 de setiembre de 2007| archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929100024/http://www.korrespondent.net/main/print/148750| archivedate =2007-09-29| fechaaccesu =2018-10-31}}</ref> Coles mesmes, nes rexones occidentales del país, la parte de la población qu'utiliza la llingua rusa ye insignificante (4-5%, datos del fondu “Opinión Pública” («Общественное мнение») de 2002<ref name="demoscope01">{{cita publicación | autor = | títulu = N'Ucraína, la llingua rusa más que la ucraína ''(На Украине русскоязычных больше, чем украиноязычных)''. | añu = 18-31 de marzu de 2002 | revista = Demoskop Weekly ''(Демоскоп Weekly)''. | volume = | númberu = 59-60 | id = | url = http://www.demoscope.ru/weekly/2002/059/panorama01.php#13 }}</ref>). De los datos del fondu “Opinión Pública” («Общественное мнение») del [[2002]], nes capitales de los óblast (provincies) d'Ucraína, el 75% de la población prefier comunicase en rusu (y solamente el 9% n'ucraín); sicasí, nes árees rurales el 18% fala rusu, mientres el 65% fala ucraín.<ref name = "demoscope01"/> Les árees onde la población rural fala cotidianamente rusu son la península de [[Crimea]], la rexón del [[Donbass]], la de [[Slobozhánschyna]], nel sur del óblast d'[[Odessa]] y de Zaporozhe, según árees aisllaes de llingua rusa nos óblast centrales y nel norte de Bukovina. La masiva cantidá de datos sobre l'espardimientu de la llingua rusa n'Ucraína, establez una investigación llonxitudinal, realizada pol Institutu de Socioloxía de l'Academia Nacional de Ciencies d'Ucraína nel añu [[2006]]. Acordies con estos datos, cerca d'un terciu de la población ucraína considera'l rusu como la so llingua materna, pero ye utilizada por más d'un 60% nel ámbitu familiar (dacuando conxuntamente col ucraín). De los resultaos de la monitorización del Institutu de Socioloxía de l'Academia Nacional de Ciencies d'Ucraína, el 38% declara tener el rusu como llingua materna, clasificándolos por llugar de nacencia d'esta forma:<ref name="shulga">{{cita publicación | autor = Shulgá (Шульга), N. A. (Н. А.) | títulu = Llingua rusa cotidiana, información, educación y espaciu políticu n'Ucraína ''(Русский язык в обыденном, информативном, образовательном и политическом пространстве Украины)''. | añu = 2006 | revista = Coleición d'artículos científicos ''(Сборник научных статей)''. | volume = | númberu = | id = Ráduga (Радуга), páxines 80-81 | url = }}</ref> * 71% de nacíos n'Ucraína * 21% de nacíos en Rusia * 7% de nacíos n'otres repúbliques de la [[XRSS]] Según los resultaos d'esta investigación, la llingua rusa correspuende.:<ref name = "shulga"/> * Al 71% nos nacíos na rexón oriental * Al 55% nos nacíos na rexón sur (incluyida Crimea) * Al 14% nos nacíos na rexón central * Al 8% nos nacíos na rexón occidental {| class="wide" style="background:transparent;" cellpadding="2" |+ '''Llingua de nacencia''' <small>''(Datos de les investigaciones del Institutu de Socioloxía de l'Academia Nacional de Ciencies d'Ucraína)''</small>.<ref name="panina02"> {{cita web |apellíu = Pánina (Паніна) |nome = N.V. (Н. В.) |títulu = Sociedad Ucraniana 1994—2005: monitorización social (Українське суспільство 1994—2005: соціологічний моніторинг |añu = 2005 |allugamientu = Kiev, Ucraína |editorial = ТОV «Vidavnitstvo Soviya» (ТОВ «Видавництво Софія») |páxina = 69 |isbn = 966-8075-31-5 }}</ref> | !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 |-! class="bright" | Rusu |class="bright"|34,7 |class="bright"|37,8 |class="bright"|36,1 |class="bright"|35,1 |class="bright"|36,5 |class="bright"|36,1 |class="bright"|35,1 |class="bright"|38,1 |class="bright"|34,5 |class="bright"|38,1 |class="bright"|35,7 |class="bright"|34,1 |- |}{| class="wide" cellpadding=2 style="background:transparent;" |+ '''Llingua de comunicación familiar (en casa) ''' <small>''(Datos de les investigaciones del Institutu de Socioloxía de l'Academia Nacional de Ciencies d'Ucraína)''</small><ref name="panina02" /> | !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 |-! class="bright" | básicamente en rusu |class="bright"|32,4 |class="bright"|32,8 |class="bright"|33,1 |class="bright"|34,5 |class="bright"|33,4 |class="bright"|33,6 |class="bright"|36,0 |class="bright"|36,7 |class="bright"|33,2 |class="bright"|36,0 |class="bright"|34,3 |class="bright"|36,4 |-! class="highlight" | rusu y ucraín |class="highlight"|29,4 |class="highlight"|34,5 |class="highlight"|29,6 |class="highlight"|26,8 |class="highlight"|28,4 |class="highlight"|29,0 |class="highlight"|24,8 |class="highlight"|25,8 |class="highlight"|28,0 |class="highlight"|25,2 |class="highlight"|26,3 |class="highlight"|21,6 |- === La comunidá de llingua rusa === El problema d'identidá que tien la población d'Ucraína ye analizáu en más detalle pol Institutu Nacional de Rellaciones Ucraín-Ruses. Como investigador d'esti institutu ta'l doctor en ciencies históriques Víctor Gorodyánenko (1999),<ref>[https://web.archive.org/web/20070927121023/http://www.niurr.gov.ua/ukr/dialog_1999/Gorodianenko.html V. Gorodyánenko: Carauterístiques de la situación llingüística n'Ucraína В. (Городяненко: Особенности языковой ситуации в Украине)]</ref> <blockquote> La comunidá sociocultural rusoparlante, que tien una diversa integración non oficial, qu'estrema al suxetu de la so conducta social. La base pa la formación sistemática de datos nesti casu ye la etnicidad (más de 11 millones de rusos viven n'Ucraína) son: * Establecíos (viven amaceraos nes ciudaes industriales del sur y esti del país); * Casi un establecimientu del cientu per cientu de la so llingua materna; * Estable conexón ente rusos y ucraínos col “etnicismo madre”, a pesar de que'l 57% de los nacíos equí son residentes en Rusia; * Un altu grau d'integración nes ceremonies nacionales, nes costumes y de llenu na espiritualidá cultural rusa; * Adherencia a una confesión relixosa – la ortodoxa; * Nun aspiren al separatismu, confíen nos verdaderos tresformamientos democráticos, y * Caltienen una orixinal mentalidá y un específicu calter social. </blockquote> Amás, como piensa otru investigador del Institutu Nacional de Rellaciones Ucraín-Ruses, el doctor en filosofía Oleg Lanovenko, afirma que la construcción nacional de la identidá ucraína xenera comportamientos negativos escontra los ciudadanos rusoparlantes y les sos necesidaes llingüísticu-culturales.<ref name="autu_generated_id_668"> [https://web.archive.org/web/20070927120913/http://www.niurr.gov.ua/ru/publication/culture/lanov_integration.html O.P. Lanovenko. Ucrania: Perspectives d'asimilación, federalismu o integración de llingües y cultures (Лановенко О. П. Украина: перспективы ассимиляции, федерализации или интеграции языков и культур)]</ref> <blockquote> A la población rusoparlante d'Ucraína, percibir con frecuencia, per parte de los sos oponentes llingüísticos, como una orixinal quinta columna, preparada a contribuyir en cualquier momentu al reestablecimientu de lo qu'esistió a lo llargo de más de trescientos años d'imposición estatal...y esto... ye causa de la rotura, que dacuando raya la confrontación y la perceguera per parte de los radicales. Faltar como “Moskal” ( Москаль, habitante de Moscú) (como atributu, aplicáu non solamente a los étnicamente rusos, sinón a tola población rusoparlante d'Ucraína.</blockquote> L'investigador francés Dominique Arel<ref>[http://krytyka.kiev.ua/articles/s.3_11_2006.html Arel' Д. Залучення відокремленого]</ref> considera qu'hai una estructura bi-étnica bien fuerte nel sur y este d'Ucraína. Esta nun xenera una nueva etnia, solo una identidá qu'inclúi la so inclusión na etnia ucraína y l'usu de la llingua rusa, y polo xeneral tamién sentimientos d'identidá col mundu rusófono, que, sicasí, nun crecer l'aspiración de ser parte del estáu rusu. Los ciudadanos rusos deseyen nun ser “oxetu d'una renacionalización, pero la xente pide'l derechu a que la so propia versión d'identidá ucraína seya reconocida” y, n'opinión del Dr. Arel, la reconocencia de la llingua rusa como oficial o rexonal daría-yos una “simbólica confirmación de qu'ellos, na política ucraína tienen la mesma considerancia que los ciudadanos ucrainoparlantes del centru y oeste d'Ucraína”. L'historiador rusu Alex Miller cunta que la identidá del Este ucraín llevar a cabu nunos términos bien distintos a los de l'anexón de les tierres polaques occidentales d'Ucraína: “Los sentimientos ideolóxicos de los ucraínos occidentales difieren sustancialmente de los ucraínos orientales. Tienen un odiu a lo ruso nes escueles, idioma que obviamente nun enseñen, describiendo a Rusia y a lo ruso a cencielles como los otros, pero nunca a si mesmos”. Nes escueles falar del internacionalismu y l'amistá de los pueblos”, pero nada de los fundamentos nacionales. Nestes condiciones forma la identidá nacional ucraína, nun teniendo un duru componente étnicu dominante como na so variante occidental. La imaxe del pasáu militar, repetidamente apolazáu pola propaganda soviética, equí estremándose del otru – los ucraínos del ésti llucharon nel bandu correutu xunto a los rusos.<ref>[http://www.strana-oz.ru/?numid=34&article=1401 A. Miller (Миллер А.) Dualismu d'identidaes n'Ucraína (Дуализм идентичностей на Украине)]</ref> Coles mesmes, hai una opinión opuesta, que consiste en que la comunidá de llingua rusa n'Ucraína nun ye monolítica. Esta opinión ye confirmada, por casu, nes encuestes ente los habitantes de [[Kiev]], y que la conducta eleutoral ye similar a les d'otres rexones d'Ucraína central, y nesti planteamientu, posiblemente, difier del sureste d'Ucraína. Por ello, les encuestes llevaes a cabu ente los habitantes de Kiev realizaes nel añu [[2001]] pel Centru d'Iniciativa Pública”, amuesen que: <ref>{{cita publicación | autor = Masenko (Масенко), L. (Л.) | títulu = Незалежний культурологічний часопис «Ї» | añu = 2004 | revista = Revista Independiente de Culturología | volume = 35 | númberu = NUMBERO | isbn = 966-7790-04-5 | url = http://www.ji.lviv.ua/n35texts/masenko-mov_syt.htmO }}</ref> <blockquote> La categoría de los rusoparlantes de Kiev nun ye monolítica tocantes a la so actitú frente al [[Idioma ucraín]]. Arbitrariamente puede estremase en dos partes: una parte, del 30%, principales oponentes de la ucranización, y otra parte, del 50-55%, piensen y falen en rusu, anque tien conductes positives con respectu a la renacencia del Idioma ucraín.</blockquote> == Historia == === Periodu hasta l'añu 1654 === [[Ficheru:Азбука Ивана Федорова.jpg|thumb|right|320px|''Ázbuka'' d'Iván Fiódorov, el primer abecedariu en [[antiguu eslavu eclesiásticu]] ("на старославянском языке"), publicáu nel añu [[1574]] en [[Lviv]].<ref>[http://www.edu.ru/index.php?page_id=178 Слово о первом букваре]</ref>]] L'[[Idioma rusu]] (o [[Granruso]]), como llingua independiente apaeció nel sieglu XIV, anque la diferencia ente los alverbios de los antepasaos de los [[Idioma rusu]], [[Idioma ucraín]] y [[idioma bielorrusu]] empezaron a apuntase yá nel sieglu XII-XIII.<ref>[https://web.archive.org/web/20071217070137/http://www.ruscenter.ru/53.html ¿D'ónde provienen?]</ref> El primer territoriu del mesmu, no qu'agora ye [[Ucraína]], formaba parte del [[Principáu de Moscú]] alredor del añu 1500, na rexón de Síverski (la parte norte de les actuales rexones del [[Óblast de Sumy]] y [[Óblast de Cherníhiv]]), coles ciudaes de [[Sumy]], [[Nóvgorod-Síverski]] y [[Chernígov]] y la futura [[Slobozhánschyna]] (parte oriental del actual Óblast de Sumy, la rexón de [[Jarkiv|Kharkiv]], norte de [[Lugansk]] y el [[Óblast de Donetsk]]). Nel territoriu de Síverski había una población autóctona de llingua rusa<ref>Радио Свобода (Radio Llibertá) [http://www.svoboda.org/programs/civil/2004/civil.022704.asp Rusia como civilización: Goriuný (Россия как цивилизация: горюны)]</ref> [[:en:Goryuns|Goriuny]], nel [[Raión de Putivl]] y [[Seriuki]] (nel [[Raión de Glújov]]), con una fala nel que se caltién tamién les traces dialeutales polésicos de los [[Idioma ucraín]] y [[Idioma bielorrusu]]. Nos territorios axacentes non asimilaos, apaecen el portadores de los alverbios Granrrusos.<ref>A.V. Abakúmov (Абакумов А. В.) [http://www.edrus.org/content/view/176/69/ ¿Ye la llingua rusa esencialmente moscovita? (Московитянский ли по своей сути русский язык?)]</ref> Dempués del accesu d'estos territorios a la estructura del [[Principáu de Moscú]], nes poblaciones locales va predominar la llingua oral y escrito rusa, sustituyendo al idioma bielorrusu arcaicu, aceptáu nel [[Gran Ducáu de Lituania]], onde prevalez. Nel añu [[1599]], pol decretu de [[Borís Godunov]], sobre'l [[ríu Oskol]] empecípiase la construcción d'una fortaleza, y la primer ciudá na [[Slobozhánschyna]] ucraína, [[Tsareborisova]] (agora [[Chervony Oskol]]). Ente [[1635]] y [[1658]], constrúyense nueves ciudaes conformando la [[Llinia defensiva de Bélgorod]] o Zaséchnaya chertá ([[:en:Zasechnaya cherta]]) de [[Bélgorod]], en que'l so [[raión]] amóntase la inmigración dende les árees centrales del [[Zarato rusu]], y empecípiase la migración d'ucraínos, fuxendo de la [[República de les Dos Naciones]]. === 1654—1800 === Dempués del [[Tratáu de Pereyáslav]] de [[1654]], y la decisión de [[Bohdán Jmelnytsky]] de «pasar so la mano del Zar de Moscú», empezó l'espardimientu de la llingua rusa nel [[Hetmanato cosacu|Hetmanato]]. Sicasí, como resultáu de les llargues guerres de [[Polonia]] con [[Rusia]], nel añu [[1667]], pol [[Tratáu de Andrusovo|Tratáu de Andrúsovo]], caltiénse solo parte del territoriu qu'en [[1654]] controlaba Bohdán Jmelnytsky; [[Kiev]] y la marxe izquierda (que na actualidá son los [[Óblast de Cherníhiv]] y [[Óblast de Poltava]], según parte del [[Óblast de Sumy]], la marxe izquierda del [[Óblast de Kiev]] y del [[Óblast de Cherkasy]]). La comunicación na alministración d'estos territorios realizar nel [[Idioma polacu]] y l'Idioma Belorruso Arcaicu, nos servicios relixosos católicos, el [[Idioma llatín]], nos servicios relixosos ortodoxos l'[[eslavu eclesiásticu]], na comunicación oral de la población, los dialeutos ucraínos. Dempués de la incorporación a Rusia, l'idioma polacu na alministración foi reemplazáu pol rusu nos sieglos XVII-XVIII, nes cartes enfusaba'l “[[Surzhyk|Súrzhyk]]”. Nel segundu [[Colexu de la Pequeña Rusia]] (so la direición de [[Piotr Rumyántsev-Zadunayski|Piotr Aleksándrovich Rumyántsev-Zadunayski]]) encargar d'introducir el rusu como obligatoriu nes escueles, en llugar del [[Idioma rusu occidental]]. La enseñanza de la llingua rusa treslladar a l'[[:en:National University of Kyiv-Mohyla Academy|Academia Kiev-Mohyla]], la única institución d'enseñanza cimera na [[Pequeña Rusia]]. El [[Monasterio de las Cuevas de Kiev]] en [[1769]] solicitó autorización pa imprimir pa la población de la Pequeña Rusia nel [[Alfabetu rusu|alfabetu rusu occidental]], (la llingua escrita ucraína entá nun taba establecida, polo que'l términu “llingua ucraína” nun foi utilizada), siendo refugáu pol Santu Sínodu. A fines del sieglu XVIII, como resultáu de les guerres cola [[República de les Dos Naciones]], la estructura básica rusa incluyó gran parte del territoriu étnicu ucraín (sacante la [[Galícia Oriental]],[[Transcarpatia]] y el Norte de [[Bukovina]]), y como resultáu de les guerres col [[Imperiu Otomanu]] y el so vasallu, el [[Kanato de Crimea]], el norte de Crimea, les mariñes norte del [[Mar Negru]] y del [[Mar d'Azov]], na que práuticamente nun había población eslava. Nel postreru cuartu del [[sieglu XVIII]], cola incorporación de les mariñes del Mar Negru y les estepes de Donetsk al [[Imperiu rusu]], empieza un desenvolvimientu bonal del estáu y del campu cola llegada d'eslavos dende l'ésti, provenientes de les [[gubernia|gubernies]] ruses y ucraínes, fundándose la mayoría de les ciudaes del sur y este de la Ucraína moderna: [[Zaporiyia]] en [[1770]], [[Dnipropetrovsk]] en [[1776]], [[Kherson]] y [[Mariupol|Mariúpol]] en [[1778]], [[Sebastopol]] en [[1783]], [[Simferópol]] y [[Melitopol|Melitópol]] en [[1784]], [[Mykolaiv]] en [[1789]], [[Odessa]] en [[1794]], y [[Lugansk]] (establecimientu de les fábriques de Lugansk) en [[1795]]. === 1801—1917 === [[Ficheru:Kharkov University old.jpg|thumb|left|250px|Universidá de Kharkiv, primer universidá rusa n'Ucraína, establecida en [[1804]]]] [[Ficheru:Памятник Пушкину в Одессе.jpg|thumb|right|200px|Monumentu a Aleksandr Pushkin en [[Odessa]], alzáu por suscripción popular en [[1888]]]] [[Ficheru:Книга Богдана Дедицкого.JPG|thumb|right|200px|Investigación sobre la lliteratura rusa en [[Galitzia]] ([[Imperiu austrohúngaru]]), publicáu en Lviv en [[1876]].]] A finales del [[sieglu XVIII]], la llingua bielorusa arcaica entra en desusu, ente que por escritu utilizábase'l [[Idioma rusu|rusu]] (na alministración, la enseñanza, la ciencia, lliteratura y periodismu), l'eslavu esclesiástico (ente la [[Ilesia ortodoxa]], y parte de la nobleza central y de la pequeña Rusia), el [[Idioma polacu|polacu]] (ente los polacos) y el [[Idioma lituanu|lituanu]] (de la [[Ilesia católica]]). Nel añu [[1798]] publicar el primer llibru na nueva [[Idioma ucraín|llingua ucraína]] -''Eneida'' («Энеида») d'[[Ivan Kotlyarevsky|Iván Kotlyarevsky]] (Иван Котляревский)- escritu nel dialeutu de [[Poltava]], y nes primeres décades del [[sieglu XIX]], apaez más configuráu l'idioma ucraín, aniciáu na llingua popular.<ref>Como escribe [[Yaroslav Gritsak]] (Ярослав Грицак): "Sobre la crisis de los sieglos XVIII y XIX la llingua de la vieya élite ucraína foi la eslava eclesiástica. A diferencia de la variante rusa d'esta llingua, na so estructura y el léxicu notaba una fuerte influencia del dialeutu de les distintes capes de la sociedá ucraína, incluyendo los elementos llamaos populares-llabradores. Como amuesen les creaciones del filósofu ucraín Grigori Skovorodá (Григорій Сковородa) -el primer filósofu nacíu nel Imperiu rusu, consideráu'l fundador de la filosofía relixosa de Rusia-, la nueva llingua lliteraria ucraína tenía toles bases pa desenvolvese como la síntesis natural d'estos dos corrientes. Sicasí, los intelectuales ucraínos de les primeres décades del sieglu XIX prefirieron, en cuenta de "formular de Skovorodá", la llingua más radical de Kotlyarevsky denominada por dalgunos como ''Kotlyarévschina'' ("Котляревщина"). El vieyu nucleu llingüísticu nun sirvió de base pa la formación de les nociones astractu y específicu, a diferencia de lo que tuvo llugar nes llingües ruses y cheques. Como resultáu de tal rotura de la tradición, el llector modernu ucraín tien munches más dificultaes na llectura y la comprensión de les grandes obres lliteraries n'ucraín antiguu que'l llector modernu inglés - na llectura y la comprensión de [[Shakespeare]]. "[http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/grycak-1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701151941/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/grycak-1.htm |date=2007-07-01 }} Y. Gritsak (Я. Грицак) De la Ucraína antigua a la nueva ''(От старой к новой Украине)''</ref> A pesar d'ello, los ucraínos utilicen igual qu'antes la llingua rusa n'artículos científicos, correspondencia privada, diarios personales y na vida diaria. Inclusive na comunicación familiar de los representantes de la [[Intelligentsia]] ucraína non siempres s'utilizaba l'ucraín; sábese qu'a principios del [[sieglu XX]] en Kiev, en [[idioma ucraín]] solo comunicábense ocho families de la [[Intelligentsia]].<ref>Maksim Strija (Максим Стріха), ¿Va Adoptar Ucraína les fórmules llingüístiques de la so capital? (Чи прийме Україна мовні рецепти своєї столиці?. Editorial Ucrainskiy Regionalniy Vísnik (Український регіональний вісник). {{cita web |url=http://www.urr.org.ua/data/articlesview/index.php?id=bdf726fdec85y9y7889a45y5a0y7740y&session=7c4233b8d6f9y03bdd1dc7afdfc64b11 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=29 de setiembre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070929185134/http://www.urr.org.ua/data/articlesview/index.php?id=bdf726fdec85y9y7889a45y5a0y7740y&session=7c4233b8d6f9y03bdd1dc7afdfc64b11 |fechaarchivu=29 de setiembre de 2007 }}</ref> N'[[Ucraína]] occidental, que nesa dómina taba sol [[Imperiu Austrohúngaru]], el rusu cultu yera utilizáu como llingua escrita polos miembros del movimientu panruso en [[Galicia (Europa Central)|Galitzia]] (empecípiase l'añu [[1849]], col escritor en rusu Denís Zubritskiy (Денис Зубрицкий) que se considera'l primer escritor rusu-galitziano de la hestoria) y el [[Zakarpatia]] (l'intelectual [[Etnia rutena|ruteno]] Aleksandr Dujnóvich (Александр Духнович). Los ucranianófilos d'entós estremaben los movimientos, inclusive dende'l puntu de vista oficial, que la llingua lliteraria rusa yera “panrusa”, y la llingua racial”, xeneralmente pa la Pequeña Rusia y la gran Rusia.<ref name = "autu_generated_id_676"> L. Sokolov (Соколов Л.) [http://ukrstor.com/ukrstor/sokolov_ukazy.html Circular de Valúev de 1863 y Ukaz de Ems de 1876. Verdaes ya invenciones]</ref> El Ministru d'Educación del [[Imperiu rusu]] Piotr Valúyev dirixó en [[1863]] una Circular ([[:en:Valuev Circular]]) a tolos Comités de Censura, como reacción a la Insurrección Polaca del mesmu añu, que prohibía la publicación de lliteratura relixosa, divulgación científica o llibros de testu na llingua ucraína o “pequeñorusa”, sacante la lliteratura o los artículos científicos.<ref name = "autu_generated_id_676"/> La circular amenorga la so fuercia cola promulgación nel añu [[1865]] de la Llei de Prensa” que, en realidá, trataba de la censura previa y non de les publicaciones n'idioma ucraín.<ref>[http://www.prlib.ru/history/pages/item.aspx?itemid=501 La Llei de Prensa del emperador Alexandru II. Закон о печати императора Александра II]</ref><ref name="autu_generated_id_677"> S. Mashkévich (Машкевич С.) [https://web.archive.org/web/20070402205603/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/622/55014/ La llingua te va llevar hasta Kiev. ¿Pero en Kiev? Язык до Киева доведет. А в Киеве?]</ref> <!---Darréu, basándose na Circular de Valúyev, ciertu historiadores ucraínos intenten demostrar la prohibición de la llingua ucraína per parte del poder rusu.---> Mientres nel [[Imperiu Austrohúngaru]] yera entartalláu'l movimientu rusófilo, en [[1876]] el Zar [[Alexandru II de Rusia]] robla'l [[Ucase de Ems|Ukaz de Ems]]<ref>[http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%95%D0%BC%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%83 Testu íntegru del Ukaz de Ems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204033800/http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%95%D0%BC%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%83 |date=2019-12-04 }} (en rusu)</ref>-qu'amplía les midíes de la Circular de Valúev- pol que se prohibe l'usu de la llingua ucraína na prensa escrita, notaciones musicales de cantares populares, representaciones teatrales y conciertos, la enseñanza del ucraín na escuela primaria, la publicación de llibros nel idioma ucraín,<ref>Drahománov, Myjailo. ''La littérature oukrainienne, proscrite par le gouvernement russe: rapport présenté au Congrès littéraire de Paris'' (''Ukrainian Literature Banned by the Russian Government: Report Presented at the Literary Congress in Paris''), Geneva, 1878.</ref> según importación dientro de les fronteres del [[Imperiu Rusu]], y ensin un permisu especial, ''tantu de llibros como folletos, editaos nel estranxeru, na llingua'' ''pequeñorusa'', y cola esixencia que ''nes obres lliteraries cultes, nun figure esviación dalguna de la ortografía rusa d'usu xeneral''.<ref name="autu_generated_id_677"/> En [[Kharkiv]] nel añu [[1811]]<ref>[http://www.kharkov.ua/region/history.htm Los bonos tiempos na hestoria de la Slobozhánschyna]</ref> (otres fontes dicen que l'añu [[1812]]<ref>S. Sinilo (Синило С.). [https://web.archive.org/web/20070523111425/http://atn.itl.net.ua/kharkov/history/ La Historia de la ciudá de Kharkiv polos sos acontecimientos y les sos feches]</ref>) sale publicáu'l periódicu “Ezhenedélnik” (''Еженедельник''), el primeru en [[Kharkiv]] y n'[[Ucraína]], en [[1816]] la primer revista, y en [[Odessa]] nel añu [[1830]] foi abierta la primer biblioteca pública (la segunda del [[Imperiu Rusu]]).<ref>[https://web.archive.org/web/20071229124719/http://www.amadey.biz/odessa/ t=hrono Historia de Odessa. "Añu tres d'añu" (История Одессы. "Год за годом")]</ref> Nel [[sieglu XIX]] fueron fundaes les primeres universidaes na ''Pequeña Rusia (Malorossia)'' y na ''Nueva Rusia (Novorossia)'', siendo les lleiciones en rusu: la Universidá de Kharkiv ([[1804]]-[[1805]]), la Universidá de San Vladímir ([[Kiev]], [[1833]]), la Universidá de “Nuevarrusia” ([[Odessa]], [[1865]]. L'idioma escritu yera'l rusu, según l'idioma faláu de los grandes científicos d'Ucraína nesi tiempu, como'l primer [[Premiu Nobel]] nacíu n'Ucraína, [[Iliá Méchnikov]] (Илья Мечников), los ciruxanos [[Nikolái Pirogov]] (Николай Пирогов) y [[Vladímir Filátov]] (Владимир Филатов), el xeólogu [[Nikolái Andrúsov]] (Николай Андрусов), el médicu [[Nikolái Strazhesko]] (Николай Стражеско) y munchos otros. D'esa dómina tamién son los grandes escritores rusos nacíos n'Ucraína, como [[Nikolái Vasílievich Gógol|Nikolái Gógol]] (Николай Гоголь), [[Mijaíl Bulgákov]] (Михаил Булгаков), [[Vladímir Korolenko]] (Владимир Короленко), la poeta [[Anna Ajmátova]] (Анна Ахматова), los filósofos [[Vladímir Dal]] (Владимир Даль) y [[Aleksandr Potebnyá]] (Александр Потебня). A principiu del [[sieglu XX]], el rusu componía'l grupu étnicu más grande nes siguientes ciudaes grandes y medianes: [[Kiev]] (54,2%), [[Kharkiv]] (63,1%), [[Odessa]] (49,09%), [[Mykolaiv]] (66,33 %), [[Mariupol|Mariúpol]] (63,22 %), [[Lugansk]] (68,16 %), [[Berdyansk]] (66,05 %), [[Kherson]] (47,21 %), [[Melitopol|Melitópol]] (42,8 %), [[Ekaterinoslav]] (41,78 %), [[Kropyvnytsky]] (34,64 %), [[Pavlogrado]] (34,36 %), [[Simferópol]] (45,64 %), [[Feodosia]] (46,84 %), [[Yalta]] (66,17 %), [[Kerch]] (57,8 %), [[Sebastopol]] (63,46 %).<ref>M.S. Dnistryanskiy (Дністрянський М.С.). Xeografía étnológica d'Ucraína (Этнополитическая география Украины.). Publicáu en Lviv en 2006 por “Lítopis” (Літопис), Editorial LNU “Iván Frankó”. Páxina 342. ISBN 966-7007-60-X</ref> El gobiernu, creáu poco tiempu dempués de la [[Revolución de Febreru]], la [[República Popular d'Ucraína]] nel branu de [[1917]], introdució l'estudiu obligatoriu de la llingua rusa xunto cola llingua ucraína na enseñanza dende segundu añu.<ref name="luk1">[https://web.archive.org/web/20080116053616/http://www.niurr.gov.ua/ru/conference/kniga_conf/lukyanenko.htm La cultura rusa n'Ucraína: ¿bendición o peligru? (htm Російська культура в Україні: благо чи небезпека?)]</ref> == Periodu soviéticu == [[Ficheru:SevaTeatr.jpg|thumb|left|200px|Teatru dramáticu rusu A. Lunacharsky ([[Sebastopol]]), construyíu ente [[1954]]—[[1956]]<ref>[http://mysevastopol.com/100.html Театр имени Луначарского]</ref>]] Inclusive antes de tómalo del poder, y mientres la llucha contra'l réxime zarista del [[Imperiu Rusu]], los [[bolxeviques]] defendíen el principiu d'igualdá y el llibre desenvolvimientu de toles minoríes nacionales de [[Rusia]]. Amás, en contraposición a los lliberales, los marxistes rusos oponer a la llingua oficial obligatoria. Asina V. I. [[Lenin]] escribía sobre esti particular en [[1914]]:<ref>[[:s:ru:Нужен ли обязательный государственный язык? (Ленин)|" Ye necesaria la llingua oficial obligatoria? " (Lenin)]]</ref> <blockquote>¿Qué significa la llingua oficial obligatoria? Esto significa na práctica que la llingua de la Gran Rusia perteneciente a la minoría de la población de Rusia seya impuesta a tola población restante de Rusia. En cada escuela, la enseñanza de la llingua oficial sería obligatoria. Tolos trabayos d'oficina oficiales utilizaríen obligatoriamente la llingua oficial, en cuenta de la llingua de la población llocal … deseyamos que cada habitante de Rusia tenga la posibilidá d'aprender una llingua gran rusa. Nun queremos solamente una: elementu d'obligatoriedá. Nun queremos faer entrar nel paraísu del garrote. Pos, nun diiríen nin cuanto frases formoses sobre la "cultura", la llingua oficial obligatoria ta amestada a la coacción, a la imposición. Pensamos qu'una gran y potente llingua rusa nun tien la necesidá de faer que tenga d'estudiase so presión.</blockquote> Siguiendo los preceptos de [[Lenin]], formalmente na [[XRSS]] la llingua oficial nun foi establecida hasta l'añu [[1990]]<ref>[[:ru:Языки СССР|El Rusu na URSS (en Wikipedia rusa)]]</ref> Xusto dempués de la [[Revolución d'Ochobre]] de [[1917]], nel Segundu Congresu de los Soviets, promúlgase la [[Declaración de los derechos de los Pueblos de Rusia]], na que s'establez ''l'anulación de toos y cada unu de los privilexos nacional y nacional-relixosos, y les restricciones'' y ''el llibre desenvolvimientu de les minoríes nacionales y los grupos étnicos que pueblen el territoriu de Rusia''<ref>[[:s:ru:Декларация прав народов России. Принята съездом Советов 15 /2/ ноября 1917 г.| Declaración de derechos de los Pueblos de Rusia, añu 1917 ('''Декларация прав народов России. 1917 г.''')]]</ref> Na década de [[1920]], la [[XRSS]] empecipia la campaña política denominada '''“[[korenización]]”''', que ye la sustitución de la llingua rusa poles llingües nacionales locales nel ámbitu de l'alministración, la enseñanza y la cultura. Na [[República Socialista Soviética d'Ucraína]] esta campaña ye conocida como la ''[[ucraínización]]''. A la ucranianización tuvieron tolos ámbitos de la vida públicasobremanera'l trabayu cotidianu de l'alministración, prensa, ciencia y enseñanza. A tolos obreros y emplegaos d'empreses y establecimientos polo xeneral, fueron obligaos a aprender l'ucraín so l'amenaza de despidu del so puestu de trabayu. Asina por casu, en xunetu de [[1930]], siendo presidente I. [[Stalin]], el conseyu de gobiernu toma la decisión de ''procesar criminalmente a los dirixentes de les organizaciones que tienen reacción formal contra la ucranianización y que nun faciliten los medios pa ucranizar a los subordinaos qu'enzanquen la llexislación vixente na tema de la ucranianización''. Anque la decisión del Comité Central del Partíu Comunista d'Ucraína, de [[19 d'abril]] de [[1927]] decide ''reconocer l'especial significáu de la llingua rusa''. nel añu [[1930]] queden namái n'[[Ucraína]] solo 3 periódicos en llingua rusa: en [[Odessa]], [[Donetsk]] y [[Mariupol|Mariúpol]]. Amás, na tirada total de los periódicos en toa Ucrania, los de llingua rusa yeren el 31,8%. En [[Odessa]]<ref name="autu_generated_id_682"> V. Chernishov (''Чернышов В.'') [https://web.archive.org/web/20080116113322/http://ua.mrezha.ru/ukr-n.htm L'ucraín tal como foi (''Украинизация как она была'')]</ref> y [[Mariupol|Mariúpol]]<ref>(V. Kornílov (''Корнилов В.'') [http://www.ukrstor.com/ukrstor/tverdzna.htm ¡Adquiríi signos duros! (''Скупайте твердые знаки!'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514113029/http://www.ukrstor.com/ukrstor/tverdzna.htm |date=2015-05-14 }}</ref> fueron ucranizadas toles escueles secundaries. Esta política tenía un ampliu sofitu, y atopaba reticencies de parte de los obreros, ciudadanos y l'alministración. L'investigador de los '''emigraos ucraínos''' Yuri Shvel afirma que: ''La ucranización sofitábase, en realidá, namái na intelectualidá ucraína d'orientación comunista, la clase dirixente de la sociedá. Los obreros y la clase media fueron indiferentes nel meyor de los casos. Nun se caltuvo noticia dalguna de nengún entusiasmu nel campesinado.<ref>Citáu por V. Chernyshov (''Чернышов В.'') [https://web.archive.org/web/20080116113322/http://ua.mrezha.ru/ukr-n.htm L'ucraín tal como foi (''Украинизация как она была'']</ref> Nel añu [[1938]], la llingua rusa foi introducida como asignatura obligatoria nes escueles, y en [[Kiev]] empecipiaba la so publicación el primer periódicu de toa ucrania en llingua rusa “Pravda d'Ucraína” («Правда Украины»).<ref name="autu_generated_id_682"/> El posterior espardimientu de la llingua rusa n'[[Ucraína]] ta amestada non solo a la política de [[rusificación]], sinón tamién a lo llargo del [[sieglu XX]] ''a los procesos de industrialización y la urbanización de la vida ucraína, l'aumentu -tocantes a frecuencia y fondura- de les rellaciones interétnicas ente rusos y ucraínos, especialmente, nos ambientes culturales y del llinguaxe popular.<ref>V. Fesenko (''Фесенко В.'') [https://web.archive.org/web/20070927182426/http://www.irex.ru/press/pub/polemika/04/fes/ Medición etno-rexonal de la política ucraína (''Этнорегиональное измерение украинской политики'')]</ref> El 87 per cientu de los habitantes de les ciudaes d'Ucraína usaben el rusu, onde yeren especialmente intensos los contactos interétnicos. Basaos nel censu de [[1989]], sobre'l 20% de les families d'Ucraína aniciar en matrimonios mistos, principalmente ucraín-rusos. La encuesta de la población rusa d'Ucraína, d'agostu de [[1991]], amuesa que nel este d'Ucraína'l 73% tenía parientes ucraínos, el 62% na rexón central y sur, el 53% en [[Crimea]], el 45% en [[Bukovina]] y el 45% en [[Galicia (Europa Central)|Galitzia]].<ref>Citáu por: V. Fesenko (''Фесенко В.'') [https://web.archive.org/web/20070927182426/http://www.irex.ru/press/pub/polemika/04/fes/ Medición etno-rexonal de la política ucraína (''Этнорегиональное измерение украинской политики'')]</ref> Hai distintes evaluaciones sobre la situación de la llingua n'Ucraína a la fin del periodu soviéticu. Asina la enciclopedia ''Krugosvet'' (''Кругосвет'') define la situación de los idiomes nos últimos años de la [[República Socialista Soviética d'Ucraína]] como de ''equilibriu relativamente dinámicu''<ref>[https://web.archive.org/web/20080124150727/http://www.krugosvet.ru/articles/69/1006978/1006978a3.htm Enciclopedia Krugosvet (''Энциклопедия «Кругосвет»'')]</ref>ente l'[[Idioma rusu]] y el [[Idioma ucraín]]. Coles mesmes, los llingüistes ucraínos definen la situación de la llingua n'Ucraína nel momentu de la [[disolución de la URSS]] como anormal,<ref>L. Masenko ('' Масенко Л.'') Revista independiente de cultorología «Ї» (''Незалежний культурологічний часопис «Ї»''), númberu 35, añu 2004. isbn = 966-7790-04-5 [http://www.ji.lviv.ua/n35texts/masenko-mov_syt.htm]</ref> sobre la base de que los ucrainoparlantes y rusoparlantes nun se correspondíen a la correllación básica ente étnicamente ucraínos y rusos. Nel añu [[1989]] recibíen educación escolar en rusu y ucraín escolar a partes iguales, na ciencia y formación cimera utilizábense dambos idiomes, nes ciencies naturales y téuniques principalmente en rusu, ente que n'humanidaes, principalmente n'ucraín. Escribíense casi puramente en rusu los grandes trabayos científicos n'Ucraína, como'l fundador de l'Academia de Ciencies d'Ucraína, [[Vladímir Vernadski]], el constructor de cohetes [[Serguéi Koroliov]] y [[Mijaíl Yángel|Mijaíl Yánguel]], l'informáticu [[Víctor Glushkov]], el constructor d'aviones [[Oleg Antónov]], el patólogu [[Aleksandr Bogomolets]], el matemáticu y físicu [[Nikolái Bogoliúbov]], el rector de la [[Universidá Estatal de Moscú]] (MGU - '' МГУ'') [[Víktor Sadovnichi]] y munchos otros. N'Ucraína nacieron los escritores rusos [[Víktor Nekrásov]], [[Mijaíl Zhvanetski]], el poeta [[Arseni Tarkovsky]], los direutores de cine [[Grigori Chujrái]], [[Grigori Kózintsev]], [[Leonid Trauberg]] y munchos actores, ente ellos [[Serguéi Bondarchuk]], [[Liudmila Gúrchenko]], [[Vasili Lanovói]], [[Sergei Garmash|Serguéi Garmash]], [[Gosha Kutsenko]], etc. Ente los grandes direutores del cine rusu nel estudiu cinematográficu soviéticu de la [[República Socialista Soviética d'Ucraína]] en [[Odessa]], llamáu [[Dovzhenko]], destaquen [[Román Balayán]] y [[Kira Mirátova]]. Ente les películes rodaes n'Ucraína en llingua rusa tán: “La primavera na cai Zaréchnaya” (''Весна на Заречной улице''), “La reina del surtidor de gasolina” ('' Королева бензоколонки''), “Imposible camudar el llugar d'alcuentru” (''Место встречи изменить нельзя''), “D'Artagnan y los trés mosqueteros” (''Д`Артаньян и три мушкетера''), “Aventures electróniques” (''Приключения Электроника''), Xitanu (''Цыган''), ente munches otres<ref>РИА «Новости» [http://www.rol.ru/news/art/kino/05/05/05_004.htm Argumentu de les películes del estudiu cinematográficu de Odessa (''Одесская киностудия художественных фильмов'')]</ref> == Les traces de la llingua rusa n'Ucraína == [[Ficheru:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed-en.png|thumb|300px|Mapa llingüísticu d'Ucraína a nivel municipal, en Crimea y conceyos del este'l predominiu del rusu (en color coloráu) rescampla.]] <!-- Закомментировал, поскольку есть мнение, что это орисс. ----------------------Современная речевая практика носителей русского языка на Украине испытывает воздействие разнонаправленных факторов. Como comentariu, yá que hai una opinión xeneral de porque asocede esto.----------------------la práctica Moderna del discursu de los portadores de la llingua rusa n'Ucraína prueba la influencia d'una conxunción de factores. <o> Los factores qu'atrabanquen al espardimientu de la llingua rusa </o> * La falta de la llingua rusa del estatus oficial; * El descensu agudu de los fluxos migratorios de Rusia a Ucrania. * L'espardimientu del billingüismu nos rusoparlantes d'Ucraína * El descensu agudu del sofitu estatal al espardimientu y el desenvolvimientu de la llingua rusa, dende la independencia d'Ucraína. <o>Факторы, способствующие распространению русского языка:</o> # Значительное воздействие российских [[Средства массовой информации|средств массовой информации]], способствующее поддержанию языковых контактов между русскоязычным населением Украины и носителями языка в России и препятствующее появлению, закреплению и развитию специфичных черт, которые могли бы сделать русский [[литературный язык]] на Украине отличным от русского литературного языка в России. <o> Los factores que contribúin al espardimientu de la llingua rusa: </o> * La importante influencia del rusu nos medios de comunicación de mases, que contribúi al caltenimientu de los contactos de la llingua ente la población de llingua rusa d'Ucraína y el portadores de la llingua rusa en Rusia y qu'atrabanca a les apaiciones, fixación y desenvolvimientu de les traces específiques, que podríen faer del rusu la llingua lliteraria d'Ucraína una escelente llingua lliteraria rusa en Rusia. --> N'Ucraína utiliza la llingua estándar rusa. Históricamente, les poblaciones del Sur y del Este d'Ucraína son bilíngües, esto ye, la población entendía igualmente'l rusu que l'ucraín, asocediendo préstamos llingüísticos ente una y otra llingua de manera imperceptible, nun percibiéndose como una llingua estranxera. La carauterística básica de la llingua rusa n'Ucraína ye l'empléu, nos medios de comunicación, del [[léxicu]] ucranizado, según el so [[sintaxis]], los antecedentes ucraínos y, inclusive, los nomes de les empreses escrites n'ucraín.<ref>Николенко Н. И. [https://web.archive.org/web/20070930194311/http://www.nbuv.gov.ua/Articles/KultNar/knp37/knp37_300-304.pdf Sobre'l calter específicu de la llingua rusa de los medios de comunicación d'Ucraína О специфике русского языка средств массовой информации Украины]</ref> Asina mesmu, empleguen ucranismos dellos escritores rusos residentes n'Ucraína.<ref>Иванишко М. [http://fandom.rusf.ru/convent/58/efremov_1988_t41.htm Los ucranismos como téunica estilística nes obres de los escritores de ficción científica rusos residentes n'Ucraína. Украинизмы как стилистический прием в произведениях русских писателей-фантастов, живущих на Украине]</ref> D'acordies con ciertos estudiosos, nes traducciones al rusu d'actes llexislatives ucraínes, suélense incluyir ucranismos como, por casu, la traducción de "alcalde" como “Cabeza de la ciudá” (''городской голова'' – gorodskói golová) o como "Xefe de la Ciudá" (''градоначальник'' - gradonachálnik), en cuenta de “Mer” (''мэр''), que ye en sí un [[galicismu]] ("maire") emplegáu en Rusia pa referise al alcalde.<ref>L'usu de “Rada” (''Рада'' - Conseyu n'ucraín), en vegada del rusu “Soviet” (''Совет'' - Conseyu en rusu), nun puede considerase un ucranismo yá que l'empléu nes traducciones del nome orixinal de los Parllamentos, pero treslliteráu, ye bien frecuente en munchos idiomes. Por casu, nel idioma español: [[Duma Estatal]] ye la cámara baxa del parllamentu rusu y [[Rada Suprema]] ye'l parllamentu ucraín. Por non falar del [[Sóviet Supremu]] que, traducíu al español, quedaría nun irreconocible Conseyu Supremu. Nel idioma rusu utilízase la espresión "Генеральные Кортесы" (Guenerálnyie Kórtesy) pa referise a les Cortes Xenerales, ye dicir el parllamentu español.</ref> Pal rusu mediu, Ucraína tien la carauterística fonética de sustitución del soníu lliterariu esplosivu de la [g] nun soníu fricativu non rusu [γ], pudiendo atopase la sustitución el soníu nidiu [ч] por unu ucraín duru, y la pronunciación del pronome Chto (que - «что») como Shcho («шо»).<ref>[https://web.archive.org/web/20071201112233/http://pk.kiev.ua/interview/2007/07/05/143245.html El rusu de Kiev – nun ye un dialeutu (''Киевский русский – не диалект'')]</ref> Ciertes esviaciones bien estendíes nes normes de la llingua rusa, tienen una hestoria bastante antigua. El periódicu ''Kíevsky Telegraf'' («Киевский телеграф») nel añu [[1854]] destacaba como traces de los kievitas: “sudoyu” (''сюдою'') y “tudoyo” (''тудою'') en cuenta de “étim putiom” («этим путём» - esti camín) o “tem putiom” («тем путём» - aquel camín), usen el “rise con”, en vegada del “rise sobre” (''смеяться с'' - «смеяться над») o “do domu” (''до дому'' – a casa) en cuenta de “domói” («домой» - a casa).<ref>A. Makárov (''Макаров А.'') Pequeña enciclopedia de los tiempos antiguos de Kiev (''Малая энциклопедия киевской старины. Киев: Довіра,'') 2005. С. 193.</ref> El compilador de la guía de Kiev S. Bogulavsky ('' С.Богуславский ''), en [[1904]] llevaba tales exemplos d'infracción de les normes gramátiques como usar el casu xenitivu en vegada del acusativu, como'l casu del verbu “aburrise” (скучать).<ref>A. Makárov (''Макаров А.'') Pequeña enciclopedia de los tiempos antiguos de Kiev (''Малая энциклопедия киевской старины. Киев: Довіра,'') 2005. С. 194.</ref> Otru de los errores verbales estendíos ye l'usu del ''занять'' (ocupar) pa emprestar, en vegada del «одолжить» (emprestar), usu coles mesmes bien frecuente na mesma Rusia, etc.<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um129.htm Los contactos ente falantes ucraín-rusos (''Украинско-русские языковые контакты'')]</ref> === L'usu escritu de “v Ukraine” (''«в Украине»'') y “na Ukraine” (''«на Украине»'') === [[Ficheru:RussianOfficialUkraine.png|thumb|right|260px|Tasa de sofitu al establecimientu del idioma rusu como la llingua oficial en rexones d'Ucraína (según sondéu de la opinión pública de [[2005]])]] [[Ficheru:Meeting in Kharkov.jpg|thumb|right|260px|Ciudadanos de Kharkiv sofiten al Conseyu Municipal, que declaró l'idioma rusu como llingua oficial a nivel llocal]] Anque l'idioma rusu nun ye l'idioma oficial, el 48-52 % de los ciudadanos d'Ucraína creía, en 2005, que tendría de selo.<ref>Паніна Н.В. Українське суспільство 1994-2005: соціологічний моніторинг - Київ: ТОВ "Видавництво Софія", 2005. - с. 68.</ref> En 2006, en [[Kharkiv]], el conseyu municipal foi'l primeru en declarar l'idioma rusu como llingua oficial nel nivel llocal. Dempués, casi tolos conseyos rexonales del Sur y Oriente ([[Óblast de Lugansk]], [[Óblast de Donetsk]], [[Óblast de Mykolaiv]], [[Óblast de Kharkiv]], [[Óblast de Zaporiyia]], y [[Óblast de Kherson]]) incorporaron la mesma declaración, según los conseyos municipales de les ciudaes grandes de ([[Sebastopol]], [[Dnipropetrovsk]], [[Donetsk]], [[Yalta]], [[Luhansk]], [[Zaporiyia]], [[Krivói Rog]], [[Odessa]]). A pesar de les presiones del presidente Víktor Yúshchenko, namái dellos tribunales revocaron les decisiones de los conseyos locales.<ref>http://www.newsru.com/world/06apr2007/katsapskamovavodesse.html</ref> Según el sondéu del "Research and Branding Group" (xunu, 2006), la mayoría de los ucraínos aplaudieron la decisión de los conseyos locales que declararon l'idioma rusu como oficial nel nivel llocal. El 52 % de población (incluyíu'l 69 % de población del Oriente y el 56 % de Sur) ta a favor y el 34 % en contra, mientres el 9 % "sofitar o la refuga parcialmente" y el 5 % nun opina.<ref>{{Cita web |url=http://www.ura-inform.com/ru/print/politics/2006/07/17/resultati_oproso |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080414100427/http://www.ura-inform.com/ru/print/politics/2006/07/17/resultati_oproso |fechaarchivu=2008-04-14 }}</ref> == Cambéu de estatus en 2012 == En xunetu de 2012, l'aprobación d'una llei que reconoz al [[idioma rusu]] como llingua rexonal (inclusive en zones onde la fala namái'l 10% de la población) provocó estendíes protestes en delles partes del país. Amás de manifestaciones caleyeres, dellos órganos oficiales, como l'Asamblea llocal del [[óblast de Lviv]] pronunciar contra la norma.<ref>[https://www.lavanguardia.com/internacional/20120704/54321163494/reconocimiento-llingua-rusa-ucrania.html "La reconocencia de la llingua rusa desamarra una crisis política n'Ucraína"] ''Diariu La Vanguardia'', 04-07-2012</ref> De resultes de l'aprobación de la llei, el vicepresidente de la [[Rada Suprema]], Nikolái Tomenko (del partíu de [[Yulia Timoshenko]]) arrenunció al so cargu.<ref>[https://www.abc.es/20120704/internacional/abci-oficializacion-rusu-ucrania-fuercia-201207041249.html "Batalla campal nel centru de Kiev por alzar el rusu al rangu de llingua oficial"] ''ABC.es'', 04-07-2012</ref> == Ver tamién == * [[:en:Language policy in Ukraine|Política llingüística n'Ucraína]] (n'inglés) * [[:en:Western Ukrainian Russophiles|Rusófilos d'Ucraína Occidental]] (n'inglés) * [[Ucase de Ems|Ukaz de Ems]] * [[:en:Valuev Circular|Circular de Valúev]] (n'inglés) * [[:en:Chronology of Ukrainian language bans|Cronoloxía de prohibiciones del idioma ucraín]] (n'inglés) * [[Rusificación d'Ucraína]] * [[Rusificación]] * [[Ucranianización|Ucranización]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Idioma ruso en Ucrania}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma rusu]] [[Categoría:Llingües d'Ucraína]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] t0404rdgl65hswcjn6ey3mgje73am5c 0 166114 4493678 4466888 2026-05-17T21:16:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493678 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome=Seri |nativu='''Cmiique iitom'' /ˈkmiːkɛ iːtom/ [ˈkw̃ĩːkːɛ iːtom]' |familia madre = Aridoamérica |oficial=En Méxicu tien reconocencia como llingua nacional.<ref name=HCU>{{cita publicación|autor={{versalita|Honorable Congresu de la Unión}}|títulu=Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas|publicación=Diariu Oficial de la Federación|fecha=13 de marzu de 2003|url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf|fechaaccesu=12 de payares de 2012|ubicación=Méxicu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080611011220/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf|fechaarchivu=11 de xunu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611011220/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf|archivedate=2008-06-11}}</ref> |países= {{MEX}} |zona=[[Sonora]] |falantes=~900 ([[2007]])<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sei Ethnologue report for language code: Seri]</ref> | h1= | h2= |rank=''Non nos 100 mayores.'' |familia=[[llingua aisllada]]&nbsp; |escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]] |axencia= |iso1= ''nengún'' |iso2= ''nengún'' |iso3=sei |mapa= [[Ficheru:Seri language.png|200px]] |mapa_lleenda=Allugamientu de la llingua Seri }} L''''idioma seri''' ye una [[idioma|llingua]] [[llingües indíxenes d'América|indíxena americana]] falada pol [[pueblu seri]], que vive na mariña de [[Sonora]], nel noroeste de [[Méxicu]]. La comunidá llingüística seri ye amenorgada; nun devasaba los 800 individuos nel añu 2000 (según el censu oficial), polo que se trata d'una llingua en riesgu. Sicasí, casi tola comunidá seri, incluyendo los neños, fala la llingua. Poro, ye una de les llingües indíxenes en Méxicu que sigue siendo fuerte nel so usu dientro de la comunidá; el pueblu seri usar orgullosamente. En 1950 había menos de 250 miembros del grupu. == El nome de la llingua == El nome seri ye un [[exónimo]] pal grupu étnicu que s'usó dende los primeros contactos colos españoles (dacuando escritu d'otra manera, como ''ceres''). Gilg reportó en 1692 que yera un términu español, pero de xuru yera'l nome dau por otru grupu de la zona al pueblu seri. Sicasí, afirmaciones modernes de que ye un nome yaqui que significa 'homes del sable'<ref>Aparentemente esta afirmación apaeció per primer vegada en 1981, nun pequeñu llibru publicáu en Méxicu, escritu por una persona ensin formación llingüística. Repitióse enforma dende esa fecha.</ref> o nome ópata que significa 'los que cuerren rápido'<ref>Peñafiel (1898:225) ye la primer referencia a un "probable" orixe ópata pal nome "seri". McGee (1898:95, 124) ellabora la idea con muncha creatividá, pero na manera qu'unu facer cuando nun tien formación pa faer tales afirmaciones.</ref> escarecen de fundamentos. El nome propiu pa la llingua dientro de la comunidá ye '''cmiique iitom''', qu'oldea con ''cocsar iitom'' ("español") y ''maricaana iitom'' ("inglés"). La espresión ye una frase nominal que ye lliteralmente 'con qu'una persona seri fala'. La pallabra ''cmiique'' (fonéticamente {{IPA|[ˈkw̃ĩːkːɛ]}}) ye'l sustantivu singular pa "persona seri". La pallabra ''iitom'' ye la nominalización oblicua del verbu intransitivu ''caaitom'' 'falar', col prefixu ''i-'' (posesor de tercer persona) y el prefixu nulu pal nominalizador con esta clase de raigañu. Otra espresión similar que s'escucha de xemes en cuando pa la llingua ye ''cmiique iimx'', que ye una construcción similar basada nel verbu transitivu ''quimx'' "dicir, rellatar" (raigañu = ''amx''). El nome escoyíu pol comité pa usase nel títulu del diccionariu yera ''comcaac quih yaza'', que ye la versión plural de ''cmiique iitom''. Yera apoderáu pa un proyeutu d'esi tipu, anque nun ye'l términu más comúnmente usáu. ''Comcaac'' (fonéticamente {{IPA|[koŋˈkɑːk]}}) ye la forma plural de ''cmiique'' y ''yaza'' ye la nominalización correspondiente a la pallabra ''iitom'', ''ooza'' siendo'l raigañu plural, y ''y-'' (con cambéu na vocal que sigue) siendo'l nominalizador; el prefixu pal posesor de tercer persona se elide antes de la ''y''. La pallabra ''quih'' ye un determinante singular (que combina col sustantivu plural pa designar la comunidá seri). == Clasificación xenética == El seri incluyóse como miembru de la propuesta gran familia hipotética [[llingües hokanas|hokana]], primero como parte del grupu [[llingües yumano-cochimíes|yumano-cochimí]], y depués como la única representante viva del hipotéticu grupu seri-saliniano. La rellación ente'l seri y el salinero de California foi propuesta hai más de setenta años, pero foi aldericada apocayá.<ref>Vease Marlett (2008)</ref> Inclusive se punxo en dulda la rellación del seri cola supuesta familia [[llingües hokanas|hokana]], tamién por falta d'evidencia contundente.<ref>Vease Campbell (1997) y Marlett (2007)</ref> Según ello, el seri constituyiría una [[llingua aisllada]]. Sicasí la interacción que los seris tuvieron con falantes d'otres llingües de la zona (llingües yuto-nahuas como'l yaqui y l'o'odham, ente otres) y col español, la llingua nun amuesa muncha influencia léxica d'esi contautu.<ref>Stephen A. Marlett (2007) Loanwords in Seri: the data. [http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/Loanwords_in_Seri.pdf]</ref> La siguiente tabla amuesa los sistemes pronominales d'otres families llingüístiques cercanes al Seri:<ref>F. Barriga Puente, ''Los sistemes pronominales indamericanos'', Conaculta-INAH, Méxicu, 2005, p.95-97; Marlett (1981, 2005).</ref> {|{{tablaguapa}} |- style="background:#efefef;" ! <small>GLOSA</small> !! Pomo !! Seri !! Proto-<br />yumano !! Chumash !! Guaicura |- align=center | 1ª persona<br />singular || hai(ʔaˑ) || /ʔɛ/ (indep.)<br />/ʔ-/, /ʔp-/ (suxetu, tr., intr.)<br />ʔi- (poses.) || *ʔən^ya || noi || be |-align=center | 2ª persona<br />singular || ma || /mɛ/ (indep.)<br />/m-/ (suxetu)<br />/el mio-/ (poses.) || *ma- || pii || li |- align=center | 3ª persona<br />singular || mip (m.)<br />mit (f.) || (/tiiχ/, demostrativu)<br />Ø (nulu, suxetu)<br />/i-/ (poses.) || *pa- || kai (c.)<br />qòlò (d.) || tutan |- align=center | 1ª persona<br />plural || wa || (= 1 sg, indep.)<br />/ʔa-/ (suxetu)<br />(= 1 sg., poses.) || *-ʔn^ya+<small>[[plural|PLU]]</small> || kiku || kate |- align=center | 2ª persona<br />plural || mal || (= 2 pl, indep.)<br />/ma-/ (suxetu)<br />(= 2 pl, poses.) || *-ma+<small>[[plural|PLU]]</small> || piku || peti |- align=center | 3ª persona<br />plural || bek || (/taaχ/, demostrativu)<br />Ø (nulu, suxetu)<br />/i-/ (poses.) || ? || kaiwum (c.)<br />qòlòwum (d.) || tukava |} Como puede trate de l'anterior tabla, hai semeyances ente los morfemes pronominales de delles d'estes llingües, lo qu'impulsó la comparanza d'estes llingües y les propuestes de rellaciones xenétiques ente elles. Tocantes a la semeyanza del vocabulariu les concordances son poques, el proyeutu [https://web.archive.org/web/20140127130341/http://email.eva.mpg.de/~wichmann/ASJPHomePage.htm ASJP] paez apuntar que la mayor coincidencia léxica dar col [[idioma salinero]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120208154949/http://email.eva.mpg.de/~wichmann/WorldLanguageTree-002.pdf ASJP - World Language Tree]</ref> otra llingua aisllada, pa la que se conxeturó la so pertenencia al grupu hokano. == Fonoloxía == === Vocales === El seri tien cuatro vocales /ɑ, y, i, o/, toes elles pueden ser allargaes /ɑː, yː, iː, oː/. L'allargamientu vocálicu namái tien valor fonémico nes [[sílaba tónica|sílabes tóniques]]. Les [[vocal]]es [[vocal#Redondeamiento|non arrondaes]] [[vocal anterior|anteriores]] baxes /y, yː/ son semi-abiertes según la clasificación fonética, y pueden realizaes aproximao como [{{IPA|/ɛ, ɛː/}}] o tamién [{{IPA|/æ, æː/}}]. Les vocales non arrondaes /i, y, a/ articulaes usualmente como [{{IPA|/i ɛ ɑ/}}], realícense como los diptongos {{IPA|[iŭ ɛŏ ɑŏ]}} cuando son siguíes poles vocales arrondaes {{IPA|/kʷ xʷ χʷ/}}. La siguiente tabla resume los fonemes vocálicos: {| {{tablaguapa}} border="1" |- align="center" cellpadding="4" ! ! [[Vocal anterior|Anterior]] ! [[Vocal posterior|Posterior]] |- align="center" ! '''[[Vocal zarrada|Zarrada]]''' | {{AFI|i}}, {{AFI|iː}} | |- align="center" ! '''[[Vocal semicerrada|Semicerrada]]''' | | {{AFI|o}}, {{AFI|oː}} |- align="center" ! '''[[Vocal semiabierta|Semiabierta]]''' | {{AFI|ɛ}}, {{IPA|ɛː}} | |- align="center" ! '''[[Vocal abierta|Abierta]]''' | | {{AFI|ɑ}}, {{AFI|ɑː}} |} === Consonantes === El fonema {{IPA|/ɾ/}} namái se presenta en préstamos llingüísticos. El fonema /l/ presentar en préstamos llingüísticos y en delles pallabres natives, en delles de les cualos puede alternar col fonema {{IPA|/ɬ/}}, dependiendo del falante. Otres consonantes pueden atopase en préstamos recién, como {{IPA|[ɡ]}} en ''hamiigo'' (del español ''amigu''), o bien, {{IPA|[β]}} en ''hoova'' (del español ''uva''). La fricativa llabial {{IPA|/ɸ/}} puede tener un alófono de la labiodental [f] ente dellos falantes, y la fricativa pos-alveolar {{IPA|/ʃ/}} ye susceptible convertise na retroflexa {{IPA|[ʂ]}}. En sílabes átones, /m/ asimilar al puntu d'articulación de la siguiente consonante (que puede tar na siguiente pallabra), como en ''comcáac'' {{IPA|/komˈkaːk/}} ''xente seri'', que se pronuncia {{IPA|[koŋˈkaːk]}}. Cuando /m/ ye precedida por /k/ o {{IPA|/kʷ/}}, convertir na aproximante nasalizada {{IPA|[w̃]}} y la siguiente vocal se nasaliza, como en ''cmiique'' {{IPA|/kmiːkɛ/}} ''persona seri'', que se pronuncia {{IPA|[ˈkw̃ĩːkːɛ]}} o {{IPA|[ˈkw̃ĩːkːi]}}. Dellos falantes articulen la consonante /m/ a la fin d'un enunciáu (o frase fonolóxica) como {{IPA|[ŋ]}}. {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" !colspan=2 rowspan=2| !rowspan=2| [[Consonante billabial|Billabial]] !rowspan=2| [[Consonante dental|Dental]] !rowspan=2| [[Consonante alveolar|Alveolar]] !rowspan=2| Post-<br />alveolar !rowspan=2| [[Consonante palatal|Palatal]] !colspan=2| [[Consonante velar|Velar]] !colspan=2| [[Consonante uvular|Uvular]] !rowspan=2| [[Consonante glotal|Glotal]] |- ! Senciella ![[llabialización|Llabial.]] ! Senciella ![[llabialización|Llabial.]] |- !colspan=2| Oclusiva | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|p}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t}} | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|k}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|kʷ}} | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʔ}} |- !colspan=2| Nasal | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}} | | | |colspan=2| |colspan=2| | |- !rowspan=2| Fricativa !Central | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ɸ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|s}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʃ}} | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|x}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|xʷ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|χ}} | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|χʷ}} | |- ! Llateral | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ɬ}} | | |colspan=2| |colspan=2| | |- !colspan=2| Vibrante | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|(ɾ)}} | | |colspan=2| |colspan=2| | |- !rowspan=2| Aproximante ! Central | | | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}} |colspan=2| |colspan=2| | |- ! Llateral | | | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|(l)}} | | |colspan=2| |colspan=2| | |} === Estratexes fonolóxiques === Ye común nel idioma seri la presencia de más de trés consonantes xuntes nel principiu o'l final d'una sílaba. Ye similar al respeutu al [[idioma inglés|inglés]], que dexa combinaciones de trés consonantes como en ''<o>spr</o>ai'' (español: atomizador) y ''a<o>cts</o>'' (español: actos). Sicasí, esti tipu de combinaciones na llingua inglesa tán más o menos acutaos. Por casu, l'inglés dexa ''spr-'' pero non ''*ptk-'', que apaez en vocablos seris como ''<o>ptc</o>amn'' "llagosta marina". Los ''clusters'' de cuatro consonantes son menos comunes, por casu, en /kʷsχt/ en ''<o>cösxt</o>amt'' ("va haber munchos..."); o bien, /mxkχ/ en ''ipoo<o>mjcx</o>'' ("si él traer..."). === Acentu === L'[[Acentu léxicu|acentu]] paez cayese na primera [[sílaba]] del raigañu, en cuantes que los sufixos nunca s'acentúen y los prefixos namái reciben l'acentu como resultáu de la so fusión fonolóxica col raigañu. Sicasí, hai pallabres que paecen ser escepcionales. Trátase principalmente de los [[sustantivu|sustantivos]], lo mesmo que de dellos verbos, que'l so acentu puede atopase dempués de la primera sílaba del raigañu. Un analís alternativu, propuestu apocayá, alluga l'acentu na penúltima sílaba del raigañu, pero tamién sensible al pesu de la sílaba. Una sílaba pesada (con dos vocales, o con consonantes na coda dempués d'escluyir la postrera consonante del raigañu que se considera extrametrical) atrai l'acentu. Esti analís puede esplicar l'allugamientu de la mayoría de los exemplos, anque sigue habiendo esceiciones. == Alfabetu == La ortografía práctica usada comúnmente pa los testos seris usa les siguientes correspondencies ente grafemes y fonemes: {| {{tablaguapa}} border="1" style="text-align: center; vertical-align: middle;" align="center" |----- ! style="vertical-align: top;" colspan="24" | L'abecedariu seri |----- | A || C¹ || Cö || Y || F || H || I || J || Jö || L || Ḻ|| M | N || O || P || Qu² || R || S || T || X || Xö || Y || Z |----- | a || c || cö || y || f || h || i || j || jö || l || ḻ || m | n || o || p || qu || r || s || t || x || xö || y || z |----- ! style="vertical-align: top;" colspan="24" |Valores fonéticos <br /> |----- | ɑ || k || kʷ || ɛ || ɸ || ʔ || i || x || xʷ || ɬ || l || m || n || o || p || k || ɾ || s || t || χ || χʷ || j || ʃ |} # Pronúnciase /k/ antes de /ɑ/ y /o/, ej.: ''caa'', "moler"; ''coos'', "cantar". # Pronúnciase /k/ antes de /ɛ/ y /i/, ej.: ''quee'', "mergo copetón"; ''quis'', "crudu". Les vocales llargues {{AFI|/ɑː/, /ɛː/, /iː/, /oː/}}, escribir nel alfabetu práuticu con doble vocal <aa>, <ee>, <ii> y <oo> respeutivamente. Estes nun son consideraes como lletres independientes nel abecedariu seri. == Referencies == {{llistaref}} == Referencies == * {{cita llibru|autor=[[Campbell, Lyle]] |añu=1997 | títulu=American Indian languages: the historical linguistics of Native America | editorial = Oxford: [[Oxford University Press]]}} * {{cita publicación|apellíu=Di Peso |nome=Charles C. y Daniel S. Matson |añu=1965 |títulu=The Seri Indians in 1692 as described by Acocoro Gilg, S. J. |revista=Arizona and the West |volume=7 |páxines=33-56}} * {{cita llibru|apellíos=Marlett |nome=Stephen A. |añu=1981 |títulu=The structure of Seri | editorial = Tesis pa doctoráu. University of California, San Diego. |url=http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/Marlett_1981_Seri_Dissertation.zip}} * {{cita publicación|apellíu=Marlett |nome=Stephen A. |añu=1988 |títulu=The syllable structure of Seri |revista=International Journal of American Linguistics |volume=54 |númberu=3 |páxines=245–278}} * {{cita publicación|apellíu=Marlett |nome=Stephen A. |añu=2001 |títulu=Les rellaciones ente les llingües "hokanas" en Méxicu: ¿Cuál ye la evidencia? |revista=Ponencia presentada a la Tercer Conferencia Swadesh (2001). Méxicu, D.F |url=http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/Marlett-Hokan.pdf|formatu=[[PDF]]}} * {{cita publicación |apellíu=Marlett |nome=Stephen A. |añu=2005 |títulu=A typological overview of the Seri language |pub-periódica=Linguistic Discovery |volume=3 |númberu=1 |url=http://journals.dartmouth.edu/cgi-bin/WebObjects/Journals.woa/2/xmlpage/1/article/282 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120414115021/http://journals.dartmouth.edu/cgi-bin/WebObjects/Journals.woa/2/xmlpage/1/article/282 |archivedate=2012-04-14 |fechaaccesu=2018-10-31 }} * {{Enllaz rotu|1=La situación sociollingüística de la llingua seri en 2006 |2=http://lengamer.org/publicaciones/trabajo/seri_sociu.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita llibru |apellíos=Marlett |nome=Stephen A. |añu=2007 |capítulu=Les rellaciones ente les llingües hokanas en Méxicu: ¿cuál ye la evidencia? |títulu=Memories del III Coloquiu Internacional de Lingüística Mauricio Swadesh, |editor=Cristina Buenrostro y otros, eds., |páxines=165-192 |editorial=Universidá Nacional Autónoma de Méxicu ya Institutu Nacional de Llingües Indíxenes.|ubicación=Méxicu,&nbsp;D.&nbsp;F.}} * {{cita publicación|apellíu=Marlett |nome=Stephen A. |añu=2008a |títulu=The Seri and Salinan connection revisited |revista=International Journal of American Linguistics |volume=74 |númberu=3 |páxines=393–99}} * Marlett, Stephen A. (2008b). "Stress, extrametricality and the minimal word in Seri". ''Linguistic Discovery'' '''6'''.1. [http://journals.dartmouth.edu/cgi-bin/WebObjects/Journals.woa/2/xmlpage/1/article/321] * {{Enllaz rotu|1=A place for writing: language cultivation and literacy in the Seri community |2=http://www.lingv.ro/resources/scm_images/RRL-02-2010-Marlett.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita publicación|apellíu=Marlett |nome=Stephen A. |coautores=F. Xavier Morena Herrera, Genaro G. Herrera Astorga |añu=2005 |títulu=Illustrations of the IPA: Seri |revista=Journal of the International Phonetic Association |volume=35 |númberu=1 |páxines=117–121 |doi=10.1017/S0025100305001933 |url=http://www.und.nodak.edu/instruct/smarlett/Documents/Seri-IPA-2005.pdf|formatu=[[PDF]]}} * {{cita llibru|autor=Moser, Mary B. y Stephen A. Marlett, compiladores |títulu=Comcáac quih yaza quih hant ihíip hac: Diccionariu seri-español-inglés |url=http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/DiccionarioSeri2005.pdf |añu=2005 | editorial = Universidá de Sonora y Plaza y Valdés Editores, Hermosillo, Sonora, y Méxicu, D.F}} * {{cita llibru|autor=Moser, Mary B. y Stephen A. Marlett, compiladores |títulu=Comcaac quih yaza quih hant ihiip hac: Diccionariu seri-español-inglés (Segunda edición) |añu=2010 | editorial = Universidá de Sonora y Plaza y Valdés Editores, Hermosillo, Sonora, y Méxicu, D.F}} * {{cita llibru|autor=Moser, Mary B. y Stephen A. Marlett, compiladores |títulu=Texto seris. [http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/Testos/SeriTexts.htm] |añu=2006}} == Enllaces esternos == {{Incubator|code=sei}} * [http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/BibliografiaElectronicaSeri.htm Bibliografía sobre la llingua y cultura seri] * [http://lengamer.org/asoc/language.php?language=seri Páxina seri en Lengamer] * [http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/DiccionarioSeri2005.pdf Diccionariu y gramática seri] * {{Enllaz rotu|1=Testos seris y grabaciones |2=http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/Testos/SeriTexts.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=Mancomún de testos |2=http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/Mancom%C3%BAn_de_Texto/acervo_de_testos.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://lengamer.org/admin/language_folders/seri/user_uploaded_files/links/File/Enciclopedia/EncicloSeri.htm L'entamu d'una enciclopedia seri] {{Tradubot|Idioma seri}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Idioma seri| ]] [[Categoría:Llingües de Méxicu]] a3jitg2u86hqp1mn28g3ngi98pmd974 0 166125 4493679 4481994 2026-05-17T21:19:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493679 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Sirionó |nativu = Sirionó, Mbia chee |familia madre = llingües tupí |países = {{BOL}} |zona = | oficial={{BOL}} |falantes = 187 |rank = |llingua_muerta = |familia = [[Llingües tupí|Tupí]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües tupí-guaraní|Tupí-guaraní]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Subgrupu II<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Sirionó''' |iso2 = |iso3 = srq }} [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia.]] El '''sirionó''' (tamién conocíu como '''mbia chee''' y '''mbya''') ye l'idioma de los [[sirionó]]s. Ye una [[llingües tupí-guaraní|llingua tupí-guaraní (subgrupu II)]] falada por unos cuantos cientos de persones, nos departamentos de [[departamentu de Beni|Beni]] y [[departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]] nel este de Bolivia. La llingua falar nel pueblu d'[[Ibiato]] (Eviato) y a lo llargo del [[ríu Blanco]] en diverses granxes y rancherías. Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el sirionó ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == Según los datos proporcionaos en Crevels y Muysken (2009:15) y Crevels (2012:171), el sirionó cunta con 187 falantes (mayores de cuatro años) y, poro, ye una llingua en peligru d'estinción. Como señala Dahl (2012), l'español ye cada vez más fuerte ente los sirionó, y gran parte de la xeneración más nueva yá nun tien una conocencia activa de la llingua. Ente 1960 y 1981 foi entamada en Ibiato la educación billingüe en sirionó y español polos representantes del Institutu Llingüísticu de Branu (ILV), lo que dio llugar a la capacitación de falantes nativos como profesores. Dende 1982, la escuela de Ibiato foi monollingüe n'español, anque'l sirionó inda s'enseña como una materia mientres los trés primeros años escolares. Como indica Dahl (2012), cuando los profesores de sirionó actuales xubílense, va ser bien difícil atopar quien los reemplace. == Aspeutos históricos == Según Dahl (2012), los sirionó tuvieron hasta empiezos del sieglu XX una esistencia seminómada como cazadores y pañadores. Mientres enforma tiempu nun fueron bien conocíos nel mundu esterior. Los intentos de civilizalos” nun fueron esitosos primeramente, pero yá a principios del sieglu XX munchos sirionó trabayaben en faciendes de la rexón como esclavos y fueron, amás, arrexuntaos en delles misiones. D'elles, namái una tendría ésitu nel llargu plazu: la misión de Ibiato, fundada en 1932 pol misioneru americanu Thomas Anderson. Más tarde, los misioneros Perry y Anne Priest, como representantes del Institutu Llingüísticu de Branu trabayaron ente los sirionó mientres cerca de venti años, lo que dio como resultancia, ente otres coses, una traducción del Nuevu Testamentu al sirionó. == Clasificación == El sirionó pertenez a la caña tupí-guaraní de les llingües tupí. Según Rodrigues (1984-1985) y Jensen (1999), el sirionó pertenez al Subgrupu 2 - Bolivia” xunto col guarayo y el jorá yá estinguíu. Como indica Dahl (2012), en dellos trabayos considerar al yuki y al sirionó como dialeutos d'una mesma llingua. Sicasí, una comparanza del sirionó col yuki realizada por Villafañe (2004) amuesa qu'anque'l yuki de fechu ye un pariente cercanu del sirionó, les diferencies son lo suficientemente grandes como pa ser trataes como llingües separaes. == Descripción llingüística == === Fonoloxía === El sirionó tien contraste ente vocales anteriores, centrales y posteriores y estrema tres graos d'abertura, como se repara nel gráficu. Amás toles vocales tienen contrapartidas nasalizadas: {{IPA|/ã, ĩ, ɨ̃, ũ, ẽ, õ/}}. <div style="float: left; margin-left: 7em;"> {| cellpadding="5" style="margin: 1em 1em 1em 0; line-height: 1.1em; border-collapse: collapse; text-align: center; font-family: Doulos SIL, GentiumAlt, Llucida Sans Unicode, Gentium, Code2000, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Bitstream Cyberbit, Bitstream Vera, Arial Unicode MS, Hiragino Kaku Gothic Pro, Llucida Grande; font-size: 110%; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid;" |+ <small>Vocales&nbsp;del sirionó</small> | i | ɨ | o |- | y | | o |- | | a | |} </div> {{clear|left}} El sirionó presenta, amás, el siguiente sistema de fonemes consonánticos (Dahl, 2012): {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Consonantes en sirionó''' | || ||style="background:#ccccff"| '''Billabiales''' || style="background:#ccccff"|'''Alveolares''' ||style="background:#ccccff"| '''Postalveolares''' || style="background:#ccccff"| '''Velares palatalizadas''' ||style="background:#ccccff"|'''Velares''' || style="background:#ccccff"|'''Glotales''' |- | rowspan= 2 style="background:#ccccff"|'''Oclusives''' || sordes || p || t (nt/t) || ||c(nki/ki) ||k (nk/k) || ʔ |- | sonores || b|| || || || || |- |style="background:#ccccff"| '''Africaes''' || || || || tʃ (ch) || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Fricatives''' || || || s|| ʃ(sh)|| || ||h(j) |- | style="background:#ccccff"| '''Nasales''' || || m (mb/m) || n (nd/n)||ɲ(ny/ñ) || ||ŋ (ng) || |- | style="background:#ccccff"| '''Vibrante''' || || || r || || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Semivocales'''|| || w || || || j (y) || || |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y les clases de pallabres en sirionó, puede señalase lo siguiente (basáu en Dahl, 2012): * Les principales clases de pallabres léxiques son los sustantivos y los verbos. Los sustantivos subdividir en teníos y non tener; los verbos pueden ser transitivos, intransitivos y estativos. Los axetivos nun son consideraos una clase de pallabra separada, sinón que son vistos na mayoría de los casos como verbos estativos. * Los sustantivos teníos representen cerca del 40% de los sustantivos y lleven obligatoriamente, so ciertes condiciones, un prefixu que bien pue ser un marcador de persona qu'especifica al posesor. Anque los sustantivos teníos tienden a espresar rellaciones, como por casu los sustantivos de parentescu y los términos de partes del cuerpu, nun puede predicise pol significáu d'un sustantivu si ésti ye teníu o non; entá más, hai más de 20 pares de sustantivos que siendo sinónimos o teniendo significaos estrechamente rellacionaos, pueden ser non tener/teníos, como por casu ''ekua'' 'cueva; buecu'/ ''erekua'' 'tierra o llugar; nial'. * Amás de los pronomes personales independientes, reparar en sirionó pronomes demostrativos, a saber: los demostrativos próximos ''a, ä, ko, kɨ'', y distales ''ake'' (singular), ukɨ/ũkɨ (plural); y pronomes interrogativos, tales como ''mbae'' 'qué', ''aba'' 'quién', ''mä'' 'cuál'. * Tocantes a los numberales, reparar un sistema más estendíu qu'inclúi aparte del unu' (komii) y 'dos' (nyeremo) que tamién podía significar 'trés', otros numberales, tales como'l trés' y el cuatro', que s'espresen como ''nyeremo ño'' y ''eata'' (llit. 'munchos') respeutivamente, y el cinco' y 'diez' que son espresaos como ''ko ja seo'' 'esta mano entera mio' y ''seo ja'' 'los mios dos manes toes los mios deos'. Na actualidá, faise tamién bastante usu de los numberales del español. * Nel sirionó reparar, amás, un conxuntu de ideófonos, qu'abarca pallabres onomatopéyiques (como ''sororok'' 'soníu d'una flecha') y pallabres con una rellación menos icónica ente'l soníu y el significáu, como por casu ''pë'' 'dolor agudu' o ''pare pare'' 'cansáu, nerviosu'. === Morfoloxía === No que fai a les traces morfolóxiques del sirionó, puede señalase lo siguiente (Dahl, 2012): * En sirionó, los marcadores de persones xueguen un papel fundamental. Dahl (2012) estrema distintos tipos de marcadores de persones, a los que se refier como 'series'. Los marcadores de la 'serie 1' tienen el calter d'afixu y utilícense básicamente pa marcar los suxetos de verbos activos transitivos o intransitivos; los marcadores na 'serie 2' tienen distintes funciones: marquen l'oxetu direutu de los verbos transitivos, el suxetu de predicaos estativos y el posesor en construcciones posesives nominales; los marcadores de la 'serie 3' coinciden en forma colos pronomes independientes (''se'' '1SG', ''nde'' '2SG', ''nande'' '1PI', ''ure'', '1PE', ''jë'' '2P', ''ae'' '3'); y, finalmente, los marcadores de la 'serie 4' son morfemes de [[Contraición (gramática)|contraición]] que señalen el suxetu y l'oxetu coles mesmes. * En sirionó, reparar procesos de reduplicación que pueden aplicase a distintes clases de pallabres, anque asoceden más frecuentemente colos verbos, como p.ej. ''ɨkia'' 'rir' > ''ɨkia'' ''ɨkia''. * Estremar en sirionó un clíticu intensificador ''-te'' que ye bien frecuente y puede amestase a casi cualquier pallabra, anque se combina sobremanera colos verbos estativos, como por casu ''rasi-te'' 'enfermu-INTNS', y suelse usar tamién dempués d'una negación, como por casu ''aquiatu-ä-te'' 'saber-NEG-INTNS'. * Tocantes a la morfoloxía del sustantivu en sirionó, nun hai una categoría inflexional de númberu y tampoco de xéneru gramatical; no que fai a les distinciones de casu, estes tán presentes namái bien marginalmente. Como señala Dahl (2012), el meyor candidatu pa daqué que puede ser consideráu como un casu ye la forma locativa, que se llogra al enllargar (o doblar) la vocal final d'un sustantivu. * Tocantes a la morfoloxía verbal, la forma del verbu consiste, polo xeneral, nun raigañu vacíu o un raigañu con unu o, inclusive, dos prefixos, que la so función principal ye espresar la persona y el númberu del suxetu y/o oxetu direutu. La inflexón pa tiempu, manera y aspeutu ye bastante acutada o marxinal; sicasí, reparar una distinción morfolóxica importante ente formes verbales independientes y dependientes. En sirionó, estrémense, amás, prefixos causativos, reflexivos/recíprocos, nominalizadores y sufixos d'aición repitida. De siguío preséntase un par d'exemplos col prefixu causativu ''mbu-'' y el sufixu d'aición repitida ''-be'': <br /> {| style="text-align: left; width: 55%" border="0" |- |(1)||''Abae''||''äɨ''||''nande-chosoi''||'''''mbu'''-chusa-te.'' |- | ||carayana||espíritu||1PI-gargüelu||CAUS-picar-INTNS |- | ||colspan=4|'Los espíritus de los civilizaos fáennos sentir picazón nel gargüelu.' (Dahl, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(2)||''A-so-'''be'''''||''ra''||s''y''||''reae.'' |- | ||1SG-andar-REP||FUT||PRO:1SG||paez |- | ||colspan=2|Yo voi dir allá otra vegada.' (Dahl, 2012) |} <br /> * En sirionó, tolos verbos transitivos tienen un raigañu básicu; casi un terciu d'estos verbos amuesen una alternanza ente dos raíz, el raigañu básicu y el raigañu movíu, que ye esixida nun conxuntu de situaciones; y casi un 5% presenta tres raíz, el raigañu básicu, el raigañu movíu y el raigañu apocopada, que ye esixida n'otru conxuntu adicional de situaciones. El raigañu apocopada ye utilizada, específicamente, cuando hai un marcador de suxetu de la primera o segunda persona y nengún marcador d'oxetu nel verbu. De siguío preséntase un par de verbos nes sos respeutives formes, básica, movida y apocopada. <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(3)||'''Raigañu básicu'''||'''Raigañu movíu'''||'''Raigañu apocopada''' |- | ||''kurubu''||''rurubu''||''rubu''||'faer salir; faer apaecer' |- | ||''keru''||''reru''||''ru''||'traer' |} <br /> * En sirionó, tantu los suxetos como los oxetos direutos pueden ser marcaos por prefixos nos verbos. Sicasí, el marcáu del suxetu nos verbos transitivos ta acutáu pola xerarquía de persona. Esto significa que'l suxetu que ta más embaxo na xerarquía que l'oxetu direutu nun puede ser marcáu por un prefixu nel verbu. Reparar distintos paradigmes verbales en sirionó, dependiendo de si tratar d'un verbu activu, independiente o dependiente, transitivu o intransitivu, d'un verbu estativo o d'un imperativu. Tocantes a los imperativos, estrémense les formes singular y plural (2ª persona), que márquense colos prefixos ''y-'' y ''jë-'' respeutivamente, como se repara en ''ecoi'' '¡sentar!' (2SG), ''jengoi'' '¡sentáivos!' (2PL). * En sirionó reparar un conxuntu de verbos irregulares, tales como ''ɨ'' 'dicir, faer', que la so conxugación presentar a manera d'exemplu en (4), y 'venir', que na primera y segunda persona espresar por aciu el raigañu ''-chu/-nyu'', y na tercera so les formes ''el to, (y)ru y o''. Tamién se repara un mecanismu de construcción del verbu frasal, que constitúi una manera altamente granible de formar, a partir d'un verbu llixeru como ''ɨ'' 'dicir, faer', equivalentes de verbos, tales como los verbos castellanos, como se repara en (5): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(4)||colspan=2| '''''ɨ'' 'dicir, faer' (conxugación)''' |- | ||1SG||''ae'' |- | ||2SG||''ere'' |- | ||1PI||''nande'' |- | ||1PE||''ure'' |- | ||2PL||''jenye'' |- | ||3||''ɨ'' |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(5)||''Mbia''||'''''come'''''||''''''ɨ''''''||''eä.'' |- | ||xente||comer||dicir||NEG |- | ||colspan=4| 'La xente nun come.' (Dahl, 2012) |} <br /> * En sirionó, los únicos argumentos que pueden ser marcaos por marcadores de persona nel verbu son los suxetos y los oxetos direutos. Otros argumentos, esto ye, los argumentos oblicuos, son siguíos de posposiciones ente les cualos les más importantes son ''je'' y ''rese''. Los argumentos marcaos con ''je'' tienden a espresar al receptor o al beneficiariu de l'aición verbal, como se repara en (6); ente que aquellos marcaos con ''rese'' cumplen funciones más heteroxénees. <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(6)||''Aba''||''ra''||''ñee''||''taita''||'''''je'''''||''re?'' |- | ||quién||FUT||dicir||carayana||OBL||MP |- | ||colspan=6|'¿Quién va dicilo a los carayanas (xente blanco)?' (Dahl, 2012) |} <br /> * El sirionó presenta una cantidá de pallabres que pueden desempeñar el papel d'una cópula; sicasí, los principios pa escoyer ente elles nun tán totalmente escamplaes. Una oración n'español como 'toi enfermu' espresar en sirionó al traviés d'un verbu estativo ensin cópula, pero con un marcador de persona qu'indica'l suxetu, como se repara en (7): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(7)||''Se-rasi-te.'' |- | ||1SG-enfermu-INTNS |- | ||'Toi enfermu.' (Dahl, 2012) |} <br /> === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del sirionó, puede señalase lo siguiente (Dahl, 2012): * El sirionó ye una llingua OV, esto ye, los verbos siguen a los sos oxetos direutos, tien posposiciones en llugar de preposiciones, y les partícules interrogatives apaecen a la fin de les oraciones. Como indica Dahl (2012), a diferencia de llingües más ríxides con verbos a la fin, el verbu non necesariamente va a la fin nuna oración del sirionó, como se repara en (8): <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(8)||''Nyasi''||''nda''||''nyakua''||'''''mombo'''''||''ii''||''ra''. |- | ||lluna||CID||xaguar||botar||agua-LOC||MF |- | ||colspan=6|'La lluna refundió al xaguar dientro de l'agua.' (Priest & Priest 1980) |} <br /> * Nel sirionó, la descripción de les categoríes de tiempu y aspeutu nun puede realizase ensin considerar la categoría de la evidencialidad, que se refier a la fonte de la información contenida nuna oración. Estes categoríes esprésense básicamente al traviés de morfemes llibres, munchos d'ellos espresaos como formes discontinues, como, por casu, los marcadores discontinuos ''nda … ra'', qu'indiquen un eventu pasáu que'l falante conoció al traviés d'otra persona (información de segunda mano), como se repara en (9): <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(9)||''Nyasi''||'''''nda'''''||''osu''||''itö''||''kose''||'''''ra'''.'' |- | ||lluna||CID||3.dir||pernoctar||antes||MF |- | ||colspan=6|'Va munchos años la lluna dir al monte pa pasar dellos díes cazando.' (Priest & Priest 1980) |} <br /> * En sirionó, un conceutu modal como 'poder' n'español esprésase al traviés d'una pallabra modal indeclinable, ''arö'' 'poder', que se combina con una forma dependiente o independiente del verbu, como se repara en (10): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(10)||''Ibi''||''a-isi''||'''''arö'''-nte.'' |- | ||earth||1SG-apoderase||posible-INTNS |- | ||colspan=3|'Puedo reclamar el territoriu.' (Dahl, 2012) |} <br /> * En sirionó, la negación de les cláusules declarativas pue ser espresada por aciu un sufixu, ''-ä'' o -''yä'', como se repara en (11), o al traviés d'un morfema llibre, ''eä'', como se repara en (12): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(11)||''A-mae-'''ä'''-te''||''y-rese.'' |- | ||1SG-mirar-NEG-INTNS||3-OBL |- | ||colspan=2|'Nun lo vi.' (Priest & Priest, 1980) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(12)||''Papa''||''ke''||''se-mbu-tiarö''||'''''eä'''''||''nda.'' |- | ||padre||CD||1SG-CAUS-crecer||NEG||MF |- | ||colspan=5|'El mio padre nun me crió.' (Dahl, 2012) |} <br /> * En sirionó, reparar distintos tipos de cláusules, a saber: cláusules interrogatives, como en (13), imperatives, como en (14), citaes, como en (15), temporales/condicionales, como en (16), y relatives, como en (17): <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(13)||''¿Ma''||''paba''||''ma''||''nde?'' |- | ||ónde||padre||ónde||MP |- | ||colspan=4|'¿ú el to padre?' (Dahl, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(14)||''Roxura''||''y-ruba''||''rä.'' |- | ||madera||IMP.2SG-entornar||ENF |- | ||colspan=3|'Por favor entorne la madera.' (Priest & Priest 1985) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(15)||''Se-kiambita''||''rasi''||''ɨ''||''ke''||''ra.'' |- | ||1SG-cadril||enfermu||dicir||CD||MF |- | ||colspan=5|'El mio cadril duelme, dixo.'(Dahl, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 70%" border="0" |- |(16)||''Akuanindu''||''mbae''||''isikia''||''isi''||''mose''||''mbae''||''nda''||''y-isi''||''akuani''||''je''||''chä.'' |- | ||mozu||daqué||mercar||garrar||si||daqué||FUT||3-garrar||rapaza||OBL||CFC |- | ||colspan=11|'Si'l rapazu tuviera'l dineru, mercaría daqué pa la rapaza.' (Dahl, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(17)||''Ignacia''||''ɨ''||''ke''||''se-si''||''je''||''ra''||''ae''||''se-mbu-tiarö.'' |- | ||Ignacia||dicir||CD||1SG-madre||a||MF||DEM||1SG-CAUS-crecer |- | ||colspan=8|'Ignacia llámase la mio madre, el [sic] que me crió' (Dahl, 2012) |} <br /> == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos === * [https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Sirionó dictionary online from IDS] (select simple or advanced browsing) * [http://www.proel.org/index.php?pagina=mundu/amerindia/tupian/guarayu/siriono PROEL: Llingua Sirionó] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=srq Ethnologue: Sirionó] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=yuq Ethnologue: Yuqui] * [http://www.language-museum.com/s/siriono.htm Language Museum: Sirionó] <small>(bible translation)</small> * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/maffi_cgi?Balee Environment, Culture, and Sirionó Plant Names] * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2730 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción- Sirionó] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718232040/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2730 |date=2019-07-18 }} === Bibliografía === * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) ''The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide'', 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Dahl, Östen(2012). Sirionó. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu III Oriente''. La Paz: Plural editores. (en prensa) * Firestone, Homer L. (1965). ''Description and classification of Sirionó''. London: Mouton. * Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the world'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Holmberg, Allan. (1969). ''Nomads of the long bow: The Sirionó of Eastern Bolivia'' (rev. ed.). Garden City, NY: Natural History Press. * Jensen, Cheryl (1999). Tupí-Guaraní. En: Alexandra Y. Aikhenvald y R.M.W. Dixon (eds.) ''The Amazonian Languages'', 125-163. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. * Priest, Perry N.; Priest, Anne M.; & Grimes, Joseph Y. (1961). Simultaneous orderings in Sirionó (Guaraní). ''International Journal of American Linguistics'', ''27'', 335-44. * Priest, Perry N. y Anne Priest (1980). ''Testos sirionó''. Riberalta, Bolivia: Institutu Llingüísticu de Branu. * Rodrigues, Aryon D. (1984-85). Relações internes na família llingüística Tupí-Guaraní. ''Revista d'Antropoloxía'', 27-28: 33-53. * Scheffler, Harold W. (1972). Systems of kin classification: A structural typology. In P. Reining (Ed.), ''Kinship studies in the Morgan centennial year'' (páxs. 111-33). Washington, D.C.: Anthropological Society of Washington. * Scheffler, Harold W.; & Lounsbury, Floyd G. (1971). ''A study in structural semantics: The Sirionó kinship system''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. * Schermair, Anselmo Ebner (1957). ''Vocabulariu sirionó-castellán''. Innsbruck/Áustria (Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Sonderheft 5) * Schermair, Anselmo Ebner (1962). ''Vocabulariu castellanu-sirionó''. Innsbruck/Áustria (Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Sonderheft 11) {{ORDENAR:Siriono}} {{Tradubot|Idioma sirionó}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües tupí-guaraní]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] 8phdmw6uox4ge3uu5yy0sln1v5u6jbg 0 166179 4493680 4412083 2026-05-17T21:41:23Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493680 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Trinitariu, mojeño trinitariu |familia madre = área amazónica central y oriental |oficial = {{BOL}} |países = {{BOL}} |zona = Amazonia boliviana |falantes = 3140 |familia = [[llingües arahuaques|Maipureana (Arawak)]]<br /> &nbsp;&nbsp;Arawak meridional<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües arawak Paraná-Mamoré|Paraná-Mamoré]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Trinitariu''' |iso1 = --- |iso2 = --- |iso3 = trn |mapa = |mapa_lleenda = }} El '''trinitariu''', o '''mojeño trinitariu''', ye una llingua que pertenez a la estensa [[Llingües arahuaques|familia llingüística arahuaca]]. Falar en tol Territoriu del Parque Nacional Isiboro-Secure (TIPNIS), nel Territoriu Indíxena Multiétnicu (TIM), a lo llargo del ríu Mamoré (en Rosario), na ciudá de Trinidá, y alredor de les poblaciones de San Llorienzo y San Francisco en [[Bolivia]] (Rose, 2012). Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el trinitariu ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nᵘ25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009 (como mojeño-trinitariu).<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> == Situación actual == El trinitariu cuenta con 3140 falantes aproximao<ref group="*">Esta cifra fai referencia al númberu de falantes de cuatro a más años d'edá.</ref> y, por ello, ye consideráu como una llingua en peligru de desapaición (Crevels y Muysken, 2009; Crevels, 2012). Comparada coles otres llingües del tueru mueyo ([[idioma ignaciano|ignaciano]], javeriano y loretano), el trinitariu ye la llingua mojeña más importante en cuanto al númberu de falantes. Sicasí, en Trinidá y en San Llorienzo de Moxos s'evidencia una perdida rápida del idioma per parte de les xeneraciones nueves, quien falen solamente castellanu. La situación ye distinta nel Parque Nacional Isidoro-Sécure, onde los neños inda falen l'idioma indíxena (Rose, 2012). [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia]] == Aspeutos históricos == Como señala Rose (2012), los nomes de los cuatro variedaes mojeñas: trinitariu, [[idioma ignaciano|ignaciano]], loretano y javeriano, correspuenden a les misiones [[Compañía de Xesús|xesuites]] construyíes a finales de sieglu XVII. Presumir, sicasí, qu'esistiríen mayores diferencies dialeutales antes de la dómina de les misiones , cuando la política llingüística tenía como meta amenorgar la variedá llingüística a dellos idiomes xenerales”. == Clasificación == El mojeño trinitariu ye una de les poques [[llingües arahuaques]] falaes en Bolivia, xunto col [[Idioma baure|baure]] y el [[Idioma machineri|machineri]]. Dientro del grupu mojeño, paez que'l javeriano y el loretano son bien similares al trinitariu (razón pola cual son referíos tamién como dialeutos na lliteratura), sicasí, l'[[idioma ignaciano|ignaciano]] amuesa más diferenciessobremanera nel nivel fonolóxicu y morfofonológico (Rose, 2012). == Esbozu gramatical == ===Fonoloxía=== Nel cuadru 1, preséntase'l sistema vocálicu del trinitariu. Ente corchetes amuésase la realización precisa d'estes lletres, siguiendo l'Alfabetu Fonéticu Internacional (Rose, 2012). {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Vocales del trinitariu''' | rowspan=2| || colspan=2 style="background:#ccccff"|'''Anteriores''' || colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Centrales''' ||colspan=2 style="background:#ccccff"| '''Posteriores''' |- | curtios || llargues|| curties || llargues || curties || llargues |- | style="background:#ccccff"|'''Zarraes''' || i || ii [i:] || || || o || uu [o:] |- | style="background:#ccccff"|'''Entemedies''' || y [y, ɛ]|| ee [y:] || ae [ ə͡y, ɛ, ɨ]|| aee [ ə͡y:, ɛː, ɨː] || o [o, ɔ] || oo [o:] |- | style="background:#ccccff"|'''Abiertes''' || || || a|| aa [a:] || || |} <br /> En trinitariu, estrémense los siguientes soníos consonánticos (Rose, 2012): {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Consonantes del trinitariu''' | || style="background:#ccccff"| '''Billabiales''' || style="background:#ccccff"| '''Alveolares'''|| style="background:#ccccff"| '''Palatales''' || style="background:#ccccff"| '''Velares''' || style="background:#ccccff"| '''Glotal''' |- | style="background:#ccccff"| '''Oclusives'''|| p || t || ty [c] || k || ' [ʔ] |- | style="background:#ccccff"| '''Nasales''' || m ||n || ñ [ɲ] || || |- | style="background:#ccccff"| '''Fricatives''' || v [β] || s || gi, g [ç] || j [x]|| |- | style="background:#ccccff"| '''Africaes'''|| || ts [t͡s] ||ch [t͡ʃ] || || |- | style="background:#ccccff"|'''Vibrante''' || || r [ɾ] || || || |- | style="background:#ccccff"| '''Semivocales''' || w, o [w]|| || y, i [j]|| || |} <br /> === Clases de pallabres === Tocantes a les clases de pallabres en trinitariu, puede mentase lo siguiente (Rose, 2012): * Estrémense, de primeres, dos clases mayores de pallabres: pallabres lexicales, aquelles que formen parte del vocabulariu de la llingua, y pallabres gramaticales, aquelles que dexen rellacionar les pallabres lexicales. * Les pallabres lexicales estrémense, de la mesma, en distintos tipos de pallabres que tienen la so propia morfoloxía, como son: los sustantivos o nomes (ej. ''chora'' 'lorito', ''senu'' 'muyer'), los verbos (ej. ''-uteko'' 'venir', ''-tsuko'' 'besar'), los axetivos (ej. ''chope'' 'grande', ''tume'' 'fuerte'), los numberales (ej. ''éto-'' 'unu', ''api-'' 'dos'), los cuantificadores (ej. ''movera'' 'enforma', ''ongira'' 'poco') y los alverbios (ej. ''juiti'' 'agora', ''onogi'' 'allá'). *Les pallabres gramaticales tamién pueden ordenar en distintes clases, según la so posición y la so función dientro de la oración. Según Rose (2012), en trinitariu, hai poques clases de pallabres gramaticales, una y bones munches funciones gramaticales son espresaes per mediu d'afixos. Nel cuadru 3, preséntense los pronomes personales, los artículos y los demostrativos en trinitariu, que constitúin tres tipos de pallabres gramaticales que refieren a participantes del mundu o del discursu y que'l so usu ta suxetu a ciertos parámetros (persona, humanidá, xéneru, sexu del falante o emisor, etc.). <br /> {| style="text-align: center; width: 50%" border="1" |+ style="text-align: left"|''' Cuadru 3: Pronomes, artículos y demostrativos del trinitariu''' |- | ||style="background:#ccccff"| '''Pronome'''|| style="background:#ccccff"| '''Artículu''' || style="background:#ccccff"|'''Primer parte de los demostrativos''' |- | 1SG || ''nuti'' 'yo' || || |- | 2SG || ''piti'' 'el to' || || |- | 1PL|| ''viti'' 'nós' || || |- | 2PL || ''eti'' 'ustedes' || || |- | 3M (falante masculín) || ''ema'' 'él' || ''ma'' 'el' || ''jma-'' 'ésti, eso, aquél' |- | 3M (falante femenina)|| ''eñi'' 'él' || ''ñi'' 'el' || ''pñi-'' 'ésti, eso, aquél' |- | 3F ||''esu'' 'ella' || ''el so'' 'la'||''psu-'' 'ésta, ésa, aquélla' |- | 3PL|| ''eno'' 'ellos'|| ''non'' 'los'||''pno-'' 'esto/as, eso/as, aquél/as' |- |3NH || ''eto'' 'esto' || ''to'' 'el, la'||''pjo-'' (SG) 'ésti, eso, aquél' ''jma-'' (PL) |} <br /> * Otros tipos de pallabres gramaticales en trinitariu son les preposiciones, como p.ej. ''kuti'' 'como' en (1), y les conxunciones, como p.ej. ''tyompo'' 'y, dempués, con', ''tajicho'' 'por, porque'. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1)||''ta-kuti''||''to''||''n-miro'' |- | ||3.NH-como||ART.NH ||1SG-cara |- | ||colspan=3|'como la mio cara' (Rose, 2012) |} <br /> === Morfoloxía === Tocantes a la morfoloxía del trinitariu, puede señalase los siguiente (Rose, 2012): * El trinitariu presenta un sistema ricu y complexu de morfemes. La mayoría d'afixos que se reparen nesta llingua son sufixos. Una sola pallabra en trinitariu puede contener dellos afixos coles mesmes. Dichos afixos pueden modificar puramente a nomes, verbos, o a cualesquier otra clase determinada de pallabres. Tamién esisten afixos qu'afecten a más d'un tipu de pallabres. Estos afixos son consideraos como miembros de la morfoloxía transcategorial. * Ente los sufixos que correspuenden a la morfoloxía transcategorial, aquella constituyida por afixos que nun son especializaos pa una clase de pallabres sinón que pueden añader a otres, tenemos: los afixos de persona, los sufixos de plural, el clasificadores y sufixos con valores discursivos. Los afixos de persona (prefixos y sufixos) atopar en verbos, nomes y axetivos y faen referencia a les persones o coses que tienen una rellación importante col raigañu. Los prefixos de persona añader a un nome, por casu, pa referir al so posesor, como en (2), o a un verbu pa referir al so suxetu, esto ye'l participante que realiza l'aición, como en (3): <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(2)||'''''p'''-kaecha'' |- | ||2SG-pala |- | ||'el to pala' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(3)||'''''py'''-ajriko'' |- | ||2SG-escribir |- | ||'Escribes' (Rose, 2012) |} <br /> Amás del afixu de persona, otru tipu d'afixu transcategorial ye'l sufixu de plural ''-ono'' que s'añader a los nomes pa indicar una pluralidá d'elementos, como se repara en (4), y nos verbos pa indicar que'l suxetu ye plural, anque namái col prefixu ''ty-''. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(4)||''to'' || ''wkugi-'''ono''''' |- | ||ART.NH ||árbol-PL |- | || colspan=2|'los árboles' (Rose, 2012) |} <br /> Otru tipu de morfema transcategorial son el clasificadores (CLF). Son sufixos que representen una clase d'elementos, como por casu tou lo que ye redondu, lo que ye líquidu o lo que ye llargu y flexible. Atópense más frecuentemente nos axetivos o verbos espresando un estáu, como en (5), y nos númberos. <br /> {| style="text-align: left; width: 60%" border="0" |- |(5)||''pedrete-'''gi''''' |- | ||peláu-CLF.cilíndricu |- | ||'Ye peláu (por casu un árbol ensin pulgu, un granu d'arroz ensin chala).' (Rose, 2012) |} <br /> Na morfoloxía transcategorial atópense tamién afixos discursivos, esto ye, afixos qu'amuesen la implicación del falante nel so discursu, como por casu ''-chicha'' y ''-tataji'' qu'indiquen respeutivamente empatía (pena, respectu o ciñu), como en (6), o despreciu escontra un participante. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(6)||''v-kuti-richu''||''jmani''||''paku-'''chicha'''-ono'' |- | ||1PL-como-mesmu||DEM||perru-EMP-PL |- | ||colspan=3|'Son iguales que nós estos probes perros.' (Rose, 2012) |} <br /> *Tocantes a la morfoloxía nominal, la posesión espresar nel nome al traviés d'un prefixu de persona que refier al posesor. Ciertos nomes, como aquellos que denotan partes del cuerpu o rellaciones de parentescu, nun pueden apaecer ensin prefixos de persona, ye dicir que siempres tán teníos, como en (7). Amás de la posesión, otros sufixos relevantes de la morfoloxía nominal son aquellos que marquen la forma diminutiva, como en (8), y les categoríes de tiempu-aspeutu-manera, como en (9). <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(7)||'''''n'''-amri'' |- | ||1SG-nietu |- | || 'el mio nietu' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(8)||''to'i-xira'' |- | ||fruta-DIM |- | ||'fruta chico' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(9)||''mimro-yore '' |- | ||mázcara-FUT |- | ||'lo que va ser una mázcara' (Rose, 2012) |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía verbal, el trinitariu presenta un númberu considerable d'afixos verbales. Aquellos que son obligatorios son, a lo menos, un afixu de persona y el sufixu temáticu ''-ko'' nos verbos activos, como en (10). El trinitariu tien amás munchos afixos de TAM (tiempu-aspeutu-manera), de voz, ente otros. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(10)||''n-emasa-sa-'''ko''''' |- | ||1SG-sonrir-REDE-TEM |- | ||'Toi sonriendo.' (Rose, 2012) |} <br /> Tocantes a los morfemes de TAM, tratar de morfemes que precisen el tiempu (pasáu, presente, futuru) del eventu, como p.ej. el marcador de futuru ''-yore'' en (11), y distinciones con al respective del so desenvolvimientu internu, como p.ej. el marcador aspectual continuativo ''-giereko'' en (12), y la so realidá, como p.ej. el marcador de irrealis ''-a-'' en (13). <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(11)||''n-epeno-'''yore'''-po'' |- | ||1SG-morrer-FUT-PF |- | ||'voi morrer.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(12)||''v-komnu-'''giereko''''' |- | ||1PL-necessitar-CNT |- | ||'Tamos precisando.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(13)||''te''||''pi-itekpo-'''a'''-po''||''pi-iimuiko-a'' |- | ||PREP||2SG-llegar-IRR-PF||2SG-baillar-IRR |- | ||colspan=3|'Cuando llegues tienes que baillar.' (Rose, 2012) |} <br /> Como se mentó enantes, otra clase numberosa d'afixos verbales en trinitariu son los morfemes de voz. Estos morfemes camuden el sentíu del verbu añadiendo, suprimiendo, o modificando tipos de participantes nel eventu. Asina tenemos, por casu, los morfemes causativos qu'indiquen qu'un participante causa l'eventu o fai qu'otru participante lleve a cabu una aición o ente nun estáu determináu, como s'amuesa en (14). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(14)||a. ''n-siopo''||'entro'||→ ||''n-'''ko'''-siopo''|| 'meto' |- | ||b. ''n-ejak-po''||'sentéme'||→ ||''n-'''k'''-ejak-po'' ||'sentar' |- | ||c. ''n-itko''||'sé'||→|| ''n-'''im'''-itko'' ||'enseño' |} <br /> *El trinitariu presenta, amás, afixos que faciliten el cambéu de clase de pallabres, especialmente ente verbos y nomes. Con éses reparar dos verbalizadores que dexen tresformar un nome nun verbu, como s'amuesa en (15), y un conxuntu de nominalizadores que dexen formar nomes a partir de verbos, como se repara en (16). <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(15)||''ty-'''ko'''-íjare''|| ''Bernardo'' |- | ||3-VBL-nome||Bernardo |- | ||'Llámase Bernardo.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(16)||a. ''n-itoriko''||'vivu'||→ ||''n-itoris-'''ra'''''|| 'la mio vida' |- | ||b. ''na-tanko''||'busquen'||→ ||''na-tans-'''roxura''''' ||'la so busca d'ellos' |- | ||c. ''n-echo''||'conozo'||→|| ''n-echo-'''giene''''' ||'lo que conozo' |} <br /> === Sintaxis === Con al respective de la sintaxis del trinitariu, puede señalase lo siguiente (Rose, 2012): * Dientro de la frase nominal, reparar el siguiente orde de pallabres: {|style="text-align: center; width: 40%" border="1" |- | ART/DEM || númberu/cuantificador || axetivu || nome |} <br /> * Polo xeneral, el predicáu na oración ye un verbu, con un participante (verbu intransitivu), como en (17), dos participantes (verbu transitivu), como en (18), o trés participantes (verbu ditransitivo), como en (19). Nun fai falta que los participantes siempres tean presentes como frase nominal na oración. <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(17)||''ty-emtioko'' |- | ||3-perdese |- | ||'Perdióse.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(18)||''ty-itswo-ri-ko-po''||''keeno'' |- | ||3-camudar-PLUR-TEM-PF||plátanu |- | ||colspan=2|'Camuda por plátanos.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(19)||''ty-ijroko-vi''||''to''||'''puuji-ono'' |- | ||3-dar-1PL||ART.NH||remedio-PL |- | ||colspan=3|'Danos remedios.' (Rose, 2012) |} <br /> El predicáu puede tamién ser un nome con un sufixu de persona, como se repara en (20), o una construcción llamada 'ecuativa', na que dos grupos nominales son presentaos como iguales, como en (21). <br /> {| style="text-align: left; width: 20%" border="0" |- |(20)||''tgripero-nu'' |- | ||machetero-1SG |- | ||'Soi machetero.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 25%" border="0" |- |(21)||''eto''||''n-emtone'' |- | ||PRO.NH||1SG-trabayu |- | ||colspan=2|'Este ye'l mio trabayu.' (Rose, 2012) |} <br /> * L'orde de constituyentes nuna oración básica ye SVO (suxetu-verbu-oxetu) como en castellán, como se repara en (22). Esti orde varia, sicasí, en determinaos contestos. <br /> {| style="text-align: left; width: 55%" border="0" |- |(22)||''ene''||''takepo''||''ma''||''ty-siso''||'''chane''|| ''ma-om-po''||''ma''||'''chane'' |- | ||y||dempués||ART.M||3-negru||persona||3.M-llevar-PF||ART.M||persona |- | ||colspan=8|'Y entós l'home negru llevó al home (perdíu).' (Rose, 2012) |} <br /> * Tocantes a les oraciones complexes en trinitariu, reparar oraciones completivas, que tomen la posición d'oxetu y pueden tar introducíes o non pol artículu non humanu ''to'', como en (23). Reparar, amás, oraciones circunstanciales que tomen la posición d'un complementu de llugar o tiempu, como en (24), y oraciones relatives, que reemplacen un axetivu o especifiquen por sigo soles la identidá d'un participante, como en (25). <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(23)||''nuti''||''n-woo'o''||''n-im-echo-vi-yore''||''to''||'''chene'' |- | ||PRO.1SG||1SG-querer||1SG-CAUS-saber-2SG-FUT||ART.NH||camín |- | ||colspan=5|'Quiero '''amosate'l camín'''.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(24)||''te''||''pi-itekpo-a-po''||''pi-iimuiko-a'' |- | ||PREP||2SG-llegar-IRR-PF||2SG-baillar-IRR |- | ||colspan=3|''''Cuando llegues''' tienes que baillar.' (Rose, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(25)||''emja-ri'i-iji''||''ma''||'''chane''||''ty-ko-ésane'' |- | ||COP.M-ri'i-RPT||ART.M||persona||3-VBL-chaco |- | ||colspan=4|'Dizque/Cunten qu'había un home '''que tenía'l so chaco'''.' (Rose, 2012) |} <br /> == Notes == {{llistaref|grupu="*"}} == Bibliografía == * Crevels, Mily (2012). Language endangerment in South America: The clock is ticking. En: Lyle Campbel y Verónica Grondona (eds.) ''The Indigenous Languages of South America: a comprehensive guide'', 167-233. Berlin/Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co. KG. * Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 13-26. La Paz: Plural editores. *Rose, Françoise(2012). Mojeño trinitariu. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu III Oriente''. La Paz: Plural editores. (en prensa) == Enllaces esternos == <!---Embaxo introduz los sitos web (oficiales, referenciales, estadísticos, etc). Por favor, nun unvies correos electrónicos nin númberu telefónicu porque acusaríes autopromoción.---> [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} <br /> [http://www.endangeredlanguages.com/lang/2909 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción Trinitariu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722093709/http://www.endangeredlanguages.com/lang/2909 |date=2019-07-22 }} {{ORDENAR:Trinitariu}} {{Tradubot|Idioma trinitario}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües Paraná-Mamoré]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] [[Categoría:Llingües amenazaes]] szqzbgfbqp5n5i8enpra8gxqyplz9ng 0 166190 4493681 3842596 2026-05-17T21:44:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493681 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Idioma turrubul}} {{idioma}} '''Turrubal (turubul)''', tamién conocíu por '''yagara (jagara)''' ye un [[idioma]] estinguíu d'[[aborixe australianu|Australia]]. Otres formes d'escribir '''turrubul''' son: ''turrbul, turrabul, toorbal, tarabul, tor-bul''; y pa '''yagara''': ''ugarapul, yuggarabul, yugg-ari, yuggera, yuggarapul, yackarabul, jagarabal, jergarbal, ''; una tercer forma ye '''jinibara'''.<ref>{{cita web|títulu=Yagara|url=http://www.endangeredlanguages.com/lang/6804|obra=The Endangered Languages|idioma=en fecha xineru de 2015|fechaaccesu=28 d'agostu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171007062950/http://endangeredlanguages.com/lang/6804|fechaarchivu=2017-10-07}}</ref> Los cuatro dialeutos numberaos en Dixon (2002)<ref>{{cita llibru |apellíu=Dixon |nome=R. M. W. |enllaceautor=R. M. W. Dixon |títulu=Australian Languages: Their Nature and Development |editorial=[[Cambridge University Press]] |añu=2002 |url= http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521473780 |páxina=xxxiv}}</ref> dacuando son vistos como daqué separáu de los [[idiomes durubálicos]], especialmente ''"jandai"'' y ''"nukunul"''; los ''yagara'' y ''turubul'' son más propensos a ser consideraos dialeutos.<ref>{{cita web|títulu = Language information|url= http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php|obra=AUSTLANG |idioma=en fecha xineru de 2016|fechaaccesu=28 d'agostu de 2016}}</ref> == Ver tamién == * [[Llingües aboríxenes d'Australia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Turrbal language|720710514}} *[http://www.muturzikin.com/cartesoceanie/oceanie.htm Cartes d'idiomes n'Australia] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües pama-ñunganas]] [[Categoría:Llingües muertes d'Australia]] [[Categoría:Llingües aboríxenes australianes]] szc8h81icbaujejjr1mdk4gkr85sjo6 0 166204 4493682 4483601 2026-05-17T21:49:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493682 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Uru, uchumataqu | nativu= ''chhiw lüsñchi chhun'' | zona=[[Departamentu de La Paz (Bolivia)|Departamentu de La Paz]] | familia madre = llingües tupí | falantes= ''Llingua muerta'' (sieglu XX o principios del sieglu XXI) | oficial= Bolivia | países= {{BOL}} | familia= [[Llingües uru-chipaya]] | rank= | iso1= | iso2= | iso3= | sil= | mapa= }} El '''uru''' o '''uruquilla''' foi una llingua orixinaria de la etnia de los [[uru]], antiguos habitantes de les islles del llagu [[Titicaca]] y les veres del [[Ríu Desaguadero (Titicaca)|ríu Desaguadero]]. A la llingua falada polos urus de Irohito (Bolivia), güei práuticamente sumida, denominar tamién '''uchumataqu''' (Hannss, 79:2009). Esta llingua taría fuertemente rellacionada col [[idioma chipaya|chipaya]], col cual conformen la familia de llingües [[llingües uru-chipaya|Uru-Chipaya]] (Velasco Rojas, 2010). == Situación actual == [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia.]] El uru foi reemplazáu, principalmente, pol [[aimara]] y el [[idioma español|castellán]]. Nel añu [[2000]], quedaben tan solu dos falantes nativos, d'un grupu étnicu d'ente cien y cientu cincuenta persones de la [[Provincia de Ingaví]] ([[Departamentu de La Paz (Bolivia)|La Paz]], [[Bolivia]]). Según Hannss (79:2009), los urus d'esta rexón, más específicamente de la comunidá d'[[Irohito]], esperimentaron un desenvolvimientu político y social positivu a partir de la década de los 90, lo que resultó na fundación de la Nación Orixinaria Uru (NOU) en 2001. Esta organización ta conformada polos [[Chipayas|chipaya]], los murato del Llagu Poopó, los urus d'[[Irohito]], los urus de les islles flotantes de la [[badea de Puno]] ([[Perú]]), los habitantes de San Juan de Coripata (departamentu de Carangas) y los isluga nel norte de Chile. A pesar d'esti desenvolvimientu, como señala Hannss, los urus de Irohito esperimenten un fenómenu, bien común tamién n'otres comunidaes: la migración de la xente nuevo escontra la ciudá o escontra países vecinos en busca de trabayu. == Aspeutos históricos == Los urus de Irohito, comunidá fundada nun momentu en que gran parte de los urus yá s'había vueltu aimara, arriendes de les polítiques emplegaes primero pol gobiernu incaicu y darréu polos españoles, caracterizáronse por tener una economía basada na caza d'aves acuátiques y la pesca (Hannss, 2009: 79). Sicasí, esta actividá siempres foi motivu de despreciu d'otros grupos indíxenes y de los colonizadores españoles. La so forma de vida foi acabada por una seca estrema na década de los 40 que non yá fizo que los urus abandonaren la so economía tradicional sinón tamién significó'l final del uchumataqu (o uru), como llingua d'usu diariu na comunidá. == Clasificación == El uchumataqu (uru) pertenez, xunto col chipaya, a la familia [[Llingües uru-chipaya|uru-chipaya]], la que, según Hannss (2009), pue ser meyor considerada como una familia llingüística aisllada del altiplanu bolivianu. == Esbozu gramatical == === Fonoloxía === Hannss (2009:87) propón el siguiente esquema de consonantes pal uchumataqu: {| style="text-align: center; width: 80%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 1: Inventariu consonánticu uchumataqu''' | || colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Billabiales''' || colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Dentales''' || colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Alveolares''' ||colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Prepalatal'''||colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Palatales'''|| colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Velares'''|| colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Uvulares'''|| colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Glotal''' |- | style="background:#ccccff"|'''Oclusives''' || p || || || || t || || || || || || k || || q || || || |- | '''Aspiraes''' || p^h|| || || || t^h|| || || || || || k^h|| || q^h || || || |- | '''Glotalizadas'''|| p´|| || || || t´ || || || || || || k´ || || q´ || || || |- | '''Labializadas''' || || || || || t^w || || || || || || k^w || || || || || |- | '''Dentalizadas''' || || || || || || || || || || || ^tk || || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Nasales''' || || m || || || || n || || || || ɲ || || || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Vibrante''' || || || || || r || || || || || || || || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Fricatives''' || || || || ||s || || || || || || x || || || || || h |- | style="background:#ccccff"|'''Africaes''' || || || ts || || || || || || č|| || || || || || || |- | '''Glotalizadas''' || || || ts´ || || || || || || č´ || || || || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Aproximantes llaterales'''|| || || || || || l || || || || ʎ || || || || || || |- | style="background:#ccccff"|'''Semivocales'''|| || w || || || || || ||y || || || || || || || || |} <br /> L'autora propón, amás, el siguiente esquema de vocales: {| style="text-align: center; width: 60%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 2: Inventariu vocálicu uchumataqu''' | || colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Anteriores''' ||colspan="2" style="background:#ccccff"|'''Posteriores''' |- | || Allargamientu medianu || Llarga ||Allargamientu medianu ||Llarga |- | style="background:#ccccff"|'''Altes''' || i || i: || o|| o: |- | style="background:#ccccff"|'''Altes-medies''' || y || y: || o || o: |- | style="background:#ccccff"|'''Baxes''' || a|| a: || || |} <br /> === Léxicu y clases de pallabres === En cuanto al léxicu y les clases de pallabres en kallawaya, puede señalase lo siguiente (Hannss, 2009:90-93): * Sobre la base de criterios morfosintáctiques, pueden estremase tres tipos de pallabres en uchumataqu: los sustantivos, p.ej. ''lu:si'' 'tarru', ''kuyla'' 'casa', los axetivos, p.ej. ''čo:k'' 'grande', ''čuni'' 'bonu', y los verbos, p.ej. ''ok-'' 'dir', ''čis-'' 'falar'. * Los sustantivos, que la so función típica ye la de ser nucleu d'una frase sustantiva, pueden funcionar tamién como predicaos, y nesi casu nun se riquir de nenguna marca especial o marcador copulativu, como se repara en (1): <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(1)||''pastu-čai''||''nin-ki'' |- | ||planta.melecinal-DCL||aquella-TOP |- | || colspan=2 |'Aquella ye una planta melecinal.' (Vellard 1951: 22) |} <br /> * Los axetivos en uchumataqu formen una clase de pallabra separada abierta y la so función principal ye la de modificar a los sustantivos, como en (2). Sicasí, los axetivos pueden apaecer tamién en función predicativa, como en (3) y nesi casu son marcaos pol predicador ''-kasi'', l'usu del cual ta acutáu namái a axetivos. <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(2)||''čuni''||''soni-naka'' |- | ||bonu||home-PL |- | || colspan=2 |'bon home' (Uhle 1894: 28.2) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(3)||''utča-kasi-čai'' |- | ||pequeñu-PRED-DCL |- | ||'ye pequeñu'(Vellard 1949: 152) |} <br /> * Dientro de la clase d'axetivos, estrémense cuatro categoríes que se caractericen pola so aición modificadora: los axetivos que funcionen tamién como alverbios de manera, grau y cambéu, como ''qhi:pi'' 'rápido' en (4), los axetivos d'estaos axetivales marcaos por ''-tni'' o'l so alomorfo ''-tin'' como en (5), los cuantificadores, como ''yuki'' 'enforma, munchos' en (6), y los numberales (1 ši, 2 piske, 3 čep, 4 pácpic, 5 paanucu, 6 pacchui, 7 tohoro, 8 cohonco, 9 sankau, 10 kalo) que son obligatoriamente inflexionados col marcador nominal posesivu -''či'' 'tener', como se repara en (7). <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(4)||''qhi:pi''||''oqlay-a'' |- | ||rápido||dir-IMP |- | || colspan=2 |'¡Ve rápido!' (Uhle 1894: 98.1) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(5)||''ana''||''matni''||''tukun wawa'' |- | ||NEG||fértil||mújer |- | || colspan=3 |'una muyer non fértil; una muyer manera' (Métraux 1935: 90) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(6)||''yuk[i]''||''q'a:'' |- | ||enforma||dineru |- | || colspan=2|'enforma dineru; un montón de dineru' (Uhle 1894: 29) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(7)||''čhep''||''kalo''||''čep-či-či'' |- | ||trés||diez||trés-POS-POS |- | || colspan=3|'trenta y tres' (Vellard 1951: 18) |} <br /> * Tocantes a los verbos, estrémense distintes clases semántiques, como p.ej.: verbos de movimientu, ej. ''čis-'' 'venir', verbos d'aición, ej. ''tax-'' 'dormir', verbos de cognición, ej. ''sis-'' 'conocer', verbos d'aición-proceso, ej. ''kona-'' 'matar', verbos factivos, ej. ''pa-'' 'faer', y verbos de fala, ej. ''pek-'' 'preguntar'. Los verbos, que se caractericen por funcionar prototípicamente como predicaos, pueden cumplir tamién la función d'argumentu. Por casu, en (8) el verbu ''sisa'' 'conocer' funciona como oxetu de la cláusula. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(8)||''sisa''||''pek-o-čai'' |- | ||conocer||deseyar-1-DCL |- | || colspan=2|'Deséu conocer.' (Vellard 1967: 19) |} <br /> === Morfoloxía === Tocantes a les traces que caractericen la morfoloxía del uchumataqu, puede señalase los siguiente (Hannss, 2009: 94-104): * En primer llugar tien de mentase que'l uchumataqu ye una llingua aglutinante, sicasí'l so sistema pronominal ye aislante y el so sistema de marcación de tiempu ye fusional. * Tocantes a la morfoloxía nominal, reparar los siguientes sufixos nominales: el terminativu ''-kama'' en (9), el posesivu ''-či'' en (10), el benefactivo ''-taki'' en (11), el purposivo ''-xapa'' en (12), el comitativo-instrumental ''-stani'' en (13), y los marcadores plurales ''-naka'' y ''-wiči'' en (14a) y (14b). <br /> {| style="text-align: left; width:40%" border="0" |- |(9)|| ''čuluras-kama'' || ''sel-aki-čai''||''am-ki'' |- | || cuando-TER|| ser-FUT-DCL||usté-TOP |- | || colspan=3 |'¿Hasta cuándo va tar usté (pescando)?' (Uhle 1894: 68.2) |} <br /> {| style="text-align: left; width:40%" border="0" |- |(10)|| ''wir-ki'' || ''pataki''||''wat[a]-či-čai'' |- | || yo-TOP||cien||añu-POS-DCL |- | || colspan=3 |'Tengo cien años d'edá'. (Métraux 1935: 91) |} <br /> {| style="text-align: left; width:50%" border="0" |- |(11)|| ''thune-s'' || ''tek-čai''||''wakpača''||''suni-taki'' |- | || sol-CL.3||entrar-DCL||toa xente-BEN |- | || colspan=4 |'El sol entra / llevantar pa tola xente.' (Inda & Muysken 2005: 73) |} <br /> {| style="text-align: left; width:70%" border="0" |- |(12)|| ''haske-l'' || ''ox-čai''||''ma:-ki''||''kona''||''tuki''||''ana''||''kun-s-xapa''||''piči''||''katan-s-xapa'' |- | || lloñe-¿?||dir-DCL||madre-TOP||ensugar||antes||NEG||recordar-NMLA-PURP||pechu||escaecer-NMLA-PURP |- | || colspan=9 |'La madre allóñase antes d'ensugase, por que [el neñu] nun recuerde'l pechu [= ser dau de mamar], pa escaecelo.' (Vellard 1967: 18) |} <br /> {| style="text-align: left; width:35%" border="0" |- |(13)|| ''am-tani'' || ''ok-[s]i''||''pek-o-čai'' |- | || tu-COM||dir-NMLA||deseyar-1-DCL |- | || colspan=3|'Deséu dir contigo […].' (Métraux 1935: 110) |} <br /> {| style="text-align: left; width:30%" border="0" |- |(14a)|| ''čuni'' || ''suni-naka-čai'' |- | || bonu||home-PL-DCL |- | || colspan=2|'(Ellos son) bonos homes' (Uhle 1894: 66) |} <br /> {| style="text-align: left; width:40%" border="0" |- |(14b)|| ''wir-i-l-i'' || ''nin-wiči-tani''||''oka-s-o(-čai)'' |- | || yo-VC-CL.1-VC||él/ella-PL-COM||dir-S-PAS1-DCL |- | || colspan=3|'Yo fui con ellos.' (Métraux 1935: 90) |} <br /> * El uchumataqu presenta cinco grupos de pronomes: personales (ver cuadru 3), posesivos, p.ej. ''wist'' 'el mio' y ''nis'' 'el so (d'él/d'ella), demostrativos, p.ej. ''ti'' 'esto' y ''nin'' 'aquello', interrogativos, p.ej. ''čulu'' '¿qué? ¿cómo?' y ''kasu'' '¿cuántos?', ya indefiníos, p.ej. ''čulu'' 'daqué' y ''či'' 'unu'. <br /> {| style="text-align: center; width: 30%" border="1" |+ style="text-align: left"|'''Cuadru 3: Pronomes personales''' | ''wir'' || 'yo' |- | ''am'' ||'tu' |- | ''nin''|| 'él, ella, ello' |- | ''ninaka''||'ellos' |- | ''očumi'' || 'nós (incl)' |- | ''wisnaka'' ||'nós (excl)' |- | ''amčuka'' || 'ustedes (toos)' |} <br /> * El uchumataqu presenta cuatro posposiciones: ''huntani'' 'sobre, enriba' en (15), ''kesu'' 'cerca de' en (16), ''mora'' 'mediu' en (17) y ''kos'' 'dientro' en (18). <br /> {| style="text-align: left; width:40%" border="0" |- |(15)|| ''wes'' || ''huntani-čai''||''potsi'' |- | || potsi||sobre;enriba-DCL||cuchiellu |- | || colspan=3|'El cuchiellu ta sobre la frazada.' (Uhle 1894: 64) |} <br /> {| style="text-align: left; width:20%" border="0" |- |(16)|| ''kesu-kači-čai'' |- | || cerca.de-PRED-DCL |- | || 'Ye cerca.' (Vellard 1951: 14) |} <br /> {| style="text-align: left; width:55%" border="0" |- |(17)|| ''ti''||''tapa'' || ''čo[ki]''|| ''xin-kin[a]''||''yá-ki'' ||''maska-ki[na]'' ||''mora'' |- | || esta||pimienta||nós||caldu-DIR||poner-TOP||olla-DIR||mediu |- | || colspan=7|'Pongamos esta pimienta nel caldu, dientro de la olla nel mediu.' (Métraux 1935: 101) |} <br /> {| style="text-align: left; width:40%" border="0" |- |(18)|| ''wir-i-l'' || ''kui[a]''||''kos-ta''||''ikan-s-n-a-čai'' |- | || yo-VC-CL.1||casa||dientro-LOC2|| permanecer-S-O2-FUT-DCL |- | || colspan=4|'Voi Permanecer dientro de la casa.' (Vellard 1967: 30) |} <br /> * Tocantes a la negación en uchumataqu, la partícula ''ana'' ye usada pa negar cláusules enteres, como se repara en (19), según cualquier clase de pallabres. <br /> {| style="text-align: left; width:45%" border="0" |- |(19)|| ''ana'' || ''kwasi''||''tun-n-aki-čai''||''tiks-n-aki-čai'' |- | || NEG||agua||venir-O2-FUT-DCL|| morrer-O2-FUT-DCL |- | || colspan=4|'Nun va venir agua [= agua], nós vamos morrer.' (Vellard 1949: 152) |} <br /> * Tocantes a la morfoloxía verbal, el uchumataqu tien un sistema de tiempu futuru/non futuru, anque hai marcadores pa los tiempos pasáu, presente y futuru. Cabo resaltar que, sacante pola marca de primer persona singular nos tiempos presente y futuru, el sistema nun cumple la función de marcación personal. La referencia a la persona ye espresada polos pronomes, como en (20) o inferida del contestu. <br /> {| style="text-align: left; width:35%" border="0" |- |(20)|| ''čul[o]'' || ''am-ta''||''tkris-in-ki'' |- | ||qué||tu-INT||trabayu-PAS.HAB-TOP |- | || colspan=3|'¿En qué trabayes tu [usualmente]? (Vellard 1967: 6) |} <br /> * El uchumataqu presenta, amás, tres sufijo d'aspeutu: el resultativu ''-t'', 'volver' ''ke-'' y 'ensin meta' ''-lay'', y tres categoríes distintos de manera: declarativo, interrogativu ya imperativu. === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del uchumataqu, puede mentase lo siguiente (Hannss, 2009:104-111): * L'orde de pallabres básicu del uchumataqu ye SOV. Polo xeneral, un oxetu indireutu preciede l'oxetu direutu, como se repara en (21): <br /> {| style="text-align: left; width:50%" border="0" |- |(21)|| ''wir-i-l'' || ''el to:s-wintani''||''tek'kus''||''na-čai'' |- | ||yo-VC-CL|| balsa-dientro||palu||poner-DCL |- | || colspan=4 |'Yo pongo'l palu [pa emburriar la balsa] dientro de la balsa' (Vellard 1967: 28) |} <br /> * El uchumataqu presenta dos series d'elementu clíticos: los clíticos clausales, que consisten nel declarativo ''-čai'', el marcador de tópicu ''-ki'', y l'afirmativu ''-pini'', y los clíticos personales, que son ''-l'' '1ª', ''-m'' '2ª' y ''-s'' '3ª'. Estos postreros son usaos principalmente pa enfatizar el suxetu de la cláusula principal. En cuanto al declarativo ''-čai'', la so función básica ye la de marcar una afirmación y asocede en toles cláusules sacante nes interrogatives ya imperatives. Les funciones principales del marcador de tópicu ''-ki'' son la marcación d'información topical, l'establecimientu del tópicu, y la marcación de verbos hortativos. A lo último, en cuanto al afirmativu o certitudinal ''-pini'', el so significáu depende de la clase de pallabres a la que ta anexáu, fluctuando dende puramente afirmativu hasta un grau creciente (d'afirmación). * Les cláusules imperatives en uchumataqu carauterizar por presentar un marcador verbal específicu y pola falta d'un marcador declarativo ''-čai'', como se repara en (22). Tocantes a les cláusules interrogatives, tas pueden ser entrugues d'información, y nesi casu faise usu d'un pronome interrogativu y, anque opcionalmente, del marcador d'entruga ''-ta'' y el marcador de tópicu interrogativu ''-xwi'', como se repara en (23); o tamién pueden ser entrugues sí/non, que tienden a presentar un orde de pallabres OSV, como se repara en (24): <br /> {| style="text-align: left; width:20%" border="0" |- |(22)|| ''lul-a'' |- | ||comer-IMP |- | ||'¡Come!' (Métraux 1935: 100) |} <br /> {| style="text-align: left; width:30%" border="0" |- |(23)|| ''hekis-kistana'' || ''kuya-xwi'' |- | ||quién-ABL||casa-TOP.INT |- | || colspan=2 |'¿De quién ye esta casa?' (Vellard 1951: 34) |} <br /> {| style="text-align: left; width:35%" border="0" |- |(24)|| ''kwasi'' || ''lik''||''kun''||''pek'' |- | ||agua|| beber||tu||deseyar |- | || colspan=4 |'¿Deseyes tu beber [daqué de] agua?' (Vellard 1967: 11) |} <br /> * El uchumataqu presenta cinco tipos distintos de cláusules predicatives non verbales: les cláusules ecuativas, esistenciales, locatives, posesives y atributives. En (25), preséntase un exemplu de cláusula predicativa non-verbal locativa. <br /> {| style="text-align: left; width:30%" border="0" |- |(25)|| ''kotat-ksi'' || ''tusa-naka-ki'' |- | ||llagu-LOC1|| balsa-PL-TOP |- | || colspan=2 |'Nel llagu hai balses.' (Métraux 1935: 99) |} <br /> * A lo último, el uchumataqu presenta distintos tipos de cláusules complexes, pa espresar rellaciones de tipu alverbial (p.ej. claúsulas condicionales y cláusules de propósitu) y de complementación. Los verbos en cláusules complexes tán desaposiaos de los marcadores regulares de tiempu, aspeutu y manera. Nel so llugar, pueden ser marcaos por morfemes especiales que tán acutaos a estos verbos y que nun asoceden nos verbos de les cláusules principales. En (26), por casu, faise usu del marcador de xerundiu ''-ku'' na cláusula subordinada pa marcar simultaneidá d'eventos. <br /> {| style="text-align: left; width:30%" border="0" |- |(26)|| ''kauani-ku'' || ''oč-o-čai'' |- | ||xirar-SUB|| cansase-1-DCL |- | || colspan=2 |'Xirando, canso.' (Uhle 1894: 94) |} <br /> == Bibliografía == * Hannss, Katja (2009). Uchumataqu (Uru). En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín'', 79-115. La Paz: Plural editores. * Métraux, Alfred (1935). Contribution à l'ethnographie et à la linguistique des indiens Uro d'Ancoaqui (Bolivie). ''Journal de la Société des Americanistes'', 27: 75-110. * Uhle, Max (1894). ''Grundzüge einer Uro-Grammatik''. Berlín: Institutu Ibero-Americanu. * Vellard, Jean (Jehan) (1949). Contribution à l'étude des Indiens Uru ou Kot'suñs 1. ''Travaux de l'Institut Français d'Études Andines'', 1: 145-209. Lima. * Vellard, Jean (1951). Contribution à l'étude des Indiens Uru ou Kot'suñs 3. ''Travaux de l'Institut Français d'Études Andines'' 3: 3-39. * Vellard, Jean (1967). ''Contribución al estudiu de la llingua uru'' [Cuadiernos de Llingüística Indíxena 4]. Buenos Aires: Universidá de Buenos Aires. == Enllaz == * [https://web.archive.org/web/20121125130512/http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic%3DUruChipaya.pdf Llingua Uru-Chipaya] Alain Fabre 2005 * [http://revistas.pucp.edu.pe/lexis/sites/revistes.pucp.edu.pe.lexis/files/images/Lexis-XXXI-1y2-2007-2-Cerron-Palomino.pdf Reconstrucción del Proto-Uru, fonoloxía] Rodolfo Cerrón-Palomino * [http://www.unesco.org/most/vl4n2muysken.pdf Uchumataqu, research in progress on the Bolivian Altiplanu] Muysken, P. * {{Enllaz rotu|1=Verbs in Uchumataqu |2=http://lotos.library.uu.nl/publish/articles/000162/bookpart.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} Muysken, P. {{ORDENAR:Uru}} * [http://200.87.119.77:8180/musef/bitstream/123456789/248/1/371-376.pdf Uchumataqu] Velasco Rojas, P. * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * [http://www.endangeredlanguages.com/lang/1959 Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción - Uru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014093007/http://endangeredlanguages.com/lang/1959 |date=2019-10-14 }} {{Tradubot|Idioma uru}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües uru-chipaya]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] 081o5tw8ik1clay06vu2v4kckjljho3 0 166235 4493685 4466905 2026-05-17T22:00:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493685 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma|nome=Yaqui|nativu= ''Yoem noki, hiak nooki'' |familia madre = llingües utoazteques |oficial=En [[Méxicu]] tien reconocencia como llingua nacional xunto col español.<ref name=HCU>{{cita publicación|apellíu=Honorable Congresu de la Unión|títulu=Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas|publicación=Diariu Oficial de la Federación|fecha=13 de marzu de 2003|url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf|fechaaccesu=22 de xunetu de 2012|ubicación=Méxicu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080611011220/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf|fechaarchivu=11 de xunu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611011220/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/257.pdf|archivedate=2008-06-11}}</ref> |países= {{MEX}} |zona= [[Sonora]] |falantes=20.340 (INEGI, 2015)<ref name=inali>{{cita web|autor=INALI|títulu=Población de 5 años y más falante de dalguna llingua indíxena por variante llingüística según bilingüismo lengua indíxena-español. Llocalidaes con asentamientos históricos , 2000|url=http://site.inali.gob.mx/pdf/estadistica/VARIANTE/VARIANTE_C3_monolinguismo.pdf|fechaaccesu=26 de xunu de 2012|obra=Estadística básica de la población falante de llingües indíxenes nacionales|fecha=2010}}</ref> |h1=11 805 |h2=Desconocíu |rank=''Non nos 100 mayores'' |familia= [[Llingües uto-azteques]]<br /> &nbsp;Uto-azteques meridionales<br /> &nbsp;&nbsp;[[Llingües taracahítas|Taracahíta]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Cahíta<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Idioma yaqui''' |axencia= |iso1=nengunu |iso2=nengunu |iso3= yaq }} L''''idioma yaqui''' (en yaqui: '''yoem noki''' o '''hiak nooki''', [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: [joʔem noki] o [hiak nonːki]<ref>{{cita web|autor=INALI|títulu=Yaqui|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/v_yaqui.html|fechaaccesu=12 d'agostu de 2012|fecha=2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180701021347/http://www.inali.gob.mx/clin-inali/html/v_yaqui.html|fechaarchivu=2018-07-01}}</ref>) pertenez al sistema llingüísticu cahíta, de la familia [[Llingües uto-azteques|uto-azteca]]. [[Cahitas|Cahíta]] ye un términu que denomina a una agrupación llingüística o racial. Na actualidá sobreviven en Sonora, dos de los ventitrés grupos cahitas identificaos los yaqui y los [[Mayu (pueblu)|mayos]]. L'[[idioma mayu]] ye [[Intelixibilidá mutua|mutuamente intelixible]] col yaqui. == Nome de la llingua == Históricamente esistió distintes de referise a la etnia yaqui. Asina s'atopa xunta a la forma de plural ''hiakim'', la forma de singular ''hiaki'' - y cola influencia de la ortografía castellanu podemos ver ''jiaqui''. Yaqui ye una grafía relativamente moderna, una y bones la forma etimolóxica ye ''hiaqui''. Al paecer los indíxenes tomaron el so nome de ''hia'', que significa voz y coles mesmes berru o glayar, y ''baqui'', que ye ríu, connotando 'los del ríu que falen a berros'. Ellos a sigo mesmos llámense '''yoreme''' [[autónimo]] que significa precisamente 'xente', en contraposición a los que nun son yaquis o ''yori'' que significa '[bestia] feroz'. Ye interesáu reparar el sentíu d'estes pallabres en que la so composición entren yori o yoreme: * Yori: ''Aioiore'', acatar, tener respetu; ''ioretiutuame'', afrentador; ''iorevebia'', azote, llátigu; ''ioresuame'', matador de xente. * Yoreme: ''ioremraua'', humanidá; ''ioremte'', niciar; ''ioremtua'', adquirir cordura. Como se ve la connotación de ''yori'', blancu, conquistador, criollu, referir a lo que ye esternu o distintu. Entá'l mesmu ''aioiore'', acatar, tener respetu, referir a un acatamientu impuestu, esixíu y tiránicu. == Clasificación == Acordies con el [[Ethnologue]] la clasificación de la llingua yaqui ye la siguiente: *[[Llingües uto-azteques]] **Uto-azteques del sur (división sonorense) ***[[llingües taracahítas]] o sonorenses ****[[Cahítas|Cahíta]] *****Yaqui == Distribución xeográfica == Los yaquis constitúin unu de los numberosos grupos cahitas documentaos de Méxicu, toos ellos falaben llingües relativamente cercana y con un altu grau de intelixibilidá mutua. === Dialeutos === L'idioma yaqui y el [[idioma mayu]] podríen considerase dos variantes de la mesma llingua, yá que tienen hasta un 90% d'[[intelixibilidá mutua]].<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mfy Ethnologue report for language code: yaq] (27 d'avientu 2010).</ref> Ello ye que la distinción ente les llingües yaqui y mayu ye más d'orde políticu o étnicu que llingüísticu, y en delles ocasiones considerar como una mesma llingua, llamada [[llingües cahitas|llingua cahita]]. A esti grupu (cahita) perteneció la llingua ópata, escastada dende mediaos del sieglu XX. === Estatus oficial === Esta llingua xunto con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron reconocíes como "llingües nacionales" por cuenta de la [[Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes]] promulgada y publicada nel añu 2003.<ref name=HCU /> == Fonoloxía == L'idioma yaqui ye un pocu malo de pronunciar correutamente pa los hispanos: los soníos finales de pallabres son sordos (nun producen vibración de les [[cuerdes vocales]]), l'usu de la [[oclusiva]] [[glotal]], y hai usu de tonos ente los faladores vieyos de la llingua. Les siguientes tables amuesen los fonemes de la llingua yaqui:<ref name=dicyac>{{cita llibru|apellíos=Estrada Fernández|nome=Zarina|títulu=Diccionariu yaqui-español y testos: Obra de preservación llingüística|url=https://books.google.com.mx/books?hl=es&lr=&id=6C5GTo3dbT8C&oi=fnd&pg=PA9&dq=idioma+yaqui&ots=WQhotHeZMI&sig=SuhhHRJ1gZv9gXmdwknhaj-zmzA#v=onepage&q=idioma%20yaqui&f=false|añu=2004|allugamientu=Sonoru, Méxicu|editorial=Universidá de Sonora/Plaza y Valdés Editores|isbn=970-722-318-9}}</ref> :{| {{tablaguapa}} border="1" |- align="center" cellpadding="4" ! ! [[Vocal anterior|Anterior]] ! [[Vocal central|Central]] ! [[Vocal posterior|Posterior]] |- align="center" ! '''[[Vocal zarrada|Zarrada]]''' | {{AFI|i}}, {{AFI|iː}} | | {{AFI|o}}, {{AFI|oː}} |- align="center" ! '''[[Vocal media|Media]]''' | {{AFI|y}}, {{AFI|yː}} | | {{AFI|o}}, {{AFI|oː}} |- align="center" ! '''[[Vocal abierta|Abierta]]''' | | {{AFI|a}}, {{AFI|aː}} | |} La llingua yaqui cuenta con un grupu consonánticu: [k‿t] <kt>. === El tonu === La llingua yaqui carauterizar por tener [[tonu (llingüística)|tonos]] nes sos pallabres. Dientro d'esta llingua al perecer podemos atopar 4 tonos distintos, estos son: :tonu llixeru (a) p. ex.: '''takaa''': ''ser humanu'' :tonu altu (á) p. ex.: '''tá'a''': ''conocer'' :tonu ascendente (aá) p. ex.: '''taá'a''': ''sol'' :tonu descendente (aà) p. ex.: '''wáate''': ''recordar'' Delles pallabres que se direferencían pol so tonu: :(1a) wáate: ''recordar'' :(1b) waáte: ''otros'' :(2a) yóoko: ''tigre'' :(2b) yoóko: ''cielu'' :(3a) joá: ''quitar'' :(3b) joóa: ''faer'' == Escritura == {| {{tablaguapa}} border="1" style="text-align: center; vertical-align: middle;" |----- ! style="vertical-align: top;" colspan="35" | Lletres del alfabetu yaqui |----- | A || B || Bw || Ch || D || Y || F || G || J || I | K || KP || L || M || N || O || P || R || S || T | O || V || W || Y || ' |----- | a || b || bw || ch || d || y || f || g || j || i | k || kt || l || m || n || o || p || r || s || t | o || v || w || y || ' |----- ! style="vertical-align: top;" colspan="36" |Valores fonéticos <br /> |----- | a || b~β || bʷ || t͡ʃ || d || y || f|| ɡ || h || i | k || k‿t || l || m || n || o || p || r || s || t | o || β || w || j || ʔ |} * Les vocales llargues escribir con doble vocal <aa, ee, ii, oo, uu>. * Les consonantes <d>, <f> y <g> namái s'empleguen en [[préstamu léxicu|préstamos]] del español. * Los escritores yaquis mexicanos prefieren emplegar namái la consonante <'''b'''> pa la [b] y [β]. * Los yaquis d'Estaos Xuníos d'América suelen emplegar <h> pal soníu [h], ente qu'en Méxicu emplégase <j>. == Otres carauterístiques == Na llingua yaqui hai diferencies na fala del home y de la muyer, esto ye, hai pallabres d'usu esclusivu pa les muyeres y otres pa los homes. P. ex.: :(1a) ''¿jáisa jíuwa?'' '¿qué fexes?, ¿qué tal?' :(1b) ''-kaáchini'' '¡nada!' :(1c) ''-kaá móntiwa'' '¡nada!' Podemos ver entós qu'en (1a) la entruga foi fecha por un home o muyer; en (1b) la respuesta ye d'una muyer; en (1c) la respuesta ye d'un home, equí vese claro delles diferencies na fala del home y de la muyer. ;:) == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Lionnet, Andres S.J.: ''Los elementos de la llingua cahita (yaqui-mayu)''. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu. Méxicu, 1977. * Hagberg, Larry y José Luis Moctezuma Zamarrón: "Investigaciones sobre la llingua mayu." En: José Luis Moctezuma Zamarrón and Jane H. Hill (eds): ''Meyores y balances de llingües yutoazteques; homenaxe a Wick R. Miller''. p. 195-206. Serie Llingüística. Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. 2001. == Enllaces esternos == {{Incubator|code=yaq}} * {{Ethnologue|code=yaq}} * {{Enllaz rotu|1=Diccionariu Español - Yaqui |2=http://aulex.org/ye-yaq/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111030143252/http://www.iesa.gob.mx/horizontes/10/lenyaqui.htm Peculiaridaes de la llingua yaqui.] * [http://www.maestriaenlinguistica.uson.mx/wp-content/uploads/2011/02/Zarina-Estrada-F-CV-publications.pdf Llistáu de llibros y publicaciones sobre la llingua yaqui] {{Tradubot|Idioma yaqui}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pueblu yaqui]] [[Categoría:Llingües aglutinantes|yaqui]] [[Categoría:Llingües taracahítes|yaqui]] [[Categoría:Llingües uto-azteques d'Estaos Xuníos|yaqui]] [[Categoría:Llingües de Méxicu]] spq25jn7itywt33qsmelfyrb6bn2lnd 0 166249 4493686 4484586 2026-05-17T22:05:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493686 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome= Yuracaré |nativu= ? |familia madre = Chaco grande |oficial= {{Bandera2|Bolivia}} |países= {{BOL}} |falantes= 2.680 (2000)<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=yuz Ethnologue report for language code: Yuracaré]</ref><br />2.675 (2004)<ref>Willem F. H. Adelaar & Pieter Muysken (2004). ''[https://books.google.cl/books?id=UiwaUY6KsY8C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false The Languages of the Andes]''. Cambridge: [[Cambridge University Press]], páxs. 622. ISBN 978-0-511-21050-1.</ref><br />2.675 (2007)<ref>Matthias Brenzinger (2007). ''[https://books.google.cl/books?id=COkLoi-EQjEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Language Diversity Endangered]''. Berlín: Walter de Gruyter, páxs. 49. ISBN 978-3-11-017049-8.</ref> |rank= |familia= [[Llingua aisllada|Aisllada]] |axencia= |iso1= |iso2= |iso3= yuz |sil= yuz }} El '''yuracaré''' (tamién '''yurakaré''', '''yurakar''', '''yuracar''', '''yurucaré''', '''yurujuré''', '''yurujare''') ye una llingua amenazada falada nel centru de [[Bolivia]] nos departamentos de [[Departamentu de Cochabamba|Cochabamba]] y [[Departamentu de Beni|Beni]] polos miembros de la etnia [[yuracaré (etnia)|yuracaré]]. Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el yuracaré ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,<ref>[http://www.lexivox.org/norms/BO-DS-25894.html Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000]</ref> lo que foi incluyíu na [[Constitución de Bolivia|Constitución Política]] al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.<ref>[http://bolivia.infoleyes.com/shownorm.php?id=469 Constitución Política de Bolivia]</ref> A principios del sieglu XXI rexistrábense inda unos 2500 falantes. Esta cifra ta tornando rápido por cuenta de que los miembros más nuevos de la etnia yá nun tán aprendendiendo la llingua.<ref>[http://www.mpi.nl/DOBES/projects/yurakare Documentation of Endangered Languages].</ref> L'idioma yuracaré ta documentáu dende l'apaición d'una vieya gramática manuscrites por de la Cueva.<ref>Adam, 1893</ref> La llingua foi analizada más apocayá por Rik van Gijn, y apocayá publicóse un diccionariu billingüe. == Descripción llingüística == === Clasificación === [[Ficheru:Pueblos originarios de Bolivia.png|thumbnail|350px|Mapa d'allugamientu de los '''Pueblos Orixinarios''' de Bolivia]] Suárez (1977) suxirió que podía esistir una rellación ente'l yuracaré, les [[llingües mosetenas]], les [[llingües pano-tacanas]], les [[llingües arawak]] y les [[llingües chon]]. La so hipótesis macro-panoana ye esencialmente idéntica sacante pol fechu de que s'esclúi delles [[Llingües arahuaques|llingües arahuacanas]] (Suárez 1969). La propuesta de Greenberg (1987), inclúi'l yuracaré dientro de les [[llingües ecuatoriales]], sicasí, esta clasificación basar en datos bien probes y la mayoría de los especialistes considerar inconcluyente y altamente especulativa.<ref>Ver por casu [[Llingües amerindies#Crítiques contra la hipótesis amerindia|Criticismu contra la hipótesis amerindia]]</ref> === Fonoloxía === L'inventariu consonánticu del yuracaré ye:<ref>Jorge A. Suárez, 1973, p. 143</ref> {| {{tablaguapa}} ! ![[consonante llabial|llabial]] ![[consonante alveolar|alveolar]] ![[consonante postalveolar|post-<br />alveol.]] ![[consonante retroflexa|retro-<br />fleja]] ![[consonante velar|velar]] ![[consonante glotal|glotal]] |- align=center ! [[oclusiva]] [[consonante sorda|sorda]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|p}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|t}} | | | style="font-size:larger;" |{{IPA|k}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʔ}} |- align=center ! [[oclusiva]] [[consonante sonora|sonora]] | style="font-size:larger;" |b | style="font-size:larger;" |{{IPA|d}} | | | style="font-size:larger;" |{{IPA|g}} | |-align=center ! [[africada]] | | | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʧ}} | | | |-align=center ! [[fricativa]] | | style="font-size:larger;" |{{IPA|s}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʃ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ʂ}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|(x)}} | |-align=center ! [[consonante nasal|nasal]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|m}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|n}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ɲ}} | | | |-align=center ! [[sonorante]] | style="font-size:larger;" |{{IPA|w}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|ɾ, l}} | style="font-size:larger;" |{{IPA|j}} | | | |- |} El yurakaré presenta, amás, el siguiente sistema de fonemes vocálicos:<ref>Van Gijn, 2012</ref> {| class=wikitable style="text-align:center;" ! !! [[Vocal anterior|Anteriores]] !! [[vocal central|Centrales]] ! [[vocal posterior|Posteriores]] |- ! [[vocal zarrada|Zarraes]] | style="font-size:larger;"|i || style="font-size:larger;"|ɨ || style="font-size:larger;"|o |- ! [[vocal media|Medies]] | style="font-size:larger;"|y || || style="font-size:larger;"|o |- ! [[vocal abierta|Abiertes]] | style="font-size:larger;"|æ || style="font-size:larger;"|a || |} === Léxicu y clases de pallabres === Según van Gijn (2012), nel yurakaré estrémense les siguientes clases de pallabres: sustantivos, p.ej. ''shunñe'' 'home', axetivos, p.ej. ''matat'' 'grande', verbos, p.ej. ''bëjta'' 'ver', alverbios, p.ej. ''tishilë'' 'agora', interxeiciones, p.ej. ''sëlu'' 'cuidu', ideófonos y partícules enclítiques. Morfolóxicamente, los sustantivos pueden llevar marcadores de posesión, númberu, enclíticos posposicionales, y dellos marcadores derivacionales; amás, pueden ser usaos como verbos. Los verbos son acomuñaos, morfolóxicamente, coles categoríes de tiempu, aspeutu, modalidá, y tamién con marcadores de suxetu y oxetu distintos. Tocantes a los ideófonos, estrémense dos usos: unu nel que'l ideófono verdaderamente modifica'l conteníu semántico del verbu, como s'aprecia en (1a), y otru nel que nun modificar el conteníu, sinón qu'añade un valor descriptivu, como se repara en (1b): <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1a)||'''''peruk'''''||''mala-ø''||''pojore'' |- | ||ESCURRO||dir.SG-3||canoa |- | || colspan=3 |'La canoa entornóse (peruk)' (van Gijn, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(1b)||'''''rü'''''||''chitta-ø''||''a-lewle'' |- | ||ESCURRO||botar.SG-3||el so-platu |- | || colspan=3 |'¡Rü! Botó'l so platu.' (van Gijn, 2012) |} <br /> === Morfoloxía === Tocantes a les traces morfolóxiques del yurakaré, puede señalase lo siguiente (van Gijn, 2012): * No que fai a la frase nominal, estrémense los siguientes elementos: sustantivos, pronomes, modificadores, partícules enclítiques y frases relatives. Los sustantivos pueden recibir marques de posesión, que consisten en prefixos personales qu'indiquen una cosa tenida, como p.ej. ''ti-mümta'' 'el mio arcu'. Sicasí, non tolos sustantivos pueden llevar prefixos posesivos. Esclúyense los sustantivos que se refieren a humanos (sacante aquellos qu'aluden a rellaciones de parentescu) y animales grandes. Esisten, amás, otros morfemes que camuden el significáu del sustantivu, tales como'l diminutivu ''-nñu'' en ''ëshshë-nñu'' [piedra-DIM] 'piedrina'. Tocantes a los pronomes, reparar tres tipos: personales (''sëë'' 'yo', ''mëë'' 'vos', ''tuwa'' 'nós/as', ''paa'' 'ustedes'), demostrativos (''an''(a) 'este/a', ''at''(i) 'esi/a' y ''na''(a) 'aquello/a'), ya interrogativos (''ama'' 'cuál', ''tëtë'' 'qué', y ''ëshë'' 'por qué'). Tocantes a los modificadores del sustantivu, reparar dos tipos: los axetivos y los cuantificadores. Los axetivos pueden presentar ciertos marcadores, tales como'l sufixu ''-uma'' 'distributivu', qu'indica qu'una pluralidá de coses tien de ser considerada caúna de por sí, como se repara en (2a), y el sufixu ''-ima'' 'coleutivu', qu'indica que se debe considerar tola pluralidá como un conxuntu, como en (2b). Tocantes a los numberales, reparar na actualidá solamente cuatro numberales puramente yurakarés: ''lëtta'' (unu), ''lëshie'' (dos), ''liwi'' (trés) y ''lëpsha'' (cuatro). <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(2a)||'''''matat-uma'''''||''palanta=w'' |- | ||grande-DST||plátanu=PL |- | || colspan=2 |'plátanos grandes (esto ye la planta, esto ye la fruta)' (van Gijn , 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(2b)||'''''matat-ima'''''||''palanta=w'' |- | ||grande-COL||plátanu=PL |- | || colspan=2 |'un recímanu grande de plátanos' (van Gijn, 2012) |} <br /> * El yurakaré presenta un conxuntu d'enclíticos nominales, a saber: l'enclíticu de pluralidá ''=w'', como en ''shunñe=w'' 'homes', y los elementos enclíticos (o posposiciones) qu'indiquen la rellación ente la frase nominal y el verbu, tales como: el comitativo ''=tina'' en ''a-ye=tina'' [la so-hermana=COM] 'cola so hermana', y la presea ''=la'' en ''katcha=la'' [hachu=INS] 'con un hachu'. * Tocantes a la morfoloxía verbal, un verbu en yurakaré consiste nun raigañu, que de normal se combina con prefixos y/o sufixos, que marquen persona, de suxetu y oxetu, y otres categoríes, tales como'l tiempu, aspeutu y modalidá. Tocantes a los marcadores de persona, estrémense seis marcadores personales del suxetu, como se repara en (3), y seis marcadores personales d'oxetu, como se repara en (4). Estrémense, amás, otros marcadores d'oxetu, tales como los marcadores d'oxetu malefactivo, oxetu benefactivo, oxetu de finalidá, ente otros. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(3)||''ateshe-'''y'''''||'Toi dormiendo.' |- | ||''ateshe-'''m'''''||'Tas dormiendo.' |- | ||''ateshe-'''ø'''''||'Ta dormiendo.' |- | ||''ateshe-'''el to'''''||'Tamos dormiendo.' |- | ||''ateshe-'''p'''''||'Tán dormiendo (Uds.).' |- | ||''ateshe-'''w'''''||'Tán dormiendo (ellos).' (van Gijn, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(4)||'''''ti'''-bobu''||'Pegóme.' |- | ||'''''el mio'''-bobu''||'Te pegó.' |- | ||''(ka-)bobu''||'Pegar.' |- | ||'''''ta'''-bobu''||'Pegónos.' |- | ||'''''pa'''-bobu''||'Pegó-yos.' |- | || '''''ma'''-bobu''||'Pegar.' (van Gijn, 2012) |} <br /> * En yurakaré, la única distinción temporal gramaticalizada qu'esiste ye ente'l futuru y el non futuru. El futuru indicar col marcador -''shta'', como se repara en (5). En cuanto al aspeutu, ésti márcase tantu con prefixos como con sufixos nel verbu. El prefixu ''a-'' indica, por casu, una aición ensin terminar o en progresión, como se repara en (6), ente que'l sufixu ''-jti'' indica una aición davezu practicada por una persona o un grupu de persones, como se repara en (7). <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(5)||''tishilë''||''el mio-el bobu-'''shta'''-el to'' |- | ||agora||2SG-MAL-pegar;matar-FUT-1PL.S |- | || colspan=2 |'Ahorita te vámoslo a matar.' (van Gijn, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 45%" border="0" |- |(6)||'''''a'''-ense-ø=w=ja''||'''''a'''-shilla-ø=w=yá''||''na''||''wenche=w'' |- | ||PRG-tomar-3=PL=TI||PRG-baillar-3=PL-NE||l'alce=P |- | || colspan=4|'Mientres taben tomando, taben baillando los alces.' (van Gijn, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 50%" border="0" |- |(7)||''latijsha''||''ati''||''lëtta''||''yee''||''chërë-'''jti'''-ø=yá''||''na''||''ulë'' |- | ||dempués||esi||unu||muyer||tascar-HAB-3=NE||el||guayabochi |- | || colspan=7 |'Depués, había una muyer que solía tascar esi guayabochi.' (van Gijn, 2012) |} <br /> * En yurakaré, estrémense distintos tipos de marcadores de modalidá, como aquellos que tienen que ver con realización d'un eventu, como p.ej. l'intencional ''-nin'' en (8), y aquellos que tienen que ver cola manera en que'l falante llega a les sos conclusiones, como p.ej. el marcador ''=tiba'' en (9), qu'indica una inferencia sobre la base d'un razonamientu. <br /> {| style="text-align: left; width: 30%" border="0" |- |(8)||''dula-'''n'''-el to''||''ta-pojore'' |- | ||faer-INT-1PL.S||nuesu-canoa |- | || colspan=2 |'Faigamos la nuesa canoa.' (van Gijn, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 55%" border="0" |- |(9)||''a-wështi-ø='''tiba'''=la=ye'' |- | ||la so-fame-3=VLR=CMS=CON.F |- | ||'Tien de tener fame (porque taba comiendo frutes de monos).' (van Gijn, 2012) |} <br /> === Sintaxis === Tocantes a la sintaxis del yurakaré, puede señalase lo siguiente (van Gijn, 2012): * Van Gijn (2012) propón el siguiente esquema, en (10), pa esplicar la estructura de la cláusula en yurakaré. Como puede reparase, hai dos asities antes del nucleu, una p'alverbios, otra pa un participante, nesti casu ''sëë''. Dempués del nucleu, hai delles posiciones pa otres pallabres, como más participantes, y tamién alverbios. <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(10)||'''(Adv)'''||'''(X)'''||'''(Nucleu)'''||'''(Otros)''' |- | ||''shëy''||''sëë''||''nish mabëjti''||''na shunñe matataw'' |- | ||ayeri||yo||nun los vi||los homes grandes |} <br /> * Dientro de la frase nominal, l'orde de pallabres ye menos flexible. El sustantivu principal ye polo xeneral la última pallabra de la frase nominal. Solamente los axetivos y los elementos qu'indiquen el posesor pueden siguir al sustantivu principal, según tamién les frases relatives. Los demostrativos (en función de modificador), cuantificadores y numberales siempres precieden al sustantivu. Ye posible, tamién, sacar un elementu modificador (axetivos o cuantificadores) de la frase nominal, y asitialo en posición prenuclear na cláusula, como se repara en (11): <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(11)||''lëshie''||''ma-bëjta-y''||''shunñe=w'' |- | ||dos||3PL-ver-1SG.S||home=PL |- | ||colspan=3| 'Veo dos homes.' (van Gijn, 2012) |} <br /> * Tocantes a la combinación de cláusules, ello puédese realizar por simple yuxtaposición, como en (12), pero tamién por aciu estratexes más complicaes, como p.ej. al traviés del usu de marcadores como ''=ja'' o ''=ti'', como se repara en (13) y (14). La diferencia ente verbos dependientes marcaos por ''=ja'' y ''=ti'' consiste en que ''=ja'' indica que la tema del eventu marcáu pol verbu dependiente ye idénticu al del verbu principal, ente que ''=ti'' indica que ye distintu. <br /> {| style="text-align: left; width: 35%" border="0" |- |(12)||''abayla~la-y''||''ajanta~ta-y'' |- | ||baillar~DST-1SG.S||cantar~DST-1SG.S |- | ||colspan=2|'Toi baillando y toi cantando.' (van Gijn, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(13)||''ti-bëjta-ø=ja''||''mala-ø''||''samu'' |- | ||1SG-ver-3=TI||dir.SG-3||xaguar |- | ||colspan=3|'Cuando me vio'l tigre, foise.' (van Gijn, 2012) |} <br /> {| style="text-align: left; width: 40%" border="0" |- |(14)||''sëë''||''bëjta-y=ti''||''ti-la-mala-ø''||''samu'' |- | ||yo||ver-1SG=TD||1SG-MAL-dir.SG-3||xaguar |- | ||colspan=4|'Cuando lo vi, el tigre foime.' (van Gijn, 2012) |} <br /> == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * Adam, Lucien. (1893). ''Principes et dictionnaire de la langue Yuracaré ou Yurujuré composés par le R. P. de la Cueva et publiés conformément au manuscrit d'A. d'Orbigny''. Bibliothèque linguistique américaine (Non. 16). Paris: Maisonneuve. * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The languages of the Andes''. Cambridge language surveys. Cambridge University Press. * Campbell, Lyle. (1997). ''American Indian languages: The historical linguistics of Native America''. New York: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-509427-1. * van Gijn, Rik. (2004). Number in the Yurakaré noun phrase. In L. Cornips & J. Doetjes (Eds.), ''Linguistics in the Netherlands 2004'' (páxs. 69–79). Linguistics in the Netherlands (Non. 21). John Benjamins. * van Gijn, Rik (2005). Head marking and dependent marking of grammatical relations in Yurakaré. In M. Amberber & H. de Hoop (eds.) Competition and variation in natural languages: the case for case. (páxs. 41-72) Elsevier. * van Gijn, Rik (2006) A grammar of Yurakaré. Ph.D. dissertation Radboud University Nijmegen. * van Gijn, Rik (2012). Yurakaré. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) ''Llingües de Bolivia, tomu III Oriente''. La Paz: Plural editores. (en prensa) * Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the world'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Greenberg, Joseph H. (1960). General classification of Central and South American languages. In A. Wallace (Ed.), ''Men and cultures: Fifth international congress of anthropological and ethnological sciences (1956)'' (páxs. 791-794). Philadelphia: University of Pennsylvania Press. * Greenberg, Joseph H. (1987). ''Language in the Americas''. Stanford: [[Stanford University Press]]. * Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), ''Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages'' (páxs. 13-67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3. * Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. Y. Asher (Eds.), ''Atlas of the world's languages'' (páxs. 46-76). London: Routledge. * Suárez, Jorge. (1969). Moseten and Pano-Tacanan. ''Anthropological Linguistics'', ''11'' (9), 255-266. * Suárez, Jorge A. (1973). "Macro-Pano-Tacanan", ''International Journal of American Linguistics'', Vol. 39, Non. 3 (Jul., 1973), páxs. 137-154. * Suárez, Jorge. (1977). La posición llingüística del pano-tacana y del arahuaco. ''Añales d'Antropoloxía'', ''14'', 243-255. === Enllaces esternos === * Ethnologue: [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=yuz Yuracare] * Proel: [http://www.proel.org/mundo/yurakare.htm Llingua Yurakare] * [https://web.archive.org/web/20080518095050/http://www.ogmios.org/261.htm FEL Grants 2005] (Foundation for Endangered Languages) * DoBeS : [http://www.mpi.nl/DOBES/projects/yurakare Xeneral presentation of the Yurakaré language and people] * [http://www.ru.nl/lenguassp/ Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112082221/https://www.ru.nl/lenguassp/ |date=2018-11-12 }} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción -Yuracaré |2=http://www.endangeredlanguages.com/lang/1634 |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{ORDENAR:Yuracare}} {{Tradubot|Idioma yuracaré}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües aisllaes d'América]] [[Categoría:Llingües amenazaes]] [[Categoría:Llingües de Bolivia]] 1ez5j4w1koyi6udntlxczxzawpr58cl 0 166258 4493688 4466910 2026-05-17T22:10:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493688 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Íberu, ibéricu |nativu = |familia madre = Llingua aisllada |países = Actuales [[España]] y [[Francia]] |zona = [[Mediterraneu|Mariña mediterránea]] de la [[península ibérica]]. |falantes = [[llingua muerta]] |familia = [[Llingua aisllada]]<br />&nbsp;'''Íberu'''<br />(ver [[vascoiberismu]]) |dialeutu = |escritura = [[signario íberu nororiental]]<br />&nbsp;[[signario íberu suroriental]]<br />&nbsp;[[alfabetu greco-ibéricu]] |iso1 = - |iso2 = - |iso3 = xib |sil = XIBE |mapa = |mapa_lleenda = }} El '''íberu''' o '''ibéricu''' yera una [[Llingües paleohispániques|llingua paleohispánica]] prerromana falada polos [[íberu|íberos]] en tola mariña [[Mediterraneu|mediterránea]] [[Península ibérica|peninsular]]. La so estensión diría dende'l [[ríu Hérault]] en [[Francia]] al norte hasta non más al sur de [[Porcuna]], en [[Provincia de Xaén (España)|Xaén]]. Dellos investigadores consideren l'íberu como una [[llingua franca]] que s'estendiera gracies al [[comerciu]], aguiyonáu pol contautu colos [[Antigua Grecia|griegos]] [[Focea|focenses]], ente qu'otros investigadores consideren al íberu como la [[llingua materna]] d'un grupu y lingüísticamente homoxéneu. == Estensión xeográfica == [[Ficheru:Mapa llengües paleohispàniques-cast.jpg|300px|thumb|La llingua ibérica (verde claru) nel contestu de les [[llingües paleohispániques]].]] [[Ficheru:Mapa escriptures paleohispàniques-cast.jpg|300px|thumb|Les escritures ibériques nel contestu de les [[escritures paleohispániques]].]] Los íberos estender a lo llargo de la mariña [[Mediterraneu|mediterránea]] de la [[península ibérica]]. Escontra'l norte, incluyiría'l sur de Francia hasta'l [[ríu Hérault]]. Atopáronse importantes restos d'escritos en [[Ensérune]], ente [[Narbona]] y [[Béziers]] en Francia, nun oppidum nel que s'entemecen elementos íberos y celtes. Escontra'l sur, la llende taría en [[Porcuna]], en [[Provincia de Xaén (España)|Xaén]], na que s'atoparon delles magnífiques escultures de caballeros íberos. Escontra l'interior ye incierta la estensión exacta. Paez ser que nel [[valle del Ebro]] hubo una espansión de la cultura escontra l'interior, llegando hasta Salduie (Zaragoza) pero non más allá. De los pueblos prerromanos, créese que yeren de llingua íbera los siguientes: [[ausetanos]] (Vic, Girona), [[ilergetes]] (Lérida y Huesca hasta los Pirineos), [[indigetes]] (mariña de Girona), [[layetanos]] (Barcelona), [[cossetanos]] (Tarragona), [[ilercavones]]/ilergavones (Castellón y Tarragona), [[edetanu|edetanos]] (Valencia, Castellón y Teruel), [[contestanos]] (Valencia, Elx, Cartaxena y Albacete), [[bastetanos]] (Granada, Almería, Murcia y Albacete) y [[oretanos]] (Xaén, Ciudá Real y Albacete). Los [[túrdulos]] y [[turdetanos]] considérense habitualmentes como falantes del [[Idioma tartesiu|tartesiu]]. == Hipótesis principales sobre l'orixe de la llingua ibérica == La llingua ibérica ye considerada davezu una [[llingua aisllada]]. Sicasí, en constatando les diverses afinidaes esistentes cola [[idioma vascu|llingua vasca]] y l'[[idioma aquitano|aquitana]], munchos investigadores propunxeron que tales afinidaes xustificar por dalgún tipu de parentescu, siendo conocida esta teoría como [[vascoiberismu]]. Pero tamién hai munchos otros investigadores que creen qu'eses afinidaes nun provienen necesariamente d'una rellación de [[Familia de llingües|parentesco]], yá que les afinidaes fonolóxiques podríen ser debíes a fenómenos d'[[área llingüística]] ente llingües que comparten un mesmu territoriu, ente que les afinidaes de léxicu y onomástiques podríen ser debíes al [[préstamu llingüísticu]]. === Norteafricana === Esta hipótesis propón que la cultura ibérica procede del norte d'África. Tuvo en boga a mediaos del {{SIEGLU|XX||s}},{{Harvnp|Tovar|1961}} pero anguaño nun tien munchos defensores. Dende'l puntu de vista llingüísticu, [[Antonio Tovar]] rellacionó la llingua ibérica coles [[llingües bereberes]]. ===Contestana=== Esta hipótesis considera que la diversidá cultural de los íberos, envalorada a partir de datos arqueolóxicos, tendría de traducise tamién nuna diversidá llingüística. Con éses postúlase que la llingua íbera sería nel so orixe namái la mesma de los íberos [[contestanos]] (y quiciabes tamién de los [[edetanos]], [[oretanos]] y [[bastetanos]]), que se convertiríen nos intermediarios privilexaos del comerciu colos griegos, y que se convertiría na [[llingua franca]] del comerciu de tolos pueblos que s'identifiquen como íberos. La presencia d'antropónimos de filiación desconocida en testos ibéricos de [[C. Valenciana]] ([[Castellón]]), [[Aragón]], [[Cataluña]] y del sur de [[Francia]] seríen la prueba de la esistencia d'otres llingües nestes zones.{{Harvnp|Hoz|1993|pp=635-666}} ===Pirenaica=== Esta hipótesis considera que l'afinidá ente la llingua ibérica y l'[[idioma aquitano|aquitana]] tendría de traducise nuna proximidá real del so llugar d'orixe, polo que postula la esistencia d'un grupu llingüísticu pirenaicu productu de la coesistencia milenaria de los grupos humanos de la zona. De les fales occidentales d'esti grupu pirenaicu procedería la llingua aquitana na aguada septentrional y la [[idioma vascu|vasca]] na so aguada meridional. La llingua íbera seria frutu de la evolución de les fales orientales d'esti grupu, que s'espandiría de norte a sur dende'l Pirinéu oriental o los sos estribaciones escontra'l mediudía.{{Harvnp|Ballester|2001|pp=21-33}} ===Campos d'Urnes=== Esta hipótesis considera que'l parentescu ente les llingües ibérica, [[idioma vascu|vasca]] y [[idioma aquitano|aquitana]] tendría de traducise en términos históricos y culturales en dalgún factor común que xustificaría la espansión d'esta familia llingüística nuna ampliu territoriu en pocos sieglos. Con éses postúlase qu'esta familia de llingües vendría de una capa demográficamente invasiva que formaría parte de la cultura de [[Campos d'Urnes]], yá que na península ibérica l'área d'espardimientu d'esta cultura coincide básicamente col territoriu d'espardimientu de la llingua ibérica.{{Harvnp|Rodríguez Ramos|2003|pp=17-38}} ===Catalana=== La llingua ibérica tendría'l so orixe nel norte de [[Cataluña]], onde se documentan les inscripciones ibériques más antigües ([[Ullastret]]), y la so espansión en direición norte sur produciríase por aciu movimientos de población amplios en tiempos non bien anteriores a los primeros documentos escritos, quiciabes nel s. {{versalita|vi}}&nbsp;e.&nbsp;C., yá que la llingua íbera apaez homoxénea nos testos conocíos, ente que si estableciérase con mayor antigüedá (ss {{versalita|xi}} / {{versalita|x}} aC por casu) la so dialectalización tendría de rescamplar. La presencia d'elementos non interpretables como antropónimos ibéricos ente les inscripciones d'esta zona nun se considera estadísticamente significativa, siendo los antropónimos ibéricos bien frecuentes inclusive ente les inscripciones más antigües.{{Harvnp|Velaza|2006|pp=273-280}} == Escritura == [[Ficheru:Bronce ibero.jpg|300px|thumb|Plomu d'[[Ullastret]] en [[Signario íberu nororiental]] dual]] [[Ficheru:Plom I de La Bastida (Cara A).jpg|300px|thumb|Cara A del plomu de La Bastida de les Alcuses ([[Moixent]]) en [[Signario íberu suroriental]].]] [[Ficheru:Plom I de La Serreta (Cara B).jpg|300px|thumb|Cara B del plomu de la Serreta ([[Alcoi]]) en [[Alfabetu greco-ibéricu]].]] Los [[íberos]] (o [[íberos]]) utilizaron tres escritures distintos pa representar la so llingua. Los contestos arqueolóxicos más antiguos asitiar a finales del s. {{versalita|v}}&nbsp;e.&nbsp;C., ente que les más modernes son de finales del s. {{versalita|i}}&nbsp;e.&nbsp;C. o quiciabes de principios del s. {{versalita|i}}&nbsp;d.&nbsp;C. * [[signario íberu nororiental]] ** Variante dual ** Variante non-dual * [[signario íberu suroriental]] * [[alfabetu greco-ibéricu]] Amás, esisten dos testos n'escritura llatino de ibericidad non segura. === Signario íberu nororiental === Tamién conocíu como llevantín o a cencielles íberu por ser con diferencia'l [[signario íberu]] más usáu. Esta escritura presenta signos con valor silábicu, pa les oclusives, y signos con valor alfabéticu, pal restu de consonantes y vocales. El so desciframientu, rematáu'l 1922 por [[Manuel Gómez-Moreno]], ye práuticamente total. Del signario íberu nororiental conócense dos variantes: la variante dual dexa estremar los silabogramas oclusivos dentales y velares sordos de los sonoros con un trazu añadíu de forma que la forma simple representa a la sonora y la forma complexa a la sorda. Esti signario foi afechu polos [[celtíberos]] pa escribir el so [[idioma celtíberu|llingua]]. === Signario íberu suroriental === Tamién conocíu como meridional. Esti signario tamién presenta signos con valor silábicu, pa les oclusives, y signos con valor alfabéticu, pal restu de consonantes y vocales, pero estremar del signario íberu nororiental, tantu pola forma de los signos como pol valor que los signos representen. El signario íberu suroriental ye bien similar al [[signario tartesiu]] que podría ser el so antecedente. El so desciframientu entá nun puede dase por zarráu, yá que nun hai consensu ente los distintos investigadores que realizaron propuestes concretes. === Alfabetu greco-ibéricu === L''''alfabetu greco-ibéricu''' ye una adautación casi direuta d'un [[alfabetu griegu]] xónicu a les particularidaes de la [[Idioma ibéricu|llingua ibérica]]. == Fonoloxía y fonética == === Vocales y diptongos === {{vt|Vocal|Diptongu}} Tien cinco vocales, iguales que les del español o'l vascu: /a, e, i, o, u/, siendo /a/ y /i/ les más frecuentes y /o/ y /o/ les menos. Anque se señalaron nicios de que la escritura indicara una vocal nasal (signu ''ḿ'', considérase que podría ser un alófono. Nun paez qu'hubiera diferencies de llargor nel timbre si xulgar a partir de les trescripciones griegues, magar ye llamativu'l que pa la /y/ íbera en greco-ibéricu úsese la lletra ''eta'' (/yː/) pero non la curtia ''epsilon''. Paez que los diptongos seríen decrecientes con vocal vocal zarrada, atestiguándose los en [aj] ''śaitabi'', {{versalita|saetabis}}, [ej] ''neitin'', {{versalita|neitinbeles}} y [aw] ''lauŕ''-, {{versalita|lavrbeles}}. Untermann repara que'l grupu [ui] namái s'atopa en primer sílaba. === Semiconsonantes === {{vt|Semiconsonante}} Namái s'alcontró la posibilidá de la [j] en pallabres como ''aiun''- o ''iunstir'' y de [w], anque ésta namái en préstamos, como por casu en ''diuiś'' del [[Idioma galu|galu]] ''divix''. Púnxose en dulda que realmente esistieren n'íberu sacante los préstamos. === Consonantes === {{vt|Consonante}} ; Vibrantes : N'ibéricu hai dos vibrantes, ''r'' y ''ŕ'', pero nun hai unanimidá ente los investigadores sobre cual sería la oposición que les estremaría. {{Harvtxt|Correa|1994}} propunxo la hipótesis de que ''ŕ'' sería la simple /ɾ/ (como en ''coral'') y ''r'' la múltiple /r/ (como en ''corral''). Darréu propúnxose que pudiera ser una fricativa [[uvular]]{{Harvnp|Ballester|2001|pp=21-33}} o una vibrante [[retroflexa]]{{Harvnp|Rodríguez Ramos|2004}}, pero'l mesmu {{Harvtxt|Ballester|2005}} abandonó la so teoría, optando por invertir los valores propuestos por Correa polo que'l signu ''r'' sería la simple (/ɾ/) y el signu ''ŕ'' la múltiple (/r/). Les vibrantes ibériques nunca apaecen a principiu de pallabra, al igual qu'en euskera. ; Sibilantes: : Esisten dos, ''s'' y ''ś''. La distinción ente dambes nun ta clara: pa {{Harvtxt|Ballester|2001}} sería ''s'', ente que ''ś'' sería una sibilante palatal; ente que {{Harvtxt|Rodríguez Ramos|2004}} considera ésta l'alveolar, ente que ''s'' sería una africada dental /ts/ o palatalizada (similar a la /tʃ/ del castellán), no que coincide cola observación fecha por Correa de que según les adautaciones de nomes galos en testos íberos ''ś'' sería una sibilante fricativa alveolar, ente que ''s'' la so correspondiente africada. Cabo señalar que'l vascu tamién tien dos sibilantes alveolares: ''s'' apico-alveolar (/s̺/) y ''z'' lamino-alveolar (/s̻/), que podríen corresponder a ''s'' y ''ś''. ; Llaterales : Namái esiste la ''l'' que de normal s'interpreta como una /l/; ye desaxeradamente rara en posición final y paez que la so distribución ye complementaria n'ocasiones con ''ŕ'' (asina ''aŕika'''l'''-er'' / ''aŕika'''ŕ'''-bi''). ; Nasales : La ''n'' correspuende al español /n/. : El signu ''m'' apaez escasamente y nunca en posición inicial. Velaza llanza la hipótesis de que puede tratase d'una variante de /n/ y sofitar col exemplu ''iumstir''/''iunstir''. José A. Correa avanza la posibilidá de que se trate d'una nasal geminada o fuerte. Ente que Rodríguez Ramos apunta la idea de que seya una variante de /n/ nos casos en qu'hai nasalizado la vocal anterior. : Esiste una cierta polémica sobre'l valor de la lletra ''ḿ''. Créese que ye dalgún tipu de nasal, pero nun esiste seguridá sobre'l valor exactu. Siles, Silgo, Velaza y otros propunxeron el valor /na/ basándose n'equivalencies con testos escritos n'alfabetu griegu. Asina esisten les equivalencies nos sufixos -''ḿi'' / -''nai'' (como en ''bantui-(y)n-ḿi'' / ''leiśtikeŕ-ar-ḿi'' / ''sakaŕiskeŕ-ar-nai'') y nos elementos onomásticos -''ḿchigre''- / -''nabar''-. Per otra parte esta teoría contradicir cola trescripción de ''ḿchigre-beleś'' en llatín como {{versalita|vmarbeles}}. José A. Correa propón que la lletra realizábase como una nasal labializada, anque nun tenga claro que'l signu pronunciárase siempres de la mesma forma. Rodríguez Ramos considera seguro que se trata d'una vocal nasal, producida por nasalización progresiva (asina /na/ > /nã/, escritos tantu ''na'', ''nḿ'' o ''ḿ''). ; Oclusives : Esisten cinco. {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=aliceblue| |bgcolor=aliceblue|sorda |bgcolor=aliceblue|sonora |- |bgcolor=aliceblue|velar |bgcolor=whitesmoke|/k/ |bgcolor=whitesmoke|/g/ |- |bgcolor=aliceblue|dental |bgcolor=whitesmoke|/t/ |bgcolor=whitesmoke|/d/ |- |bgcolor=aliceblue|llabial | |bgcolor=whitesmoke|/b/ |} :La evidencia indica la inesistencia del fonema /p/. Non se documenta nos testos escritos n'alfabetu griegu, nin nes inscripciones íberes del sistema dual, atopándose namái en nomes indíxenes n'inscripciones llatines, onde paez que namái ye una variante alofónica de /b/ condicionada pola so redolada. :Señaláronse nicios de que'l fonema /b/ siquier n'ocasiones sería pronunciáu de forma similar a /w/ (lo qu'esplicaría la escasísima frecuencia del signu ''bu''), según que podría tener pronunciaciones nasalizadas /m/. :Nun hai traces d'oclusives aspiraes nin geminadas. === Acentuación === Esisten namái hipótesis sobre l'acentuación n'íberu. Los dos hipótesis presentaes, parten de suponer que tenía una acentuación fixa y non llibre. Luis Silgo Gauche defende una llingua mayoritariamente [[acentu prosódicu|paroxítona]], basándose principalmente na perda de vocal débil en ''beleś'' a ''bels'' y la comparanza col complexu [[idioma aquitano|aquitano]]-[[idioma vascu|vascu]] y el testimoniu [[Llingües romániques|romance]]. Xaverio Ballester propón una llingua con [[Acentu prosódicu|acentu]] demarcativo, más bien fixu y más bien final (oxítono) basándose principalmente n'universales llingüísticos y n'adautaciones [[idioma griegu|griegues]] y [[llatín|llatines]] de topónimos y antropónimos íberos. == Morfoloxía == La morfoloxía ibérica ye de tipu aglutinante, yá que s'identifiquen con cierta facilidá sufixos [[Postposición|postpuestos]] a los elementos que con mayor facilidá déxense identificar, los antropónimos. Los meyor conocíos son los siguientes: ; -ar: aplicáu a antropónimos paez marcalo como posesor. Una especie de Xenitivu. ; -en: d'usu similar o idénticu a -''ar''. ; -ḿi: suel recibir la designación aséptica de ''partícula posesiva'', pero caltiénense abiertes múltiples interpretaciones (desinencia de xenitivu, verbu copulativu como ''ye'' o ''soi'', morfema deícticu o inclusive pronome personal: ''yo'', ''ello''). ; -ka: paez indicar o la persona de la que se recueye daqué o a la que se-y va apurrir daqué (de Hoz). ; -te: tien un valor de suxetu axente y d'ablativu (Untermann). ; -sken: aplicáu a nomes de tribu o de ciudá nes inscripciones de les monedes paez poder interpretase como un xenitivu plural (asina ''iltiŕk-esken'' sería ''de los ilergetes''). == Léxicu == De siguío indíquense dalgunes de les hipótesis de significáu propuestes pa términos ibéricos: === Sustantivos === ; abiner: quiciabes fuera l'equivalente ibéricu al llatín {{versalita|servvs}}, ''esclavu'' (Untermann 1997), si'l paralelismu ente dos sellos de producción, unu ibéricu y otru llatín, presentes nel mesmu morteru fuera perfectu, anque nun ye la única posibilidá. ; aŕs / ars: términu qu'apaez acomuñáu a dellos topónimos, como ''bilbiliaŕs'', razón pola cual consideróse la posibilidá que pudiera significar ''ciudá'' (de Hoz 1995) o quiciabes ''castiellu'' (Rodríguez Ramos 2001). Rellacionóse col vascu ''ertzi'', "cortil zarrada" y ''etxe'', ''casa'' (Rodríguez Ramos 2001). Tamién s'hai de tener en cuenta qu'en euskara actual muralla dizse "(h)arresi", colo que podría tratase del mesmu vocablu. ; bater: propúnxose que designara dalgún cargu o títulu (de Hoz 1985), yá que apaez de forma repetitiva acomuñáu a antropónimos nel plomu de Palamós. ; baites: podría ser un apellativu qu'identifique a los antropónimos qu'acompaña, quiciabes ''testigu''{{Harvnp|Rodríguez Ramos|2002|pp=251-275}} acordies con paralelos de testos comerciales griegos, yá que apaez acomuñáu a antropónimos en llámines de plomu que plausiblemente contienen testos comerciales. ; eban / teban: términu casi esclusivu de les inscripciones funeraries acomuñáu a los antropónimos qu'apaecen nelles. Pa dellos investigadores sería'l quivalente del llatín {{versalita|filivs}}, ''fíu'' (Bähr 1947), hipótesis ampliada por Velaza (1994), pal qu'amás teban significaría ''fía''. Pa otros sería un verbu equivalente al llatín {{versalita|coeravit}}, ''encargóse'' (Untermann 1986). ; iltiŕ / iltur / iltun: términos frecuentes en topónimos, como ''iltiŕta'' o ''ilturo'', razón pola cual interprétense col significáu de ''ciudá'' (de Hoz 1983) interpretación que podría tener el sofitu del orixe del nome de Pamplona según les fontes antigües: {{versalita|pompaelo}}, ''ciudá de Pompeyo''. Tamién se punxeron en rellación col vascu ''hiri''/''uri'' (forma antigua ''ili'') ''ciudá'', ''comunidá''.{{Harvnp|Caro Baroja|1946}} ; seltar, seldar, sildar: términu esclusivu de los cercos funerarios, razón pola cual atribúyese-y davezu'l significáu de ''balta'' (Antonio Beltrán 1950, Tovar 1954). Poner en rellación col vascu zilo o zulo ''fuesa'' < *zild- (cfr. zulogile ''sepulturero'').{{Harvnp|Tolosa Leal|1996}} Tamién se propunxo'l de ''monumentu'' o ''cercu'' (Rodríguez Ramos 2005). ; śalir: términu bien frecuente en monedes de plata, razón pola cual atribúyese-y el significáu de ''plata'' (Gómez-Moreno 1945), ''valor'' o ''moneda'' (Tovar 1954), quiciabes una unidá de cuenta similar a denariu o dracma (Silgo 1994). Púnxose en rellación col vascu ''zilhar''; ''plata'' (Gómez-Moreno 1945) o meyor ''sari'' < *sali(r); ''pagu'', ''preciu''{{Harvnp|Silgo Gauche|2007|pp=219-222}} (Michelena 1979). === Verbos === ; aŕetake / aŕy teike / aŕy teki: fórmula presente n'inscripciones funeraries que podría ser l'equivalente ibéricu de la fórmula llatina {{versalita|heic est sitvs}} / {{versalita|hic sitvs est}}, ''equí ta'' (Hübner s. {{versalita|xix}}) si una inscripción bilíngüe de Tarragona bien estazada fuera un bilíngüe perfectu. ; biteŕokan / biteŕoke / iteŕokan / iteŕoke / teŕokan / teŕoke (y variantes): términu bien frecuente en llámines de plomu que se suel interpretar como forma verbal pola so complexidá morfolóxica. En dellos casos apaez acomuñáu a cifres y al términu ''śalir'' polo que se propunxo que fora un verbu del tipu ''dar'', ''recibir'' o ''esixir'' (Quintanilla 2005). ; eban /teban / ebanen: términu casi esclusivu de les inscripciones funeraries acomuñáu a los antropónimos qu'apaecen nelles. Pa dellos investigadores sería l'equivalente del llatín {{versalita|coeravit}}, ''encargóse'' (Untermann 1986) identificando al que fizo construyir el monumentu, hipótesis que podría tener el sofitu d'un bilíngüe bien estazáu de Sagunto. comparóse-y col verbu vascu ''ibeni'', ''poner''.{{Harvnp|Rodríguez Ramos|2004}} Pa otros investigadores sería un substantivo qu'indicaría la filiación (Bähr 1947; Velaza 1994). ; ekiar / tekiar / ekien: la so presencia acomuñada a antropónimos n'oxetos de producción llocal n'inscripciones realizaes nel procesu de producción del oxetu llevó a pensar que fuera l'equivalente ibéricu del llatín {{versalita|fecit}}, quiciabes un verbu o un substantivo verbal col significáu ''fixo'', ''fechu por'' o ''obra de''.{{Harvnp|Caro Baroja|1946}} comparóse-y col verbu vascu ''egin'', ''faer'' (Pío Beltrán 1942). ; iunstir / iuśtir (y variantes): términu bien frecuente en soportes bien variaos, especialmente en llámines de plomu onde suel apaecer encabezando'l testu acomuñáu a ''neitin''. Esta circunstancia llevó a pensar que fuera dalgún tipu de fórmula de saludu (de Hoz 1983) similar al griegu {{versalita|χαιρε}} (''jaíre'') o al llatín {{versalita|salve}}. Tamién se propunxo que signifique ''dar'' (Rodríguez Ramos 2005) o que tuviera una función similar a los verbos llatinos {{versalita|licet}} y {{versalita|oportet}} (Untermann 1986), anque ensin necesidá de que fuera un verbu. Tamién se propunxo que fuera un teónimo (Silgo 1994). === Numberales === L'añu 2005 Eduardo Orduña publicó un estudiu nel qu'interpretaba dellos compuestos ibéricos como numberales, tantu pola so paecencia con numberales vascos, como polos datos contextuales. Esti estudiu foi espandíu en {{Harvtxt|Ferrer i Jané|2007}} y {{Harvtxt|Ferrer i Jané|2009}} acordies colos términos presentes en monedes qu'indiquen el so valor y con nuevos argumentos combinatorios y contextuales. La rellación de numberales ye la siguiente: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" !Ibéricu !Significáu ibéricu !Protovascu !Vascu actual y significáu |----- |bgcolor=whitesmoke|erder / erdi- |bgcolor=aliceblue|"metá / mediu" |bgcolor=aliceblue|*erdi<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Csinocauc%5Cbasqet&first=1&off=&text_proto=*erdi&method_proto=sound&ic_proto=on&text_meaning=half&method_meaning=substring&ww_meaning=on&ic_meaning=on&text_arb=&method_arb=substring&ic_arb=on&text_bzk=&method_bzk=substring&ic_bzk=on&text_gip=&method_gip=substring&ic_gip=on&text_anv=&method_anv=substring&ic_anv=on&text_bnv=&method_bnv=substring&ic_bnv=on&text_sal=&method_sal=substring&ic_sal=on&text_lab=&method_lab=substring&ic_lab=on&text_bzt=&method_bzt=substring&ic_bzt=on&text_azk=&method_azk=substring&ic_azk=on&text_zbr=&method_zbr=substring&ic_zbr=on&text_rnc=&method_rnc=substring&ic_rnc=on&text_comments=&method_comments=substring&ic_comments=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on Bengtson, John D., Basque Data Base]</ref> / préstamu que dio *derti<ref>Lakarra, José A., Haches, diptongos y otros detalles de dalguna importancia: notes sobre numberales (proto)vascos y comparanza vascu-ibérica (con un apéndiz sobre hiri y otru sobre bat-bi), pa Javier de Hoz, Veleia, 27, 2010, p. 215, 218</ref> |bgcolor=honeydew|erdi "metá / mediu" |----- |bgcolor=whitesmoke|ban |bgcolor=aliceblue|" un / unu" |bgcolor=aliceblue|*badV / *bade?<ref name="3y33y204">Michelena, Luis. 1961. Fonética Histórica Vasca. San Sebastián: Diputación de Guipúzcoa</ref> / *bat<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Csinocauc%5Cbasqet&first=1&off=&text_proto=&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=one&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_arb=&method_arb=substring&ic_arb=on&text_bzk=&method_bzk=substring&ic_bzk=on&text_gip=&method_gip=substring&ic_gip=on&text_anv=&method_anv=substring&ic_anv=on&text_bnv=&method_bnv=substring&ic_bnv=on&text_sal=&method_sal=substring&ic_sal=on&text_lab=&method_lab=substring&ic_lab=on&text_bzt=&method_bzt=substring&ic_bzt=on&text_azk=&method_azk=substring&ic_azk=on&text_zbr=&method_zbr=substring&ic_zbr=on&text_rnc=&method_rnc=substring&ic_rnc=on&text_comments=&method_comments=substring&ic_comments=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on Bengtson, John D., Basque Data Base]</ref> / *ba-da<ref name="d0dc6f3c">Lakarra, José A., Haches, diptongos y otros detalles de dalguna importancia: notes sobre numberales (proto)vascos y comparanza vascu-ibérica (con un apéndiz sobre hiri y otru sobre bat-bi), pa Javier de Hoz, Veleia, 27, 2010, p. 218</ref> |bgcolor=honeydew|bat "un / unu" |----- |bgcolor=whitesmoke|bi / bin |bgcolor=aliceblue|un numberal |bgcolor=aliceblue|*biga<ref name="3y33y204" /> / *gon-i<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|bi (antiguu ''biga'') "dos" |----- |bgcolor=whitesmoke|irur / kilu<ref>Orduña, 2005</ref> |bgcolor=aliceblue|un numberal |bgcolor=aliceblue|*hirur<ref name="3y33y204" /> / *hiru<ref>Trask R.L. 1997. The History of Basque. London/New York: Routledg</ref> / *her-(b)bur<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|hiru(r) "trés" |----- |bgcolor=whitesmoke|laur |bgcolor=aliceblue|un numberal |bgcolor=aliceblue|*laur<ref name="3y33y204" /> / *lau<ref>Trask R.L. 1997. The History of Basque. London/New York: Routledg: [https://www.academia.edu/7134408/A_First_Etymological_Dictionary_of_Basque_as_an_Indo-European_Language Forni, Gianfranco], "A First Etymological Dictionary of Basque as an Indo-European Language. Basque Native, Basic Lexicon", 2016, ISBN 9781499595468; [http://jdbengt.net/ Bengtson, John D.], [http://jdbengt.net/articles/MTXIVBsqJDBfinal.pdf Basque and the Other Mediterranean Languages. (2009). Artículu onde puede comprobase como la so reconstrucción del numberal 4 como *lau coincide coles de Trask y Forni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327061820/http://jdbengt.net/articles/MTXIVBsqJDBfinal.pdf |date=2016-03-27 }}, "Some features of Dene–Caucasian phonology (with special reference to Basque). Cahiers de l'Institut de Linguistique de Louvain 30.4", 2004: 33-54. y con Florent Dieterlen, "Confirmation de l'ancienne extension des Basques par l'étude des dialectes de l'Europe de l'Ouest romane. [Confirmation of the former extension of the Basques from a study of the western Romance dialects of Europe.] Journal of Language Relationship 14/1", 2016: 1-27.</ref> / *la-bur<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|lau(r) cuatro" |----- |bgcolor=whitesmoke|borste / bors |bgcolor=aliceblue|un numberal |bgcolor=aliceblue|*bortz<ref>Michelena, Luis. 1961. Fonética Histórica Vasca. San Sebastián: Diputación de Guipúzcoa; [https://www.academia.edu/7134408/A_First_Etymological_Dictionary_of_Basque_as_an_Indo-European_Language Forni, Gianfranco], "A First Etymological Dictionary of Basque as an Indo-European Language. Basque Native, Basic Lexicon", 2016, ISBN 9781499595468;</ref> / *borc - *bośt<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\sinocauc\basqet&first=101&off=&text_proto=&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_arb=&method_arb=substring&ic_arb=on&text_bzk=&method_bzk=substring&ic_bzk=on&text_gip=&method_gip=substring&ic_gip=on&text_anv=&method_anv=substring&ic_anv=on&text_bnv=&method_bnv=substring&ic_bnv=on&text_sal=&method_sal=substring&ic_sal=on&text_lab=&method_lab=substring&ic_lab=on&text_bzt=&method_bzt=substring&ic_bzt=on&text_azk=&method_azk=substring&ic_azk=on&text_zbr=&method_zbr=substring&ic_zbr=on&text_rnc=&method_rnc=substring&ic_rnc=on&text_comments=&method_comments=substring&ic_comments=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on Bengtson, John D., Basque Data Base]</ref> / *bor-tz<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|bost (antiguu ''bortz'') "cinco" |----- |bgcolor=whitesmoke|śei |bgcolor=aliceblue|un numberal |bgcolor=aliceblue|*sei<ref>Michelena, Luis. 1961. Fonética Histórica Vasca. San Sebastián: Diputación de Guipúzcoa; Bengtson, John D., "Notes on Basque Comparative Phonology. Mother Tongue 8", 2003: 21-39; [https://www.academia.edu/7134408/A_First_Etymological_Dictionary_of_Basque_as_an_Indo-European_Language Forni, Gianfranco], "A First Etymological Dictionary of Basque as an Indo-European Language. Basque Native, Basic Lexicon", 2016, ISBN 9781499595468;</ref> / *sen-i<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|sei "seis" |----- |bgcolor=whitesmoke|sisbi |bgcolor=aliceblue|un numberal? |bgcolor=aliceblue|*bortzaz-bi<ref>[https://books.google.es/books?id=eJP9CAAAQBAJ&lpg=PA100&ots=SCgNIy9COj&dq=zortzi%20michelena&hl=es&pg=PA100#v=onepage&q=bortzaz-bi&f=false Michelena, Luis. 1972]</ref> / *bor-z-az-bi<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|zazpi "siete" |----- |bgcolor=whitesmoke|sorse |bgcolor=aliceblue|un numberal? |bgcolor=aliceblue|*zur-hor-tz-i<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|zortzi "ocho" |----- |bgcolor=whitesmoke|abaŕ / baŕ |bgcolor=aliceblue|un numberal |bgcolor=aliceblue|*hamar<ref name="3y33y204" /> / *hama<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Csinocauc%5Cbasqet&first=1&off=&text_proto=*hama-&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_arb=&method_arb=substring&ic_arb=on&text_bzk=&method_bzk=substring&ic_bzk=on&text_gip=&method_gip=substring&ic_gip=on&text_anv=&method_anv=substring&ic_anv=on&text_bnv=&method_bnv=substring&ic_bnv=on&text_sal=&method_sal=substring&ic_sal=on&text_lab=&method_lab=substring&ic_lab=on&text_bzt=&method_bzt=substring&ic_bzt=on&text_azk=&method_azk=substring&ic_azk=on&text_zbr=&method_zbr=substring&ic_zbr=on&text_rnc=&method_rnc=substring&ic_rnc=on&text_comments=&method_comments=substring&ic_comments=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on Bengtson, John D., Basque Data Base]</ref> / *han-bor<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|hamar "diez" |----- |bgcolor=whitesmoke|oŕkei |bgcolor=aliceblue|un numberal |bgcolor=aliceblue|*hogei<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Csinocauc%5Cbasqet&first=1&off=&text_proto=*hogei&method_proto=substring&ic_proto=on&text_meaning=&method_meaning=substring&ic_meaning=on&text_arb=&method_arb=substring&ic_arb=on&text_bzk=&method_bzk=substring&ic_bzk=on&text_gip=&method_gip=substring&ic_gip=on&text_anv=&method_anv=substring&ic_anv=on&text_bnv=&method_bnv=substring&ic_bnv=on&text_sal=&method_sal=substring&ic_sal=on&text_lab=&method_lab=substring&ic_lab=on&text_bzt=&method_bzt=substring&ic_bzt=on&text_azk=&method_azk=substring&ic_azk=on&text_zbr=&method_zbr=substring&ic_zbr=on&text_rnc=&method_rnc=substring&ic_rnc=on&text_comments=&method_comments=substring&ic_comments=on&text_any=&method_any=substring&sort=proto&ic_any=on Bengtson, John D., Basque Data Base]</ref> / *bor-xen-i<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|hogei "venti" |----- |bgcolor=whitesmoke|atun |bgcolor=aliceblue|un numberal? |bgcolor=aliceblue|*y-non<ref name="d0dc6f3c" /> |bgcolor=honeydew|ehun "100" |} Les bases d'esta teoría entiéndense meyor si compárense dalgunos de los compuestos ibéricos con númberos complexos en vascu (los puntos indiquen llendes de morfemes y nun son escritos de normal en vascu): {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" !Compuestu ibéricu !Compuestu vascu !Significáu en vascu !Analís en vascu |----- |bgcolor=whitesmoke|abaŕ-ke-bi |bgcolor=aliceblue|hama.bi |bgcolor=aliceblue|"dolce" |bgcolor=honeydew|"10-2" |----- |bgcolor=whitesmoke|abaŕ-ke-borste |bgcolor=aliceblue|hama.bost |bgcolor=aliceblue|"quince" |bgcolor=honeydew|"10-5" |----- |bgcolor=whitesmoke|abaŕ-śei |bgcolor=aliceblue|hama.sei |bgcolor=aliceblue|"dieciséis" |bgcolor=honeydew|"10-6" |----- |bgcolor=whitesmoke|oŕkei-irur |bgcolor=aliceblue|hogei.ta.hiru |bgcolor=aliceblue|"ventitrés" |bgcolor=honeydew|"20 y 3" |----- |bgcolor=whitesmoke|oŕkei-ke-laur |bgcolor=aliceblue|hogei.ta.lau |bgcolor=aliceblue|"venticuatro" |bgcolor=honeydew|"20 y 4" |----- |bgcolor=whitesmoke|oŕkei-abaŕ |bgcolor=aliceblue|hogei.ta.(hai)mar |bgcolor=aliceblue|"trenta" |bgcolor=honeydew|"20 y 10" |----- |bgcolor=whitesmoke|oŕkei-(a)baŕ-ban |bgcolor=aliceblue|hogei.ta.(hai)maika |bgcolor=aliceblue|"trenta y ún" |bgcolor=honeydew|"20 y 11" |} Nun principiu Orduña nun reclamaba que la rellación fuera una prueba de parentescu xenéticu ente ibéricu y vascu, sinón consecuencia d'un préstamu del ibéricu al vascu, pero agora (Orduña, 2011) sostién que la hipótesis más económica pa esplicar les coincidencies ente'l sistema de numberales ibéricu y el el sistema de numberales vascu ye la del parentescu xenéticu. Pela so parte, Ferrer considera que les paecencies detectaes podríen ser debíos tanto al parentescu como al préstamu, anque indica que'l préstamu de tol sistema de numberales ye un fechu infrecuente. {{Harvtxt|Lakarra|2010}} refugó dambes hipótesis: préstamu o rellación xenética. Los argumentos de Lakarra céntrense práuticamente n'esclusiva nel campu de la gramática histórica vasca, pero tamién argumenta, siguiendo la hipótesis de {{Harvtxt|Hoz|1993}}, que'l préstamu yá resultaba inverosímil, por cuenta de la estensión llindao y remoto del territoriu nel sureste d'España, onde según esta hipótesis l'ibéricu falábase como primer llingua. {{Harvtxt|Lakarra|2010}} argumenta con datos y razonamientos de llingüística histórica comparada y fonética histórica, que nun ye ciertu que la hipótesis de Orduña y Ferrer i Jané afáiganse totalmente a les reconstrucciones de Mitchelena. Ente que argumenta, dende la nueva llingüística histórica y les meyores de la fonética histórica -que fueron yá munchos dende los tiempos de Mitchelena- que la reconstrucción de los númberos ye abondo distintu na mayoría de los casos y esta nun soporta en nada les hipótesis de Orduña y Ferrer i Jané. {{Harvtxt|Hoz|2011}} considera plausibles los argumentos internos contextuales y combinatorios que dexaríen considerar numberales determinaes formes ibériques. Ello ye que tocantes a los valores concretos, considera válida la equivalencia d'ibéricu ban con 'unu' y de erder con 'metá', acordies coles indicaciones léxiques de valor de les monedes, ente que'l restu d'equivalencies propuestes nun pasaríen d'hipótesis de trabayu. Respectu de la equivalencia ente los posibles numberales ibéricos y los numberales vascos, ta acordies con {{Harvtxt|Lakarra|2010}} en que les formes documentaes n'ibéricu nun encaxar coles formes reconstruyíes en protovascu. Finalmente, considera que la mayor dificultá p'aceptar esta hipótesis ye paradóxicamente la so estensión y calter sistemáticu, yá que de ser correuta traería un parentescu cercanu ente ibéricu y vascu, lo que tendría de dexar identificar otros subsistemas tan claros como esti, subsistemas que nengún investigador con argumentos llingüísticos razonables foi capaz d'identificar. {{Harvtxt|Orduña Aznar|2011}} aportuna en que los elementos ibéricos propuestos como numberales non yá son similares a los numberales vascos, sinón que se combinen como numberales y apaecen en contestos nos que son esperables numberales, argumentos que {{Harvtxt|Hoz|2011}} non rebate, nin tampoco {{Harvtxt|Lakarra|2010}}. Tocantes a la hipótesis del ibéricu como llingua vehicular de De Hoz, Orduña remarca'l so calter hipotéticu, magar que Lakarra presentar como un fechu establecíu. Los problemes d'esta hipótesis fueron recoyíos en {{Harvtxt|Ferrer i Jané|2013}}. Respectu de les dificultaes fonétiques indicaes por Lakarra, Orduña argumenta que les sos propuestes son compatibles col protovascu de Michelena que ye al que por cronoloxía y por seguridá tien d'atenese un iberista, ente que la hipótesis de reconstrucción interna de Lakarra tien una cronoloxía imprecisa y un grau de seguridá enforma menor. {{Harvtxt|Villar|2014}} constata que les coincidencies ente los numberales ibéricos y los numberales vascos son del mesmu orde que les documentaes ente les llingües indoeuropees y consecuentemente defende que la única hipótesis sostenible nesti momentu ye la del parentescu llingüísticu ente ibéricu y vascu. Villar considera tamién que si la reconstrucción del protovascu propuesta en {{Harvtxt|Lakarra|2010}} resulta incompatible cola evidencia derivada de los numberales, ye necesariu correxir la reconstrucción, yá que como toa reconstrucción ye hipotética y perfectible. === Antropónimos === [[Ficheru:PLOMO.jpg|350px|right|thumb|Plomu ibéricu escritu del Castellet de Bernabe.]] Gracies a la inscripción llatina del [[bronce de Ascoli]], qu'inclúi un llistáu de caballeros íberos enrolados como tropes auxiliares romanes que recibieron la ciudadanía por méritos de guerra, púdose desentrañar la forma de los [[antropónimu|antropónimos]] íbericos (ello ye que esta conocencia coadyuvó al desciframientu de la escritura ibérico). Los nomes íberos suelen formase por dos elementos intercambiables, de normal formaos por dos sílabes, que s'escriben xuntos. Por casu, un elementu como "iltiŕ" puede atopase nos siguientes nomes: iltiŕ-aŕker, iltiŕ-baś, iltiŕ-tikeŕ, turs-iltiŕ, baise-iltiŕ o bekon-iltiŕ. Esti descubrimientu foi un pasu de xigante, yá que a partir d'esi momentu pudo indicase con cierta seguridá los nome de persona nos testos. Sicasí, la rellación de componentes onomásticos de los antropónimos ibéricos varia en función de cada investigador. La rellación básica vien de {{Harvtxt|Untermann|1990}} que foi apocayá actualizada por {{Harvtxt|Rodríguez Ramos|2002}}, datos complementarios y criterios alternativos puédense ancontrar en {{Harvtxt|Faria|2007a}} y {{Harvtxt|Faria|2007b}}. Dalgunos de los elementos que son interpretaos como componentes onomásticos son: {{cita|abaŕ, aibe, aile, ain, aitu, aiun, aker, albe, aloŕ, an, anaŕ, aŕbi, aŕki, aŕs, asai, aster, atin (atin-bels, atin-kibas > ''Adingibas''), atun, aunin, auŕ, austin, baiser (baise-atin > ''Baesadine''), balaŕ, balke, bartaś, baś, bastok, bekon, belauŕ, beleś (beles-taker > ''Bilistage'', beles-tibas > ''Bilustibas''), bels (bels-sosin), bene, beŕ, beri, beŕon, betan, betin, bikir, bilos (Sosin-bilos > ''Sosimilos''), bin, bir, bitu, biuŕ, bolai, boneś, boŕ, bos, botón, boutin, ekes, ekaŕ, eler, ena, esto, eten, eter, iar, iaun, ibeś, ibeis, ike, ikoŕ, iltiŕ, iltur, inte (inte-beles > ''Indibilis''), iskeŕ (isker-atin), istan, iunstir, iur, kaisur, kakeŕ, kaltuŕ, kani, kaŕye, kaŕko, katu, keŕy, kibaś, kine, kitaŕ, kon, koŕo, koŕś, kuleś, kurtar, lako, lauŕ, leis, lor, lusban, nalbe, neitin, neŕse, nes, ninś, nios, oŕtin, sakaŕ, sakin, saltu, śani (''Sanibelser''), śar, seken, selki, sike, sili, sine, sir, situ, soket, sor, sosin (sosin-biur), suise, taker, talsku, tan, tanek, taŕ, tarban, taŕtin, taś, tautin, teita, tekeŕ, tibaś, tikeŕ, tikirs, tikis, tileis, tolor, tuitui, tumar, el toŕś, turkir, tortin, ulti, unin, oŕke, ustain, ḿbaŕ, nḿkei.}} En dellos casos puede atopase un nome simple, con un namái elementu o siguíos por un sufixu: BELES, AGER-DO y BIVR-NON nel [[bronce de Áscoli]], neitin en [[Ullastret]] y lauŕ-to, bartas-ko o śani-ko n'otros testos ibéricos. Más raramente, señalóse la presencia d'un infixu ente los dos elementos, que puede ser -i-, -ke- o -bo- (asina Untermann ejemplifica oto-iltiŕ frente a oto-ke-iltiŕ o con AEN-I-BELES). Tamién señala Untermann qu'en raros casos atópase un elementu is- o o- prefijando al antropónimu (is-betartiker; o-tikiŕtekeŕ; O-ASAI). Nos elementos que formen los nomes ibéricos ye común atopar patrones de variación: asina eter/eten/ete coles mesmes variaciones que iltur/iltun/iltu; kere/keres como lako/lakos ; o alos/alor/alo como bikis/bikir/biki). N'otres ocasiones lo que s'atopen son asimilaciones producíes pol contautu de consonantes na llende de compuestu. Asina, nes inscripciones llatines poner de manifiestu que nesti contestu n+b pronunciábense /m/ (ADIMELS o SOSIMILVS equivalen a *adin-bels o *sosin-bilus). Opcionalmente, tamién una ŕ sume ante n o l (*biuŕ+lakos apaez como biulakos; *biuŕ+nius como biunius; *sakaŕ+laku como sakalaku). Dalgunos de los nomes del Bronce de Ascoli recuerden llamativamente a nomes conocíos en vascu como ENNEGES /ENNEKES (Segiensis) (CIL VI, 37045) relacionable con Eneko o'l castellamo Íñigo < *énneko. Los nomes femeninos siguen en parte'l sistema de los masculinos como en ASTERDVMAR, SILLIBOR o VRCHATETEL, colo qu'en parte se fai imposible saber si'l nome d'una inscripción ye masculín o femenín. Sicasí, paez que los elementos -eton (como en BILESTON) y -entá- o -iaun- con sufixu -in (como en GALDVRIAVNIN, VNIAVNIN o ankonaunin) pordrían ser marcadores de nomes femeninos. Untermann propunxo qu'un sufixu -in seya marca de nome de muyer (analizando, p. ex. aiun-in), pero últimamente púnxose en dulda la validez d'esta propuesta. == Interpretaciones de testos concretos == === Testos simples === Los testos más fácilmente interpretables son los testos curtios sobre cerámiques de valor o monumentos funerarios nos qu'apaez un antropónimu siguíu de dalgún de los sufixos más habituales (ar, en y ḿi) y qu'unánimemente se consideren marques de propiedá: * Aŕgitibaś-ar * Ibeśor-en * Etesike-ḿi * Alosoŕdin-ar-ḿi * Ustainabaŕ-ar-ban * Iltiŕbikis-en seltar ḿi Nel últimu exemplu, l'elementu seltar, propiu de les inscripciones sepulcrales, sería l'oxetu teníu: la "tumba de Iltirbikis". === L'arquitrabe billingüe de Sagunto === Esta inscripción contién dos llinies estazaes de testu, la primera en llatín y la segunda n'en íberu: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|M.F]ABIVS.M.L.ISIDORVS.COERAV[IT |- |colspan="5" align="center" bgcolor=honeydew|]itoŕ . tebanen . otar . koroto[ |} La interpretación del testu llatín nun presenta dificultaes: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|[M(arcvs) F]abivs M(arci) l(ibertvs) Isidorvs coerav[it] |- |colspan="5" align="center" bgcolor=honeydew|"Marcu Fabio Isidoro, llibertu de Marcu, encargóse (de la construcción)" |} Esta ye la inscripción na que Untermann basar pa proponer que eban y les sos variantes (teban, ebanen, tebanen) sían los equivalentes al verbu llatín 'curavit' ("encargóse") típicu indicativu de l'acción de quien fixo o financió un monumentu, yá que presupon que se trata d'un bilíngüe perfectu nel que dambos testos seríen idénticos. Los defensores de la hipótesis que eban y les sos variantes sían l'indicador de filiación consideren que dambos testos son independientes. === Los cercos de Baetulo (Badalona) === Estes dos estela apaecieron una al llau de la otra reutilizaes nuna alcantariella de la ciudá romana: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|ḿlbebiuŕ- |bgcolor=whitesmoke|-ar-ḿi |- |bgcolor=aliceblue|Nalbebiur |bgcolor=aliceblue|xen?dat? |- |colspan="2" align="center" bgcolor=honeydew|D'o pa Nalbebiur |} {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|bantui- |bgcolor=whitesmoke|-(y)n-ḿi |bgcolor=whitesmoke|ḿlbebiuŕ |bgcolor=whitesmoke|eban- |bgcolor=whitesmoke|-en |- |bgcolor=aliceblue|Bantui |bgcolor=aliceblue|xen?dat? |bgcolor=aliceblue|Nalbebiur |bgcolor=aliceblue|fíu |bgcolor=aliceblue|xen? |- |colspan="5" align="center" bgcolor=honeydew|D'o pa Bantui, fíu de Nalbebiur |} A partir d'elles, suponiendo que correspuenden a les tumbes d'un padre y el so fíu y que la del fíu ye posterior a la del padre, Velaza (2001) indica la posibilidá de que los nomes de persona ibéricos primeramente nun indicaren la filiación y que'l so usu fuera resultáu de la [[romanización (aculturación)|romanización]]. Esta interpretación presupon que ''eban'' significa "fíu", hipótesis ensin compartir por otros investigadores === La placa de Ampurias (La Escala) === Esta inscripción foi topada bien estazada nel rellenu d'un silu en Ampurias. La so llectura ye: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|[---]lakerkes[---] |bgcolor=whitesmoke|[---]ŕtabir · |bgcolor=whitesmoke|s++[---] |bgcolor=whitesmoke|[---]y |bgcolor=whitesmoke|auśye · [---] |} Y foi interpretada por Velaza (2001) como: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|lakerkes |bgcolor=whitesmoke|[ke]ŕtabir · |bgcolor=whitesmoke|s++[---] |bgcolor=whitesmoke|y(ban) |bgcolor=whitesmoke|auśye · [---] |- |bgcolor=aliceblue|Lakerkes |bgcolor=aliceblue|[Ke]rtabir · |bgcolor=aliceblue|S++[---] |bgcolor=aliceblue|fíu |bgcolor=aliceblue|Ausetano · [---] |- |colspan="5" align="center" bgcolor=honeydew|Lakerkes Kertabir, fíu de S[---], de los Ausetanos |} De forma que se trataría d'una inscripción con ''nomen'', ''cognomen'', filiación y ''origo'', al estilu romanu. Esta interpretación presupon que ''eban'' significa "fíu", hipótesis ensin compartir por otros investigadores. === Los sellos del taller de bilake / FL(ACCVS) === Estos sellos apaecen simultáneamente en dos morteros, unu d'A Caridá ([[Caminreal]]) y otru de La Corona ([[Fontes de Ebro]]) ya interprétense como la marca de fábrica: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|FL · ATILI L · S |- |colspan="5" align="center" bgcolor=honeydew| bilake aiunatinen · abiner |} La interpretación de la inscripción llatina, una vegada resueltes les abreviatures, ye: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=whitesmoke|FL(ACCVS?) ATILI L(VCI) S(ERVVS) |- |colspan="5" align="center" bgcolor=honeydew| Flacu esclavu de Lucio Atilio |} A pesar de la possible restitución de l'abreviatura FL como FLAVVS, acéptase polo xeneral que'l bilake del sellu ibéricu ye la forma iberizada de FLACVS del sellu llatín. Pa dellos investigadores (Untermann 1997; Rodríguez Ramos 2005) el paralelismu ente dambos sellos sería total, polo que aiunatin (col sufixu -en, interpretáu como marca de xenitivu) tendría de ser el cognomen de Lucio Atilio un indíxena romanizado y abiner sería l'equivalente del llatín ''servus'' "esclavu". Sicasí, pa otros investigadores (Velaza 1996, Miguel Beltrán 2003) el conteníu de cada sellu sería independiente. === Los mosaicos d'A Caridá (Caminreal) y de Andelos (Mendigorría) === Esiste un par d'inscripciones sobre les que s'escribió enforma. Trátase d'un par de mosaicos d'escontra'l 100&nbsp;e.&nbsp;C. qu'indiquen, tal como yera habitual nel mundu antiguu, la marca de fábrica del mesmu: {|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |bgcolor=honeydew|likine-te ekiar usekerte-ku |- |colspan="5" align="center" bgcolor=honeydew| likine abuloŕaúne ekien bilbiliaŕs |} Nestos mosaicos hai delles pallabres clares: ;likine: correspuende al nome celtibéricu Likinos ;abulo: correspuende al nome celtibéricu Abulu ;bilbili: ye la ciudá de [[Bílbilis]] (Calatayud) ;usekerte: ye la ciudá de Ossicerda ;-te: ye'l sufixu d'axente ;ekiar/ekien: son formes del verbu "faer" ;aŕs: con un sentíu como "ciudá", "castiellu" Hai una cierta unanimidá en que dambes inscripciones indiquen que son obra de Likinos y na mención a les ciudaes (que podríen indicar la so procedencia o la sede del so taller). Menos clara ye la interpretación de abulo-ŕaúne. Pa Untermann sería (Likinos) "en compañía de Abulo", indicando que Abulo yera un collaborador. Pa Rodríguez likine abuloŕaúne sería una adautación completa d'una fórmula onomástica celtibérica "Likinos Abulos launi" con un sentíu del tipu "Likinos l'esclavu de Abulo". Sicasí la so interpretación del términu launi en celtibéricu (frecuente nel [[Bronces de Botorrita|tercer bronce de Botorrita]]) nun ye la más almitida, pos se-y suel proponer una traducción "esposa". == Testos d'exemplu ensin interpretar == === El plomu de La Punta d'Orleyl (La Vall d'Uixó) === Esti testu, como la mayoría de los escrites en [[signario ibéricu nororiental]] nun amuesa la distinción ente sordes y sonores (k/g, t/d). {{cita |iŕy : bototaś : bitebakiŕśbane : baŕenḿliki : antinḿlitutuŕane : aŕikaŕ : sekeniusu :<br /> atilebeiun : lauŕiskeŕkate : banḿliŕbaituŕane : kaisanḿliŕbaituŕa : neitailiniŕy :<br /> kutur : biteŕoketetine : yŕatiaŕy : kokor : tauebaŕtiate : aŕikaŕbinḿlikise :<br /> iunstirlaku : bototaśeai : selkeaibartuneai : unibeikeai : aneŕai : unibeikeai :<br /> iunstirlaku : uskeike : bototiki : keietisiatense : ośtalarikaune : banḿiŕyśo[-]lu :<br /> bitiŕokebetense : uskeaneŕlati}} === El plomu del Puig de Sant Andreu (Ullastret) === En delles inscripciones escrites en [[signario ibéricu nororiental]], como nel casu d'esti plomu, sí que s'atopen delles indicaciones de la distinción (nel "sistema dual") onde s'estremen te/de, ti/di, to/do, el to/du, ka/ga, ke/gue, ki/gi y ko/go. {{cita|:ar : basiaŕebe: ebaŕiKame : TuiKesiŕa : borsTe : abaŕGeborsTe : Teŕ[<br /> Diŕs : baiDesbi : neiTeGeŕo : boŕbeliuŕku : Timuŕ[<br /> Kiŕ : bartaśKo : anbeiku : baiDesir : salDuKo : kulebobeŕkuGe[<br /> biGilDiŕsTe : yŕyśo : KoDibanen : eberGa : bośKaliŕs<br /> loŕsa : baTibi : biuŕboneś : salDuGileŕku : Gi[}} === El plomu de La Serreta (Alcoi) === Sicasí, nes inscripciones escrites en [[alfabetu greco-ibéricu]] al tar escrites nuna adautación del alfabetu griegu, la distinción ente sordes y sonores ye clara. Al tratase d'un alfabetu y non d'un semisilabario, ye posible reparar casos d'oclusives en posición final (ensin vocal que les siga) que nos testos en [[signario ibéricu nororiental]] o en [[signario ibéricu suroriental]] queden ocultos. {{cita|iŕike : orti : gaŕokan : dadula : baśkbuiśtiner : bagaŕok : SSSXC : el toŕlbailuŕa :<br /> leguśegik : baseŕokeiunbaida : oŕke : basbidiŕbartin : iŕike : baseŕokar : tebind :<br /> belagaśikauŕ : isbinai : asgandis : tagisgaŕok : binikebin : śalir : kidei : gaibigait <br /> sakaŕiskeŕarnai :}} == Referencies == {{llistaref|2}} === Bibliografía === * {{ cita publicación| apellíu = Ballester| nome = Xaverio| añu = 2001| títulu = La adfinitas de les llingües aquitana ya ibérica| publicación = Palaeohispanica| númberu = 1| páxines = 21-33}} * {{cita publicación| apellíu = Ballester| nome = Xaverio| máscaraautor = 1| añu = 2005| url = http://www.dpz.es/ifc2/publi/fichapublic.asp?recid=2622| títulu = Lengua ibérica: escontra un alderique tipolóxicu| publicación = Palaeohispanica| númberu = 5| páxines = 361-392| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071023223039/http://www.dpz.es/ifc2/publi/fichapublic.asp?recid=2622| fechaarchivu = 23 d'ochobre de 2007}} * {{cita llibru | nome = Julio | apellíos = Caro Baroja | enllaceautor = Julio Caro Baroja | títulu = Los pueblos d'España | añu = 1946 }} * {{ cita publicación| apellíu = Correa| nome = José Antonio| añu = 1994| url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=41307| títulu = La llingua ibérica| publicación = Revista Española de Llingüística| númberu = 24/2| páxines = 263-287}} * {{ cita publicación| apellíu = Correa| nome = José Antonio| máscaraautor = 1 | añu = 1999| títulu = Les nasales n'ibéricu| publicación = Pueblos, llingües y escritures na Hispania prerromana| páxines = 375-396| ubicación = Salamanca}} * {{ cita publicación| apellíu = Ferrer i Jané| nome = Joan| añu = 2006| url = https://www.academia.edu/425403/Nova_llectura_de_la_inscripcio_iberica_de_La_Joncosa_Jorba_Barcelona_| títulu = Nova llectura de la inscripció ibèrica de La Joncosa (Jorba, Barcelona)| publicación = Veleia| númberu = 23| páxines = 129-170}} * {{ cita publicación| apellíu = Ferrer i Jané| nome = Joan| máscaraautor = 1 | añu = 2007| url = https://www.academia.edu/425406/Sistemes_de_marques_de_valor_lexiques_sobre_monedes_iberiques| títulu = Sistemes de marques de valor lèxiques sobre monedes ibèriques| publicación = Acta Numismàtica| númberu = 37| páxines = 53-73}} * {{ cita publicación| apellíu = Ferrer i Jané| nome = Joan| máscaraautor = 1 | añu = 2009| url = http://ifc.dpz.es/recurso/publicaciones/29/54/32ferrer.pdf| títulu = El sistema de numberales ibéricu: meyores na so conocencia| publicación = Palaeohispanica| númberu = 9| páxines = 451-479}} * {{ cita publicación| apellíu = Ferrer i Jané| nome = Joan| máscaraautor = 1 | añu = 2013| url = https://www.academia.edu/1240921/Los problemes_de_la_hipotesis_de_la llingua_iberica_como_llingua_vehicular| títulu = Los problemes de la hipótesis de la llingua ibérica como llingua vehicular| publicación = Y.L.Y.A| númberu = 13| páxines = 115-157}} * {{cita publicación| apellíu = Faria| nome = António M. de| añu = 2007a| url = http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v10n1/folder/209-238.pdf| títulu = Crónica d'onomástica paleo-hispânica (12)| publicación = Revista Portuguesa de Arqueologia| númberu = 10:1| páxines = 209-238| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090623234931/http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v10n1/folder/209-238.pdf| fechaarchivu = 23 de xunu de 2009| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090623234931/http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v10n1/folder/209-238.pdf| archivedate = 2009-06-23| fechaaccesu = 2018-10-31}} * {{cita publicación| apellíu = Faria| nome = António M. de| máscaraautor = 1| añu = 2007b| url = http://www.ipa.min-cultura.pt/quem/folder/DIDA/Antonio-Faria/Cronica_13.pdf| títulu = Crónica d'onomástica paleo-hispânica (13)| publicación = Revista Portuguesa de Arqueologia| númberu = 10:2| páxines = 161-187| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091224061627/http://www.ipa.min-cultura.pt/quem/folder/DIDA/Antonio-Faria/Cronica_13.pdf| fechaarchivu = 24 d'avientu de 2009| archiveurl = https://web.archive.org/web/20091224061627/http://www.ipa.min-cultura.pt/quem/folder/DIDA/Antonio-Faria/Cronica_13.pdf| archivedate = 2009-12-24| fechaaccesu = 2018-10-31}} * {{cita llibru | enllaceautor = Javier d'Hoz| apellíu = Hoz| nome = Javier de| añu = 1993| capítulu = La llingua y l'escritura ibéricu y les llingües de los íberos| nome-editor = J. | apellíu-editor = Untermann| nome-editor2 = F. | apellíu-editor2 = Villar| publicación = Llingua y cultura na Hispania prerromanu| allugamientu = Salamanca| páxines = 635-666}} * {{cita llibru | enllaceautor = Javier d'Hoz| apellíu = Hoz| nome = Javier de| máscaraautor = 1| añu = 2011| títulu = Historia llingüística de la Península Ibérica na Antigüedá II. El mundu ibéricu prerromanu y la indoeuropeización| ubicación = Madrid| isbn = 9788400094058}} * {{ cita publicación| apellíu = Lakarra| nome = Joseba| añu = 2010| títulu = Haches, diptongos y otros detalles de dalguna importancia: notes sobre numberales (proto)vascos y comparanza vascu-ibérica (con un apéndiz sobre hiri y otru sobre bat-bi)| publicación = Veleia | númberu = 27| páxines = 191–238}} * {{ cita publicación| apellíu = Moncunill| nome = Noemí| añu = 2007| url = http://www.tesisenxarxa.net/TESIS_UB/AVAILABLE/TDX-1004107-105220//NMM_TESI.pdf| títulu = Lèxic d'inscripcions ibèriques (1991 - 2006)| otros = Tesis Doctoral| ubicación = Barcelona}} * {{ cita publicación| apellíu = Orduña Aznar| nome = Eduardo| añu = 2005| url = http://ifc.dpz.es/publicaciones/ver/id/2622| títulu = Sobre dellos posibles numberales en testos ibéricos| publicación = Palaeohispanica| númberu = 5| páxines = 491-506}} * {{cita publicación| apellíu = Orduña Aznar| nome = Eduardo| máscaraautor = 1| añu = 2006| url = http://eorduna.awardspace.com/publicaciones.html| títulu = Segmentación de testos ibéricos y distribución de los segmentos otros = Tesis Doctoral| editorial = UNED-Madrid| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090903042733/http://eorduna.awardspace.com/publicaciones.html| fechaarchivu = 3 de setiembre de 2009| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090903042733/http://eorduna.awardspace.com/publicaciones.html| archivedate = 2009-09-03| fechaaccesu = 2018-10-31}} * {{ cita publicación| apellíu = Orduña Aznar| nome = Eduardo| máscaraautor = 1 | añu = 2011| url = http://independent.academia.edu/EduardoOrdu%C3%B1a/Papers/1604388/Los_numberales_ibericos_y_el_protovasco| títulu = Los numberales ibéricos y el protovascu| publicación = Veleia| númberu = 28| páxines = 125-139}} * {{cita llibru | apellíos = Quintanilla| nome = Alberto| añu = 1998| títulu = Estudio de fonoloxía ibérica| allugamientu = Vitoria| isbn = 84-8373-041-3}} * {{ cita publicación| apellíu = Rodríguez Ramos| nome = Jesús| añu = 2002| títulu = Índiz críticu de formantes de compuestu de tipu onomásticu na llingua íbera| publicación = Cypsela| númberu = 14| páxines = 251-275}} * {{ cita publicación| apellíu = Rodríguez Ramos| nome = Jesús.| máscaraautor = 1 | añu = 2003| url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?articulo=263446| títulu = La cultura ibérica dende la perspeutiva de la epigrafía. Un ensayu de síntesis| publicación = Iberia| númberu = 3| páxines = 17-38}} * {{cita llibru | apellíu = Rodríguez Ramos| nome = Jesús | añu = 2004| máscaraautor = 1 | publicación = Analís d'Epigrafía Íbera| allugamientu = Vitoria-Gasteiz| isbn = 84-8373-678-0}} * {{ cita publicación | nome = Luis | apellíos = Silgo Gauche | títulu=Les pallabres “dineru” y “plata” n'Ibéricu | publicación=Palaeohispanica | añu=7 | añu=2007 | páxines=219-222 }} * {{ cita publicación | apellíu = Antonio | apellíu = Tolosa Leal | títulu=Sobre l'ibéricu “SELDAR” | añu=1996 | publicación=ARSE }} * {{cita llibru | apellíos = Tovar| nome = Antonio| enllaceautor = Antonio Tovar| títulu = The ancient languages of Spain and Portugal| allugamientu = Nueva York| añu = 1961 }} * {{cita llibru | enllaceautor = Jürgen Untermann| apellíos = Untermann| nome = Jürgen| añu = 1990| títulu = Monumenta Linguarum Hispanicarum. Band III. Die iberischen Inschriften aus Spanien. 1. Literaturverzeichnis, Einleitung, Indices| allugamientu = Wiesbaden| isbn = 3-88226-491-8}} * {{ cita publicación| enllaceautor = Jürgen Untermann| apellíos = Untermann| nome = Jürgen| máscaraautor = 1| añu = 1998| url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/oaiart?codigo=200990| títulu = La onomástica ibérica| publicación = Iberia| númberu = 1| páxines = 73-85}} * {{cita llibru | apellíos = Velaza| nome = Javier| añu = 1996| títulu = Epigrafía y llingua ibériques| ubicación = Madrid| isbn = 84-7635-196-8}} * {{Enllaz rotu|1=Lengua vs. cultura material: el (vieyu) problema de la llingua indíxena de Cataluña |2=http://stel.ub.edu/late/files/Calafell.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{ cita publicación| enllaceautor = Francisco Villar Liébana| apellíu = Villar| nome = Francisco| añu = 2014| url = https://books.google.es/books?hl=ca&lr=&id=bB_VAwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA1&ots=IaafcqcTGl&sig=5dNLREYEJDJ7UtibqY7Ia8BDmXs&redir_esc=y#v=snippet&q=numberales&f=false| títulu = Indoeuropeos, íberos, vascos y los sos parientes, Estratigrafía y cronoloxía de les poblaciones prehistóriques| editorial = Universidá de Salamanca| serie = Estudios filolóxicos}} == Ver tamién == * [[Íberos]] * [[Llingües paleohispániques]] * [[Vascoiberismu]] == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20070614131428/http://www.webpersonal.net/jrr/ib7_sp.htm Perbreve introducción a la llingua íbera - Jesús Rodríguez Ramos.] * [https://web.archive.org/web/20080104101441/http://iespontdesuert.xtec.cat/iberico.html Buscador d'espresiones regulares en testos ibéricos - Eduardo Orduña Aznar] * [https://web.archive.org/web/20111129024151/http://mundohistoria.org/blog/articulos_web/la llingua_iberica La llingua ibérica - Elisabet Ramírez Valle - Mundu Historia] * [http://www.youtube.com/watch?v=0kagjyiSM54 -Vascoiberismu- Entrevista a Arnáiz Villena y Mira Tormo nel programa televisivu de Sánchez Dragó] {{Tradubot|Idioma íbero}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Iberia]] [[Categoría:Llingües aisllaes d'Europa|Iber]] [[Categoría:Llingües muertes d'España|Iber]] [[Categoría:Llingües muertes d'Europa|Iber]] j866ok1gl7te8qnn8snhox2ylyk0x05 0 177612 4493694 4216427 2026-05-17T22:57:55Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493694 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} La '''Ilesia de San Esteban''' (en [[Idioma catalán|catalán]]: ''Església de Sant Esteve'') ye una ilesia asitiada na plaza del Príncep Benlloch d'[[Andorra la Vieya]], la capital del principáu d'[[Andorra]]. Ye una propiedá protexida inscrita nel Patrimoniu Cultural d'Andorra. Foi construyida nel sieglu XII y depués restaurada nel sieglu XX. Orixinariamente [[Arte románicu|románica]], foi modificada y ampliada en distintes ocasiones, la postrera y más importante nel [[sieglu XX]]. De la obra orixinal caltiénse l'[[ábside]] semicircular [[Arte románicu|románicu]] ([[sieglu XIII]]), el más grande d'[[Andorra]], onde se representaben les pintures murales romániques qu'anguaño se topen nel Muséu Nacional d'Arte de Cataluña y dos coleiciones privaes. Les Bodes de Caná, la imaxe d'un toru aláu y El Cristu énte Pilato son dalgunos de los fragmentos del conxuntu pictóricu calteníu nel Muséu Nacional d'Arte de Cataluña. Consérvase tamién l'arranque de los murios de la nave. Na parte esterior, atópase l'ábside que caltién la decoración [[Lombardía|lombarda]] d'orixe y la torre de dómina románica. El campanariu, de planta cuadrada, ye una espodada torre de trés pisos, ensin decoración. Nel interior del templu caltiénse una viga de madera policromada del periodu románicu y dos retablos de dómina barroca. Tamién destaca'l Cuadru de les Almes del [[sieglu XVIII]]. La restauración realizada nel añu [[1940]] a cargu del arquiteutu modernista [[Josep Puig i Cadafalch]], centróse en remocicar el campanariu y la entrada llateral actual.<ref>{{Cita web |url=https://visitandorra.com/es/cultura/iglesia-de-san-esteve/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210301104707/https://visitandorra.com/es/cultura/iglesia-de-san-esteve/ |fechaarchivu=2021-03-01 }}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ilesies]] [[Categoría:Edificios d'Andorra]] kwz37dr9hnxvwijxjwzfdvw4f2aczul 0 179773 4493611 4493543 2026-05-17T18:14:47Z Omarete 35 4493611 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Shinji Ono''' ({{Lang-ja|小野 伸二}}, {{nym|paréntesis=non}}) ye un [[xugador de fútbol|exfutbolista]] [[Xapón|xaponés]]. == Clubes == {| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" |- style="color:black; background:#DDD" !width="200"|Club !width="150"|País !width="100"|Añu |- |[[Urawa Reds]]||{{JPN}}||1998-2001 |- |[[Feyenoord]]||{{NED}}||2001-2005 |- |[[Urawa Reds]]||{{JPN}}||2006-2007 |- |[[VfL Bochum|Bochum]]||{{GER}}||2008-2009 |- |[[Shimizu S-Pulse]]||{{JPN}}||2010-2012 |- |[[Western Sydney Wanderers]]||{{AUS}}||2012-2014 |- |[[Hokkaido Consadole Sapporo]]||{{JPN}}||2014-2019 |- |[[FC Ryukyu]]||{{JPN}}||2019-2020 |- |[[Hokkaido Consadole Sapporo]]||{{JPN}}||2021-2023 |} == Estadístiques == <ref>[http://www.jfootball-db.com/en/players/ono_shinji.html Japan National Football Team Database]</ref><ref>{{NFT player}}</ref> {| {{tablaguapa}} style="text-align:center;" !colspan="3"|{{selb|Xapón|Seleición de Xapón}} |- !Añu!!Part.!!Goles |- |1998||3||0 |- |1999||0||0 |- |2000||12||1 |- |2001||9||1 |- |2002||8||1 |- |2003||5||0 |- |2004||7||2 |- |2005||2||0 |- |2006||9||1 |- |2007||0||0 |- |2008||1||0 |- !Total||56||6 |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1979||Ono}} [[Categoría:Futbolistes de Xapón]] [[Categoría:Futbolistes de la seleición masculina de Xapón]] [[Categoría:Persones de la prefeutura de Shizuoka]] 9h9p7k1yi2kbcf93sxajeylnycunhw1 0 187515 4493823 4128239 2026-05-18T06:51:23Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493823 wikitext text/x-wiki {{Xeografía|mapa=Alaska}} La '''islla Semisopochnoi''' ye una [[islla]] perteneciente al [[archipiélagu]] de les islles Rata, nel grupu de les [[Islles Rata]] nes Islles Aleutianes. La islla alcuéntrase despoblada y ye una importante área de nidificación d'aves marines. Ye d'orixe [[Volcán|volcánicu]], conteniendo diversos volcanes qu'inclúin el [[Monte Cerberus]]. Semisopochnoi ocupa una superficie de 221,673 km². A una [[Llonxitú]] de 179°52'E, [https://latitude.to/articles-by-country/us/united-states/33839/semisopochnoi-island] trátase del territoriu más oriental de los [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] y [[América del Norte]]. Atópase a solu 8 minutos al oeste de los 180°, [https://latitude.to/articles-by-country/us/united-states/33839/semisopochnoi-island] y por tanto nel [[Hemisferiu oriental|Hemisferiu Oriental]]. [[Ficheru:Western_Aleutians.png|left|miniaturadeimagen|250x250px|15 - Semisopochnoi.]] El nome de la islla, "Semisopochnoi", procede del [[Idioma rusu|rusu]] ''Семисопочный'' y significa "Siete Llombes". Les siete llombes de la islla son picos volcánicos, cada unu d'ellos con un cráter na cume, qu'inclúi Cerberus, Sugarloaf Peak, Lakeshore Cone, Anvil Peak, Pochnoi, Ragged Top y Three-quarter Cone. Les colonies de la islla Semisopochnoi contienen 3 colonies d'aves marines. Colectivamente, estes colonies contienen 12 especies d'aves marines y una estimación de unos 111,868 páxaros. == Referencies == [http://www.mun.ca/serg/SemiSURVEYreport.pdf] Semisopochnoi Island, Aleutian Islands, Alaska, in 2004 {{en}} {{commonscat}} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[https://earthobservatory.nasa.gov/images/48154/semisopochnoi-island-alaska] earthobservatory.nasa.gov/ {{en}} *{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=https://www.newsweek.com/alaska-semisopochnoi-volcano-experiences-explosive-ruption-usgs-reports-1188582 |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Newsweek - Alaska's Semisopochnoi volcano experiences 'Explosive eruption'.{{en}} *[http://volcano.oregonstate.edu/semisopochnoi] Volcano world. {{en}} Semisopochnoi Island: Block 1138, Census Tract 1, Aleutians West Census Area, Alaska United States Census Bureau  {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Volcanes]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con traducciones ensin revisar]] [[Categoría:Islles Aleutianes]] 35d6lqgn9szfen285xcskfe6tqvwi5q 2 187864 4493687 4492538 2026-05-17T22:08:10Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4493687 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1412 wd:Q29507.} |wdedit=yes |sort=P19 |columns=label:Article,description,P21:Gender,P106,P569,P19,P570 |thumb= }} {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! Article ! description ! Gender ! ocupación ! fecha de nacimientu ! llugar de nacimientu ! data de la muerte |- class='wd_q160894' |class='wd_label'| [[pueblu español]] | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q333648' |class='wd_label'| [[Favila]] |class='wd_desc'| rei d&#39;Asturies ente 737 y 739 |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[monarca]] |class='wd_p569' data-sort-value="700" | 700s |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="739" | 739 |- class='wd_q3323319' |class='wd_label'| [[Xera (grupu)|Xera]] |class='wd_desc'| grupu asturianu de música de mundu |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q5854331' |class='wd_label'| [[Fabriciano González García]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1868" | 1868 |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="1950" | 1950 |- class='wd_q13147147' |class='wd_label'| [[Esther Fonseca]] |class='wd_desc'| cantante española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="2000" | 20th century |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147202' |class='wd_label'| [[Francisco Rodríguez García]] |class='wd_desc'| tamboriteiru asturianu (1914-1990) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q327321|albañil]]''<br/>''[[:d:Q154549|carpinteru]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1914" | 1914 |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990 |- class='wd_q13147268' |class='wd_label'| ''[[:d:Q13147268|Indecencia]]'' | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605159' |class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Alonso]] |class='wd_desc'| políticu español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q33514527' |class='wd_label'| ''[[:d:Q33514527|Aitor García Corte]]'' |class='wd_desc'| Alcalde de Bimenes (2015- ) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q59094265' |class='wd_label'| ''[[:d:Q59094265|Xesús G. Rato]]'' |class='wd_desc'| traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q66011662' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66011662|Félix Ferreiro Currás]]'' |class='wd_desc'| maestru y académicu de la llingua asturiana (1941-2019) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1941" | 1941 |class='wd_p19'| |class='wd_p570' data-sort-value="2019" | 2019-07-26 |- class='wd_q70112361' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70112361|Ramón Blanco]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q70112829' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70112829|Olegario Méndez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q70499433' |class='wd_label'| ''[[:d:Q70499433|Velino Blanco]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q12374149|músicu de rock]]''<br/>[[compositor de cantares]]<br/>''[[:d:Q67378332|rock guitarist]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q115253949' |class='wd_label'| [[Matilde de Soignie]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1851" | 1851-03-13 |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| No/unknown value |- class='wd_q131143572' |class='wd_label'| ''[[:d:Q131143572|David Artime Coto]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q139427897' |class='wd_label'| ''[[:d:Q139427897|Gago Rodríguez Gago]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| |class='wd_p570'| |- class='wd_q131414344' |class='wd_label'| [[Aurora Bermúdez Nava]] |class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[A Caridá (parroquia)|A Caridá]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q61059155' |class='wd_label'| [[Damián Barreiro]] |class='wd_desc'| escritor y periodista asturianu (1984-2025) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>''[[:d:Q73306227|television writer]]''<br/>''[[:d:Q17125263|youtuber]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1984" | 1984-08-09 |class='wd_p19'| [[A Estrada]] |class='wd_p570' data-sort-value="2025" | 2025-02-06 |- class='wd_q20604985' |class='wd_label'| [[José Antonio Fernández Vior]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1953" | 1953 |class='wd_p19'| [[A Veiga]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25580551' |class='wd_label'| [[Cuno Corquera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2002) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918 |class='wd_p19'| [[Ables (parroquia)|Ables]] |class='wd_p570' data-sort-value="2002" | 2002 |- class='wd_q8843264' |class='wd_label'| [[Esther Prieto]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1960" | 1960 |class='wd_p19'| [[Arenas (parroquia)|Arenas]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605146' |class='wd_label'| [[Héctor Pérez Iglesias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978 |class='wd_p19'| [[Arlós]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5726782' |class='wd_label'| [[Bernardo Guardado]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[músicu]]<br/>''[[:d:Q87285943|trabayador de fábrica]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1913" | 1913 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570' data-sort-value="1982" | 1982 |- class='wd_q9028731' |class='wd_label'| [[Xosé Manuel García González]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1853–1938) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1853" | 1853-11-28 |class='wd_p19'| [[Avilés]]<br/>[[Gozón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1938" | 1938-02-09 |- class='wd_q13148158' |class='wd_label'| [[Xelu Gutiérrez Morán]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1969" | 1969 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148175' |class='wd_label'| [[Xosé Nel Riesgo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q33868179' |class='wd_label'| [[Miguel Solís Santos]] |class='wd_desc'| escritor y dibuxante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q15296811|dibuxante]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Avilés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147765' |class='wd_label'| [[Maximino Solís Lada]] |class='wd_desc'| cantante español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1942" | 1942-01-29 |class='wd_p19'| [[Ayer]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q75992582' |class='wd_label'| [[Genaro Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q1958649|inspeutor d'enseñu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955 |class='wd_p19'| [[Ayer]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5196156' |class='wd_label'| [[Lluis Antón González]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[direutor de cine]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-06-13 |class='wd_p19'| [[Baíña (parroquia)|Baíña]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2777685' |class='wd_label'| [[Aurelio González Ovies]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q4853732|escritor de lliteratura infantil]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964-02-09 |class='wd_p19'| [[Bañugues]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q129393201' |class='wd_label'| [[Xosé María Rodríguez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Bimeda (parroquia)|Bimeda]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q108196440' |class='wd_label'| [[Blanca Fernández Quintana]] |class='wd_desc'| escritora asturiana y profesora d&#39;asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1994" | 1994-02-08 |class='wd_p19'| [[Bimenes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q15963292' |class='wd_label'| [[Lorenzo Rodríguez-Castellano]] |class='wd_desc'| filólogu y bibliotecariu asturianu (1905–1986) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q182436|bibliotecariu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1905" | 1905 |class='wd_p19'| [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1986" | 1986 |- class='wd_q20605066' |class='wd_label'| [[Henrique G. Facuriella]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980 |class='wd_p19'| [[Blimea (parroquia)|Blimea]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5858719' |class='wd_label'| [[Ánxel Álvarez Llano]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958 |class='wd_p19'| [[Bo (parroquia)|Bo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8246823' |class='wd_label'| [[Bernardo Acevedo y Huelves]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1849–1920) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1849" | 1849 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570' data-sort-value="1920" | 1920-09-07 |- class='wd_q20016335' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20016335|Benjamín López González]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–1964) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-11 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570' data-sort-value="1964" | 1964-11-13 |- class='wd_q108667234' |class='wd_label'| [[Miguel Rodríguez Monteavaro]] |class='wd_desc'| filólogu, escritor y músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[escritor]]<br/>[[músicu]]<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1990" | 1990 |class='wd_p19'| [[Bual]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5982844' |class='wd_label'| ''[[:d:Q5982844|Luis Aurelio Álvarez]]'' |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1916" | 1916-03-08 |class='wd_p19'| [[Buenos Aires]] |class='wd_p570' data-sort-value="1996" | 1996 |- class='wd_q13146712' |class='wd_label'| [[Anabel Santiago]] |class='wd_desc'| cantante y política española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q60723829|pop singer]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981-06-18 |class='wd_p19'| [[Buenos Aires]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146950' |class='wd_label'| [[Consuelo Vega]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-09-24 |class='wd_p19'| [[Bustiyé]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q12402480' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12402480|Víctor García García]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1908" | 1908-09-20 |class='wd_p19'| [[Bárzana (parroquia de Quirós)|Bárzana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1948" | 1948-04 |- class='wd_q16532884' |class='wd_label'| [[El Polenchu]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1909–2004) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1909" | 1909 |class='wd_p19'| [[Bédavo]] |class='wd_p570' data-sort-value="2004" | 2004-10-10 |- class='wd_q11020006' |class='wd_label'| [[Francisco Xavier Frías Conde]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Béjar]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2824722' |class='wd_label'| [[Adolfo Camilo Díaz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>[[dramaturgu]]<br/>''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>''[[:d:Q2462658|mánager]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Caborana (parroquia)|Caborana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q4892208' |class='wd_label'| [[Carlos Rubiera]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956-02-02 |class='wd_p19'| [[Cabueñes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3069597' |class='wd_label'| [[Fernán Coronas]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1884-1939) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1884" | 1884-08-07 |class='wd_p19'| [[Cadavéu (parroquia)|Cadavéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1939" | 1939-01-28 |- class='wd_q56678968' |class='wd_label'| ''[[:d:Q56678968|Juan Sebastian Quintero Santacruz]]'' |class='wd_desc'| esperantista y maestru colombianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[esperantista]]<br/>''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1991" | 1991 |class='wd_p19'| [[Cali]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125848484' |class='wd_label'| [[Oliva Armayor|Oliva Armayor González]] |class='wd_desc'| maestra y escritora asturiana (1924-2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1924" | 1924 |class='wd_p19'| [[Caliao]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-05-15 |- class='wd_q5008096' |class='wd_label'| ''[[:d:Q5008096|Paula Echevarría]]'' |class='wd_desc'| actriz asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[Modelu (moda)|modelu]]<br/>[[actor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1977" | 1977-08-07 |class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17415838' |class='wd_label'| [[Vicente Santarúa]] |class='wd_desc'| pintor y escultor asturianu (1936-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]]<br/>[[escultor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1936" | 1936-11-23 |class='wd_p19'| [[Candás (parroquia)|Candás]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-02-26 |- class='wd_q13147162' |class='wd_label'| [[Fariñas]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1918–1990) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-01-28 |class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990-10-12 |- class='wd_q131341126' |class='wd_label'| [[Mario Gómez Gómez]] |class='wd_desc'| médicu, militar y escritor asturianu (1872-1932) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q47064|militar]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1872" | 1872-01-23 |class='wd_p19'| [[Cangas del Narcea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1932" | 1932-04-26 |- class='wd_q617455' |class='wd_label'| [[Berta Piñán]] |class='wd_desc'| escritora y política asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963-03-26 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147172' |class='wd_label'| [[Fernando Fernández Rosete]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1874" | 1874-02-09 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| No/unknown value |- class='wd_q13148153' |class='wd_label'| [[Xabiero Cayarga]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1967" | 1967 |class='wd_p19'| [[Cangues d'Onís]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q137781178' |class='wd_label'| [[Pilar Fidalgo Pravia]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955 |class='wd_p19'| [[Caraques]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q23939814' |class='wd_label'| [[Manuel Antonio Arias García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1913–1986) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1913" | 1913 |class='wd_p19'| [[Courias (parroquia de Pravia)|Courias]] |class='wd_p570' data-sort-value="1986" | 1986 |- class='wd_q5863223' |class='wd_label'| [[Florina Alías]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1921–1999) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921 |class='wd_p19'| [[Cualloto]] |class='wd_p570' data-sort-value="1999" | 1999 |- class='wd_q110653916' |class='wd_label'| [[Xosé Ramón Iglesias|Xosé Ramón Iglesias Cueva]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Cualloto]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330175' |class='wd_label'| [[Ignaciu Llope]] |class='wd_desc'| escritor, psiquiatra y políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q211346|psiquiatra]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| [[Cuideiru]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147238' |class='wd_label'| [[Guzmán Marqués]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1901" | 20th century |class='wd_p19'| [[Cuideiru]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131839243' |class='wd_label'| [[Elvira Bravo|Elvira Bravo Fernández-Ahúja]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q17303149|profesor de pianu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-12-03 |class='wd_p19'| [[Cuideiru (parroquia)|Cuideiru]] |class='wd_p570' data-sort-value="1986" | 1986 |- class='wd_q9096754' |class='wd_label'| [[Xuacu Amieva]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>[[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1954" | 1954-10-12 |class='wd_p19'| [[El Mazucu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q1813126' |class='wd_label'| [[Corín Tellado]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1927" | 1927-04-25 |class='wd_p19'| [[El Porto (Valdepares)|El Porto]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-04-11 |- class='wd_q134375429' |class='wd_label'| ''[[:d:Q134375429|César Rubín]]'' |class='wd_desc'| escritor asturianu (1920-2008) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1920" | 1920-11-02 |class='wd_p19'| [[El Yenu la Cuba]] |class='wd_p570' data-sort-value="2008" | 2008-02-15 |- class='wd_q13147305' |class='wd_label'| [[Xulio Concepción Suárez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948 |class='wd_p19'| [[Erías (parroquia)|Erías]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9014823' |class='wd_label'| [[José Suárez Arias-Cachero]] |class='wd_desc'| políticu y empresariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[empresariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| [[Felechosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q15966549' |class='wd_label'| [[Pablo Texón]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1977" | 1977-04-23 |class='wd_p19'| [[Felechosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147256' |class='wd_label'| [[Humberto Gonzali]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961 |class='wd_p19'| [[Figareo (parroquia)|Figareo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147117' |class='wd_label'| [[El Xarreru La Cuesta]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1887–1959) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1887" | 1887 |class='wd_p19'| [[Fitoria]] |class='wd_p570' data-sort-value="1959" | 1959 |- class='wd_q9029978' |class='wd_label'| [[María Cotiello]] |class='wd_desc'| actriz asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[actor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1982" | 1982-11-21 |class='wd_p19'| [[Grillero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147810' |class='wd_label'| [[Norino'l Gaiteru]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1917–2011) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1917" | 1917-09-17 |class='wd_p19'| [[L'Alcargu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2011" | 2011-09-24 |- class='wd_q3329909' |class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Medina]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146909' |class='wd_label'| [[Chechu García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605252' |class='wd_label'| [[Pablo Xuan Manzano Rodríguez]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q121594|profesor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-07-22 |class='wd_p19'| [[L'Entregu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q43419' |class='wd_label'| [[María Josefa Canellada]] |class='wd_desc'| romanista, dialectóloga, folclorista y narradora asturiana (1912–1995) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1912" | 1912 |class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1995" | 1995-05-07 |- class='wd_q137732739' |class='wd_label'| [[Enrique Carballeira|Enrique Carballeira Melendi]] |class='wd_desc'| escritor, ilustrador, dibuxante de cómic y comunicador asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[ilustrador]]<br/>''[[:d:Q715301|historietista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970-03-26 |class='wd_p19'| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q130379369' |class='wd_label'| [[Onofre Rojo Asenjo]] |class='wd_desc'| astrofísicu asturianu (1923-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[astrofísicu]]<br/>[[físicu nuclear]]<br/>[[profesor universitariu]]<br/>[[investigador]]<br/>[[pedagogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1923" | 1923-05-31 |class='wd_p19'| [[La Cabaña Lloreo]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-09 |- class='wd_q5906042' |class='wd_label'| [[Héctor Braga]] |class='wd_desc'| cantante y musicólogu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>[[compositor]]<br/>''[[:d:Q14915627|musicólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980-10-07 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605575' |class='wd_label'| [[Marisa Valle Roso]] |class='wd_desc'| cantante y compositora asturiana de tonada |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1987" | 1987-12-22 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Ceis)|La Felguera]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q71672834' |class='wd_label'| ''[[:d:Q71672834|Gregorio Colmenero Fernández]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1923–1949) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1923" | 1923 |class='wd_p19'| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] |class='wd_p570' data-sort-value="1949" | 1949-04-20 |- class='wd_q5196640' |class='wd_label'| [[Bernaldo de Quirós]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q189290|oficial]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1678" | 1678 |class='wd_p19'| [[La Pola (parroquia)|La Pola]] |class='wd_p570' data-sort-value="1710" | 1710 |- class='wd_q3242464' |class='wd_label'| [[Lisardo Lombardía]] |class='wd_desc'| médicu, periodista y promotor musical asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q10550018|culture personality]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-02-10 |class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q30346516' |class='wd_label'| [[Francisco Javier Valdés y Noriega]] |class='wd_desc'| obispu católicu asturianu (1851-1913) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''<br/>''[[:d:Q611644|obispu católicu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1851" | 1851-03-11 |class='wd_p19'| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1913" | 1913-01-22 |- class='wd_q52675979' |class='wd_label'| [[Daniel García Granda]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[La Pola Siero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q105748193' |class='wd_label'| [[Teresa Cónsul]] |class='wd_desc'| monxa y escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[monxa]]<br/>[[dramaturgu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1701" | 18th century |class='wd_p19'| [[La Pola Siero]] |class='wd_p570' data-sort-value="1834" | 1834-09-28 |- class='wd_q25422432' |class='wd_label'| [[Manuel García de Viedma Hitos]] |class='wd_desc'| entomólogu asturianu (1931–1988) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[entomólogu]]<br/>''[[:d:Q350979|zoólogu]]''<br/>[[inxenieru forestal]] |class='wd_p569' data-sort-value="1931" | 1931-10-06 |class='wd_p19'| [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]] |class='wd_p570' data-sort-value="1988" | 1988-02-02 |- class='wd_q25930461' |class='wd_label'| [[Francisco de la Vega]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1893" | 1893-03-08 |class='wd_p19'| [[La Robellada (San Antoniu)|La Robellada]] |class='wd_p570' data-sort-value="1957" | 1957-06-15 |- class='wd_q20604916' |class='wd_label'| [[Antón de Cogollu]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu (1883-1959) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1883" | 1883 |class='wd_p19'| [[Les Regueres]] |class='wd_p570' data-sort-value="1959" | 1959-12-30 |- class='wd_q13147808' |class='wd_label'| [[Nori Redondo]] |class='wd_desc'| cantante asturiana (1939-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1939" | 1939-12-12 |class='wd_p19'| [[Llabra (parroquia)|Llabra]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-05-06 |- class='wd_q2581755' |class='wd_label'| [[Martín López-Vega]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q107365827' |class='wd_label'| ''[[:d:Q107365827|Ángel García Peláez]]'' |class='wd_desc'| sacerdote y poeta asturianu (1858–1896) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[sacerdote]]<br/>[[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1858" | 1858-08-19 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570' data-sort-value="1895" | 1895-08-15 |- class='wd_q134691096' |class='wd_label'| [[Marta Elola]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[historiador]]<br/>''[[:d:Q131417411|pandereteru]]''<br/>[[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975-12-24 |class='wd_p19'| [[Llanes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q431834' |class='wd_label'| [[Pablo Antón Marín Estrada]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q876864|editing staff]]''<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966-06-17 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330072' |class='wd_label'| [[Rafael Palacios]] |class='wd_desc'| políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963-11-22 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9013986' |class='wd_label'| [[José León Delestal]] |class='wd_desc'| periodista, escritor y dramaturgu asturianu (1921–1989) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[dramaturgu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1989" | 1989-11-29 |- class='wd_q9048044' |class='wd_label'| [[Mánfer de la Llera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1918–2005) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-04-07 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2005" | 2005-04-06 |- class='wd_q61059154' |class='wd_label'| [[Xesús González Rato]] |class='wd_desc'| médicu y traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[médicu]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-11-01 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q116083834' |class='wd_label'| [[Aitana Castaño Díaz]] |class='wd_desc'| periodista y escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q126953351' |class='wd_label'| [[Solinca Turbón]] |class='wd_desc'| poeta y narradora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981-12-08 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131746812' |class='wd_label'| [[Próspero Morán]] |class='wd_desc'| escritor, periodista y profesor universitariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| [[Llangréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5982817' |class='wd_label'| [[Luis Arias Argüelles-Meres]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1957–2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957-02-16 |class='wd_p19'| [[Llaniu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-01-20 |- class='wd_q14026688' |class='wd_label'| [[Adrián Barbón]] |class='wd_desc'| 9ᵘ Presidente del Principáu d&#39;Asturies |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[abogáu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979-01-04 |class='wd_p19'| [[Llaviana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147766' |class='wd_label'| [[Miguel Ramos Corrada]] |class='wd_desc'| filólogu asturianu (1949–2013) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949-10-12 |class='wd_p19'| [[Llerandi (parroquia)|Llerandi]] |class='wd_p570' data-sort-value="2013" | 2013-08-20 |- class='wd_q28501398' |class='wd_label'| [[Héctor García Gil]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q5758653|profesor d'enseñanza secundaria]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1974" | 1974-06-06 |class='wd_p19'| [[Llión|Lleón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3781357' |class='wd_label'| [[Antón de Marirreguera]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1605" | 1605 |class='wd_p19'| [[Llorgozana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1660" | 1660s |- class='wd_q123172051' |class='wd_label'| [[Burilo|Míguel Fernandi García]] |class='wd_desc'| periodista, cantante y llocutor de radio y televisión asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2722764|llocutor radiofónicu]]''<br/>''[[:d:Q2986228|comentarista deportivu]]''<br/>[[cantante]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979 |class='wd_p19'| [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q12392878' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12392878|Marcelino Fernández Villanueva]]'' |class='wd_desc'| políticu asturianu (1914–1999) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[mineru]]<br/>''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1914" | 1914-03-15 |class='wd_p19'| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]] |class='wd_p570' data-sort-value="1999" | 1999-06-03 |- class='wd_q12388609' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12388609|Florentino Menéndez]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569' data-sort-value="1922" | 1922 |class='wd_p19'| [[Los Cuarteles de Peñarrubia]] |class='wd_p570' data-sort-value="1948" | 1948-05-19 |- class='wd_q3321388' |class='wd_label'| [[Ramón d'Andrés]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q121594|profesor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1959" | 1959-05-28 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20017104' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20017104|León Castillo]]'' |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1889" | 1889-01-13 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570' data-sort-value="1954" | 1954-08-08 |- class='wd_q117151958' |class='wd_label'| [[Adrián Carbayales]] |class='wd_desc'| escritor español en llingua asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1985" | 1985 |class='wd_p19'| [[Madrid]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2919830' |class='wd_label'| [[Teodoro Cuesta]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1829–1895) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1829" | 1829-11-09 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="1895" | 1895-02-01 |- class='wd_q5196482' |class='wd_label'| [[Xaviel Vilareyo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1967" | 1967 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="2015" | 2015-05-19 |- class='wd_q5197154' |class='wd_label'| [[Ana Vanessa Gutiérrez]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]''<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1980" | 1980-03-05 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147303' |class='wd_label'| [[Juanín de Mieres]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1905–2003) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1905" | 1905-10-14 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="2003" | 2003-09-13 |- class='wd_q17413489' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17413489|Guillermo Morán García]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1919–1949) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569' data-sort-value="1919" | 1919 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="1949" | 1949-04-20 |- class='wd_q19965856' |class='wd_label'| [[Josefina Argüelles]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1947" | 1947-09-16 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q56425286' |class='wd_label'| [[José Ángel Gayol]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1977" | 1977-08-11 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q63263278' |class='wd_label'| [[Julián Burgos|Julián Burgos Pascual]] |class='wd_desc'| escritor, monologuista y estudioso de la llingua asturiana (1926–2019) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1926" | 1926-04-01 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570' data-sort-value="2019" | 2019-04-19 |- class='wd_q96624629' |class='wd_label'| [[Alberto Vázquez García]] |class='wd_desc'| dibuxante y documentalista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1925963|artista gráficu]]''<br/>''[[:d:Q15296811|dibuxante]]''<br/>''[[:d:Q11814411|documentalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1969" | 1969-03-14 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q115859617' |class='wd_label'| [[Casimiro Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1950" | 1950 |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q131746994' |class='wd_label'| [[María Luz Pontón]] |class='wd_desc'| escritora, política y presentadora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2722764|llocutor radiofónicu]]''<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Mieres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q104889710' |class='wd_label'| [[Montserrat Garnacho]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1952" | 1952-12-02 |class='wd_p19'| [[Mieres del Camín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3571042' |class='wd_label'| [[Xosé Lluis García Arias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>[[dialeutólogu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1945" | 1945-05-06 |class='wd_p19'| [[Montecieḷḷu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q113954742' |class='wd_label'| [[Andrés Fernández Menéndez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="2003" | 2003 |class='wd_p19'| [[Morcín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3186219' |class='wd_label'| [[José Campo Castañón]] |class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921-06-21 |class='wd_p19'| [[Morea (parroquia)|Morea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1992" | 1992-05-16 |- class='wd_q19965857' |class='wd_label'| [[José Requejo Castañón]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1915" | 1915 |class='wd_p19'| [[Morea]] |class='wd_p570' data-sort-value="1993" | 1993 |- class='wd_q10952082' |class='wd_label'| [[Xosé Miguel Suárez Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Mántaras]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5698424' |class='wd_label'| [[Antonio García Oliveros]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1900–1985) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1900" | 1900-06-09 |class='wd_p19'| [[Navia]] |class='wd_p570' data-sort-value="1985" | 1985-12-27 |- class='wd_q12382729' |class='wd_label'| [[Alejandro Antúñez Vázquez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1933" | 1933 |class='wd_p19'| [[Navia]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146910' |class='wd_label'| [[Chucha de Nembra]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1940" | 1940-06 |class='wd_p19'| [[Nembra]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8196938' |class='wd_label'| [[Amable González Abín]] |class='wd_desc'| escritor y poeta asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1862" | 1862-08-24 |class='wd_p19'| [[Nueva (parroquia)|Nueva]] |class='wd_p570' data-sort-value="1911" | 1911-03-21 |- class='wd_q55836832' |class='wd_label'| ''[[:d:Q55836832|Benito Canella Meana]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1808" | 1808 |class='wd_p19'| [[Oviñana]] |class='wd_p570' data-sort-value="1882" | 1882 |- class='wd_q2351336' |class='wd_label'| [[Eva González Fernández|Eva González]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1918" | 1918-01-17 |class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]] |class='wd_p570' data-sort-value="2007" | 2007-06-25 |- class='wd_q9069875' |class='wd_label'| [[Roberto González-Quevedo]] |class='wd_desc'| escritor, España |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[antropólogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1953" | 1953 |class='wd_p19'| [[Palacios del Sil]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3320048' |class='wd_label'| [[Xuan Bello]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1965-2025) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965-07-10 |class='wd_p19'| [[Paniceiros]] |class='wd_p570' data-sort-value="2025" | 2025-07-29 |- class='wd_q20605171' |class='wd_label'| [[José Remis Vega]] |class='wd_desc'| gaiteru asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1880" | 1880 |class='wd_p19'| [[Piloña]] |class='wd_p570' data-sort-value="1963" | 1963 |- class='wd_q31747897' |class='wd_label'| [[Dolores Sánchez Buergo|Dolores Sánchez Buego]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1937" | 1937-01-17 |class='wd_p19'| [[Piñeres (Pría)|Piñeres]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5999277' |class='wd_label'| [[Marisa Vallejo]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964 |class='wd_p19'| [[Po (Llanes)|Po]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q47455281' |class='wd_label'| [[Elías Veiga]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[Presnes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q30608183' |class='wd_label'| ''[[:d:Q30608183|Manuel Rodríguez Suárez]]'' |class='wd_desc'| guerrilleru antifranquista asturianu (?-1947) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569'| No/unknown value |class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]] |class='wd_p570' data-sort-value="1947" | 1947-04-21 |- class='wd_q67519001' |class='wd_label'| [[Elías García Sánchez|Elías García]] |class='wd_desc'| músicu folk asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>''[[:d:Q16145150|profesor de música]]''<br/>''[[:d:Q1225716|ornitólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968 |class='wd_p19'| [[Principáu d'Asturies]] |class='wd_p570' data-sort-value="2019" | 2019-09-14 |- class='wd_q13148181' |class='wd_label'| [[Xulín de Lluza]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1930" | 1930s |class='wd_p19'| [[Proaza]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3781336' |class='wd_label'| [[Pepín de Pría]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q3214532|plower]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1864" | 1864-12-14 |class='wd_p19'| [[Pría]] |class='wd_p570' data-sort-value="1928" | 1928-12-27 |- class='wd_q13147744' |class='wd_label'| [[Manolo Ponteo]] |class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1935–2001) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1935" | 1935-08-15 |class='wd_p19'| [[Quexu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2001" | 2001-01-25 |- class='wd_q20605239' |class='wd_label'| [[Xandru Martino Ruz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[profesor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966 |class='wd_p19'| [[Ribeseya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q72195910' |class='wd_label'| [[Yolanda Huergo]] |class='wd_desc'| política asturiana (1971–2020) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1971" | 1971-05-30 |class='wd_p19'| [[Roces (Xixón)|Roces]] |class='wd_p570' data-sort-value="2020" | 2020-08-06 |- class='wd_q112582222' |class='wd_label'| [[Gemma Álvarez Delgado]] |class='wd_desc'| política asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1974" | 1974 |class='wd_p19'| [[Rospaso]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q1337419' |class='wd_label'| [[Emilio Alarcos Llorach]] |class='wd_desc'| llingüista asturianu, caderalgu eméritu de la Universidá d&#39;Uviéu, miembru de la Real Academia Española y de l&#39;Academia de la Llingua Asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>[[profesor universitariu]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1922" | 1922-04-22 |class='wd_p19'| [[Salamanca]] |class='wd_p570' data-sort-value="1998" | 1998-01-26 |- class='wd_q42908982' |class='wd_label'| [[Raquel Fernández Menéndez]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Salas]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3326376' |class='wd_label'| [[Lluis Xabel Álvarez]] |class='wd_desc'| filósofu y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-08-14 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9096770' |class='wd_label'| [[Xurde Álvarez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-01-15 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147245' |class='wd_label'| [[Helena Trexu]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1945" | 1945 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147869' |class='wd_label'| [[Pepe'l Pantuxu de Sama]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1900–1953) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1900" | 1900 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570' data-sort-value="1953" | 1953 |- class='wd_q29582273' |class='wd_label'| ''[[:d:Q29582273|Fermín Gutierrez Lada]]'' |class='wd_desc'| militante de la resistencia asturianu (1916–1953) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2551347|maquis]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1916" | 1916 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570' data-sort-value="1953" | 1953-10-10 |- class='wd_q125142405' |class='wd_label'| [[Valentín Ochoa Rodríguez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1879-1951) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1879" | 1879 |class='wd_p19'| [[Sama (Llangréu)|Sama]] |class='wd_p570' data-sort-value="1951" | 1951 |- class='wd_q20605523' |class='wd_label'| [[Pablo X. Suárez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981 |class='wd_p19'| [[Samartindianes]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q161793' |class='wd_label'| [[Manuel Asur]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1947" | 1947-10-12 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20604813' |class='wd_label'| [[Xulio Arbesú]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q129811289' |class='wd_label'| [[Marcelino Gutiérrez González]] |class='wd_desc'| periodista asturianu (1975-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975 |class='wd_p19'| [[Samartín del Rei Aurelio]] |class='wd_p570' data-sort-value="2023" | 2023-09-24 |- class='wd_q13147296' |class='wd_label'| [[Josefina Martínez Álvarez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor universitariu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1937" | 1937-04-11 |class='wd_p19'| [[San Cloyo (parroquia)|San Cloyo]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q132831177' |class='wd_label'| [[Xuan Cándano]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1959" | 1959 |class='wd_p19'| [[San Esteban (Muros)|San Esteban]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605400' |class='wd_label'| [[Gerardo Orviz]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1929" | 1929 |class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-05-10 |- class='wd_q136512338' |class='wd_label'| [[Benito González Orviz]] |class='wd_desc'| flaire asturianu (1855-1910) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q117936754|misioneru católicu]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1855" | 1855-06-25 |class='wd_p19'| [[Santa Bárbola]] |class='wd_p570' data-sort-value="1910" | 1910-04-15 |- class='wd_q9049180' |class='wd_label'| [[Nel Amaro]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1946" | 1946-12-24 |class='wd_p19'| [[Santa Rosa (parroquia)|Santa Rosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="2011" | 2011-04-04 |- class='wd_q13147126' |class='wd_label'| [[Enriqueta González Rubín]] |class='wd_desc'| escritora y periodista asturiana (1832–1877) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1832" | 1832-04-17 |class='wd_p19'| [[Santianes del Agua]] |class='wd_p570' data-sort-value="1877" | 1877-11-09 |- class='wd_q134021821' |class='wd_label'| [[Santos Monestina]] |class='wd_desc'| pintor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963-01-19 |class='wd_p19'| [[Santolaya (Cabranes)|Santolaya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3753874' |class='wd_label'| [[Xulio Vixil]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964-07-30 |class='wd_p19'| [[Santuyano (parroquia de Bimenes)|Santuyano]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146771' |class='wd_label'| [[Ataúlfo Lada Camblor]] |class='wd_desc'| cantante asturianu de tonada (1921-2009) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]''<br/>[[mineru]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921-03-20 |class='wd_p19'| [[Serrapio (parroquia)|Serrapio]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-01-05 |- class='wd_q13148174' |class='wd_label'| [[Xosé Antón González Riaño]] |class='wd_desc'| profesor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956 |class='wd_p19'| [[Siero]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147992' |class='wd_label'| [[Ruma Barbero]] |class='wd_desc'| dibuxante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q15296811|dibuxante]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1971" | 1971-02-03 |class='wd_p19'| [[Somió]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q23020442' |class='wd_label'| [[Gorka Magunazelaia]] |class='wd_desc'| futbolista español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1992" | 1992-03-02 |class='wd_p19'| [[Sopela|Sopelana]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20604854' |class='wd_label'| [[Xulio Berros]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605020' |class='wd_label'| [[Ana Rosa Fernández]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q55185591' |class='wd_label'| [[Gonzalo González Barreñada|Gonzalo G. Barreñada]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-04-27 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823631' |class='wd_label'| [[Ana Pereira]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978-07-26 |class='wd_p19'| [[Sotrondio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q135188749' |class='wd_label'| ''[[:d:Q135188749|Pedro A. Zurita]]'' | |class='wd_p21'| |class='wd_p106'| [[esperantista]]<br/>[[profesor]]<br/>''[[:d:Q16532929|alministrativu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1940" | 1940s |class='wd_p19'| [[Sotu Cangues]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q2890324' |class='wd_label'| [[Vicente Díaz]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-12-13 |class='wd_p19'| [[Sotu'l Barcu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9028833' |class='wd_label'| [[Mari Luz Cristóbal Caunedo]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-08-30 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147291' |class='wd_label'| [[Jesús Evaristo Casariego]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[xurista]]<br/>[[periodista]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q117804633|requeté soldier]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1913" | 1913-11-07 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990-09-16 |- class='wd_q13148087' |class='wd_label'| [[Tino Pérez del Rufo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1940" | 1940 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q116986389' |class='wd_label'| [[Silvia Quesada]] |class='wd_desc'| cantante asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1986" | 1986 |class='wd_p19'| [[Tinéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q83006' |class='wd_label'| [[David Villa]] |class='wd_desc'| futbolista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1981" | 1981-12-03 |class='wd_p19'| [[Tiuya (parroquia)|Tiuya]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148062' |class='wd_label'| [[Tante Blanco]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957 |class='wd_p19'| [[Tolivia (parroquia)|Tolivia]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q46320758' |class='wd_label'| [[Ana Medina Zarabozo]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1984" | 1984 |class='wd_p19'| [[Torín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3326336' |class='wd_label'| [[Xesús Cañedo Valle]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1958-2026) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958-12-09 |class='wd_p19'| [[Trubia (L'Abadía Cenero)|Trubia]] |class='wd_p570' data-sort-value="2026" | 2026-01-01 |- class='wd_q3781342' |class='wd_label'| [[Xandru Fernández]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q48930480|profesor de filosofía]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970-01-22 |class='wd_p19'| [[Turón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5660535' |class='wd_label'| [[Antón García]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1960" | 1960-08-23 |class='wd_p19'| [[Tuña (parroquia)|Tuña]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25999248' |class='wd_label'| [[Pablo Suárez García]] |class='wd_desc'| investigador y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[investigador]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973 |class='wd_p19'| [[Udrión]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11934004' |class='wd_label'| [[Lourdes Álvarez|Lourdes Álvarez García]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q23906216|looter]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-07-26 |class='wd_p19'| [[Urbiés (parroquia)|Urbiés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5507856' |class='wd_label'| [[Fulgencio Argüelles]] |class='wd_desc'| escritor y sicólogu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[psicólogu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-01-06 |class='wd_p19'| [[Uriés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q379756' |class='wd_label'| [[Quini]] |class='wd_desc'| futbolista asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949-09-23 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2018" | 2018-02-27 |- class='wd_q4891783' |class='wd_label'| [[Xuan María Acebal]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1815-1895) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1815" | 1815-03-08 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1895" | 1895-02-11 |- class='wd_q4892132' |class='wd_label'| [[Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q250867|sacerdote católicu]]''<br/>''[[:d:Q611644|obispu católicu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1834" | 1834 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1905" | 1905 |- class='wd_q5668135' |class='wd_label'| [[Constantino Cabal]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[antropólogu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1877" | 1877-05-16 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1967" | 1967-12-09 |- class='wd_q5941163' |class='wd_label'| [[José Luis Campal]] |class='wd_desc'| críticu lliterariu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q5947795' |class='wd_label'| [[Inaciu Iglesias]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[empresariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966-07-12 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q6099753' |class='wd_label'| [[Ramón Lage]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-06-09 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9009939' |class='wd_label'| [[Ismael González Arias]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958-11-15 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9011525' |class='wd_label'| [[Jerónimo Granda]] |class='wd_desc'| cantautor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1945" | 1945-01-01 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9023770' |class='wd_label'| [[Llorienzu Novo Mier]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1917" | 1917-03-28 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1990" | 1990-06-30 |- class='wd_q9096764' |class='wd_label'| [[Xulio Viejo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q10953121' |class='wd_label'| [[Toli Morilla]] |class='wd_desc'| cantautor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-10-09 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11134461' |class='wd_label'| [[Arturu Xosé Bermeyu]] |class='wd_desc'| políticu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569'| |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13146828' |class='wd_label'| [[Botón (cantante)|José María Martínez Suárez]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1942) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-07-19 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1942" | 1942-07-28 |- class='wd_q13146917' |class='wd_label'| [[Claverol]] |class='wd_desc'| cantante asturianu (1892–1950) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-10-29 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1950" | 1950-03-16 |- class='wd_q13146967' |class='wd_label'| [[Cuchichi|José Menéndez Carreño]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu (1890–1978) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1890" | 1890-08-12 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1978" | 1978-12-03 |- class='wd_q13147167' |class='wd_label'| [[Federico Fierro Botas]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1942–2002) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1942" | 1942-11-30 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2002" | 2002-06-26 |- class='wd_q13148177' |class='wd_label'| [[Xuan Nel Expósito]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968-05-15 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13148178' |class='wd_label'| [[Xuan Santori]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1968" | 1968-07-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17620225' |class='wd_label'| [[Adriana Lastra]] |class='wd_desc'| política asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979-03-30 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20532842' |class='wd_label'| ''[[:d:Q20532842|Marcelino Rodríguez Fernández]]'' |class='wd_desc'| militar asturianu (1915–1946) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q212948|partisanu]]''<br/>''[[:d:Q2251335|maestru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1915" | 1915-07-07 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1946" | 1946-06-26 |- class='wd_q20605340' |class='wd_label'| [[Miranda (cantante)|Miranda]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1897" | 1897-07-03 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1975" | 1975-03-22 |- class='wd_q20605431' |class='wd_label'| [[El Quexanu]] |class='wd_desc'| cantante de tonada asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q38367671|cantante de tonada]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1929" | 1929-09-20 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q33515255' |class='wd_label'| [[Víctor Suárez Piñero]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q58428578|activista polos derechos llingüísticos]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q41546637|wikimedista]]''<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1988" | 1988 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q52356543' |class='wd_label'| [[Nicolás Bardio]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q6625963|novelista]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]''<br/>''[[:d:Q1238570|politólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1987" | 1987-02-19 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q55837889' |class='wd_label'| [[Perfecto Fernández Usatorre]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1847-1911) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1847" | 1847 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="1911" | 1911-01-23 |- class='wd_q59242002' |class='wd_label'| [[Aida Fernández Escudero]] |class='wd_desc'| escritora y profesora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1985" | 1985 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q63979201' |class='wd_label'| [[Víctor Fernández Coalla]] |class='wd_desc'| Xestor cultural y coach asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q3104508|xestor cultural]]''<br/>[[pedagogu]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966-09-21 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q66605382' |class='wd_label'| [[Xaime Martínez]] |class='wd_desc'| escritor y cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[cantante]]<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1993" | 1993-12-25 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q73733144' |class='wd_label'| [[Rodrigo Cuevas]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>''[[:d:Q713200|performer]]''<br/>''[[:d:Q15214752|cabaretista]]''<br/>''[[:d:Q3075052|folclorista]]''<br/>''[[:d:Q19509201|activista LGBTI]]''<br/>[[compositor]]<br/>[[acordionista]]<br/>''[[:d:Q4351403|percusionista]]''<br/>''[[:d:Q947873|presentador de televisión]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1985" | 1985 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q92101121' |class='wd_label'| ''[[:d:Q92101121|Miguel Gallego Gómez]]'' |class='wd_desc'| inxenieru y traductor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2267418|inxenieru industrial]]''<br/>''[[:d:Q333634|traductor]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1983" | 1983-10-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q97179122' |class='wd_label'| [[Francisco Casariego Hernández-Vaquero]] |class='wd_desc'| historiador, escritor y periodista asturianu (1919‑2010) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1919" | 1919 |class='wd_p19'| [[Uviéu (ciudá)|Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2010" | 2010-05-12 |- class='wd_q109401520' |class='wd_label'| [[Xosé Bolado]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1946-2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1946" | 1946 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-05-20 |- class='wd_q121288183' |class='wd_label'| [[Julio Ramos]] |class='wd_desc'| cantautor y políticu asturianu (1949–2023) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantautor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q15627169|sindicalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570' data-sort-value="2023" | 2023-08-05 |- class='wd_q122416065' |class='wd_label'| [[Chus Solís]] |class='wd_desc'| fabricante de gaites asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>''[[:d:Q122434348|fabricante de gaites]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973-12-24 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823645' |class='wd_label'| [[Abel Martínez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1976" | 1976 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q137373637' |class='wd_label'| ''[[:d:Q137373637|José María Bances Álvarez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[abogáu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1935" | 1935-12-05 |class='wd_p19'| [[Uviéu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q14026757' |class='wd_label'| [[Aníbal José Vázquez Fernández]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1954-2023) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[mineru]]<br/>''[[:d:Q15627169|sindicalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1954" | 1954-11-28 |class='wd_p19'| [[Uxo (parroquia)|Uxo]] |class='wd_p570' data-sort-value="2023" | 2023-11-12 |- class='wd_q6039908' |class='wd_label'| [[Nené Losada Rico]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1921" | 1921-11-10 |class='wd_p19'| [[Valdés]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-04-11 |- class='wd_q50530830' |class='wd_label'| [[María Esther García López]] |class='wd_desc'| poeta y escritora n&#39;asturianu y en castellanu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1948" | 1948-12-08 |class='wd_p19'| [[Valdés]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136682879' |class='wd_label'| ''[[:d:Q136682879|Samuel Fernandi]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q779815|direutor d'animación]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1991" | 1991 |class='wd_p19'| ''[[:d:Q6159246|Valle del Nalón]]'' |class='wd_p570'| |- class='wd_q5941646' |class='wd_label'| [[José Luis Rendueles]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[Vega (Xixón)|Vega]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q46459468' |class='wd_label'| [[Fernando Padilla Palicio]] |class='wd_desc'| Direutor Xeneral de Planificación Llingüística y Normalización del Principáu d&#39;Asturies |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor]]<br/>''[[:d:Q1501800|direutor xeneral]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957-01-01 |class='wd_p19'| [[Veguín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q25367930' |class='wd_label'| [[Santiago García Granda]] |class='wd_desc'| químicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q15142825|cristalógrafu]]''<br/>[[investigador]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955 |class='wd_p19'| [[Verdicio]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9093342' |class='wd_label'| [[Vicente Prado]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]]<br/>''[[:d:Q21550382|gaiteru]]''<br/>''[[:d:Q6901699|monologuista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1964" | 1964-05 |class='wd_p19'| [[Viella (parroquia de Siero)|Viella]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330042' |class='wd_label'| [[Xune Elipe]] |class='wd_desc'| cantante asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| ''[[:d:Q6162665|Villalegre]]'' |class='wd_p570'| |- class='wd_q559658' |class='wd_label'| [[José Ángel Hevia]] |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1967" | 1967-10-11 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330151' |class='wd_label'| [[Xosé Caveda y Nava]] |class='wd_desc'| escritor y políticu asturianu (1796–1882) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q1792450|historiador del arte]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1796" | 1796 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="1882" | 1882 |- class='wd_q5701521' |class='wd_label'| [[Apolinar de Rato y Hevia]] |class='wd_desc'| escritor español (1830–1894) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[abogáu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1829" | 1829 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa (parroquia)|Villaviciosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="1884" | 1884-05-22 |- class='wd_q13147754' |class='wd_label'| [[María Teresa Villaverde]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1882–1934) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1882" | 1882-12-21 |class='wd_p19'| [[Villaviciosa]] |class='wd_p570' data-sort-value="1934" | 1934-06 |- class='wd_q8198010' |class='wd_label'| [[Ana Cano]] |class='wd_desc'| filóloga asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q13418253|filólogu]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1950" | 1950-05-12 |class='wd_p19'| [[Viḷḷarín (Veigas)|Viḷḷarín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q19965853' |class='wd_label'| [[Diamantina Rodríguez]] |class='wd_desc'| cantante asturiana (1920–2021) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1920" | 1920-09-14 |class='wd_p19'| [[Viḷḷaxime]] |class='wd_p570' data-sort-value="2021" | 2021-04-21 |- class='wd_q282498' |class='wd_label'| [[Gaspar Melchor de Xovellanos]] |class='wd_desc'| xurista, España |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]''<br/>''[[:d:Q188094|economista]]''<br/>[[abogáu]]<br/>[[xurista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1744" | 1744-01-05 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1811" | 1811-11-27 |- class='wd_q318546' |class='wd_label'| [[Abelardo Fernández]] |class='wd_desc'| futbolista y entrenador asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[Xugador de fútbol|futbolista]]<br/>''[[:d:Q628099|entrenador de fútbol]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970-04-19<br/>1970-03-19 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q541075' |class='wd_label'| [[Alberto Álvarez Peña]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3142789' |class='wd_label'| [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] |class='wd_desc'| políticu y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q2504617|romanista]]''<br/>''[[:d:Q13418253|filólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1949" | 1949-02-01 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3330135' |class='wd_label'| [[Xuan Pertierra Argiz]] |class='wd_desc'| políticu asturianu (1958–2009) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958-08-30 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="2009" | 2009-08-12 |- class='wd_q3395726' |class='wd_label'| [[Inaciu Galán]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1986" | 1986-06-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q3943033' |class='wd_label'| [[Vicente García Oliva]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1944" | 1944-07-03<br/>1944 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q4891703' |class='wd_label'| [[Nicanor Piñole]] |class='wd_desc'| pintor asturianu (1878–1978) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[pintor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1878" | 1878-01-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1978" | 1978-01-18 |- class='wd_q5392118' |class='wd_label'| [[Alberto Varillas|Alberto Fernández Varillas]] |class='wd_desc'| músicu y cantante folk asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1969" | 1969 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q8962378' |class='wd_label'| [[Francisco González Prieto]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1859–1937) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q635734|archiveru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1859" | 1859 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1937" | 1937 |- class='wd_q8963535' |class='wd_label'| [[Gaspar Meana]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q715301|historietista]]''<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1960" | 1960 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9018524' |class='wd_label'| [[Xosefa Xovellanos]] |class='wd_desc'| escritora asturiana (1745–1807) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1745" | 1745-06-04 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1807" | 1807-06-07 |- class='wd_q9033136' |class='wd_label'| [[Milio Rodríguez Cueto]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1962" | 1962 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q9066431' |class='wd_label'| [[Ramón Lluís Bande]] |class='wd_desc'| escritor, músicu y direutor de cine asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[direutor de cine]]<br/>[[periodista]]<br/>[[poeta]] |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q11015686' |class='wd_label'| [[Emilio Robles Muñiz]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1877–1938) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1877" | 1877-10-06 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1938" | 1938-03-06 |- class='wd_q11681019' |class='wd_label'| [[David Rivas]] |class='wd_desc'| escritor, políticu y economista asturianu (1957-2024) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q188094|economista]]''<br/>''[[:d:Q4964182|filósofu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957-12-04 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="2024" | 2024-12-15 |- class='wd_q12386432' |class='wd_label'| ''[[:d:Q12386432|Consuelo Alonso González]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1856852|vendedor ambulante de periódicos]]''<br/>''[[:d:Q17010072|militante]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1898" | 1898 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1938" | 1938-05-13 |- class='wd_q13146717' |class='wd_label'| [[Andrés Solar]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1955–1984) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-08-25 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1984" | 1984-12-27 |- class='wd_q13147219' |class='wd_label'| [[Gerardo Ruiz Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q7623230|entrenador de fuerza y acondicionamientu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1956" | 1956-11-29 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147756' |class='wd_label'| [[María Teresa González]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1950" | 1950-11-28 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1995" | 1995-05-23 |- class='wd_q13147885' |class='wd_label'| [[Pilar Sánchez Vicente]] |class='wd_desc'| historiadora, escritora y documentalista asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[historiador]]<br/>[[documentalista]]<br/>[[escritor]]<br/>''[[:d:Q11814411|documentalista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1961" | 1961-11-11 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q13147945' |class='wd_label'| [[Quique Faes]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q1238570|politólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q17478192' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17478192|Pablo Und Destruktion]]'' |class='wd_desc'| músicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1984" | 1984-02-20 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605225' |class='wd_label'| [[Marta Mori]] |class='wd_desc'| escritora española |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1965" | 1965 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605458' |class='wd_label'| [[Pablo Rodríguez Alonso]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1979" | 1979 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20605540' |class='wd_label'| [[Alfredo Truán Álvarez]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q1114448|cartoonist]]''<br/>[[pintor]]<br/>[[caricaturista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1895" | 1895 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1964" | 1964 |- class='wd_q20605595' |class='wd_label'| [[Xabel Vegas]] |class='wd_desc'| músicu español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[músicu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1978" | 1978-06-12 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q20614454' |class='wd_label'| [[Alfredo Ignacio Álvarez Menéndez]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q14467526|llingüista]]''<br/>''[[:d:Q2505739|hispanista]]''<br/>[[profesor universitariu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1958" | 1958 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q21293215' |class='wd_label'| [[Sofía Castañón]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[periodista]]<br/>''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>[[direutor de cine]] |class='wd_p569' data-sort-value="1983" | 1983-11-01 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q42293485' |class='wd_label'| [[Arsenio González Álvarez]] |class='wd_desc'| actor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[actor]]<br/>[[dramaturgu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1931" | 1931-01-28 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="2017" | 2017-10-18 |- class='wd_q42909138' |class='wd_label'| [[Sabel Tuñón Ces]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1963" | 1963 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q54861324' |class='wd_label'| [[Carlos Magdalena]] |class='wd_desc'| horticultor y botánicu asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q3140857|horticultor]]''<br/>''[[:d:Q2374149|botánicu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1972" | 1972-09-18 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q64831520' |class='wd_label'| ''[[:d:Q64831520|Ángeles Huerta]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[direutor de cine]]<br/>[[guionista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1974" | 1974 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q79796915' |class='wd_label'| [[Alberto Alonso Blanco]] |class='wd_desc'| tresformista asturianu (1928–1976) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q9304839|tresformista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1928" | 1928-05-29 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1976" | 1976-04-19 |- class='wd_q98609618' |class='wd_label'| [[Xosé Lluis Rodríguez Alberdi]] |class='wd_desc'| escritor y maestru de Llingua Asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[profesor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1955" | 1955-04-12 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q118383824' |class='wd_label'| [[Sabel de Fausta]] |class='wd_desc'| escritora asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1934" | 1934 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q118489664' |class='wd_label'| ''[[:d:Q118489664|Olaya Suárez]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q82955|políticu]]''<br/>''[[:d:Q326653|contable]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1993" | 1993-12-31 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q123258157' |class='wd_label'| [[Naciu Varillas]] |class='wd_desc'| periodista y escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1975" | 1975 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q125823542' |class='wd_label'| [[Xon de la Campa|Xon de la Campa Valdés]] | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| |class='wd_p569' data-sort-value="1973" | 1973 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q130881415' |class='wd_label'| ''[[:d:Q130881415|Rosario Trabanco]]'' |class='wd_desc'| actriz de teatru asturiana (1904-1985) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| ''[[:d:Q2259451|actor de teatru]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1903" | 1903 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1985" | 1985 |- class='wd_q131278984' |class='wd_label'| ''[[:d:Q131278984|Marisa López Diz]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[poeta]]<br/>[[profesor]]<br/>[[cantante]] |class='wd_p569' data-sort-value="1970" | 1970 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q135261231' |class='wd_label'| [[Arantza Margolles|Arantxa Margolles]] |class='wd_desc'| periodista asturiana |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581072|femenín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]]<br/>[[historiador]]<br/>''[[:d:Q3621491|arqueólogu]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1982" | 1982-12-11 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136400930' |class='wd_label'| [[Carlos X. Blanco|Carlos Xavier Blanco Martín]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1966" | 1966 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q136763292' |class='wd_label'| [[José Napoleón Acebal]] |class='wd_desc'| abogáu y escritor asturianu (1806-1879) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[abogáu]]<br/>[[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1806" | 1806 |class='wd_p19'| [[Xixón]] |class='wd_p570' data-sort-value="1879" | 1879 |- class='wd_q9032833' |class='wd_label'| [[Miguel Rojo]] |class='wd_desc'| escritor asturianu |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>[[biólogu]] |class='wd_p569' data-sort-value="1957" | 1957 |class='wd_p19'| [[Zarracín]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q97853754' |class='wd_label'| [[Házael González]] |class='wd_desc'| escritor español |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]]<br/>''[[:d:Q3330547|cronista]]''<br/>[[ensayista]]<br/>''[[:d:Q4263842|críticu lliterariu]]''<br/>''[[:d:Q1086863|columnista]]'' |class='wd_p569' data-sort-value="1976" | 1976-02-18 |class='wd_p19'| [[Zarréu (parroquia)|Zarréu]] |class='wd_p570'| |- class='wd_q68817521' |class='wd_label'| ''[[:d:Q68817521|Artur Saternus]]'' | |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[periodista]] |class='wd_p569' data-sort-value="1892" | 1892-05-10 |class='wd_p19'| [[Świętochłowice]] |class='wd_p570' data-sort-value="1970" | 1970-06-24 |- class='wd_q3573525' |class='wd_label'| [[Anxelu]] |class='wd_desc'| escritor asturianu (1899–1987) |class='wd_p21'| ''[[:d:Q6581097|masculín]]'' |class='wd_p106'| [[escritor]] |class='wd_p569' data-sort-value="1899" | 1899 |class='wd_p19'| [[Ḷḷena]] |class='wd_p570' data-sort-value="1987" | 1987 |} {{Wikidata list end}} 8gglbrz4i6kf5rboqfop81fnvdsgghi 0 188138 4493692 4253892 2026-05-17T22:43:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493692 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20200423133955}} {{persona}} '''Ildefonso Martínez y Fernández''' {{nym}} foi un [[médicu]] [[asturianu]]. Ye famosu por lluchar n'Uviéu contra'l [[cólera]] qu'afeutó a [[Asturies]] nel añu 1885. == Biografía == A los catorce años, ingresó nos Reales Estudios de San Isidro, onde estudió Ciencies y Humanidaes. Graduóse de bachiller en [[1837]]. Nesi mesmu añu entamó los estudios nel Real Colexu de Medicina y Ciruxía de San Carlos. Doctoróse en [[medicina]] y [[ciruxía]] en [[1844]]. Fundó delles sociedaes: ''Sociedá d'Instrucción Recíproca'', ''Atenéu Médicu-Quirúrxicu Matritense'', ''Academia d'Esculapiu'' y tamién l'''[[Institutu Médicu]]'', del que foi presidente y profesor.<ref name="bio">{{cita web |url=https://biblioteca.ucm.es/historica/ildefonso-martinez |títulu=Ildefonso Martínez y Fernández |fechaaccesu=23 d'abril de 2020 |idioma=castellán}}</ref> En [[1851]] algamó la plaza de médicu-direutor del balneariu de Baños de Bellús ([[Valencia]]), pero 3 años depués camudó la plaza pol de Beyures de Nava. En setiembre de [[1855]] Ildefonso taba n'Asturies cuando xurdió un biltu de [[cólera|cólera morbo-asiáticu]], ya Ildefonso Martínez ofrecióse voluntariu al conceyu d'Uviéu pa ufiertar los sos servicios profesionales. Redautó entós la ''Cartilla popular higiénica y terapéutica del cólera morbo-asiático, por la Comisión facultativa de la Junta provincial de Sanidad'' y trabayó contra la peste hasta que finó, víctima d'esta enfermedá, el día [[26 de setiembre]], a la edá de 34 años.<ref name="bio"/> Foi soterráu nel campusantu de San Cipriano, onde la [[Casa de conceyu d'Uviéu|Casa'l Conceyu]]-y dedicó una llábana pol so esfuerciu:<ref>{{cita web |url=https://www.lne.es/oviedo/2011/11/21/calles-oviedo-denominacion/1159662.html |títulu=Las calles de Oviedo y su denominación |autor=Carmen Ruiz-Tilve |fecha=21 de payares de 2011 |fechaaccesu=23 d'abril de 2020 |idioma=castellán}}</ref> {{cita|«A la memoria del Dr. D. Ildefonso Martínez, Médico distinguido que murió el 26 de Setiembre de 1855, víctima de su celo, abnegación i caridad cristiana asistiendo a los enfermos coléricos de esta capital»<ref>{{cita web |url=http://webs.ucm.es/BUCM/foa//doc17303.pdf |formatu=PDF |idioma=castellán |fechaaccesu=23 d'abril de 2020 |títulu=El Archivo Personal de Ildefonso Martínez y Fernández en la Biblioteca Histórica de la Universidad Complutense de Madrid |autor=Mercedes Cabello Martín |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211127103916/http://webs.ucm.es/BUCM/foa//doc17303.pdf |fechaarchivu=2021-11-27 }}</ref>}} == Escoyeta d'obres<ref>{{cita web |url=http://datos.bne.es/persona/XX4579975.html |títulu=Martínez y Fernández, Ildefonso (1821-1855) |fechaccesu=23 d'abril de 2020 |idioma=castellán |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220828203506/https://datos.bne.es/persona/XX4579975.html |fechaarchivu=2022-08-28 }}</ref> == * 1846 - ''Examen de ingenios para las ciencias ...;compuesto por el doctor Juan Huarte de San Juan ; aumentado con las variantes de las más selectas ediciones y de su juicio crítico, escrito por Ildefonso Martínez y Fernández.'' * 1847 - ''Nueva filosofia de la naturaleza del hombre, no conocida ni alcanzada de los grandes filosofos antiguos, la qual mejora la vida y la salud humana.'' * 1848 - ''De la pelagra y mal de rosa de Asturias.'' * 1851 - ''El buscapié del buscaruido de Don Adolfo de Castro.'' * 1851 - ''La apología de los ciegos, o la homeopato-manía historia-crítico-médica.'' * 1855 - ''Espejo del verdadero médico.'' * 1855 - ''El Crisol. Floresta Crítico-Médica.'' (revista espublizada hasta'l 24 d'ochobre del mesmu añu) == Referencies == {{llistaref}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Persones d'Onís]] [[Categoría:Médicos y médiques d'Asturies]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]] 4oo4z965zdr6k1kean3941ndojls3ww 0 255808 4493598 4476368 2026-05-17T17:39:17Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493598 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ian Giles''' {{nym}} foi un xugador de [[fútbol australianu]] que xugó nel [[Melbourne Football Club]].<ref>{{cite web|url=http://australianfootball.com/players/player/Ian%2BGiles/6437|title=Ian Giles - Player Bio|publisher=Australian Football|fechaaccesu=23 December 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161203090517/http://australianfootball.com/players/player/Ian+Giles/6437|fechaarchivu=2016-12-03}}</ref><ref name=encyc>{{cite book |title=The Encyclopedia of AFL Footballers: every AFL/VFL player since 1897 |last=Holmesby|first=Russell|last2=Main|first2=Jim |year=2009 |edition=8th |isbn=978-1-921496-00-4 |publisher=BAS Publishing |location=Seaford, Victoria |page=302}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://afltables.com/afl/stats/players/I/Ian_Giles.html Estadístiques d'Ian Giles] {{NF|1918|2002|Giles, Ian}} [[Categoría:Xugadores de fútbol australianu]] [[Categoría:Persones de Victoria (Australia)]] sau6ik9a3fuxch9bpv9wuhalf7gnl0u 0 260781 4493592 4022099 2026-05-17T17:13:14Z Fueyo221 103750 4493592 wikitext text/x-wiki Col nome d''''aráu''' podemos referinos a: * Un [[aráu (preséu)|preséu usáu p'abrir la tierra]], tamién llamáu «llabiegu» y «aladru»; * L'ave marina de nome científicu ''[[Uria aalge]]''; * L'ave marina de nome científicu ''[[Alca torda]]''. * L'ave marina de nome científicu ''[[Fratercula arctica]]''. {{dixebra}} {{control d'autoridaes}} h4agdc9ywfr2m1g18z8poluqqd3f2vx 0 266061 4493796 4350203 2026-05-18T05:49:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493796 wikitext text/x-wiki {{Xeografía|mapa=Antártida}} La '''islla Borradaile''' forma parte del archipiélagu de les [[Islles Balleny]] nel [[Océanu Pacíficu|Océanu Pacíficu Sur]]. Foi afayada en 1839 por [[John Balleny]], que la nomó W. Borradaile, que yera un mecenas de la so espedición.<ref>[https://adam.antarcticanz.govt.nz/nodes/view/20482 Images Antartic New Zealand publications. {{en}}]</ref> Alcuéntrase na canal d'ocho kilómetros d'anchu ente les islles [[islla Young (L'Antártida)|Young]] y [[Islla Buckle|Buckle]]. Mide aprosimao 2 milles de llargu por 1 milla d'anchu. Mas al norte hay un notable promontoriu rocosu llamáu [[Beale Pinnacle]] cercanu de la so mariña sureste, un pináculu de roca en forma de bota (60 m) que s'atopa cerca del cabu Beale, llamáu asina por W. Beale, unu de los comerciantes que se xunió a Charles Enderby pa unviar la espedición de John Balleny de 1839.<ref>[https://adam.antarcticanz.govt.nz/nodes/view/20436 Antartic New Zealand publications. "Beale Pinnacle" {{en}}]</ref><ref>[https://www.geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=1117&fid=antgeo_102 Beale Pinnaple situation {{en}}]</ref> El primeru desembarcu na islla foi'l Capitán Freeman el 12 de febreru de 1839. Foi la primer vegada qu'un home aportara al sur del [[Círculu polar antárticu|Círculu Antárticu]]. == Curiosidá == Una moneda WAD de $2 de cobre foi acuñada en 2012 pol Bancu Central de Westarctica y sigue siendo la única moneda creada per cualesquier país pa celebrar la islla. Esa moneda tien una imaxe del paíño de Wilson en llugar de la mesma islla.<ref>{{Cita web |url=https://www.jfvcoins.com/Borradaile-Island-2-dollars-2012 |títulu=The coin, {{en}} |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230531100528/https://www.jfvcoins.com/Borradaile-Island-2-dollars-2012 |fechaarchivu=2023-05-31 }}</ref> La islla ta baxo la xurisdicción del [[tratáu Antárticu]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[https://mapcarta.com/25602346 Mapa situación xeográfica Islla Borradaile, {{en}}] [[Categoría:L'Antártida]] [[Categoría:Océanu Antárticu]] [[Categoría:Archipiélagos]] 076e4h8b2hqk5ilov4vcd0jdgg2eqf6 0 266552 4493816 4357376 2026-05-18T05:58:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493816 wikitext text/x-wiki {{Xeografía|minimap:islla Champ}} [[Archivu:Russia stamp 2021 № 2844.jpg|thumb|left|200px|Sellu de correos rusu de 2021, imaxe de islla Champ]] La '''islla Champ<ref>https://web.archive.org/web/20120318035233/http://www.cruisetraveller.com.au/sites/default/files/Arctic_Expeditions.pdf {{en}}</ref>''' (del : Остров Чамп, Ostrov Champ) ye una islla na zona central {{Etimoloxía|ruso|Остров Чамп, Ostrov Champ}} del archipiélagu de la [[Tierra de Franciscu Xosé]], [[Óblast d'Arkhangelsk|óblast d'Arkhangelsk]] en [[Rusia]].<ref>http://gsabulletin.gsapubs.org/content/109/9/1116.full.pdf {{es}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.auroraexpeditions.com.au/images/uploads/brochures/Russian_Coast_Brochure_2011.pdf|títulu=Copia archivada|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110821170955/http://www.auroraexpeditions.com.au/images/uploads/brochures/Russian_Coast_Brochure_2011.pdf|fechaarchivu=21 d'agostu de 2011|fechaaccesu=27 de setiembre de 2011}}</ref> La islla tien una superficie de 374 km² que contién una amplia zona ensin glaciares nel suroeste de la islla. El puntu más altu de la islla algama los 507 m. Champ ye la islla más meridional de la [[Tierra de Zichy]] subgrupu del archipiélagu de Franciscu Xosé. Ta dixebrada por angostos estrechos de la [[islla Luigi]] pel norte y la [[Islla Salisbury (Rusia)|Islla Salisbury]], nel nordeste.<ref>[https://www.rbth.com/travel/331259-champ-island One of the most remote sites on the planet, {{en}}]</ref> == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == *[https://www.quarkexpeditions.com/blog/the-mystery-on-champ-island-franz-josef-land Mystery on Champ Island, {{en}}] *[https://blog.kolobok.com.mx/la-isla-champ-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2-%D1%87%D0%B0%D0%BC%D0%BF/ kolobok, Blog de cultura rusa, islla Champ, {{es}}.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230619091623/https://blog.kolobok.com.mx/la-isla-champ-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2-%D1%87%D0%B0%D0%BC%D0%BF/ |date=2023-06-19 }} {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[categoría:islles de Rusia]] rro2yp1jsa6alnmoophc165l1kzel0k 0 270033 4493820 4136394 2026-05-18T06:35:54Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493820 wikitext text/x-wiki {{xeografía}}  La islla '''Moyenne''' ye una pequeña islla (9,9 ha) nel parque nacional marín de Sainte Anne de la mariña del norte de Mahé, [[Seixeles]]. Dende la década de 1970 ye una reserva de [[flora]] y [[fauna]]. Dende 1915 hasta la década de 1960, la islla tuvo abandonada hasta la compra de Brendon Grimshaw por £8.000 (aprosimao 10.000 dólares). Grimshaw foi l'únicu habitante de la islla hasta la so muerte en xunetu de 2012.<ref>{{Cita web|url=https://www.breakingtravelnews.com/news/article/seychelles-brendon-grimshaw-owner-of-moyenne-island-dies-at-age-87/|títulu=Seychelles' Brendon Grimshaw, owner of Moyenne island, dies at age 87|obra=Breaking Travel News}}</ref> Anguaño la islla ye un parque nacional y puede ser visitada como parte de viaxes entamaos.<ref>http://wanderingcarol.com/seychelles-islands-moyenne-tortoises/ Moyenne 2016 visit</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.cerf-resort.com/moyenneislandseychelles.html|títulu=Moyenne Island Seychelles|obra=www.cerf-resort.com}}</ref> == Historia == [[Ficheru:Owners_of_Moyenne.jpg|miniaturadeimagen|266x266px|Tableru d'información de Moyenne (marzu 2016)]] El nome de la islla deriva del francés ''moyenne'', "mediu." Foi presuntamente utilizada por pirates nos sieglos XVIII y XIX y contién dos baltes llamaes tumbes [[Piratería|pirates]]. De 1946 a 1962 la islla yera propiedá de Phillip Georges. Él y la so esposa Vera Georges vivieron na islla mientres los sos primeros años y más tarde camudáronse a Mahé, onde vivieron na propiedá conocida como Fairview. Una vista na islla y una sablera fueron nomaes n'honor a Vera, quien pasaba los sos díes na propiedá mientres el so home Phillip trabayaba en Mahé pel día. Phillip vendió la islla a Brendon Grimshaw dempués de que tuvieron una cena xuntos. Phillip y Vera yeren bien hospitalarios y convidaron a Brendon a cenar cuando -yos propunxo mercar la so islla. Llegaron a un alcuerdu depués d'una llarga cena. Brendon Grimshaw adquirió la islla por £8.000 en 1962 y propúnxose faer de la islla un llugar habitable. Él fixo esto cola ayuda de René Antoine Lafortune. Transformaron la islla como reserva de naturaleza, cobrando a los visitantes 12€ para pasar el día na islla y cenar nel restorán "Jolly Roger". Grimshaw y el so amigu llantaron dieciséis mil árboles, construyeron 4,8 kilómetros de caminos de naturaleza y traxeron y criaron [[Geochelone gigantea|tortúes xigantes d'Aldabra]], pretendiendo crear una islla d'una guapura increíble. Amás d'una amplia variedá de plantes y páxaros, la islla ye llar para alredor de 120 tortúes xigantes.<ref>{{Cita web|url=http://in.finance.yahoo.com/news/buy-own-private-island-173644838.html|títulu=How to Buy Your Own Private Island|fecha=2012-05-16|fechaaccesu=2012-05-21|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160314074743/https://in.finance.yahoo.com/news/buy-own-private-island-173644838.html|fechaarchivu=2016-03-14}}</ref> En 2012, según Grimshaw, la más vieya tenía 76 años y foi nomada Desmond pol so afiáu. En 1996, Grimshaw escribió un llibru sobre él y la islla, tituláu ''A Grain of Sand'' ("Un granu de sable").<ref>{{Cita web|url=https://books.google.com/books?id=8ejsAAAAMAAJ&q=%22grain+of+sand%22+moyenne|títulu=New African|fecha=1998-03-30|editorial=IC Magazines Limited}}</ref> En 2009 producióse una película documental sobro Grimshaw y la islla, llamada tamién ''A Grain of Sand''.<ref>{{Cita web|url=https://redefinemag.net/2012/a-grain-of-sand-environmental-documentary-film/|títulu=A Grain Of Sand Environmental Documentary Preview & Stream|autor=Hua|primero=Vivian|fecha=2012-05-02}}</ref><ref>https://www.cultureunplugged.com/documentary/watch-online/play/7218/A-Grain-of-Sand</ref> Dempués de 20 años de persistencia, Grimshaw y el so ayudante Lafortune consiguieron el so oxetivu de convertir a la islla Moyenne nun parque nacional propiu, separáu del parque marín de Ste. Anne.<ref>{{Cita web|url=http://www.nation.sc/article.html?id=223843|títulu=Moyenne island declared a national park|fechaaccesu=15 Ochobre 2013}}</ref> La islla ye agora conocida como parque nacional Islla Moyenne.<ref>{{Cita web|url=http://www.digitaljournal.com/article/324898|títulu=86-year-old man lives on Moyenne Island with 120 tortoises|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130308145921/http://www.digitaljournal.com/article/324898|fechaarchivu=8 de marzu de 2013|fecha=2012-05-14|fechaaccesu=24 de Xineru de 2022}}</ref> La islla allúgase a 4,5 kilómetros de distancia de la islla principal de Mahé. Grimshaw morrió en Victoria, Mahé, en xunetu de 2012. En 2013, dempués de que la islla recibiera'l so estáu de parque nacional propiu, construyóse una cabaña nueva y establecióse un guardia na islla, recoyendo el costu d'entrada de turistes.<ref>{{Cita web|url=https://www.creoletravelservices.com/|títulu=Luxury Seychelles Travel Holidays|obra=Creole Travel Services}}</ref> == Alministración == La islla pertenez al Distritu Mont Fleuri.<ref>{{Cita web|url=http://www.virtualseychelles.sc/downloads/pdf/electoral_districts.pdf|títulu=Virtualseychelles – the Safest and Fastest Organic Instagram Growth Service|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081115125037/http://www.virtualseychelles.sc/downloads/pdf/electoral_districts.pdf|fechaarchivu=2008-11-15|fecha=2008-11-15}}</ref> == Turismu == Anguaño, la industria principal de la islla ye'l turismu y ye conocida poles sos sableres, especialmente ''Anse Creole Travel Services'' (enantes conocida como Anse Jolly Roger). El restorán na sablera ye un puertu para turistes. Detrás del restorán atópase la casa del guardia llocal. La islla ye tamién visitada pola so amplia variedá de criatures submarines como pexes, tiburones y mantarrayes. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces xeografía}} *[https://naturaselection.com/blogs/news/brendon-grimshaw-una-historia-para-inspirar Brendon Grimshaw: una historia para inspirar {{es}}] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de Seixeles]] m9eiigux95gsk1z67o2milsd5pmiv8r 0 273978 4493658 4334667 2026-05-17T19:05:51Z Omarete 35 added [[Category:Concursos de tonada]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493658 wikitext text/x-wiki {| {{tablaguapa}} |+ Concursos de Tonada 2024 ! Edición !! Concursu !! Campeón || Campeona || Voz moza |- |- |XII||[[XII Concursu de Tonada de Siero|Siero]]<ref>[https://ast.wikipedia.org/wiki/Concursos_de_Tonada_2024?action=edit&veswitched=1 El Auditorio de La Pola acoge mañana la entrega de premios del concurso de tonada de Siero] El Comercio, consultao'l 19.06.2024</ref>||[[Isaac Sierra]]||[[Alicia Villanueva]]|| |- |VI||[[VI Concursu de Tonada "Valle del Narcea"|Valle del Narcea]]<ref>[https://quefemos.com/gala-de-entrega-de-premios-del-vi-concurso-de-cancion-asturiana-2024-en-cangas-del-narcea/events/27293/ Gala de entrega de premios del VI Concurso de Canción Asturiana 2024 en Cangas del Narcea] Consultao'l 20.06.2024</ref>||[[Sergio Menéndez Menéndez]]||[[Alicia Villanueva]]||[[Marina Carbajosa González]] |- |XLII||[[XLII Concursu de Tonada de Xixón|Xixón]]<ref>[https://www.elcomercio.es/gijon/isaac-sierra-alicia-villanueva-ganadores-concurso-cancion-20240804113457-nt.html?gig_actions=sso.login&gig_enteredFromComponent=fromLoginClick Isaac Sierra y Alicia Villanueva, ganadores del 42 Concurso de Canción Asturiana] Consultao'l 05.08.2024</ref>||[[Isaac Sierra]]||[[Alicia Villanueva]] |- |} == Referencies == {{llistaref}} [[Categoría:Concursos de tonada]] sz9ykzwfc4e0i0xa5c7qtm89yhr6bf1 4493659 4493658 2026-05-17T19:05:58Z Omarete 35 added [[Category:2024]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493659 wikitext text/x-wiki {| {{tablaguapa}} |+ Concursos de Tonada 2024 ! Edición !! Concursu !! Campeón || Campeona || Voz moza |- |- |XII||[[XII Concursu de Tonada de Siero|Siero]]<ref>[https://ast.wikipedia.org/wiki/Concursos_de_Tonada_2024?action=edit&veswitched=1 El Auditorio de La Pola acoge mañana la entrega de premios del concurso de tonada de Siero] El Comercio, consultao'l 19.06.2024</ref>||[[Isaac Sierra]]||[[Alicia Villanueva]]|| |- |VI||[[VI Concursu de Tonada "Valle del Narcea"|Valle del Narcea]]<ref>[https://quefemos.com/gala-de-entrega-de-premios-del-vi-concurso-de-cancion-asturiana-2024-en-cangas-del-narcea/events/27293/ Gala de entrega de premios del VI Concurso de Canción Asturiana 2024 en Cangas del Narcea] Consultao'l 20.06.2024</ref>||[[Sergio Menéndez Menéndez]]||[[Alicia Villanueva]]||[[Marina Carbajosa González]] |- |XLII||[[XLII Concursu de Tonada de Xixón|Xixón]]<ref>[https://www.elcomercio.es/gijon/isaac-sierra-alicia-villanueva-ganadores-concurso-cancion-20240804113457-nt.html?gig_actions=sso.login&gig_enteredFromComponent=fromLoginClick Isaac Sierra y Alicia Villanueva, ganadores del 42 Concurso de Canción Asturiana] Consultao'l 05.08.2024</ref>||[[Isaac Sierra]]||[[Alicia Villanueva]] |- |} == Referencies == {{llistaref}} [[Categoría:Concursos de tonada]] [[Categoría:2024]] dcd65vyz6x4uhbcnntol984hoq0pf10 0 274175 4493818 4268646 2026-05-18T06:12:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493818 wikitext text/x-wiki {{Llocalidá|mapa=Islles Galápagos}} [[Ficheru:Great_Frigatebird_at_Genovesa.JPG|thumb|miniaturadeimagen|''[[Fregata minor]]'' na islla Genovesa.]] La '''islla Genovesa''' (antes tamién conocida como ''Tower'') ye una islla [[Ecuador|ecuatoriana]] allugada nel [[Océanu Pacíficu]] que forma parte del archipiélagu de les [[islles Galápagos]].<ref>[https://naturegalapagos.com/es/isla-genovesa-galapagos-informacion/ Naturaleza de les islles Galápagos, {{es}}]</ref> La forma de la islla ye de ferradura y dispón d'una [[caldera volcánica]], que la so paré derrumbose. La formación de la gran badea de Darwin ta arrodiada de cantiles. El llagu Arturo, llenu d'agua salao, atópase nel centru, y los sedimentos dientro d'esti llagu de cráter tienen de 6.000 años d'antigüedá. Anque nun se conocen erupciones históriques en Genovesa, hai fluxos de lava bien recién nos lladrales del volcán. En badea Darwin hai la posibilidá de que cualesquier practique bucéu a lo llargo de la paré interna o que vaiga a la paré esterior, que ye menos protexía. Otra posibilidá ye la de bucéu dende l'esterior del volcán al traviés de la canal na caldera. El so nome foi-y asignáu n'honor a la ciudá de [[Xénova]] (actual [[Italia]]), que se diz que foi'l llugar de nacencia de [[Cristóbal Colón]]. Tien una superficie de 14 [[Quilómetru cuadráu|km²]] y una altitú máxima de 76 metros. Esta islla ta constituyida polos restos d'un gran cráter somorguiáu. El so nomatu de "la islla de los páxaros" xustifícase pola presencia na badea Darwin de fragates y gaviotes de cola bifurcada, que son les úniques de la so especie que tienen vezos de caza nocherniegos. Tamién pueden reparase piqueros de pates coloraes, golondrines, gaviluetes de lava, páxaros tropicales, palombos, petreles y pinzones de Darwin. El sitiu denomináu "El Barranco" constitúi un pandu pa la observación d'aves, especialmente los piqueros amazcaraos y de pates coloraes. Tamién hai un gran monte de palu santu. == Ver tamién == * [[Xeografía d'Ecuador]] == Referencies == {{llistaref}} * [https://web.archive.org/web/20091003152423/http://www.galapagos-islands-tourguide.com/isla-genovesa.html Islla Genovesa, {{es}}] * [http://ecuador.costasur.com/es/isla-genovesa.html Islla Genovesa, Galápagos, Ecuador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224083925/https://ecuador.costasur.com/es/isla-genovesa.html |date=2025-02-24 }} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Control d'autoridaes}} *[https://www.planetandes.com/es/ecuador/islas-galapagos/galapagos/isla-genovesa/ Datos pal viaxeru, {{es}}] [[Categoría:Islles Galápagos]] o8drae67vcsz0q5uqok7ua4q8dem4f8 0 274632 4493817 4286983 2026-05-18T06:03:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493817 wikitext text/x-wiki {{Xeografía|mapa=Océanu Pacíficu}} La '''islla Dent''' ye una pequeña islla d'una superficie de 26 [[Hectárea|ha]], a unos 3 [[Quilómetru|km]] al oeste de la [[islla Campbell]] nel grupu del [[archipiélagu]] de les [[islles Campbell]]. La cerceta de Campbell (''[[Anas nesiotis]]'')<ref>{{Cita web |url=https://spain.inaturalist.org/taxa/72503-Anas-nesiotis |títulu=Anas nesiotis, {{es}} |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240910085901/https://spain.inaturalist.org/taxa/72503-Anas-nesiotis |fechaarchivu=2024-09-10 }}</ref> que'l so principal [[hábitat]] yeren les islles Campbell, pensóse per 100 años que s'escastara, hasta qu'un pequeñu grupu foi afayáu en 1975 sobro la islla Dent, onde inda nun fueren introducíos [[Depredación|depredadores]], sobremanera los [[Rattus|aguarones]]<ref>[https://mousefreemarion.org/es/erradicacion-pionera-de-roedores-en-el-subantartico-el-proyecto-de-erradicacion-de-ratas-de-la-isla-campbell/ Erradicacion d' aguarones nes islles Campbell, Dent, {{es}}]</ref>, que la llevaron a la estinción nes otres islles.<ref>[https://animalia.bio/es/campbell-teal Censu de Anas nesiotis. {{es}}]</ref> L'hábitat sobro la islla Dent ye bien llindáu, yá que la so superficie ye de 26 ha, una parte importante de la islla ye roca desnuda. El programa de caltenimientu de la cerceta de Campbell empezó en 1984 cuando 4 páxaros fueron tresferíos de la islla Dent al Centru de Vida Montesa del Monte Bruce. En 1997, un [[Censu de población|censu]] realizáu sobro la islla Dent amosó que la población de [[Anas nesiotis|cerceta de Campbell]] menguara a niveles peligrosos con namás 3 páxaros. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces xeografía}} * [https://web.archive.org/web/20070928073049/http://www.mtbruce.org.nz/campbell_Island_more.htm Informe del 31 d'agostu de 2005], n'inglés. Sobro la reintroducción de la cerceta de Campbell nes islles Campbell gracies a la población atopada sobro la islla Dent. * [http://www.newzeal.com/theme/antarctic/NZ/Campbell/CampbellMap.jpg Mapa de les islles Campbell], n'inglés. Inclúi delles islles circundantes, la [[islla Jacquemart]] al sur y la islla Dent al noroeste de la [[islla Campbell]], respeutivamente. {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de Nueva Zelanda]] [[Categoría:Nueva Zelanda]] 676tr0bsxnanxkizprqrc2ts3rhgfk2 0 274794 4493647 4460432 2026-05-17T18:54:47Z Omarete 35 added [[Category:Yudoques]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493647 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Nigara Shaheen''' {{nym}} ye una [[yudoca]] afganistana residente en [[Canadá]]. == Trayectoria == Nigara Shaheen nació n'Afganistán. Cuando tenía seis meses, la so familia camudó de [[Jalalabad]] a [[Paquistán]], fuxendo de la guerra. A los 18 años, camudaron a [[Kabul]] para estudiar na Universidá Americana d'Afganistán.<ref>{{cita web |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/23/tokyo-2020-nigara-shaheens-journey-to-refugee-olympic-team|títulu='My Olympics journey should give hope to all young Afghan girls'|autor=Ghani|primero=Faras|obra=www.aljazeera.com}}</ref> Shaheen viviera enantes en [[Rusia]].<ref>{{cita web |url=https://www.ijf.org/news/show/the-true-heroines|títulu=The True Heroines|idioma=en|obra=www.ijf.org|fechaaccesu=2021-07-19}}</ref> Compitió nos Campeonatos Asiáticos de Yudu de 2017, el Grand Slam de Yudu de 2019, el Grand Slam de Yudu de Düsseldorf en 2020 y el Grand Slam de Kazán de 2021.<ref>{{cita web |url=https://olympics.com/es/atletas/nigara-shaheen|títulu=Olympics}}</ref> Clasificóse para los [[Xuegos Olímpicos de Tokiu 2020]], nel Equipu Olímpicu d'Atletes Refuxaos.<ref>{{cita web |url=https://olympics.com/en/athletes/nigara-shaheen|títulu=Nigara Shaheen|obra=Olympics.com|fechaaccesu=2021-07-19}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.popsugar.com/node/48364712|títulu=Nigara Shaheen, Judo|autor=Brodsky|primero=Samantha|fecha=2021-06-09|idioma=en-US|obra=POPSUGAR Fitness|fechaaccesu=2021-07-19}}</ref> Compitió na prueba femenina de 70 kg nos Xuegos Olímpicos de Branu de 2020 en Tokio, Xapón.<ref name="judo_results_book_summer_olympics_2020">{{cita web |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/JUD/OG2020-_JUD_B99_JUD-------------------------------.pdf|títulu=Judo Results Book|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210801000704/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/JUD/OG2020-_JUD_B99_JUD-------------------------------.pdf|fechaarchivu=1 August 2021|obra=2020 Summer Olympics|fechaaccesu=1 August 2021}}</ref> Participó tamién nos [[Xuegos Olímpicos de París 2024]] como integrante del Equipu Olímpicu de Refuxaos.<ref>{{cita web |url=https://amexi.com.mx/deportes/quies-es-nigara-shaheen-que-perdio-ante-mexicana-awiti/|títulu=Quiés es Nigara Shaheen que perdió ante mexicana Awiti|último=Simón|primero=José Luis|fecha=2024-07-30|idioma=es|obra=Amexi|fechaaccesu=2024-09-25}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1993||Shaheen, Nigara}} [[Categoría:Deportistes d'Afganistán]] [[Categoría:Yudoques]] ejbznk9juf4dbk9n601y0l82inowpqo 0 275637 4493657 4306381 2026-05-17T19:05:37Z Omarete 35 added [[Category:Kárate]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493657 wikitext text/x-wiki '''''Ba dachi''''' (en [[kanji]]: 馬立ち, en [[hiragana]]: ばだち) significa literalmente "postura de [[caballu]]" y refiérese a un grupu de postures del [[kárate]] que simulen la posición de montura, siendo ampliamente utilizaes pa desenvolver fuerza, estabilidad y equilibriu, carauterístiques fundamentales pal entrenamientu d'artes marciales. Inspirada na solidez y la postura de quien monta un caballu, esta postura prioriza la distribución uniforme del pesu y el control del centru de gravedad, proporcionando una estructura sólida tanto pa defensa como pa ataque. El términu úsase como una clasificación amplia pa les conformaciones corporales que caltienen los pies apartaos y les rodielles flexionaes, recordando la postura d'un xinete.<ref>{{Cita web | title = 空手の騎馬立が上手くなる３つのコツ (Três dicas para melhorar o seu caratê jibatsu!) | url = https://karate-jkf.hatenadiary.jp/entry/2018/04/04/101311 | data = 01-12-2024 | language = ja | formato = }}</ref> Les bases que formen parte d'esta categoría compartan carauterístiques anatómiques y funcionales específiques. Los pies suelen tar posicionaos de manera amplia y bien afitaos nel suelu, mientres les rodielles queden flexionaes pa activar músculos estabilizadores como'l cuadríceps y los aductores. La postura esixe que'l lluchador mantenga'l troncu derechu y el centru de gravedad baxu, favoreciendo la estabilidad y permitiendo reacciones rápides. Amás, fortalez los miembros inferiores y favorez una conexón sólida col suelu, esencial pa absorber impactos y xenerar fuerza. Exemplos clásicos d'estes bases inclúin ''[[kiba dachi]]'', ''[[shiko dachi]]'', ''[[jigotai dachi]]'' y ''[[naihanchi dachi]]'', toles cuales enfóquense nel desarrollu de fuerza estática y resistencia, pero tamién formen parte del grupu postures como ''[[ryoashi dachi]]'' y ''[[heiko dachi]]''. Más allá de ser solo una postura física, el so propósitu ye desenvolver fuerza, disciplina y prontitú pa enfrentar adversidaes, de la mesma manera que la postura firme d'un xinete en batalla. Nel entrenamientu, estes postures utilízanse pa acondicionar los músculos de les piernes, meyorar l'equilibriu y entrenar la mente pa sofitar el esfuerciu físicu prolongáu. Amás, son fundamentales pa comprender la biomecánica del kárate, yá que una base sólida ye la clave pa la eficacia de cualquier téunica. El so entrenamientu ye típicu de la serie [[Naihanchi]].<ref>{{Cita web | titulo = Katas de Karate | url = http://www.sonkeikarate.com/imagenes/descargas/KATASSHOTOKAN.pdf | data = 01-12-2024 | language = es | formato = PDF }}</ref> == Referencies == {{Reflist}} [[Categoría:Kárate]] 6q8oy0rdcfquvrjdeyg2xh81vgrp072 0 275701 4493588 4311716 2026-05-17T17:04:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493588 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} L''''IES Río Trubia''' ye un centru públicu d'enseñu secundariu, [[bachilleratu]] y [[formación profesional]] de [[Trubia (parroquia)|Trubia]], nel [[Conceyos d'Asturies|conceyu]] [[Asturies|asturianu]] d'[[Uviéu]] El centru alcuéntrase na antigua ''Escuela d'Aprendices'' de la [[Fábrica d'Armes de Trubia|Fábrica d'Armes]], un edificiu d'estilu neoclásicu<ref>{{cita web|url=https://patrimoniuindustrial.com/fichas/escuela-de-aprendices/|títulu=Escuela de Aprendices|fechaaccesu=6 d'avientu de 2024|idioma=es}}</ref>. Entamó a funcionar como una entidá dependiente del ''Institutu Númberu 7'' d'Uviéu (anguaño [[IES La Ería]]) nel cursu [[1990]]-[[1991]]. Al añu siguiente ya contaba con autonomía propia y nel cursu [[1992]]-[[1993]] ya taba en plenu funcionamientu<ref>{{cita web|url=https://lavozdeltrubia.es/2018/05/10/un-cuarto-de-siglo-del-ies-rio-trubia/|títulu=Un cuarto de siglo del IES Río Trubia|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=6 d'avientu de 2024|idioma=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210613143738/http://lavozdeltrubia.es/2018/05/10/un-cuarto-de-siglo-del-ies-rio-trubia/|fechaarchivu=2021-06-13}}</ref>. El [[3 de xunu]] de [[1996]] el [[Ministeriu d'Educación y Cultura]] aprobó'l cambeu de nome de ''IES de Oviedo - Trubia'' al actual ''IES Río Trubia''<ref>{{cita web|url=https://www.boe.es/diario_boe/txt.php?id=BOE-A-1996-15610|títulu=Orden de 3 junio de 1996 por la que se aprueba la denominación específica de «Río Trubia» para el Instituto de Educación Secundaria de Oviedo - Trubia (Asturias).|fecha=3 de xunu de 1996|fechaaccesu=6 d'avientu de 2024|idioma=es}}</ref>. Nel institutu dase'l ''Grau Superior d'Integración Social''<ref>{{cita web|url=https://iesriotrubia.es/centro/|títulu=IES Río Trubia - Centro|fechaaccesu=6 d'avientu de 2024|idioma=es}}</ref>. == Ver tamién == *[[Ríu Trubia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{páxina web|https://iesriotrubia.es/}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Centros educativos d'Asturies]] [[Categoría:Trubia]] 5ijyrc8ejylwwxm0xt6at3zckrttdnz 4 278205 4493689 4492539 2026-05-17T22:13:54Z ListeriaBot 32147 Wikidata list updated [V2] 4493689 wikitext text/x-wiki <noinclude>__NOINDEX__</noinclude> Última anovación: {{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?death_date { ?item p:P570/psv:P570 ?death_date_node . ?death_date_node wikibase:timeValue ?death_date . ?death_date_node wikibase:timePrecision ?timeprecision . ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P19*/wdt:P131* wd:Q3934. FILTER (?timeprecision > 8) # check that date precision is at least to the year FILTER (year(?death_date) = 2025) } ORDER BY ASC(?death_date) ?item |columns=item,P18,label,P569:Nacimientu,P570:Muerte,description:descripción,P106,P39,P27,P19,P20 |thumb=128 |autolist=fallback |summary=itemnumber |links=red |references=all }} {| class='wikitable sortable' ! item ! imaxe ! label ! Nacimientu ! Muerte ! descripción ! ocupación ! cargu ! país de nacionalidá ! llugar de nacimientu ! llugar de la muerte |- | [[:d:Q9028947|Q9028947]] | | [[Mariano Antolín Rato]] | data-sort-value="1943" | 1943-12-08 | data-sort-value="2025" | 2025-01-10<ref name="ref_afa65056eaf4e29e42b3af428dc962102acb61644771e45d047b35c39d27be14">https://www.elmundo.es/cultura/literatura/2025/01/11/67825b38e9cf4a610d8b45b1.html</ref> | [[España|español]] [[Escritor|escritor]], traductor (1943–2025) ♂ | [[escritor]]<br/>[[traductor]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Motril]]<ref name="ref_bc5d558aa5eb5ae7bf4483dd507e8bae19a4cf291edc72140d4c07abe4c0fe37">https://elpais.com/cultura/2025-01-11/muere-mariano-antolin-rato-el-ultimo-beat.html</ref><ref name="ref_afa65056eaf4e29e42b3af428dc962102acb61644771e45d047b35c39d27be14">https://www.elmundo.es/cultura/literatura/2025/01/11/67825b38e9cf4a610d8b45b1.html</ref> |- | [[:d:Q16490303|Q16490303]] | | [[Carlos Monje Rodríguez]] | data-sort-value="1937" | 1937<ref name="ref_7c296df183ddd5a34ff5c4c23d1707594a9a442b6cdc69d855411a3b6da9cd69">http://datos.bne.es/resource/XX1214810</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-02-05 | políticu asturianu (1937-2025) | [[políticu]]<br/>[[obreru]] | | [[España]] | [[Turón]] | [[Torrelavega]] |- | [[:d:Q132485538|Q132485538]] | | [[Gonzalo Lobo]] | data-sort-value="1931" | 1931-04-23<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-02-11<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> | sacerdote, teólogu y escritor asturianu (1931-2025) | [[sacerdote católicu]]<br/>[[teólogu]]<br/>[[escritor]]<br/>[[economista]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref> | | [[España]] | [[Ḷḷuarca]]<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_773e8120cbc03e7204a01419bcd0a7ec375d8a5db42a5a0615981d949f337136">https://www.eldebate.com/obituarios/20250215/gonzalo-lobo-sacerdote-teologo-docente-escritor_270529.html</ref> |- | [[:d:Q133351167|Q133351167]] | | [[Madame Riti]] | data-sort-value="1934" | 1934-01-10 | data-sort-value="2025" | 2025-03-17 | proxeneta asturiana (1934-2025) | [[proxeneta]] | | [[España]] | [[Xixón]] | [[Madrid]] |- | [[:d:Q133859049|Q133859049]] | | [[César Álvarez de Linera Uría]] | data-sort-value="1924" | 1924<ref name="ref_5860f8c4aef77f5df2b53738096ea0e527fa17a01389fd0c7c8f3016e065ad8c">https://www.msn.com/es-es/noticias/espana/fallece-con-100-a%C3%B1os-el-magistrado-jubilado-c%C3%A9sar-%C3%A1lvarez-de-linera-y-ur%C3%ADa/ar-AA1CJUfX</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-04-11<ref name="ref_632b865bd4e4d3547e2a91f746645fdb1a0e6b26d9348c207ddb6a4b16067a41">https://www.elcomercio.es/obituarios/fallece-magistrado-cesar-alvarez-linera-20250411121751-nt.html</ref> | maxistráu asturianu (1924-2025) | [[maxistráu]] | | [[España]] | [[Pezós (parroquia)|Pezós]]<ref name="ref_5860f8c4aef77f5df2b53738096ea0e527fa17a01389fd0c7c8f3016e065ad8c">https://www.msn.com/es-es/noticias/espana/fallece-con-100-a%C3%B1os-el-magistrado-jubilado-c%C3%A9sar-%C3%A1lvarez-de-linera-y-ur%C3%ADa/ar-AA1CJUfX</ref> | [[Uviéu]]<ref name="ref_a9b3917553be4755dcf145315d95c86f7e1a1fd98636989cc6322eab2fc73459">https://esquelasdeasturias.com/fallecidos/cesar-alvarez-de-linera-uria_148100/esquelas/</ref> |- | [[:d:Q133876381|Q133876381]] | | [[Alberto Toyos]] | data-sort-value="1959" | 1959<ref name="ref_d8ce998dd9e608ccafc0e296116d459af3e489c6393f82d6713a62dab44f7311">https://www.lne.es/oviedo/2009/05/01/alberto-regenta-casco-viejo-21540894.html</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-04-12<ref name="ref_953419accee0f2d194253bcb29ad0bb3366d1617a8bbf4d5319f7a26b4c60270">{{#invoke:cite|web|url=https://musicasturiana.com/fina-alberto-toyos-persona-fundamental-del-periodismu-musical-nasturies/|title=Fina Alberto Toyos, persona fundamental del periodismu musical n’Asturies|access-date=2025-04-15}}</ref> | llocutor radiofónicu y periodista musical asturianu (1959-2025) | [[llocutor radiofónicu]]<br/>[[periodista musical]] | | [[España]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_e0f4b8b343d4be7c2f496c25515a379929ce8a4401e94a0e1fdb5f232d61e1c0">{{#invoke:cite|web|url=https://www.lne.es/oviedo/2009/05/01/alberto-regenta-casco-viejo-21540894.html|title=Alberto regenta el casco viejo|website=''[[:d:Q2227240|La Nueva España]]''|access-date=2025-04-15}}</ref> | [[Uviéu]]<ref name="ref_0ce01347abdb2d50f8235ad8b687e1c52f619861d2c6917475e6cf0741152eee">https://esquelasdeasturias.com/fallecidos/alberto-toyos-rubiales_148144/esquelas/</ref> |- | [[:d:Q54834125|Q54834125]] | [[Ficheru:A. Paníceres, Rias Baixas 2014.JPG|center|128px]] | [[Salvador Belzunces]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-08 | data-sort-value="2025" | 2025-04-27<ref name="ref_4ed43d03cf4cb14a7b7e1929eff2e7b6a9771fb874833d43f793f05ccbb45c23">https://www.elcomercio.es/obituarios/luto-automovilismo-espanol-muerte-avilesino-salvador-belzunces-20250427224900-nt.html</ref> | copilotu asturianu (1958-2025) | [[copilotu]] | | [[España]] | [[Avilés]]<ref name="ref_4ed43d03cf4cb14a7b7e1929eff2e7b6a9771fb874833d43f793f05ccbb45c23">https://www.elcomercio.es/obituarios/luto-automovilismo-espanol-muerte-avilesino-salvador-belzunces-20250427224900-nt.html</ref> | [[Avilés]] |- | [[:d:Q121742900|Q121742900]] | | [[Fran Gayo]] | data-sort-value="1970" | 1970<ref name="ref_334529fed7a49cc3c078a176115051197d8159deb6744fb2d7d1842c0ce06e69">https://www.penguinlibros.com/es/183547-fran-gayo</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-05-08<ref name="ref_3fcd9b5331a01b2762a0474868548e2bcd17b69e223fc0dc182ad498eab7ae0c">https://www.nortes.me/2025/05/09/muere-fran-gayo-figura-clave-en-la-escena-cultural-asturiana-de-entresiglos/</ref> | escritor, músicu y programador cinematográficu asturianu (1970-2025) | [[escritor]]<ref name="ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f">''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''</ref><br/>[[músicu]] | | [[España]] | [[Xixón]]<ref name="ref_e1f34648e461b5df23c6f45b7471aba0f6070dbf17449df25361e440167922d3">https://www.sansebastianfestival.com/2015/premios_y_jurados/1/5144/es</ref> | [[Buenos Aires]]<ref name="ref_3fcd9b5331a01b2762a0474868548e2bcd17b69e223fc0dc182ad498eab7ae0c">https://www.nortes.me/2025/05/09/muere-fran-gayo-figura-clave-en-la-escena-cultural-asturiana-de-entresiglos/</ref> |- | [[:d:Q134514687|Q134514687]] | | [[Belén del Valle Díaz]] | data-sort-value="1943" | 1943<ref name="ref_118aed5588b7c7ff90167aa97350041bb898e0732132a345d84b790c77dd7b1a">https://confilegal.com/20250519-fallece-la-primera-mujer-fiscal-de-la-historia-de-espana-belen-del-valle-diaz/</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-05-19<ref name="ref_118aed5588b7c7ff90167aa97350041bb898e0732132a345d84b790c77dd7b1a">https://confilegal.com/20250519-fallece-la-primera-mujer-fiscal-de-la-historia-de-espana-belen-del-valle-diaz/</ref> | fiscal asturiana (1943-2025) | [[prosecutor]] | | [[España]] | [[Cangues d'Onís]]<ref name="ref_118aed5588b7c7ff90167aa97350041bb898e0732132a345d84b790c77dd7b1a">https://confilegal.com/20250519-fallece-la-primera-mujer-fiscal-de-la-historia-de-espana-belen-del-valle-diaz/</ref> | [[Cangues d'Onís]] |- | [[:d:Q53548732|Q53548732]] | | [[Florencio Friera Suárez]] | data-sort-value="1945" | 1945<ref name="ref_7d5a9289c3f1552ca1c6daed7f2742515fbfc699975b5a7776aef96f75868c5b">''[[:d:Q89570027|Autoritats UB]]''</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-07-09<ref name="ref_877dfc6fd650d7f77c1cd77763b0096366d21e3464937a061529ba2e8872f244">https://www.sariego.org/noticia/-/asset_publisher/zW0CyuZC7f4V/content/fallecimiento-d.-florencio-friera-su%25C3%25A1rez</ref> | [[España|español]] [[Historiador|historiador]] (1945–2025) ♂; member of [[Real Academia de la Historia]] | [[historiador]] | | [[España]] | [[Sariegu]]<ref name="ref_877dfc6fd650d7f77c1cd77763b0096366d21e3464937a061529ba2e8872f244">https://www.sariego.org/noticia/-/asset_publisher/zW0CyuZC7f4V/content/fallecimiento-d.-florencio-friera-su%25C3%25A1rez</ref> | |- | [[:d:Q16532568|Q16532568]] | [[Ficheru:Armando Medina.jpg|center|128px]] | [[Armando Medina]] | data-sort-value="1932" | 1932-09-30<ref name="ref_29b4f8ade6fdd994ba783c1741c1a5c5ff0ca8aa03c3cc6a9cca168e9a257292">''[[:d:Q2449070|transfermarkt.com]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-07-14<ref name="ref_567a281632601ea5e4803aced1c1f5e02f235c420e8506b9f43a5c778a3b42db">https://www.eldesmarque.com/futbol/sporting-de-gijon/20250714/muere-armando-medina-leyenda-sporting-gijon_300714715.html</ref> | futbolista asturianu (1932-2025) | [[Xugador de fútbol|futbolista]] | | [[España]] | [[Xixón]] | |- | [[:d:Q2857482|Q2857482]] | [[Ficheru:(Antonio Trevín) Fernández de la Vega posa en la foto de familia con los Delegados del Gobierno. Pool Moncloa. 13 de abril de 2010 (cropped).jpeg|center|128px]] | [[Antonio Trevín]] | data-sort-value="1956" | 1956-02-27 | data-sort-value="2025" | 2025-07-23<ref name="ref_f21d06df8d45c902b60bb273f5e516b67ec728ef8d98dd77a48dc61efa1ddb14">https://www.infobae.com/espana/2025/07/23/fallece-antonio-trevin-expresidente-del-principado-de-asturias-a-los-69-anos/</ref> | políticu asturianu (1956-2025) | [[políticu]] | [[alcalde de Llanes]]<br/>[[Presidente del Principáu d'Asturies]]<br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_7869797d0d90b060237f5ee929a50f9aad028be298a081c0a6add372c86a5df3">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=323&idLegislatura=10</ref><br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_921ed30a492581277c9e9b73dfad11dd5c3fdbf5673745e1b7ea8c3a3fc6e08c">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=198&idLegislatura=11</ref><br/>[[Diputáu nel Congresu de los Diputaos d'España]]<ref name="ref_af081e788f3996c5297217e01f8399909db82fdb6ed923196066c4554152b3b2">http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Diputados/BusqForm?_piref73_1333155_73_1333154_1333154.next_page=/wc/fichaDiputado?idDiputado=216&idLegislatura=12</ref> | [[España]] | [[Avilés]] | [[Llanes]]<ref name="ref_f21d06df8d45c902b60bb273f5e516b67ec728ef8d98dd77a48dc61efa1ddb14">https://www.infobae.com/espana/2025/07/23/fallece-antonio-trevin-expresidente-del-principado-de-asturias-a-los-69-anos/</ref> |- | [[:d:Q3320048|Q3320048]] | [[Ficheru:Xuan Bello - Poesia Urumea bazterrean 4 (7286101378).jpg|center|128px]] | [[Xuan Bello]] | data-sort-value="1965" | 1965-07-10<ref name="ref_07af80eea8b2217349d28e572c0868ba7e82fd43670ad720030deb7c8f6a7a7d">''[[:d:Q1201876|Open Library]]''</ref><ref name="ref_1b0f99fd57fe9cab119191937398ab42099888813675d6410e1093e487cb6d76">''[[:d:Q16744133|CONOR.SI]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-07-29<ref name="ref_9bc082ec878c765f2ac00b6f65232a9dc657edbbf53229e9d553925d6448d03c">https://www.lne.es/asturias/2025/07/29/fallece-forma-repentina-escritor-xuan-120176081.html</ref> | escritor asturianu (1965-2025) | [[escritor]]<br/>[[poeta]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref><br/>[[traductor]]<ref name="ref_9d27bf3999a0e1d9eecd03879a10ab6051ca4d4c408b7c5f3498642c5bb270fe">''[[:d:Q13550863|catálogu de la Biblioteca Nacional Checa]]''</ref> | | [[España]] | [[Paniceiros]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_9bc082ec878c765f2ac00b6f65232a9dc657edbbf53229e9d553925d6448d03c">https://www.lne.es/asturias/2025/07/29/fallece-forma-repentina-escritor-xuan-120176081.html</ref> |- | [[:d:Q135920871|Q135920871]] | | [[Marcial Manzano]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2025" | 2025-07-31<ref name="ref_56b9bcb4a9ee24371bc5ae48966d96d30aecb08d4bb2d8627a06f13e3217554d">https://esquelas.lne.es/esquela-marcial-manzano-rivero/32771.html</ref> | [[España|español]] [[Empresariu|empresariu]] (1936–2025) ♂ | [[empresariu]] | | [[España]] | [[Parres]] | [[Les Arriondes (parroquia)|Les Arriondes]]<ref name="ref_56b9bcb4a9ee24371bc5ae48966d96d30aecb08d4bb2d8627a06f13e3217554d">https://esquelas.lne.es/esquela-marcial-manzano-rivero/32771.html</ref> |- | [[:d:Q6165517|Q6165517]] | | [[Javier García]] | data-sort-value="1947" | 1947-04-20 | data-sort-value="2025" | 2025-09-28<ref name="ref_187cc87c29f55a76f996d005d27040be1d1475d6d16ec9b44448f19d1be01bcf">https://www.marca.com/balonmano/2025/09/28/fallece-javier-garcia-cuesta-exseleccionador-nacional-78-anos.html</ref> | xugador de balonmano asturianu (1947-2025) | [[xugador de balonmano]]<br/>[[entrenador de balonmano]] | | [[España]]<ref name="ref_95961bc8d083b8bad0393422ba6b3868d25092a423e674ff4ad4169dd2d640e2">http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ga/javier-garcia-2.html</ref> | [[Mieres]] | [[Hospital de Cabueñes]]<ref name="ref_187cc87c29f55a76f996d005d27040be1d1475d6d16ec9b44448f19d1be01bcf">https://www.marca.com/balonmano/2025/09/28/fallece-javier-garcia-cuesta-exseleccionador-nacional-78-anos.html</ref> |- | [[:d:Q5804228|Q5804228]] | | [[Pelayo Roces]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-27 | data-sort-value="2025" | 2025-11-09<ref name="ref_7f3df278bb5541d4dcfc05357eab7da4578ae5381ba5777872d5b07f20a57a4b">https://www.lne.es/asturias/2025/11/09/fallece-pelayo-roces-fundador-foro-123544447.html</ref> | políticu asturianu (1960-2025) | [[políticu]] | | [[España]] | [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] | [[Uviéu]]<ref name="ref_4664125ae632a72829da773548516024d219ea7a4572a0e645d98cfeba244d0f">https://www.elcomercio.es/obituarios/fallece-pelayo-roces-exdiputado-regional-partido-popular-fundador-foro-20251109223148-nt.html?ref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F</ref> |- | [[:d:Q137189211|Q137189211]] | [[Ficheru:Seminci 2025 - Jose Luis Cienfuegos.jpg|center|128px]] | [[José Luis Cienfuegos]] | data-sort-value="1964" | 1964<ref name="ref_6ce0bf9f92e433d789b451ab469691c6b8d3382712b32849addc88305a375a39">https://www.elmundo.es/cultura/cine/2025/12/02/692f3e5bfc6c83605e8b45d2.html</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-12-02<ref name="ref_7c621d2441b46ba0ecb587c6c7100d45a7ffad8fdbcd2aaca5af5df781b58311">https://elpais.com/cultura/2025-12-02/muere-jose-luis-cienfuegos-director-de-la-seminci-a-los-60-anos.html</ref> | xestor cultural asturianu (1964-2025) | [[xestor cultural]] | | [[España]] | [[Avilés]]<ref name="ref_6ce0bf9f92e433d789b451ab469691c6b8d3382712b32849addc88305a375a39">https://www.elmundo.es/cultura/cine/2025/12/02/692f3e5bfc6c83605e8b45d2.html</ref><ref name="ref_50258f9bae5cc5b5f66d72bba1c2aa2b15fdfa1e84a529298e8e5382bee7bf37">https://www.programaibermedia.com/muere-jose-luis-cienfuegos-el-admirado-director-de-los-festivales-de-cine-de-gijon-sevilla-y-la-seminci-de-valladolid/</ref> | [[Madrid]]<ref name="ref_6ce0bf9f92e433d789b451ab469691c6b8d3382712b32849addc88305a375a39">https://www.elmundo.es/cultura/cine/2025/12/02/692f3e5bfc6c83605e8b45d2.html</ref> |- | [[:d:Q5935309|Q5935309]] | [[Ficheru:Wanted Festival - Ilegales - Jorge Martínez2.jpg|center|128px]] | [[Jorge Ilegal]] | data-sort-value="1955" | 1955-05-01<ref name="ref_e9103d455c5a2c9f02eafe4b66496f996da35418cd0ca58cd5358b240f2b2fb1">https://zgzconciertos.com/efemerides-musicales/1-de-mayo-de-1955-nace-jorge-martinez/</ref><ref name="ref_752039a3d4349114f36117b1e3bec7879c6e4d50bc5b78d3498e8d2042c69a34">''[[:d:Q50358336|datos.bne.es]]''</ref> | data-sort-value="2025" | 2025-12-09<ref name="ref_011fa67a97ebda749e60fbcf8b34a6d3c71414cbfb39594114c1554f9dccc5f5">https://www.rtve.es/noticias/20251209/muere-jorge-martinez-70-anos-lider-ilegales-punk-espanol/16849818.shtml</ref> | músicu asturianu (1955-2025) | [[cantante]]<br/>[[compositor]]<br/>[[guitarrista]] | | [[España]] | [[Avilés]]<ref name="ref_f191f2032e4456492ea4bf2be4c32dfa8925928bc626ca4fe393baf6506683ae">https://www.uppers.es/cultura-y-entretenimiento/musica/entrevista-jorge-martinez-ilegales-rosalia-tonadillera-hortera_18_3312498653.html</ref> | [[Hospital Universitariu Central d'Asturies]]<ref name="ref_011fa67a97ebda749e60fbcf8b34a6d3c71414cbfb39594114c1554f9dccc5f5">https://www.rtve.es/noticias/20251209/muere-jorge-martinez-70-anos-lider-ilegales-punk-espanol/16849818.shtml</ref> |} ---- &sum; 18 items. {{Wikidata list end}} == Referencies == {{llistaref}} [[Categoría:Llistes d'Asturies]] hpnwhdnqfv1jz8f5st822ahduy588if 0 278608 4493819 4452821 2026-05-18T06:18:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493819 wikitext text/x-wiki {{Xeografía|mapa=Australia}} '''Islla Horsburgh''' (n'inglés: ''Horsburgh Island''; en [[malayu]] : ''Apolazo Luar'' o ''Pulu Luar'') ye una de les [[Islles Cocos (Keeling)]], un territoriu esternu d'[[Australia]]. La so superficie ye de 1,04 kilómetros cuadraos. Hai una pequena llaguna nel interior de la islla escontra el nordeste. Esta islla debe'l so nome a James Horsburgh, hidrógrafo de la Compañía de la Indies occidentales (''East India Company''). == Referencies == {{llistaref}} * Divehiraajjege Jōgrafīge Vanavaru. Muhammadu Ibrahim Lutfee. G.Sōsanī, Male' 1999. * Xavier Romero-Fríes, The Maldive Islanders, A Study of the Popular Culture of an Ancient Ocean Kingdom. Barcelona 1999. == Ver tamién == * [[Organización territorial d'Australia]] * [[Xeografía d'Australia]] == Enllaces esternos == * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Mapa de llocalización |2=http://www.collinsmaps.com/maps/Cocos-Islands-(Keeling-Islands)/Horsburgh-Island/P1054810.00.aspx |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles d'Oceanía]] c48hwql9jbh97um0akycjo74uwxujq8 0 279193 4493650 4452774 2026-05-17T18:59:11Z Omarete 35 4493650 wikitext text/x-wiki {{ficha de comida}} El '''moteméi''' ye un [[alimentu]] [[América del Sur|suramericanu]] ellaboráu con maíz esbilláu, cocíu y peláu que [[Tradición|tradicionalmente]] prepárase como [[postre]], guisu o [[refrescu]].<ref>{{Cita web|url=https://www.asale.org/damer/moteméi|títulu=Moteméi|autor=ASALE|idioma=castellán|obra=«Diccionario de americanismos»|fechaaccesu=2023-04-17}}</ref> El términu ''moteméi'' provién de la contracción de les pallabres «mote» (en [[gastronomía]], nome xenéricu de diverses ceberes o llegumes cocíos n'agua) y «maíz». ([[Zea mays|''Zea mays'']]).<ref>{{Cita llibru|last=Lenz|first=Rudolf|URL=https://books.google.com/books?id=-FuChNRiwXcC&dq=motem%C3%A9i&pg=PA16|title=Beitrage zur Romanischen und Englishcen Philologie|publisher=Slatkine|year=1901|language=de}} (alemán)</ref><ref>{{Cita llibru|last=Oudová|first=Anna|URL=https://theses.cz/id/ph5p51/Magisterska_diplomova_prace_OUDOVA.pdf|title=Španělsko-český slovník amerikanismů|language=cs}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Gastronomía d'América]] 08yhinuc6evuxik878oh23ojvn2j6bv 0 279216 4493822 4474512 2026-05-18T06:44:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493822 wikitext text/x-wiki {{Xeografía|mapa=Océanu Pacíficu}}  La '''islla Rawaki''' ye una islla del grupu de les [[Isles Fénix|islles Fénix]] na [[Kiribati|República de Kiribati]], primeramente conocida como islla Fénix. Ye un [[atolón]] pequeñu y despobláu, d'aprosimao 1,2 por 0,8 km, con 65 ha, ya una llaguna central que nun se comunica col océanu. La islla ta declarada como [[Santuario de vida silvestre|Santuariu de vida montesa]]. Foi unu de los sitios d'una empresa d'estracción de guanu, pero foi abandonada n'agostu de 1871. Ta poblada por delles especies d'aves marines, tien les sos especies propies d'invertebraos como el [[Ixodes amersoni]]. == Fauna y Flora de Rawaki == Rawaki foi descrita como una islla con forma de xamón o pera. La so altitú máxima ye d'aprosimao seis metros. Carez d'árboles y ta cubierta principalmente de yerbes y camperes, lo que la convierte nun escelente llugar de desembarcu y anidación p'aves marines migratories y tortúes. A diferencia de munches otres islles del Pacíficu, nun se repararon aguarones en Rawaki mientres una espedición científica de 1924. Una colonia de coneyos amontesaos introdúxose nel sieglu XIX, pero foi esaniciada en 2008.Rawaki tien la so propia especie de cachiparru marín, [[Ixodes amersoni]].<ref>[https://mapcarta.com/27388890 mapcarta, mapa islla Rawaki, {{en}}]</ref> Tamién alluga delles especies de mosques, polillas, cicadélidos, chinches verdes y arañes. Ente les aves marines atópense los charranes fuliginosos, grises y blancos; fragates, petreles y pardelas; piqueros, chorlitos migratorios y zarapitos. Rawaki nunca foi invadíu por aguarones, polo que les poblaciones d'aves sobrevivieron.<ref>[https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/rawaki-phoenix-island birdlife, aves de Rawaki, {{en}}]</ref> === Arrecifes de Rawaki === Los estudios de 2000 (Obura, et al.) identificaron que los sitios nel petón promediaron 60% de cobertoria de coral vivu con algues coralines como la siguiente categoría de cobertoria dominante n'agües someres. A diferencia d'otres islles nos sitios del Grupu Fénix, los corales ramificaos nun fueron dominantes en Rawaki cola cobertoria más alta apurrida por colonies incrustantes/submasivas o plaques de coral. Los corales masivos tamién fueron significativos a esgaya, lo que reflexa l'orixe de los bommies de coral que formen el principal sustratu del petón de los sitios. Les especies de coral más abondoses na islla Rawaki fueron: ''[[Acropora cytherea]], [[Montipora efflorescens]], [[Cyphastrea chalcidicum]], [[Goniastrea stelligera]], [[Leptastrea purpurea]], [[Montastraea annuligera]], [[Pavona varians]], [[Pocillopora grandis]], [[Porites lutea]].''<ref>[https://www.getamap.net/maps/kiribati/kiribati_(general)/_rawakiisland/ Oceania, Kiribati, Rawaki Island, {{en}}]</ref> == Historia == A diferencia d'otres islles del grupu Fénix, Rawaki nun paez tar habitada enxamás por polinesios prehistóricos nin por otros isleños del Pacíficu. Rawaki foi afayada el 23 de febreru de 1824 pol capitán John Palmer a bordu del balleneru londinense Phoenix. El 14 de marzu de 1859, C.A. Williams and Company, darréu Phoenix Guanu Company, Foi freclamada pa Estaos Xuníos en virtú de la Llei de les Islles Guaneras.[9] La compañía estraxo guanu na islla hasta que s'escosó el suministru n'agostu de 1871, momentu nel que les islles fueron abandonaes. Esta reclamación foi darréu abandonada nel Tratáu de [[Tarawa]]. El 29 de xunu de 1889, declaróse un protectoráu británicu y la islla foi inspeccionada. El 18 de marzu de 1937, quedó so la xurisdicción de les islles Gilbert y Ellice, darréu, pasó a formar parte de Kiribati. En 2008, Rawaki foi incluyida, xuntu coles demás Islles Fénix, dientro del Área Protexida de les Islles Fénix, una de les árees marines protexíes más estenses del mundu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[http://pipa.neaq.org/2012/06/reefs-of-rawaki.html Reef of Rawaki, {{en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251003174302/http://pipa.neaq.org/2012/06/reefs-of-rawaki.html |date=2025-10-03 }} * Páxina de "Oceandots" con semeyes satelitales n'inglés {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Kiribati]] 6kq7fw8vob0xldtpa4jnqjxi1dxsbwf 0 279288 4493824 4451299 2026-05-18T06:57:24Z ~2026-29843-32 148376 4493824 wikitext text/x-wiki [[miniaturadeimagen]] {{persona|llugar de nacimientu=ujo}} '''[[Charlie Kirk (53952923573) (headshot cropped).jpg|Charles]] James Kirk''' {{nym}}, conocíu como '''Charlie Kirk''', foi un [[activista políticu]], [[escritor]] y figura mediática d'Estaos Xuníos. Cofundó la organización [[Turning Point USA]] (TPUSA) en [[2012]], onde exerció como direutor executivu. Tamién foi direutor xeneral de [[Turning Point Action]] (TPAction) y miembru del [[Council for National Policy]] (CNP). Nos sos últimos años afitóse como una de les voces más destacaes del movimientu populista [[MAGA movement|MAGA]] y exemplu del crecimientu del [[nacionalismu cristianu nos Estaos Xuníos|nacionalismu cristianu]] dientro del [[Partíu Republicanu (Estaos Xuníos)|Partíu Republicanu]].<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/es/2025/09/11/espanol/charlie-kirk-muerte.html|title=Charlie Kirk, activista conservador, muere en tiroteo|date=11 de setiembre de 2025|work=The New York Times|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Biografía == Kirk nació y crióse nes afueres de [[Chicago]], n'[[Arlington Heights (Illinois)|Arlington Heights]] y [[Prospect Heights (Illinois)|Prospect Heights]]. En secundaria mostró un interés temprano pola política, apoyando al candidatu republicanu [[Mark Kirk]] na campaña pal [[Senáu de los Estaos Xuníos]].<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-charlie-kirk-profile-2020|title=From suburbs to spotlight: Charlie Kirk's rise|work=Chicago Tribune|date=3 de payares de 2020|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> Estudió brevemente en [[Harper College]] n'Illinois, pero dexó los estudios pa dedicase a tiempu completu al activismu políticu, influyíu pol militante del [[Tea Party movement|Tea Party]] [[Bill Montgomery (activista)|Bill Montgomery]]. En 2012 fundó [[Turning Point USA]], una organización estudiantil conservadora que creció rápido gracies al apoyu de donantes como [[Foster Friess]]. Kirk amplió la influyencia de la organización con iniciatives como la ''Professor Watchlist'' y la ''School Board Watchlist'', criticaes por promover campañes de señalamientu contra profesores y educadores. En [[2019]] fundó [[Turning Point Action]], brazu políticu de TPUSA, y más tarde, xunto col pastor pentecostal [[Rob McCoy]], creó ''Turning Point Faith'', pa movilizar comunidaes relixoses alredor de causes conservadores.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/jul/05/charlie-kirk-turning-point-usa-profile|title=Charlie Kirk and the rise of Turning Point USA|work=The Guardian|date=5 de xunetu de 2021|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Carrera mediática y posiciones == Kirk presentó ''The Charlie Kirk Show'', un programa de radio conservador de gran audiencia. Foi un aliáu clave de [[Donald Trump]] y espardió causes de la [[ultraderecha]] y del trumpismu. Manifestó visiones controvertíes: oponíase al control d'armes, al [[derechu al albuertu]] y a los [[derechos LGTBI]], criticó la [[Civil Rights Act de 1964]] y a [[Martin Luther King Jr.]], y promovió idees como'l [[nacionalismu cristianu]], desinformación sobre la [[pandemia de COVID-19]], la [[teoría conspirativa]] del [[Gran Reemplazu]] y falses alegaciones de fraude nes [[eleiciones presidenciales de 2020 nos Estaos Xuníos]].<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/04/20/charlie-kirk-populism-republicans/|title=Charlie Kirk, the right-wing firebrand reshaping the GOP|work=The Washington Post|date=20 d'abril de 2023|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Muerte == El [[10 de setiembre]] de [[2025]], Charlie Kirk foi asesináu a tiros mientres falaba nun eventu de TPUSA na [[Universidá d'Utah Valley]], dientro de la so xira ''American Comeback Tour'', na mesa que presentaba como ''Prove Me Wrong''. L'ataque causó gran conmoción política y mediática nos Estaos Xuníos.<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-utah/index.html|title=Charlie Kirk shot and killed during Utah event|work=CNN|date=10 de setiembre de 2025|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Ver tamién == * [[Turning Point USA]] * [[Turning Point Action]] * [[MAGA movement]] == Referencies == {{llistaref}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Activistes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Política d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones d'Illinois]] cl2osrs99xot05c7k6yhcqb9jegwgfq 4493860 4493824 2026-05-18T10:25:08Z Limotecariu 735 Esfacer la revisión [[Special:Diff/4493824|4493824]] de [[Special:Contributions/~2026-29843-32|~2026-29843-32]] ([[User talk:~2026-29843-32|alderique]]) 4493860 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Charles James Kirk''' {{nym}}, conocíu como '''Charlie Kirk''', foi un [[activista políticu]], [[escritor]] y figura mediática d'Estaos Xuníos. Cofundó la organización [[Turning Point USA]] (TPUSA) en [[2012]], onde exerció como direutor executivu. Tamién foi direutor xeneral de [[Turning Point Action]] (TPAction) y miembru del [[Council for National Policy]] (CNP). Nos sos últimos años afitóse como una de les voces más destacaes del movimientu populista [[MAGA movement|MAGA]] y exemplu del crecimientu del [[nacionalismu cristianu nos Estaos Xuníos|nacionalismu cristianu]] dientro del [[Partíu Republicanu (Estaos Xuníos)|Partíu Republicanu]].<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/es/2025/09/11/espanol/charlie-kirk-muerte.html|title=Charlie Kirk, activista conservador, muere en tiroteo|date=11 de setiembre de 2025|work=The New York Times|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Biografía == Kirk nació y crióse nes afueres de [[Chicago]], n'[[Arlington Heights (Illinois)|Arlington Heights]] y [[Prospect Heights (Illinois)|Prospect Heights]]. En secundaria mostró un interés temprano pola política, apoyando al candidatu republicanu [[Mark Kirk]] na campaña pal [[Senáu de los Estaos Xuníos]].<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-charlie-kirk-profile-2020|title=From suburbs to spotlight: Charlie Kirk's rise|work=Chicago Tribune|date=3 de payares de 2020|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> Estudió brevemente en [[Harper College]] n'Illinois, pero dexó los estudios pa dedicase a tiempu completu al activismu políticu, influyíu pol militante del [[Tea Party movement|Tea Party]] [[Bill Montgomery (activista)|Bill Montgomery]]. En 2012 fundó [[Turning Point USA]], una organización estudiantil conservadora que creció rápido gracies al apoyu de donantes como [[Foster Friess]]. Kirk amplió la influyencia de la organización con iniciatives como la ''Professor Watchlist'' y la ''School Board Watchlist'', criticaes por promover campañes de señalamientu contra profesores y educadores. En [[2019]] fundó [[Turning Point Action]], brazu políticu de TPUSA, y más tarde, xunto col pastor pentecostal [[Rob McCoy]], creó ''Turning Point Faith'', pa movilizar comunidaes relixoses alredor de causes conservadores.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/jul/05/charlie-kirk-turning-point-usa-profile|title=Charlie Kirk and the rise of Turning Point USA|work=The Guardian|date=5 de xunetu de 2021|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Carrera mediática y posiciones == Kirk presentó ''The Charlie Kirk Show'', un programa de radio conservador de gran audiencia. Foi un aliáu clave de [[Donald Trump]] y espardió causes de la [[ultraderecha]] y del trumpismu. Manifestó visiones controvertíes: oponíase al control d'armes, al [[derechu al albuertu]] y a los [[derechos LGTBI]], criticó la [[Civil Rights Act de 1964]] y a [[Martin Luther King Jr.]], y promovió idees como'l [[nacionalismu cristianu]], desinformación sobre la [[pandemia de COVID-19]], la [[teoría conspirativa]] del [[Gran Reemplazu]] y falses alegaciones de fraude nes [[eleiciones presidenciales de 2020 nos Estaos Xuníos]].<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/04/20/charlie-kirk-populism-republicans/|title=Charlie Kirk, the right-wing firebrand reshaping the GOP|work=The Washington Post|date=20 d'abril de 2023|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Muerte == El [[10 de setiembre]] de [[2025]], Charlie Kirk foi asesináu a tiros mientres falaba nun eventu de TPUSA na [[Universidá d'Utah Valley]], dientro de la so xira ''American Comeback Tour'', na mesa que presentaba como ''Prove Me Wrong''. L'ataque causó gran conmoción política y mediática nos Estaos Xuníos.<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2025/09/10/us/charlie-kirk-shooting-utah/index.html|title=Charlie Kirk shot and killed during Utah event|work=CNN|date=10 de setiembre de 2025|access-date=12 de setiembre de 2025}}</ref> == Ver tamién == * [[Turning Point USA]] * [[Turning Point Action]] * [[MAGA movement]] == Referencies == {{llistaref}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Activistes d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Política d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Persones d'Illinois]] p79cr0uvbin9tpu0mw2kwyg52g1decl 0 280734 4493628 4443306 2026-05-17T18:38:08Z Omarete 35 added [[Category:Abogaos y abogaes d'Asturies]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493628 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Napoleón Acebal Morán''' {{nym}} foi un abogáu y escritor en [[llingua asturiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1806|1879|Acebal, Jose Napoleon}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Asturies]] 68ecenjnr3gnov765gefevwxzaiika1 4493629 4493628 2026-05-17T18:38:19Z Omarete 35 added [[Category:Escritores d'Asturies]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493629 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Napoleón Acebal Morán''' {{nym}} foi un abogáu y escritor en [[llingua asturiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1806|1879|Acebal, Jose Napoleon}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Asturies]] [[Categoría:Escritores d'Asturies]] ckfr6tiyaoj5vyod418jevlezfk92xp 4493630 4493629 2026-05-17T18:38:30Z Omarete 35 added [[Category:Escritores n'asturianu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493630 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Napoleón Acebal Morán''' {{nym}} foi un abogáu y escritor en [[llingua asturiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1806|1879|Acebal, Jose Napoleon}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Asturies]] [[Categoría:Escritores d'Asturies]] [[Categoría:Escritores n'asturianu]] oae5is5b86qx0oyvsynzlp890u4izjv 4493631 4493630 2026-05-17T18:38:58Z Omarete 35 added [[Category:Persones de Xixón]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493631 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''José Napoleón Acebal Morán''' {{nym}} foi un abogáu y escritor en [[llingua asturiana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1806|1879|Acebal, Jose Napoleon}} [[Categoría:Abogaos y abogaes d'Asturies]] [[Categoría:Escritores d'Asturies]] [[Categoría:Escritores n'asturianu]] [[Categoría:Persones de Xixón]] c7gwmmefjk0vwqnyyo37tudez5n9mfv 0 280869 4493701 4446123 2026-05-18T00:12:04Z Xqbot 5110 Iguando la redireición doble a [[Aeropuertu de Punta Islita]] 4493701 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Aeropuertu de Punta Islita]] fh4i4vspm69rm6w5t9azwu0wn4qzodg 0 281580 4493615 4449747 2026-05-17T18:27:54Z Omarete 35 4493615 wikitext text/x-wiki {{ficha de comida}} '''Grappa''' ye una [[bebida alcohólico]] fecha con [[uva|uves]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Bebíes alcohóliques]] cdoxojo0u11sdto9btibt5qkzy7sb5w 4493616 4493615 2026-05-17T18:27:58Z Omarete 35 Plantía: {{referencies|t={{subst:CURRENTTIMESTAMP}}}}, usando [[:ast:Wikipedia:FastButtons|FastButtons]] 4493616 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20260517182758}} {{ficha de comida}} '''Grappa''' ye una [[bebida alcohólico]] fecha con [[uva|uves]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Bebíes alcohóliques]] nko5t0h3jyrixs51gh1hhe4gfi8bjxh 4493617 4493616 2026-05-17T18:28:03Z Omarete 35 Plantía: {{calidá|t={{subst:CURRENTTIMESTAMP}}}}, usando [[:ast:Wikipedia:FastButtons|FastButtons]] 4493617 wikitext text/x-wiki {{calidá|t=20260517182803}} {{referencies|t=20260517182758}} {{ficha de comida}} '''Grappa''' ye una [[bebida alcohólico]] fecha con [[uva|uves]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Bebíes alcohóliques]] nemh1f5lgps3d78e1ft1uaispdylodt 0 281682 4493652 4451338 2026-05-17T19:00:48Z Omarete 35 added [[Category:Árboles d'Asturies]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493652 wikitext text/x-wiki El '''Teixo de Bermiego''' ye un exemplu notable de[[Taxus baccata|''Taxus baccata'']] asitiáu na parroquia de [[Bermiego (parroquia)|Santa María de Bermiego]], nel conceyu de [[Quirós]], n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]]. Consideráu ún de los árboles más emblemáticos del país, ta reconocíu pol so valor natural, cultural y simbólicu. La so proximidá a la ilesia parroquial y les sos dimensiones excepcionales conviértenlu n’unu de los texos más conocíos y visitaos d’Asturies. === Carauterístiques físicas === El Teixo de Bermiego destaca pola so gran talla y antigüedá. Los cálculos más estendidos indiquen qu’entá puede tener ente 500 y 800 años, anque dalgunos estudios suxuren que podría ser entá más antiguu. Tien un porte monumental, con un troncón de diámetru considerable, corteza gruesa y acanalada, y una copa amplia que proyecta sombra sobro’l terrén cercanu. L’aspeutu retorciu del troncón, xunto cola disposición de les rames, da-y una apariencia singular que llamó la atención d’historiadores, botánicos y viaxeros dende’l sieglu XIX. === Contornu y enclavamientu === El árbol allúgase nel centru del pueblu de Bermiego, xunto a la ilesia de Santa María. Esti enclavamientu ye bien habitual nos texos asturianos, yá que’l texo foi tradicionalmente un árbol sacru venceyáu a rituales prerromanos y más tarde a espacios funerarios y relixosos. El llugar forma un conxuntu paisaxísticu d’altu valir: el texu, la ilesia y l’esplanada que los arrodia constitúin un espaciu simbólicu pa la comunidá, xunto a un puntu d’interés turísticu pa quien visita Quirós. === Importancia cultural === El texu ye un árbol cargáu de simbolismu n’Asturies. Na tradición asturiana, el texu representaba la continuidá de la vida, la proteición y el venceyu ente’l mundu de los vivos y los muertos. Por eso dende la Edá Media plantóse de manera consciente xunto a ilesies y cementerios. Nel casu del Teixo de Bermiego, la comunidá llariega conservó’l respetu pol árbol a lo llargo de los sieglos, calteniendo’l como parte esencial de la identidá del pueblu. Les celebraciones llocales y les visites al llugar suelen incluyir esplicaciones sobre’l so significáu y sobre’l papel del texu na cultura tradicional asturiana. === Proteición === El Teixo de Bermiego ta declarando [[Monumentu Natural d'Asturies]] dende 1995, una categoría de proteición que reconoz el so valir ecolóxicu, históricu y paisaxísticu. Gracies a esta figura, realizáronse diverses midíes de caltenimientu pa garantir la so supervivencia, ente elles la vixilancia sanitaria, la xestión del suelu y el fechu d’evitar agresiones mecániques o la compactación excesiva na rexón de les raíces. Amás d’esta declaración, el texu ye consideráu d’interés estatal y forma parte de múltiples inventarios d’árboles singulares, siendo frecuentemente incluyíu en llistes d’exemplares monumentales de la [[Península Ibérica]]. === Turismu === Güei, el Teixo de Bermiego ye un destín habitual pa senderistes, viaxeros y amantes de la [[botánica]]. El pueblu cuenta con accesu rodáu y señalización, y el llugar alredor del árbol ta condicionáu pa favorecer visites respeutoses. La cercanía de rutes de monte y paisaje de Quirós convierten la visita nuna esperiencia natural y cultural de gran interés === Referencies === * {{cite web |title=Teixo de Bermiego |url=https://www.turismoasturias.es/descubre/naturaleza/espacios-protegidos/teixo-de-bermiego |website=Turismu d’Asturies |publisher=Gobiernu del Principáu d’Asturies |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Monumentos Naturales de Asturias: Tejo de Bermiego |url=https://www.asturias.es/ast/bosques-arboles-singulares/tejo-bermiego |publisher=Gobiernu del Principáu d’Asturies |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Ficha del Tejo de Bermiego (Inventario de Árboles Singulares) |url=https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/inventarios-nacionales/tejo-bermiego.html |publisher=Ministeriu p’A la Transición Ecolóxica |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Tejo de Bermiego: historia y protección |url=https://www.arbolesconhistoria.com/tejo-bermiego |website=Árboles con Historia |access-date=2025-02-15 }} * {{cite book |last=Rodríguez |first=Ramón |title=Árboles Monumentales de Asturias |publisher=Ediciones Trea |year=2008 |isbn=9788497043914 }} [[Categoría:Árboles d'Asturies]] ql67q70p4ciznqa02mvks6eca2wkn1d 4493654 4493652 2026-05-17T19:03:29Z Omarete 35 4493654 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} El '''Teixo de Bermiego''' ye un exemplu notable de[[Taxus baccata|''Taxus baccata'']] asitiáu na parroquia de [[Bermiego (parroquia)|Santa María de Bermiego]], nel conceyu de [[Quirós]], n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]]. Consideráu ún de los árboles más emblemáticos del país, ta reconocíu pol so valor natural, cultural y simbólicu. La so proximidá a la ilesia parroquial y les sos dimensiones excepcionales conviértenlu n’unu de los texos más conocíos y visitaos d’Asturies. === Carauterístiques físicas === El Teixo de Bermiego destaca pola so gran talla y antigüedá. Los cálculos más estendidos indiquen qu’entá puede tener ente 500 y 800 años, anque dalgunos estudios suxuren que podría ser entá más antiguu. Tien un porte monumental, con un troncón de diámetru considerable, corteza gruesa y acanalada, y una copa amplia que proyecta sombra sobro’l terrén cercanu. L’aspeutu retorciu del troncón, xunto cola disposición de les rames, da-y una apariencia singular que llamó la atención d’historiadores, botánicos y viaxeros dende’l sieglu XIX. === Contornu y enclavamientu === El árbol allúgase nel centru del pueblu de Bermiego, xunto a la ilesia de Santa María. Esti enclavamientu ye bien habitual nos texos asturianos, yá que’l texo foi tradicionalmente un árbol sacru venceyáu a rituales prerromanos y más tarde a espacios funerarios y relixosos. El llugar forma un conxuntu paisaxísticu d’altu valir: el texu, la ilesia y l’esplanada que los arrodia constitúin un espaciu simbólicu pa la comunidá, xunto a un puntu d’interés turísticu pa quien visita Quirós. === Importancia cultural === El texu ye un árbol cargáu de simbolismu n’Asturies. Na tradición asturiana, el texu representaba la continuidá de la vida, la proteición y el venceyu ente’l mundu de los vivos y los muertos. Por eso dende la Edá Media plantóse de manera consciente xunto a ilesies y cementerios. Nel casu del Teixo de Bermiego, la comunidá llariega conservó’l respetu pol árbol a lo llargo de los sieglos, calteniendo’l como parte esencial de la identidá del pueblu. Les celebraciones llocales y les visites al llugar suelen incluyir esplicaciones sobre’l so significáu y sobre’l papel del texu na cultura tradicional asturiana. === Proteición === El Teixo de Bermiego ta declarando [[Monumentu Natural d'Asturies]] dende 1995, una categoría de proteición que reconoz el so valir ecolóxicu, históricu y paisaxísticu. Gracies a esta figura, realizáronse diverses midíes de caltenimientu pa garantir la so supervivencia, ente elles la vixilancia sanitaria, la xestión del suelu y el fechu d’evitar agresiones mecániques o la compactación excesiva na rexón de les raíces. Amás d’esta declaración, el texu ye consideráu d’interés estatal y forma parte de múltiples inventarios d’árboles singulares, siendo frecuentemente incluyíu en llistes d’exemplares monumentales de la [[Península Ibérica]]. === Turismu === Güei, el Teixo de Bermiego ye un destín habitual pa senderistes, viaxeros y amantes de la [[botánica]]. El pueblu cuenta con accesu rodáu y señalización, y el llugar alredor del árbol ta condicionáu pa favorecer visites respeutoses. La cercanía de rutes de monte y paisaje de Quirós convierten la visita nuna esperiencia natural y cultural de gran interés == Bibliografía == * {{cite book |last=Rodríguez |first=Ramón |title=Árboles Monumentales de Asturias |publisher=Ediciones Trea |year=2008 |isbn=9788497043914 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{cite web |title=Teixo de Bermiego |url=https://www.turismoasturias.es/descubre/naturaleza/espacios-protegidos/teixo-de-bermiego |website=Turismu d’Asturies |publisher=Gobiernu del Principáu d’Asturies |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Monumentos Naturales de Asturias: Tejo de Bermiego |url=https://www.asturias.es/ast/bosques-arboles-singulares/tejo-bermiego |publisher=Gobiernu del Principáu d’Asturies |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Ficha del Tejo de Bermiego (Inventario de Árboles Singulares) |url=https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/inventarios-nacionales/tejo-bermiego.html |publisher=Ministeriu p’A la Transición Ecolóxica |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Tejo de Bermiego: historia y protección |url=https://www.arbolesconhistoria.com/tejo-bermiego |website=Árboles con Historia |access-date=2025-02-15 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Árboles d'Asturies]] [[Categoría:Texos]] [[Categoría:Quirós]] c2eoeqg2khxqoxqz6r3cea1ablm9i6u 4493655 4493654 2026-05-17T19:04:33Z Omarete 35 4493655 wikitext text/x-wiki {{fusionar en|Teixu de Bermiego}} {{edificiu}} El '''Teixo de Bermiego''' ye un exemplu notable de[[Taxus baccata|''Taxus baccata'']] asitiáu na parroquia de [[Bermiego (parroquia)|Santa María de Bermiego]], nel conceyu de [[Quirós]], n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]]. Consideráu ún de los árboles más emblemáticos del país, ta reconocíu pol so valor natural, cultural y simbólicu. La so proximidá a la ilesia parroquial y les sos dimensiones excepcionales conviértenlu n’unu de los texos más conocíos y visitaos d’Asturies. === Carauterístiques físicas === El Teixo de Bermiego destaca pola so gran talla y antigüedá. Los cálculos más estendidos indiquen qu’entá puede tener ente 500 y 800 años, anque dalgunos estudios suxuren que podría ser entá más antiguu. Tien un porte monumental, con un troncón de diámetru considerable, corteza gruesa y acanalada, y una copa amplia que proyecta sombra sobro’l terrén cercanu. L’aspeutu retorciu del troncón, xunto cola disposición de les rames, da-y una apariencia singular que llamó la atención d’historiadores, botánicos y viaxeros dende’l sieglu XIX. === Contornu y enclavamientu === El árbol allúgase nel centru del pueblu de Bermiego, xunto a la ilesia de Santa María. Esti enclavamientu ye bien habitual nos texos asturianos, yá que’l texo foi tradicionalmente un árbol sacru venceyáu a rituales prerromanos y más tarde a espacios funerarios y relixosos. El llugar forma un conxuntu paisaxísticu d’altu valir: el texu, la ilesia y l’esplanada que los arrodia constitúin un espaciu simbólicu pa la comunidá, xunto a un puntu d’interés turísticu pa quien visita Quirós. === Importancia cultural === El texu ye un árbol cargáu de simbolismu n’Asturies. Na tradición asturiana, el texu representaba la continuidá de la vida, la proteición y el venceyu ente’l mundu de los vivos y los muertos. Por eso dende la Edá Media plantóse de manera consciente xunto a ilesies y cementerios. Nel casu del Teixo de Bermiego, la comunidá llariega conservó’l respetu pol árbol a lo llargo de los sieglos, calteniendo’l como parte esencial de la identidá del pueblu. Les celebraciones llocales y les visites al llugar suelen incluyir esplicaciones sobre’l so significáu y sobre’l papel del texu na cultura tradicional asturiana. === Proteición === El Teixo de Bermiego ta declarando [[Monumentu Natural d'Asturies]] dende 1995, una categoría de proteición que reconoz el so valir ecolóxicu, históricu y paisaxísticu. Gracies a esta figura, realizáronse diverses midíes de caltenimientu pa garantir la so supervivencia, ente elles la vixilancia sanitaria, la xestión del suelu y el fechu d’evitar agresiones mecániques o la compactación excesiva na rexón de les raíces. Amás d’esta declaración, el texu ye consideráu d’interés estatal y forma parte de múltiples inventarios d’árboles singulares, siendo frecuentemente incluyíu en llistes d’exemplares monumentales de la [[Península Ibérica]]. === Turismu === Güei, el Teixo de Bermiego ye un destín habitual pa senderistes, viaxeros y amantes de la [[botánica]]. El pueblu cuenta con accesu rodáu y señalización, y el llugar alredor del árbol ta condicionáu pa favorecer visites respeutoses. La cercanía de rutes de monte y paisaje de Quirós convierten la visita nuna esperiencia natural y cultural de gran interés == Bibliografía == * {{cite book |last=Rodríguez |first=Ramón |title=Árboles Monumentales de Asturias |publisher=Ediciones Trea |year=2008 |isbn=9788497043914 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{cite web |title=Teixo de Bermiego |url=https://www.turismoasturias.es/descubre/naturaleza/espacios-protegidos/teixo-de-bermiego |website=Turismu d’Asturies |publisher=Gobiernu del Principáu d’Asturies |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Monumentos Naturales de Asturias: Tejo de Bermiego |url=https://www.asturias.es/ast/bosques-arboles-singulares/tejo-bermiego |publisher=Gobiernu del Principáu d’Asturies |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Ficha del Tejo de Bermiego (Inventario de Árboles Singulares) |url=https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/inventarios-nacionales/tejo-bermiego.html |publisher=Ministeriu p’A la Transición Ecolóxica |access-date=2025-02-15 }} * {{cite web |title=Tejo de Bermiego: historia y protección |url=https://www.arbolesconhistoria.com/tejo-bermiego |website=Árboles con Historia |access-date=2025-02-15 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Árboles d'Asturies]] [[Categoría:Texos]] [[Categoría:Quirós]] nca18n6bvwfcobhjc1gpcxo6zerrxh4 0 281830 4493642 4454324 2026-05-17T18:50:40Z Omarete 35 4493642 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Finestres''' (en [[Idioma castellanu|castellán]]: Finestras) ye un [[despobláu]] de la [[comarca]] de La Ribagorza, [[provincia de Uesca]], [[Aragón]], [[España]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Uesca]] d13tptdnirjd8pstcdxc9dhmrktne42 0 282042 4493852 4456830 2026-05-18T09:02:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493852 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Ivins''' ye una ciudá nel suroeste del [[Condáu de Washington (Utah)|Condáu de Washington]], [[Utah]], Estaos Xuníos. Forma parte del [[St. George (Utah)|Área Metropolitana de St. George]]. La población yera de 8.978 nel [[Censu de los Estaos Xuníos de 2020|censu de 2020]], en comparanza con 6.753 nel [[Censu de los Estaos Xuníos de 2010|censu de 2010]].<ref name="census.gov">{{cita web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/ivinscityutah/PST045218 |títulu=U.S. Census Bureau QuickFacts: Ivins city, Utah |fechaaccesu=7 d'agostu de 2023}}</ref> Actualmente tien {{persones}}. Ivins figuraba como villa nel censu del 2000,<ref name="GR2">{{cita web |url=https://www.census.gov |publicación=[[Oficina del Censu de los Estaos Xuníos]] |fechaaccesu=31 de xineru de 2008 |títulu=U.S. Census website}}</ref> convirtióse en ciudá en 1998. == Xeografía == Según la [[Oficina del Censu de los Estaos Xuníos]], la ciudá tien una superficie total de 27 km², de la cual 26 km² ye tierra y 0,26 km² (0,68%) ye agua. Ivins ta cerca de [[Tuacahn]] (un espaciu d'artes al aire llibre y anfiteatru) y del [[Parque Estatal Snow Canyon]], qu'atraen a munches persones a la zona. Hai munchos desarrollos nuevos planificaos (dalgunos con campos de golf) cerca o dientro d'Ivins, xuniéndose a los anteriores desarrollos de Kayenta y Padre Canyon. === Clima === Según el sistema de [[Clasificación Climática de Köppen]], Ivins tien un [[clima semiáridu]], abreviáu "BSk" nos mapas climáticos.<ref>{{cita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=594044&cityname=Ivins,+Utah,+United+States+of+America&units=|títulu=Ivins, Utah Köppen Climate Classification (Weatherbase)|website=Weatherbase|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250125205425/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=594044&cityname=Ivins,+Utah,+United+States+of+America&units=|fechaarchivu=2025-01-25}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Utah]] b2iobjfd1ru9tq8f02opffr7txpsg5v 0 282299 4493821 4459512 2026-05-18T06:38:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493821 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  La '''islla Oleny''' (tamién escritu como '''Oleni''') ({{Etimoloxía|ruso|Остров Олений}} : ) ye una [[islla]] singular nel [[mar de Kara]] xustu unos pocos kilómetros de la mariña, sitúase al norte de la mariña d'unu de los brazos de la península de Guida nel norte de [[Siberia]], [[Océanu Glacial Árticu]]. Ta cubierta con tundra y barraqueres y tien de llargu 53 km, el so anchor medio ye 27 km, teniendo una superficie de 1.197 km². La so llatitú ye 72°24' N y el llargor 77°45' Y. El mar qu'arrodia la islla Oleny ta cubierta por xelos nel iviernu y numberosos xelos flotantes inclusive nel branu, de manera que de cutiu ta xunida a la [[península de Guida]] nel continente siberianu, del que ta dixebráu por un estrechu bien pequeñu, de solu 2 km d'anchu. La islla Oleny pertenez al [[Yamalia-Nenetsia|okrug autónomu Yamalo-Nenets]] que ye la parte más meridional del óblast de Tiumen, división alministrativa de la [[Rusia|Federación Rusa]]. Oleny ye tamién parte de la [[Reserva natural del Gran Ártico|Reserva natural del Gran Árticu]], la reserva natural más grande de Rusia. Esta islla nun tien de confundise con otres islles aisllaes que se llamen "[[Oleni]]" o "Oleniy" (rusu : '''Ostrov Oleniy'''), una de les cuales atópase nel mesmu mar de Kara, nel [[Islles Plavnikovyye|grupu Plavnikovyye]], ente que les otres tán nel [[Mar de Barents]] y el [[Mar Blancu]]. == Esploración y cartografía temprana == La islla Oleny foi documentada per primer vegada por esploradores europeos en 1893 mientres la espedición noruega de Fridtjof Nansen a bordu del Fram. La tripulación desembarcó na islla pa llograr agua duce y reparar venaos, lo qu'inspiró el so nome rusu, que significa "Islla de los Venaos".[3] La esploración posterior tuvo llugar mientres la Espedición Polar Rusa de 1900-1902, dirixida por Eduard Toll a bordu del barcu Zarya. La espedición cartografió les carauterístiques de la rexón del mar de Kara, incluyíes les zones cercanes, y arrexuntó datos ornitolóxicos relevantes pa les poblaciones d'aves de la islla. Na década de 1920, les espediciones soviétiques a Kara realizaron estudios hidrolóxicos nel golfu de Yeniséi y les agües circundantes, documentando entá más les condiciones costeres y del xelu de la islla. Estos esfuerzos contribuyeron a les primeres cartes náutiques del remotu mar de Kara, anque la islla permaneció prácticamente ensin cartografiar en detalle hasta los estudios aéreos de mediaos del sieglu XX. <ref>[https://www.nationalgeographic.com/science/article/russia-nature-reserves-year-ecology Russia's Wildest Nature Reserves, Reserves Naturales ruses, {{en}}]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.bigarctic.ru/Eng/ |títulu=Reserva natural del Gran Árticu, {{en}} |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071008044746/http://www.bigarctic.ru/Eng/ |fechaarchivu=2007-10-08 }}</ref> == Islles axacentes == * Fora del estremu suroeste de la islla Oleny queden trés pequeñes islles conocíes como '''[[islles Proklyatyye]]''' (Проклятые острова; ''Proklyatyye ostrova'') a 72° 15' N de llatitú y 77° 05' Y de llargor. * '''[[Islla Rovnyy]]''' ta allugada barganal de la mariña continental, unos pocos kilómetros al este de les isles Proklyatyye. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[https://mapcarta.com/15338112 Mapcarta, Mapa topográficu de la islla Oleny] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Mar de Kara]] [[Categoría:Océanu Árticu]] [[Categoría:Óblast de Tiumen]] ibe661jgemw10p51uannxw4pf5bcmyu 0 282328 4493622 4459691 2026-05-17T18:33:33Z Omarete 35 4493622 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Steff Cras''' {{nym}} ye un ciclista [[Bélxica|belxicanu]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1996||Cras, Steff}} [[Categoría:Ciclistes de Bélxica]] [[Categoría:Persones de Geel]] bl3n1t6o1alffezynlx439lde7asijp 0 282470 4493624 4460921 2026-05-17T18:35:30Z Omarete 35 added [[Category:Persones de Santiagu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 4493624 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Hernán Ridríguez''' {{nym}} foi un {{futbolista}}. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1933|2026|Rodriguez, Hernan}} [[Categoría:Futbolistes de Chile]] [[Categoría:Persones de Santiagu]] fa4kjt98m75tq4sgf7ngctrxmqdy3h7 0 282572 4493826 4462393 2026-05-18T06:59:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493826 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}} [[Archivu:South China Sea Maritime Claims.jpg|thumb|left|225px|Reclamaciones maritimes nel Mar del Sur de China.]] La '''islla Tritón''' (en chinu : 中建岛; [[pinyin]]: Zhōngjiàn Dǎo; en [[Vietnamín|vietnamita]] : Đảo Tri Tôn; históricamente conocida como Bànlù Zhì; 半路峙 lliteralmente "Torre a metá de camín"; o Luó Dǎo (螺岛; lliteralmente "Islla trochus niloticus") polos pescadores [[Idioma chinu|chinos]], ye una de les islles de les [[islles Paracel]] nel lla ye alministrada pola [[República Popular China|República Popular de China]]. La soberanía china de la islla ta en disputa per parte de [[Vietnam]].<ref>[https://cil.nus.edu.sg/wp-content/uploads/2016/06/Triton-Island-Final.pdf Islla Tritón, {{en}}]</ref> La islla Tritón ye xuna plataforma arenosa (1,17 km²) que s'atopa principalmente sobro el nivel del mar. Estiéndese casi 2 km a lo llargo de la so exa nordeste--suroeste y abargana de 1 km a lo llargo de la so exa noroeste-sureste. Les intrusiones d'agua de mar, qu'impliquen tresporte de sedimentos, son visibles en grandes porciones de la islla, especialmente nes zones central y nor-oriental; les árees afectaes representen el 29 % de la plataforma arenosa.<ref>[https://www.xataka.com/magnet/china-esta-construyendo-radar-anti-furtivo-algo-isla-triton-todas-miradas-se-dirigen-a-eeuu Xataca - Islla Estratégica, {{es}}]</ref> La reclamación de la República Popular China na islla defínese acordies con la Declaración del Gobiernu de la República Popular de China sobro les llínees de base del mar territorial del 15 de mayu de 1996. Al escarecer de población nativa, la propiedá de les Islles Paracel foi oxetu de disputa dende principios del sieglu XX. Tres la Primer [[Guerra d'Indochina]], Vietnam ocupó la islla Pattle, allugada aprosimao a 50 milles náutiques (93 km) al nordeste, hasta 1974. Dende la Batalla de les Islles Paracelso, la República Popular China exerció el so control. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat}} * [http://mapcarta.com/15987658 Mapa de llocalización] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019001525/https://mapcarta.com/15987658 |date=2019-10-19 }} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Territorios disputaos]] [[Categoría:Xeografía de Vietnam]] [[Categoría:Xeografía de China]] kphm7hlnm7tss9g6f068vry85awxqrv 0 282683 4493636 4463551 2026-05-17T18:45:59Z Omarete 35 4493636 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Maria Franca Fissolo''' {{nym}} foi una empresaria [[Italia|italiana]], vilba de [[Michele Ferrero]], y propietaria de [[Ferrero SpA]], la segunda empresa de dulces más grande d'[[Europa]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1939|2026|Franca Fissolo, Maria}} [[Categoría:Empresarios y empresaries d'Italia]] [[Categoría:Persones de Savigliano]] gu7hjd28eguh8o551tngq64qqz2eezo 0 282924 4493627 4470663 2026-05-17T18:37:33Z Omarete 35 4493627 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Lee Hye-gyeong''' {{nym}} foi una escritora [[Corea del Sur|surcoreana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1960|2026|Hye-gyeong, Lee}} [[Categoría:Escritores de Corea del Sur]] 435w53swr3agd292iqiywic427lb8p7 0 283824 4493825 4493326 2026-05-18T06:57:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4493825 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  La islla de Thevenard ta asitiada a aprosimao a 22 kilómetros de la mariña de Onslow na rexón de Pilbara d'[[Australia Occidental]].<ref name="Gazetteer2005">{{Cita web|url=http://www.ga.gov.au/map/names/|títulu=Place names of Australia|año=2004|editorial=[[Geoscience Australia]]}}</ref> La mayoría de la islla y les agües alredor d'ella tán protexies pola Reserva Natural de la '''Islla Thevenard''', que foi declarada área protexida en 1975 y tenía un tamañu de 2.172 hectárees.<ref name="MarineCAPAD22">{{Cita web|url=https://www.dcceew.gov.au/sites/default/files/documents/capad2022-marine-wa.xlsx|títulu=Marine CAPAD 2022 WA summary|autor=<!--Not stated-->|obra=www.dcceew.gov.au/|editorial=[[Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water]]|fechaaccesu=21 October 2023}}</ref> == Descripción == La islla Thevenard ye la más grande d'un grupu de diez islles y atolones oficiosamente llamaes [[Islles Mackerel]]. Dos islles del grupu, Islla Thevenard y islla Direction, tienen alojamientos pa turistes.<ref>{{Cita web|url=http://mackerelislands.com.au/|títulu=Mackerel Islands, Western Australia|año=2014|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=23 December 2015}}</ref> Hai una pista pavimentada de 1.000 metros (3.281 pies) en Thevenard.<ref>{{Cita web|url=http://mackerelislands.com.au/wp-content/uploads/2014/08/TVI-Aerodrome-Information.pdf|títulu=Thevenard Island Aerodrome Fact Sheet|editorial=Mackerel Islands Pty Ltd|fechaaccesu=23 December 2015}}</ref> La islla puede llegase por un serviciu de ferry qu'opera dende'l continente en Onslow, barcos recreativos, helicópteru y n'avión escénicu llixeru.<ref>{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/getting-here/|títulu=Getting here|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}</ref> La islla de Thevenard tien aprosimao 6 kilómetros de llargor<ref name="LC">{{Cita web|url=http://www.landcorp.com.au/Documents/Corporate/Pilbara%20Vernacular/Part-5-ONSLOW.pdf|títulu=Onslow|editorial=Landcorp|fechaaccesu=23 December 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.landcorp.com.au/Documents/Corporate/Pilbara%20Vernacular/Part-5-ONSLOW.pdf "Onslow"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Landcorp<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2015</span>.</cite></ref> y ocupa una superficie total de 550 hectárees (1.359 acres).<ref name="OGJ">{{Cita web|url=http://www.ogj.com/articles/2015/04/chevron-group-plans-decommissioning-of-thevenard-island-facilities.html|títulu=Chevron group plans decommissioning of Thevenard Island facilities|autor=Rick Wilkinson|fecha=16 April 2015|obra=Oil and Gas Journal|editorial=PennWell Corporation|fechaaccesu=23 December 2015}}</ref> Ta arrodiada por petones y plataformes de piedra caliar, con diversos ensamblaxes de [[coral]] nel llau norte.<ref>{{Cita web|url=http://www.epa.wa.gov.au/epadoclib/1360EPS/AppendixCMacedonSubtidalMarineEcologySurveyReport26Mar2010.pdf|títulu=Macedon Gas Development Subtidal Marine Ecology Survey|autor=Peter Collins|fecha=26 March 2010|editorial=URS Australia}}</ref> Árees de suelu arenosu fondu atópense na islla que sofiten les zones arbustues d'Acacia y Triodia y los montes costeros. Les instalaciones turístiques esisten nun complexu turísticu na islla de Thevenard qu'inclúin alojamientos, una tienda xeneral, barbacoes, amarres de barcos, una pista d'aterrizaxe ya instalaciones de combustible.<ref name="mi">{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/accommodation/thevenard-island/|títulu=Thevenard Island|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}</ref> Hai tamién una planta d'enerxía solar y desalinización que proporciona agua duce a la islla. Les actividaes disponibles inclúin la pesca, el bucéu y el snorkel.<ref>{{Cita web|url=http://www.westernaustralia.com/au/Destination/Mackerel_Islands/570b1afb803daa220573176f#/|títulu=Mackerel Islands|editorial=Tourism Western Australia|fechaaccesu=25 October 2017}}</ref> == Fauna == Clasificada como reserva natural de clase C, la islla Thevenard ye visitada por [[Chelonia mydas|tortugues verdes]], tortugues planas, tortugues bobes y tortugues carey que ponen los sos güevos nes sableres ente payares y marzu.<ref>{{Cita web|url=https://parks.dpaw.wa.gov.au/park/pilbara-inshore-islands|títulu=Pilbara Inshore Islands &#124; Explore Parks WA &#124; Parks and Wildlife Service}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://parks.dpaw.wa.gov.au/site/thevenard-island-nature-reserve|títulu=Thevenard Island Nature Reserve &#124; Explore Parks WA &#124; Parks and Wildlife Service}}</ref> Les agües fora de la mariña tamién son llar de delles especies de Delfines, incluyendo mular, [[Tursiops truncatus]], spinner, rayáu, común y delfines jorobades.<ref>{{Cita web|url=http://www.discoveraustralia.com.au/western_australia/thevenard_island.html|títulu=Thevenard Island Mackerel Islands Western Australia|año=2015|editorial=Discover Australia Holidays|fechaaccesu=23 December 2015}}</ref> Les ballenes que s'observaron na área inclúin la ballena piloto, [[Globicephala]], la ballena falsa asesina, la ballana sei, la ballera bryde y los delfines jorobaos, [[Sousa sahulensis]], que migren al sur de xunu a ochobre, con un cría n'agostu. Dugongs (vaques marines) tamién s'atopen n'agües alredor de la islla y pueden reparase alimentándose y na lluz n'agües de menos de 5 metros (16 pies) de fondura. La cría del dugong asocede ente setiembre y abril. Venticuatro especies d'aves terrestres fueron rexistraes na islla de Thevenard. Amás, hai hasta 31 especies d'aves migratories que s'atopen na área incluyen, agujas colinegras, chorlitos, correlimos y aguiluchos. Delles aves migren dende llugares remotos del hemisferiu norte hasta [[Siberia]], y tán protexíes por trataos internacionales. Les aves marines, como charranes y pardelas, faen el nial d'ochobre a xineru.<ref>{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/visitor-info/ecotourism/|títulu=Ecotourism|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171024154428/https://mackerelislands.com.au/visitor-info/ecotourism/|fechaarchivu=2017-10-24}}</ref><ref>[https://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?region=aus&list=howardmoore&lang=ES Aves de Australasia,{{en}}]</ref> Un total de nueve especies de reptiles fueron rexistraes na isla, incluyendo varanos, dragones, eslizones, geckos y lagartijas ta-ta. Nun se rexistraron reptiles raros o en peligru. L'únicu mamíferu terrestre nativu de la islla ye'El ratón de forrest en peligru d'estinción o ratón de cola curtia. El ratón domésticu tamién habita la islla y ye más probable que fuera introducíu.<ref name="Env">{{Cita web|url=https://www.environment.gov.au/node/14808|títulu=The Action Plan for Australian Rodents|fecha=1 April 1995|editorial=[[Department of the Environment (Australia)|Department of the Environment]]|fechaaccesu=24 December 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.environment.gov.au/node/14808 "The Action Plan for Australian Rodents"]. [[Department of the Environment (Australia)|Department of the Environment]]. 1 April 1995<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 December</span> 2015</span>.</cite></ref> == Historia == La islla foi visitada por Indíxenes australianos enantes y dempués de la so separación del continente, aprosimao fai 8.000 años.<ref name="Dortch 1984 31–47">{{Cita publicación|title=Prehistoric stone artefacts on some offshore islands in Western Australia|journal=Australian Archaeology|year=1984|volume=19|pages=31–47|doi=10.1080/03122417.1984.12092954|url=https://www.library.uq.edu.au/ojs/index.php/aa/article/view/1769/1752}}</ref> La islla foi nomada en 1801 pola espedición Baudin a Australia n'honor al oficial naval francés Antoine-Jean-Marie Thévenard (1733-1815).<ref>{{Cita web|url=https://pocketoz.com.au/encounters/names9.html|títulu=Naming Australia's Coastal Features}}</ref> En 1964, los residentes locales de Onslow Ian Blair y Adrian Day recibieron un arriendu de la islla Thevenard ya islla Direction pol Gobiernu d'Australia Occidental. En 1973, un grupu d'agricultores locales mercó'l negociu. A partir d'ellí, los alojamientos y les instalaciones nes islles desenvolviéronse dende los cachos de sablera utilizaos polos pescadores a una operación turística totalmente entamada. El mesmu grupu d'agricultores desenvolvió'l Onslow Mackerel Motel nel continente en 1997.<ref>{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/visitor-info/our-story/|títulu=Our Story|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://onslowbeachresort.com.au/|títulu=Onslow Beach Resort|fechaaccesu=25 October 2017}}</ref> == Proyeutu de monitoreo de tortugues == El Departamentu de Parques y Vida Silvestre d'Australia Occidental (agora Departamentu de Biodiversidá, Conservación y Atracciones) realizó un proyectu piloto de monitoreo de la tortugua llana na islla de Thevenard en 2016, que sigue añalmente, identificando la islla de Thevanard como un importante sitiu de nidificación de tortugues. El proyectu piloto foi parte del programa de monitoreo del Programa de Conservación de Tortugues del Noroeste, que foi establecíu p'ayudar a entender la ecoloxía y la demografía del grupu de tortugues del Norte Oeste, qu'inclúi poblaciones atopaes nes mariñes de Pilbara y el suroeste de Kimberley. == Referencies == {{llistaref|30em}}{{Reflist|30em}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} *[https://animalia.bio/es/lists/country/marine-of-australia Animales marinos d'Australia, animalia BIO, {{es}}] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles de la Pilbara]] [[Categoría:Islles d'Australia]] 7484j5yxhtej232p6oowqa86m1rkhcp 0 283827 4493569 2026-05-17T14:03:55Z Doncsecz~enwiki 108305 /* Branislava Vičar */ 4493569 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Branislava Vičar''' {{nym}} ye una [[Llingüística|llingüista]], [[investigador]]a, [[feminismu|feminista]], animalista y [[Derechos de los animales|protectora d'animales]] [[pueblu eslovenu|eslovena]], y profesora acomuñada de [[idioma eslovenu|llingua eslovena]] na [[Universidá de Maribor]]. == Biografía == Completó los sos estudios de pregrado n'eslovenu y historia na Facultá d'Educación de la Universidá de Maribor. En 2009, llogró el so doctoráu n'analís del discursu pola Facultá de Lletres de la Universidá de Maribor. Trabaya nel Departamentu de Llingües y Lliteratures Eslaves de la Facultá de Lletres de la Universidá de Maribor. Ente 2017 y 2021, foi presidenta de la Sociedá Eslava de Maribor ({{lang-sl|''Slavistično društvo Maribor''}}). Ente 2019 y 2023, foi xefa del Departamentu de Llingües y Lliteratures Eslavas de la Facultá d'Artes de la Universidá de Maribor. Ye una defensora activa de los animales y vicepresidenta de l'asociación ''ZaŽivali!'' (¡Polos animales!). == Bibliografía == == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * {{cita web |títulu=izr. prof. dr. BRANISLAVA VIČAR |obra=Univerza v Mariboru Filozofska Fakulteta |url=https://ff.um.si/oseba/branislava-vicar/ |autor= |fecha= |fechaaccesu=17.5.2026 |idioma=sl}} * {{cita web |títulu=Branislava Vičar |obra=Alternator |url=https://www.alternator.science/sl/avtorji/branislava-vicar/ |autor= |fecha= |fechaaccesu=17.5.2026 |idioma=sl}} {{control d'autoridaes}} {{NF|1975||Vicar, Branislava}} [[Categoría:Feministes d'Eslovenia]] [[Categoría:Llingüistes d'Eslovenia]] [[Categoría:Esploradores d'Eslovenia]] [[Categoría:Activistes polos derechos de los animales]] [[Categoría:Vexetarianos]] [[Categoría:Persones de Maribor]] nbk07lllzrc018cz7tge57ihj77a94y 4493612 4493569 2026-05-17T18:16:06Z Omarete 35 4493612 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Branislava Vičar''' {{nym}} ye una [[Llingüística|llingüista]], [[investigador]]a, [[feminismu|feminista]], animalista y [[Derechos de los animales|protectora d'animales]] [[pueblu eslovenu|eslovena]], y profesora acomuñada de [[idioma eslovenu|llingua eslovena]] na [[Universidá de Maribor]]. == Biografía == Completó los sos estudios de pregrado n'eslovenu y historia na Facultá d'Educación de la Universidá de Maribor. En 2009, llogró el so doctoráu n'analís del discursu pola Facultá de Lletres de la Universidá de Maribor. Trabaya nel Departamentu de Llingües y Lliteratures Eslaves de la Facultá de Lletres de la Universidá de Maribor. Ente 2017 y 2021, foi presidenta de la Sociedá Eslava de Maribor ({{lang-sl|''Slavistično društvo Maribor''}}). Ente 2019 y 2023, foi xefa del Departamentu de Llingües y Lliteratures Eslavas de la Facultá d'Artes de la Universidá de Maribor. Ye una defensora activa de los animales y vicepresidenta de l'asociación ''ZaŽivali!'' (¡Polos animales!). == Bibliografía == == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * {{cita web |títulu=izr. prof. dr. BRANISLAVA VIČAR |obra=Univerza v Mariboru Filozofska Fakulteta |url=https://ff.um.si/oseba/branislava-vicar/ |autor= |fecha= |fechaaccesu=17.5.2026 |idioma=sl}} * {{cita web |títulu=Branislava Vičar |obra=Alternator |url=https://www.alternator.science/sl/avtorji/branislava-vicar/ |autor= |fecha= |fechaaccesu=17.5.2026 |idioma=sl}} {{NF|1975||Vicar, Branislava}} [[Categoría:Feministes d'Eslovenia]] [[Categoría:Llingüistes d'Eslovenia]] [[Categoría:Esploradores d'Eslovenia]] [[Categoría:Activistes polos derechos de los animales]] [[Categoría:Vexetarianos]] [[Categoría:Persones de Maribor]] 5d8hni2qkviqa99mhbdxedrdcygvl63 0 283828 4493570 2026-05-17T14:04:15Z Doncsecz~enwiki 108305 Redirixendo a [[Branislava Vičar]] 4493570 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Branislava Vičar]] t87ag6mufwn2sgvy3brwggnr0ferzvy 14 283829 4493571 2026-05-17T14:05:41Z Doncsecz~enwiki 108305 /* Categoría:Feministes d'Eslovenia */ 4493571 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Categoría:Feministes d'Europa|Eslovenia]] [[Categoría:Feministes por estáu|Eslovenia]] [[Categoría:Persones d'Eslovenia por actividá]] b6ylt4q3i0g45na3dhr3it0f1yjnn8p 14 283830 4493572 2026-05-17T14:07:16Z Doncsecz~enwiki 108305 /* Categoría:Esploradores d'Eslovenia */ 4493572 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Categoría:Esploradores d'Europa|Eslovenia]] [[Categoría:Esploradores por estáu|Eslovenia]] [[Categoría:Persones d'Eslovenia por actividá]] 1qi6dlmwe1216ounvjqag0lik1gq0sf 0 283831 4493591 2026-05-17T17:12:42Z Fueyo221 103750 Redirixendo a [[Fratercula arctica]] 4493591 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Fratercula arctica]] o7x9sryeio03kqt16749tpaiyenpuul 0 283832 4493593 2026-05-17T17:13:54Z Fueyo221 103750 Redirixendo a [[Fratercula arctica]] 4493593 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Fratercula arctica]] o7x9sryeio03kqt16749tpaiyenpuul 14 283834 4493618 2026-05-17T18:29:04Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Wikipedia:Artículos que necesiten referencies dende 2026|05]]» 4493618 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Wikipedia:Artículos que necesiten referencies dende 2026|05]] s5i64das4d5c69ovfi7ouazajvk440o 14 283835 4493623 2026-05-17T18:34:05Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Persones de Bélxica|Geel]]» 4493623 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Persones de Bélxica|Geel]] itla8if3yzayxvqlxuwu05te8aujp54 14 283836 4493634 2026-05-17T18:40:22Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Persones de Kentucky|Louisville]]» 4493634 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Persones de Kentucky|Louisville]] rxd8hjaoplw72597c24dpua5l6hq899 14 283837 4493638 2026-05-17T18:46:50Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Persones d'El Piamonte|Savigliano]]» 4493638 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Persones d'El Piamonte|Savigliano]] gf6lwjbihdx1ssfq6ix73ru3j7pichn 14 283838 4493641 2026-05-17T18:48:23Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Persones de Texas|Lubbock]]» 4493641 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Persones de Texas|Lubbock]] 0kxtsrigjk2u8ouckdv32s4uwwfl6qx 14 283839 4493643 2026-05-17T18:52:03Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Categoría:Futbolistes d'Asia|Afganistan]] [[Categoría:Futbolistes por estáu|Afganistan]] [[Categoría:Deportistes d'Afganistán]]» 4493643 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Futbolistes d'Asia|Afganistan]] [[Categoría:Futbolistes por estáu|Afganistan]] [[Categoría:Deportistes d'Afganistán]] 0jtk9er9pgxgojvp8523vtabryg8fws 14 283840 4493644 2026-05-17T18:53:31Z Omarete 35 Páxina creada con «[[Cateoría:Deportistes d'Asia|Afganistan]] [[Categoría:Deportistes por estáu|Afganistan]] [[Categoría:Persones d'Afganistán por actividá]]» 4493644 wikitext text/x-wiki [[Cateoría:Deportistes d'Asia|Afganistan]] [[Categoría:Deportistes por estáu|Afganistan]] [[Categoría:Persones d'Afganistán por actividá]] 89826ytb7qb2pahq4v9bu81vwuhm6np 4493645 4493644 2026-05-17T18:53:44Z Omarete 35 4493645 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Deportistes d'Asia|Afganistan]] [[Categoría:Deportistes por estáu|Afganistan]] [[Categoría:Persones d'Afganistán por actividá]] 757c2v36xwqo1omck5q5p1qzgs0ohxt 0 283841 4493733 2026-05-18T05:16:17Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Direutor de videos musicales]]" a "[[Direutor de vídeos musicales]]": ortografía incorreuta 4493733 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Direutor de vídeos musicales]] 4anwhwbww046iqb61t8b5e98uwud4zz 0 283842 4493743 2026-05-18T05:21:52Z Limotecariu 735 Limotecariu treslladó la páxina "[[Observatoriu Interamericano del Cuetu Tololo]]" a "[[Observatoriu Interamericanu del Cuetu Tololo]]" 4493743 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Observatoriu Interamericanu del Cuetu Tololo]] 9aciboa4nh9r4c9qw8cr4bt9x06ss5u 0 283843 4493830 2026-05-18T07:29:18Z Amasuela 32214 Creada traduciendo la páxina «[[:es:Special:Redirect/revision/171446270|Isla Rossel]]» 4493830 wikitext text/x-wiki   La '''islla [de ] Rossel''' (llamada asina por Rossel, un oficial veteranu de la espedición francesa d'Entrecasteaux, 1791-1793) tamién conocida como '''Yela''') ye la islla más oriental del [[Archipiélagu de les Lluisiaes|archipiélagu de les Luisiadas]], que de la mesma ye parte de la provincia de Badea Milne de [[Papúa Nueva Guinea]]. El castru Tree ta asitiáu 1,5 milles al noroeste , ente que la [[Isla Wule|islla Wule]] ta asitiada 1,5 milles al oeste.<ref name="Admiralty1879">{{Cita llibru|autor=Admiralty hydrography department|título=The Australia directory. Vol.2. 2nd-6th ed.|URL=http://books.google.com/books?id=8S0BAAAAQAAJ&pg=PA553|edición=Public domain|año=1879}}</ref> https://www.eva.mpg.de/comparative-cultural-psychology/studying-humans/global-child-study-network/field-stations/rossel-island/ == Historia == La islla de Rossel foi vista per primer vegada y rexistrada polos europeos el 14 de xunetu de 1606 pola espedición española de Luis Váez de Torres. Xuntu cola [[Isla de Tagula|islla de Tagula]], foi cartografiada como ''Tierra de San Bonaventura'' yá que se vio per primer vegada nel día de celebración d'esi santu.<ref name="Hilder">{{Cita llibru|last1=Hilder|first1=Brett|title=The voyage of Torres : the discovery of the southern coastline of New Guinea and Torres Strait by Captain Luis Baéz de Torres in 1606|publisher=University of Queensland Press}}</ref> https://archanth.cass.anu.edu.au/events/prehistory-rossel-island-milne-bay-province-png-isolation-and-interaction-louisiade == Xeografía == Esta islla montascosa mide unos 34 km d'este a oeste, y tien unos 11 km d'anchu. Con un área de 292,5 km², ye la segunda mayor islla del archipiélagu tras [[Vanatinai]]. Les partes más altes de la islla tán casi de cutio cubiertes per nubes mientres el [[monzón]]. Les cadenes montascoses formen una serie de crestes, curties y estreches con picos ocasionales. Estos cumes tán cubiertes con vexetación, la mayor parte de la llinea de mariña llende con manglares, sableres arenoses esporádiques, o parten con la [[Selva|xungla]]. Ente el puntu más septentrional de la islla y el cabu Deliverance son valles montiegos. La parte sur de la islla tien numberoses badees, con cadenes de llombes que baxen hasta el mar dende los altos cordales mentaos antes.<ref name="Pub2004">{{Cita llibru|título=Pub164, 2004 Sailing Directions (Enroute): New Guinea|URL=http://books.google.com/books?id=TnHGVP_BfgUC&pg=PR155|fecha=1 de enero de 2004|editorial=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-569-9}}</ref><ref name="Admiralty1879">{{Cita llibru|título=The Australia directory. Vol.2. 2nd-6th ed.|URL=http://books.google.com/books?id=8S0BAAAAQAAJ&pg=PA553}}</ref> == Demografía == En 2014, la población yera de 5.553 habitantes, que s'estremaba a lo llargo de 31 aldegues. L'asentamientu más grande ye Jinjo, sobro la mariña este. Los indíxenas falen el yélî dnye, xuna [[Llingua aislada|llingua aisllada]].<ref name="Pub2004">{{Cita llibru|título=Pub164, 2004 Sailing Directions (Enroute): New Guinea|URL=http://books.google.com/books?id=TnHGVP_BfgUC&pg=PR155|fecha=1 de enero de 2004|editorial=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-569-9}}</ref> https://numisarchives.blogspot.com/2016/07/las-monedas-de-la-isla-rossel-papua.html == Referencies == {{Llistaref|2}} == Enllaces esternos == commonscat{{Control d'autoridaes}}https://mapcarta.com/es/16610932 [[Categoría:Archipiélagu de las Luisiadas]] [[Categoría:Islles de Papúa Nueva Guinea]] 7jx0p1tjwqesl3j7dmmyx46oxzbr34s 4493833 4493830 2026-05-18T07:47:56Z Amasuela 32214 Traducción, Xeografía, Historia, pexes, aves, enllaces internos, enllaces esternos, referencies, categoria. 4493833 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  La '''islla [de ] Rossel''' (llamada asina por Rossel, un oficial veteranu de la espedición francesa d'Entrecasteaux, 1791-1793) tamién conocida como '''Yela''') ye la islla más oriental del [[Archipiélagu de les Lluisiaes|archipiélagu de les Luisiadas]], que de la mesma ye parte de la provincia de Badea Milne de [[Papúa Nueva Guinea]]. El castru Tree ta asitiáu 1,5 milles al noroeste, ente que la [[Isla Wule|islla Wule]] ta asitiada 1,5 milles al oeste.<ref>{{Cita llibru|autor=Admiralty hydrography department|título=The Australia directory. Vol.2. 2nd-6th ed.|URL=http://books.google.com/books?id=8S0BAAAAQAAJ&pg=PA553|edición=Public domain|año=1879}}]</ref><ref>[https://www.eva.mpg.de/comparative-cultural-psychology/studying-humans/global-child-study-network/field-stations/rossel-island/ Comparativa cultural]</ref> == Historia == La islla de Rossel foi vista per primer vegada y rexistrada polos europeos el 14 de xunetu de 1606 pola espedición española de Luis Váez de Torres. Xuntu cola [[Isla de Tagula|islla de Tagula]], foi cartografiada como ''Tierra de San Bonaventura'' yá que se vio per primer vegada nel día de celebración d'esi santu.<ref name="Hilder">{{Cita llibru|last1=Hilder|first1=Brett|title=The voyage of Torres : the discovery of the southern coastline of New Guinea and Torres Strait by Captain Luis Baéz de Torres in 1606|publisher=University of Queensland Press}}</ref> <ref>[https://archanth.cass.anu.edu.au/events/prehistory-rossel-island-milne-bay-province-png-isolation-and-interaction-louisiade El viaje de Luis Váez de Torres]</ref> == Xeografía == Esta islla montascosa mide unos 34 km d'este a oeste, y tien unos 11 km d'anchu. Con un área de 292,5 km², ye la segunda mayor islla del archipiélagu tras [[Vanatinai]]. Les partes más altes de la islla tán casi de cutio cubiertes per nubes mientres el [[monzón]]. Les cadenes montascoses formen una serie de crestes, curties y estreches con picos ocasionales. Estos cumes tán cubiertes con vexetación, la mayor parte de la llinea de mariña llende con manglares, sableres arenoses esporádiques, o parten con la [[Selva|xungla]]. Ente el puntu más septentrional de la islla y el cabu Deliverance son valles montiegos. La parte sur de la islla tien numberoses badees, con cadenes de llombes que baxen hasta el mar dende los altos cordales mentaos antes.<ref name="Pub2004">{{Cita llibru|título=Pub164, 2004 Sailing Directions (Enroute): New Guinea|URL=http://books.google.com/books?id=TnHGVP_BfgUC&pg=PR155|fecha=1 de enero de 2004|editorial=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-569-9}}</ref><ref name="Admiralty1879">{{Cita llibru|título=The Australia directory. Vol.2. 2nd-6th ed.|URL=http://books.google.com/books?id=8S0BAAAAQAAJ&pg=PA553}}</ref> == Demografía == En 2014, la población yera de 5.553 habitantes, que s'estremaba a lo llargo de 31 aldegues. L'asentamientu más grande ye Jinjo, sobro la mariña este. Los indíxenas falen la llíngua "yélî dnye", xuna [[Llingua aislada|llingua aisllada]].<ref name="Pub2004">{{Cita llibru|título=Pub164, 2004 Sailing Directions (Enroute): New Guinea|URL=http://books.google.com/books?id=TnHGVP_BfgUC&pg=PR155|fecha=1 de enero de 2004|editorial=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-569-9}}</ref> <ref>[https://numisarchives.blogspot.com/2016/07/las-monedas-de-la-isla-rossel-papua.html Numismática en Rosell]</ref><ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/comcic5/cur/introduction?lang=es Aves de Rosell]</ref>.<ref>[https://www.fishipedia.es/pez/countries/papouasie-nouvelle-guinee Llista de pexes de Nueva Guinea]</ref>. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Control d'autoridaes}} *[https://mapcarta.com/es/16610932 Mapcarta, Situación Xeográfica]. [[Categoría:Islles de Papúa Nueva Guinea]] ng859nivvxwlxr8snq3v7va7btx1l4s 4493834 4493833 2026-05-18T07:49:04Z Amasuela 32214 /* Demografía */ puntuación. 4493834 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  La '''islla [de ] Rossel''' (llamada asina por Rossel, un oficial veteranu de la espedición francesa d'Entrecasteaux, 1791-1793) tamién conocida como '''Yela''') ye la islla más oriental del [[Archipiélagu de les Lluisiaes|archipiélagu de les Luisiadas]], que de la mesma ye parte de la provincia de Badea Milne de [[Papúa Nueva Guinea]]. El castru Tree ta asitiáu 1,5 milles al noroeste, ente que la [[Isla Wule|islla Wule]] ta asitiada 1,5 milles al oeste.<ref>{{Cita llibru|autor=Admiralty hydrography department|título=The Australia directory. Vol.2. 2nd-6th ed.|URL=http://books.google.com/books?id=8S0BAAAAQAAJ&pg=PA553|edición=Public domain|año=1879}}]</ref><ref>[https://www.eva.mpg.de/comparative-cultural-psychology/studying-humans/global-child-study-network/field-stations/rossel-island/ Comparativa cultural]</ref> == Historia == La islla de Rossel foi vista per primer vegada y rexistrada polos europeos el 14 de xunetu de 1606 pola espedición española de Luis Váez de Torres. Xuntu cola [[Isla de Tagula|islla de Tagula]], foi cartografiada como ''Tierra de San Bonaventura'' yá que se vio per primer vegada nel día de celebración d'esi santu.<ref name="Hilder">{{Cita llibru|last1=Hilder|first1=Brett|title=The voyage of Torres : the discovery of the southern coastline of New Guinea and Torres Strait by Captain Luis Baéz de Torres in 1606|publisher=University of Queensland Press}}</ref> <ref>[https://archanth.cass.anu.edu.au/events/prehistory-rossel-island-milne-bay-province-png-isolation-and-interaction-louisiade El viaje de Luis Váez de Torres]</ref> == Xeografía == Esta islla montascosa mide unos 34 km d'este a oeste, y tien unos 11 km d'anchu. Con un área de 292,5 km², ye la segunda mayor islla del archipiélagu tras [[Vanatinai]]. Les partes más altes de la islla tán casi de cutio cubiertes per nubes mientres el [[monzón]]. Les cadenes montascoses formen una serie de crestes, curties y estreches con picos ocasionales. Estos cumes tán cubiertes con vexetación, la mayor parte de la llinea de mariña llende con manglares, sableres arenoses esporádiques, o parten con la [[Selva|xungla]]. Ente el puntu más septentrional de la islla y el cabu Deliverance son valles montiegos. La parte sur de la islla tien numberoses badees, con cadenes de llombes que baxen hasta el mar dende los altos cordales mentaos antes.<ref name="Pub2004">{{Cita llibru|título=Pub164, 2004 Sailing Directions (Enroute): New Guinea|URL=http://books.google.com/books?id=TnHGVP_BfgUC&pg=PR155|fecha=1 de enero de 2004|editorial=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-569-9}}</ref><ref name="Admiralty1879">{{Cita llibru|título=The Australia directory. Vol.2. 2nd-6th ed.|URL=http://books.google.com/books?id=8S0BAAAAQAAJ&pg=PA553}}</ref> == Demografía == En 2014, la población yera de 5.553 habitantes, que s'estremaba a lo llargo de 31 aldegues. L'asentamientu más grande ye Jinjo, sobro la mariña este. Los indíxenas falen la llíngua "yélî dnye", xuna [[Llingua aislada|llingua aisllada]].<ref name="Pub2004">{{Cita llibru|título=Pub164, 2004 Sailing Directions (Enroute): New Guinea|URL=http://books.google.com/books?id=TnHGVP_BfgUC&pg=PR155|fecha=1 de enero de 2004|editorial=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-569-9}}</ref> <ref>[https://numisarchives.blogspot.com/2016/07/las-monedas-de-la-isla-rossel-papua.html Numismática en Rosell]</ref><ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/comcic5/cur/introduction?lang=es Aves de Rosell]</ref><ref>[https://www.fishipedia.es/pez/countries/papouasie-nouvelle-guinee Llista de pexes de Nueva Guinea]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Control d'autoridaes}} *[https://mapcarta.com/es/16610932 Mapcarta, Situación Xeográfica]. [[Categoría:Islles de Papúa Nueva Guinea]] p9b75ttcefsdshm0jr6948a7sesu8xn